# زكر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زكر

زكره، أي الإناء، زكرا: ملأه، كزكره فتزكر تزكيرا. يقال: زكر السقاء وزكته، إذا ملأه، وهو مجاز. والزكرة، بالضم: وعاء من أدم. وقال أبو حنيفة: الزكرة: الزق الصغير. وفي المحكم: زق يجعل للخمر أو الخل. وفي الصحاح زقيق للشراب. وتزكر الشراب: اجتمع في الزكرة. وتزكر بطن الصبي، أي عظم وامتلأ حتى صار كالزكرة وحسنت حاله، وهو مجاز، كزكر تزكيرا. وقال الليث: يقال: عنز زكرية، بفتح فسكون، وزكرية محركة: شديدة الحمرة وهي نوع من العنوز الحمر. وفي الكتاب العزيز:  وكفلها زكرياء  . وفيه أربع لغات: ممدود مهموز، وبه قرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر ويعقوب، ويقصر، وبه قرأ حمزة والكسائي وحفص، وزكري، كعربي، بحذف الألف غير منون أيضا، ويخفف - وهي اللغة الرابعة. قال الأزهري: وهذا مرفوض عند سيبويه. قلت: ولذا اقتصر الزجاج وابن دريد والجوهري على الثلاثة الأول. وشذ بعض المفسرين فزاد لغة خامسة وقال: زكر، كجبل. وقول شيخنا: وكلام الجوهري يقتضيه، محل تأمل -: علم على رجل.

  قال الجوهري: فإن مددت أو قصرت لم تصرف، وإن شددت صرفت، وعبارة الجوهري: وإن حذفت الألف صرفت. وقال الزجاج: وأما ترك صرفه فإن في آخره ألفي التأنيث في المد، وألف التأنيث في القصر. وقال بعض النحويين: لم ينصرف لأنه أعجمي، وما كانت فيه ألف التأنيث فهو سواء في العربية والعجمة، ويلزم صاحب هذا القول أن يقول: مررت بزكرياء وزكرياء آخر. لأن ما كان أعجميا فهو ينصرف في النكرة، ولا يجوز أن تصرف الأسماء التي فيها ألف التأنيث في معرفة ولا نكرة، لأنها فيها علامة تأنيث وأنها مصوغة مع الاسم صيغة واحدة فقد فارقت هاء التأنيث، فلذلك لم تصرف في النكرة. قال الجوهري: وتثنية الممدود المهموز زكرياوان. وزاد الليث زكريا آن. ج زكرياؤون. وفي النصب والخفض زكرياوين. والنسبة إليه زكرياوي، بالواو. فإذا أضفت إليك، وعبارة الجوهري: وإذا أضفته إلى نفسك قلت: زكريائي بلا واو. كما تقول: حمرائي. وفي التثنية زكرياواي، بالواو، لأنك تقول زكرياوان. وفي الجمع زكرياوي، بكسر الواو. يستوي فيه الرفع والخفض والنصب، كما يستوي في مسلمي وزيدي. وتثنية المقصور زكرييان، تحرك ألف زكريا لاجتماع الساكنين فصارت ياء، كما تقول: مدني ومدنيان. وفي النصب رأيت زكريين وفي الجمع: هم زكريون حذفت الألف لاجتماع الساكنين ولم تحركها، لأنك لو حركتها ضممتها، ولا تكون الياء مضمومة ولا مكسورة وما قبلها متحرك، ولذلك خالف التثنية. وقال الليث: وتثنية زكرى، مخففة، زكريان، مخففة، ج زكرون، بطرح الياء. ومما يستدرك عليه: الزواكرة: من يتلبس فيظهر النسك والعبادة ويبطن الفسق والفساد، نقله المقري في نفخ الطيب، قاله شيخنا. وزكرة بن عبد الله، بالضم، أورده أبو حاتم في الصحابة، وله حديث ضعيف. وأبو حفص عمر بن زكار ابن أحمد بن زكار بن يحيى بن ميمون التمار الزكاري البغدادي، ثقة، عن المحاملي والصفار.

### Türkçe

**زكره**, yani kap, **زكرا**: onu doldurdu; **كزكره فتزكر تزكيرا** gibi. Denir: **زكر السقاء وزكته**, onu doldurduğu zaman; bu mecazdır. Ve **الزكرة**, zamme ile: deriden bir kap. Ebû Hanîfe dedi: **الزكرة**: küçük tulum. Ve **المحكم**’de: şarap veya sirke için yapılan bir tulum. Ve **الصحاح**’ta içecek için **زقيق**. Ve **تزكر الشراب**: içecek **الزكرة**’de toplandı. Ve **تزكر بطن الصبي**, yani büyüdü ve doldu, ta ki **الزكرة** gibi oldu ve hâli güzelleşti; bu mecazdır; **كزكر تزكيرا** gibi. Leys dedi: denir: **عنز زكرية**, fetha sonra sükûn ile, ve harekeli **وزكرية**: çok şiddetli kırmızıdır; o, kırmızı keçilerden bir türdür. Ve Kitâb-ı Azîz’de: **وكفلها زكرياء**. Onda dört lügat vardır: uzatılmış hemzeli; bununla İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû ‘Amr, İbn ‘Âmir ve Ya‘kūb okudu; ve kısaltılır; bununla Hamza, Kisâî ve Hafs okudu; ve **زكري**, **كعربي**, elifin hazfiyle, yine tenvinsiz; ve hafifletilir—bu dördüncü lügattir. Ezherî dedi: Bu, Sîbeveyh’e göre reddedilmiştir. Dedim: Bu yüzden Zeccâc, İbn Düreyd ve Cevherî ilk üçüyle yetindi. Bazı müfessirler şâz oldu da beşinci bir lügat ekledi ve dedi: **زكر**, **كجبل** gibi. Şeyhimizin sözü: “Cevherî’nin sözü onu gerektirir” —düşünme yeridir—: bir adam üzerine özel addır.

Cevherî dedi: Eğer uzatırsan veya kısaltırsan sarf olunmaz; ve Cevherî’nin ibaresi: “Eğer elifi hazfedersen sarf olunur.” Zeccâc dedi: Sarfı terk etmeye gelince, uzatmada sonunda iki te’nîs elifi vardır, kısaltmada te’nîs elifi vardır. Bazı nahivciler dedi: Acemî olduğu için sarf olunmadı; te’nîs elifi bulunan şey Arapçada da Acemcede de birdir. Bu sözün sahibine gerekir ki şöyle desin: **مررت بزكرياء وزكرياء آخر**. Çünkü Acemî olan şey nekirede sarf olunur; te’nîs elifi bulunan isimleri ne marifede ne nekirede sarf etmen caiz değildir; çünkü onda te’nîs alâmeti vardır ve isimle birlikte tek bir kalıp üzere yapılmıştır; böylece te’nîs **هاء**’sından ayrılmıştır; bu yüzden nekirede sarf olunmadı. Cevherî dedi: uzatılmış hemzeli olanın tesniyesi **زكرياوان**. Leys artırdı: **زكريا آن**. Çoğulu **زكرياؤون**. Nasb ve cerde **زكرياوين**. Ona nisbet **زكرياوي**, vav ile. Sana izafe edersen, Cevherî’nin ibaresi: “Onu kendine izafe ettiğinde **زكريائي** dersin, vavsız.” Nitekim **حمرائي** dediğin gibi. Tesniyede **زكرياواي**, vav ile; çünkü **زكرياوان** dersin. Cem‘de **زكرياوي**, vavın kesresiyle. Ref‘, cer ve nasb onda eşittir; nitekim **مسلمي** ve **زيدي**’de eşit olduğu gibi. Maksûrun tesniyesi **زكرييان**; **زكريا**’nın elifi iki sâkinin birleşmesi sebebiyle harekelenir de yâ olur; nitekim **مدني** ve **مدنيان** dediğin gibi. Nasbda: **رأيت زكريين**; cem‘de: **هم زكريون**; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elifi hazfettin ve onu harekelemedin; çünkü onu harekeleseydin zamme verirdin; yâ ne zamme ne kesre alır, öncesi harekeli iken; bu yüzden tesniyeye muhalefet etti. Leys dedi: ve **زكرى**’nın tesniyesi, hafifletilmiş olarak, **زكريان**, hafifletilmiş; çoğulu **زكرون**, yânın atılmasıyla. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الزواكرة**: zühd ve ibadeti ortaya koyup fısk ve fesadı içte gizleyen kimse; bunu Makrî, **نفخ الطيب**’de nakletti; Şeyhimiz dedi. Ve **وزكرة بن عبد الله**, zamme ile; Ebû Hâtim onu sahâbîler içinde zikretti; onun zayıf bir hadisi vardır. Ve Ebû Hafs Ömer b. Zekkâr b. Ahmed b. Zekkâr b. Yahyâ b. Meymûn et-Temmâr ez-Zekkârî el-Bağdâdî; sika; Muhâmilî ve Saffâr’dan.
