# زكم (ز-ك-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ك - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي والميم معهما
ك ز م، ك م ز، ز ك م، ز م ك مستعملات كزم: الكَزَمُ: قصر في الأنف قبيح، وقصر في الأصابع شديد. تقول: أنف أكزمُ، ويدٌ كَزْماءَ، قال:
ليست مصلمة كزماء مـقـلـمة		عن الأعادي ولا معروفها عاري
والكَزُوم: الناب التي لم يبق في فمها سن من الهرم، نعت لها خاصة دون البعير، قال:
دعوا المجد إلا أن تسوقوا كُزُومَكم		وقيناً عراقـياً وقـينـاً يمـانـيا
يعني: البعيث والفرزدق.
كمز: الكُمْزُة والجمزة: الكتلة من التمر ونحوه.
زكم: زُكِمَ الرجل فهو مزكوم.والزكمة منه، قال رؤبة:
والكبح شاف من زُكامٍ يزكمه
زمك: الزِّمِكّاءُ: أصل الذنب، يمد ويقصر والذنب نفسه أيضاً إذا قصر.
وازْمَأَكَّ، لغة، في اصمأك الغضبان.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الزاي** ve **الميم** birlikte

**ك ز م**، **ك م ز**، **ز ك م**، **ز م ك** kullanımdadır. **كزم**: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık ve parmaklarda şiddetli bir kısalık. Dersin ki: **أنف أكزمُ** ve **يدٌ كَزْماءَ**. Dedi ki:
مصleme değil, **كزماء** (olan), budanmış;		düşmanlara karşı (de) değil ve onun iyiliği çıplak (değil)

Ve **الكَزُوم**: yaşlılıktan ağzında diş kalmamış olan (hayvanın) köpekdişi; deve dışında ona mahsus bir sıfat olarak nitelendirilir. Dedi ki:
Şanı bırakın; ancak **كُزُومَكم**’u sürerseniz,		ve Iraklı bir demirciyi ve Yemenli bir demirciyi

Yani: **البعيث** ve **الفرزدق**.

**كمز**: **الكُمْزُة** ve **الجمزة**: hurmadan ve benzerinden olan yumak (kütle).

**زكم**: adam **زُكِمَ** oldu; o da **مزكوم**dur. Ve ondan **الزكمة** (vardır). **رؤبة** dedi ki:
Ve gem, bir **زُكامٍ**dan şifa verendir; onu **يزكمه**

**زمك**: **الزِّمِكّاءُ**: kuyruğun kökü; uzatılır ve kısaltılır; ve kuyruğun kendisi de, kısaldığı zaman (böyledir).

Ve **ازْمَأَكَّ**, bir lehçe olarak, öfkelenenin **اصمأك**’inde (geçer).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزُكامُ معروف، وقد زُكِمَ الرجل وأَزْكَمَهُ الله فهو مَزْكُومٌ، بُنِيَ على زُكِمَ. وفلانٌ زُكْمَةُ أبَويهِ، إذا كان آخر ولدهما.

##### Türkçe

**الزُكامُ** bilinen (şey)dir; ve adam **زُكِمَ** oldu ve Allah onu **أَزْكَمَهُ**; o hâlde o **مَزْكُومٌ**dur; **زُكِمَ** üzerine bina edilmiştir. Ve falan, eğer ikisinin çocuğunun sonuncusu ise, anne-babasının **زُكْمَةُ**’sidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ز م
كزم ، كمز ، زكم ، زمك : مستعملة .
كزم : قال الليث : الكَزَمُ : قِصَرٌ في الأنفِ قبيحٌ ، وقِصرٌ في الأصابع شديدٌ ، تقول : أَنفٌ أَكْزَمُ ، ويدٌ كَزْماءُ ، والكَزُومُ مِن النِّيبِ : التي لم يبقَ في فمها سنٌّ مِن الهَرَم ، نعتٌ لها خاصةً دون البعير .
وقال : يقال : مَن يشتري ناقةً كَزُوماً ؟ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَزُومُ : الهَرِمةُ مِن النَّوقِ .
ويقال : كَزَمَ فُلاَنٌ يكْزِمُ كَزْماً إذا ضمَّ فاهُ وسكتَ ، فإنْ ضم فاهُ عنِ الطعام قيل : أَزَمَ يأْزِمُ .
ووصف عونُ بن عبد الله رجلاً فقال : إِنْ أُفيض في الخير كَزَمَ .
ويقال : كزَمَ الشيءَ الصُّلْبَ كَزْماً إذا عضَّه عضّاً شديداً .
والعَرَبُ تقول للرَّجُل البخيل : أَكْزَمُ اليد .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهُ كانَ يتعوَّذ مِن الكَزَم والقَزَم ، والكَزمُ : شدَّةُ الأكل ، مِن قولك : كَزَمَ فلانٌ الشيءَ بِفِيهِ كَزْماً إذا كسرهُ ، والاسمُ : الكَزَمُ .
وقيل : الكَزَمُ : البخلُ يقال : هو أكْزَمُ البَنَانِ : قصيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَزَمُ : أَنْ يريدَ الرَّجلُ المعْرُوفَ والصدقَةَ فلا يقدرُ على دينارٍ ولا دِرهم .
قال صخر الهذلي :
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
مُكَزَّمٌ : مُقَفَّعٌ ، ورجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ : قصيرُه .
وفي ( النوادر ) : أكْزَمْتُ عن الطعام ، وأَقْهمتُ وأَزْهمتُ إِذا أَكْثرَ منه حتى لا يشتهي أن يعودَ فيه ، ورجل كَزْمانُ وزَهمان وفَهْمَانُ ودَقْيَانُ .
زكم : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : رجُلٌ مَزكُومٌ ، وقدْ أَزكَمهُ اللَّهُ ونحو ذلك قال الأصمعي : وقال : لا يقالُ : أَنْتَ أَزْكَمُ منه ، وكذلك كل ما جاء على فُعِلَ فهو مفعولٌ ، لا يقالُ : ما أَزْهاك ، وأما أَجَنَّكَ ، وما أَزْكَمَكَ .
( اللحياني ) : زَكَم بنُطفته : رَمَى بها ، وفلان ألأمُ زُكْمَةٍ .
وقال ابنُ الأعرابي : زَكَمَتْ بِهِ أمُّه إذا ولدته سُرُحاً .
 ( قلت ) : الزُّكام : مأخوذٌ مِن الزَّكْم والزَّكْبِ وهو الملءُ .
يقال : زُكِمَ فلانٌ ومُلِىَء بمعنىً واحدٍ .
زمك : ( الحرَّاني عن ابن السِّكيت ) : الزِّمِكي والزِّمَّجي مقصوران : أَصلُ ذَنبِ الطائر .
وقال الليث : يسمى الذَّنَبُ نفسُهُ إِذا قصَّ : زِمِكّى .
وقال ابن الأعرابي : زحمت القِرْبةَ ، وزَمَكْتُها إِذا مَلأَتَهَا .
( قلت ) : ومنه يقالُ : ازْمَأَكَّ فلانٌ يَزْمِئكُّ إِذا اشتدَّ غضبه .
وقال ابن الأعرابي : زَمكْتُ فلاناً على فلانٍ وزَمَجْته إِذا حَرَّشْتَه حتى اشتدَّ عليه غضبُه .
كمز : قال الليث : الكُمْزَةُ والجُمْزةُ : الكُتْلُة مِن التَّمْرِ وغيره .
ويقالُ للكُثْبة مِن الرمْل والتُّرَاب : كُمْزةٌ وقُمزَةٌ ، وجمعها : كُمَزٌ ، وقُمَزٌ .
وقال أَبو تُراب قال عرام : هذه قُمْزةٌ مِن تمرٍ وكُمْزَةٌ وهي الفِدْرَةُ كجُثْمانِ القَطَا أَو أكثر قليلا ، والجميعُ : كُمَزٌ وقُمزٌ .
ويقال : فلانٌ مِن قَمَزِ الناس ، ومِن قَزَمهمْ ، أَيْ مِنْ رُذَالهمْ .

##### Türkçe

ك ز م
**كزم** ، **كمز** ، **زكم** ، **زمك** : kullanımdadır.

**كزم** : Leys dedi: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık, ve parmaklarda şiddetli bir kısalık; dersin ki: **أَنفٌ أَكْزَمُ** (kısa burunlu bir burun), ve **يدٌ كَزْماءُ** (kısa parmaklı bir el); ve **الكَزُومُ** develerden: ağzında yaşlılıktan bir diş kalmamış olan; onun için, deveye değil, yalnızca ona mahsus bir niteleme.
Ve dedi: denilir: “Kim **ناقةً كَزُوماً** (kuzûm bir dişi deve) satın alır?”

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الكَزُومُ**: dişi develerden yaşlı olan.

Ve denilir: **كَزَمَ** falan **يكْزِمُ** **كَزْماً**: ağzını sıkıp sustuğu zaman; eğer ağzını yemekten dolayı sıkarsa denilir: **أَزَمَ** **يأْزِمُ**.

Avn b. Abdullah bir adamı niteledi de dedi: “Hayırda taşkınlık edilirse **كَزَمَ** (ağzını sıkar/susar).”

Ve denilir: **كَزَمَ** sert şeyi **كَزْماً**: onu şiddetli bir ısırışla ısırdığı zaman.

Araplar cimri adama derler: **أَكْزَمُ اليد** (eli akzam).

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o, **الكَزَم** ve **القَزَم**’dan Allah’a sığınırdı; ve **الكَزمُ**: yemenin şiddeti; senin sözünden: **كَزَمَ** falan şeyi ağzıyla **كَزْماً**: onu kırdığı zaman; isim: **الكَزَمُ**.

Ve denildi: **الكَزَمُ**: cimriliktir; denilir: o, **أكْزَمُ البَنَانِ**: onun kısasıdır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَزَمُ**: adamın iyiliği ve sadakayı istemesi de bir dinara ve bir dirheme güç yetirememesidir.

Sahr el-Hüzelî dedi:
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ

**مُكَزَّمٌ**: büzülmüş; ve **رجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ**: onun kısasıdır.

( **النوادر** )’de: **أكْزَمْتُ** عن الطعام, ve **أَقْهمتُ** ve **أَزْهمتُ**: ondan çokça yediği için artık ona dönmeyi istemediği zaman; ve **رجل كَزْمانُ** ve **زَهمان** ve **فَهْمَانُ** ve **دَقْيَانُ**.

**زكم** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **رجُلٌ مَزكُومٌ** (nezleli bir adam); ve “Allah onu **أَزكَمهُ**” ve bunun benzeri. Asmaî dedi: ve dedi: “Denilmez: **أَنْتَ أَزْكَمُ منه**; ve yine **فُعِلَ** üzere gelen her şey **مفعولٌ**dur; denilmez: **ما أَزْهاك**; ama **أَجَنَّكَ** ve **ما أَزْكَمَكَ** (denilir).”

( Lihyânî ): **زَكَم** nutfesini: onunla attı; ve falan, **ألأمُ زُكْمَةٍ** (en aşağılık zükme).

İbnü’l-A‘râbî dedi: Anası onu doğurduğu zaman, eğer gevşek/serbest (sürâhan) doğurmuşsa: **زَكَمَتْ بِهِ أمُّه**.

( Dedim ): **الزُّكام**: **الزَّكْم** ve **الزَّكْب**’den alınmıştır; o da doldurmadır.
Denilir: **زُكِمَ** falan ve **مُلِىَء**: bir tek anlamdadır.

**زمك** : ( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **الزِّمِكي** ve **الزِّمَّجي** kısaltılmıştır: kuşun kuyruğunun kökü.
Leys dedi: kuyruğun kendisi, kesildiği zaman: **زِمِكّى** diye adlandırılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **زحمتُ** kırbayı ve **زَمَكْتُها**: onu doldurduğum zaman.

( Dedim ): Ondandır ki denilir: **ازْمَأَكَّ** falan **يَزْمِئكُّ**: öfkesi şiddetlendiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَمكْتُ** falanı falana karşı ve **زَمَجْته**: onu kışkırttığım zaman; ta ki ona karşı öfkesi şiddetlensin.

**كمز** : Leys dedi: **الكُمْزَةُ** ve **الجُمْزةُ**: hurmadan ve başkasından bir yığın.
Ve denilir: kumdan ve topraktan bir tepeciğe: **كُمْزةٌ** ve **قُمزَةٌ**; çoğulu: **كُمَزٌ** ve **قُمَزٌ**.
Ebû Turâb dedi; Arrâm dedi: Bu, hurmadan bir **قُمْزةٌ** ve bir **كُمْزَةٌ**’dir; o, **الفِدْرَةُ**’dir; **جُثْمانِ القَطَا** gibi yahut biraz daha fazla; ve hepsi: **كُمَزٌ** ve **قُمزٌ**.
Ve denilir: falan, insanların **قَمَزِ**’indendir ve onların **قَزَم**’ındandır; yani onların aşağılıklarındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والكاف وما يثلثهما)
(زكل) الزاء والكاف واللام ليس بأصل، وقد جاءت فيه كلمة: الزَّوَنْكَل من الرجال: القصير.‏
(زكم) الزاء والكاف والميم ليس فيه إلا الزُّكمَة والزُّكَام(1)، ويستعيرون ذلك فيقولون: فُلان زُكْمَة أبويه، وهو آخر أولادهما.‏
(زكن) : الزاء والكاف والنون أصلٌ يُختلَف في معناه. يقولون هو الظّنُّ، ويقولون هو اليقين. وأهل التحقيق من اللغويِّين يقولون: زكِنْتُ منك كذا، أي علِمْته. قال:‏
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** زَكِنْتُ منهم على مثل الذي زَكِنوا(2)‏
قالوا: ولا يقال أَزْكَنْت، على أن الخليل قد ذكر الإِزْكان. ويقال: إنَّ الزَّكَن الظَّنّ.‏
(زكي) الزاء والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدل على نَمَاءٍ وزيادة. ويقال الطَّهارة زكاة المال. قال *بعضهم: سُمِّيت بذلك لأنَّها مما يُرجَى به زَكاءُ المال، وهو زيادتهُ ونماؤه. وقال بعضُهم:سمِّيت زكاةً لأنّها طهارة. قالوا: وحُجّة ذلك قولُهُ جلَّ ثناؤُه: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. والأصل في ذلك كلِّه راجع إلى هذين المعنيين، وهما النَّماء والطهارة. ومن النَّماء: زرْع زاكٍ، بيِّن الزكاء. ويقال هو أمْرٌ لا يَزْكُو بفلانٍ، أي لا يليق به. والزَّكا: الزَّوْج، وهو الشّفع.‏
فأمَّا المهموز فقريبٌ من الذي قبله. قال الفرّاء: رجلٌ زُكَأةٌ(3): حاضِر النَّقد كثيرُهُ. قال الأصمَعيّ: الزُّكَأَةُ: الموسِر.‏
وممّا شذَّ عن الباب جميعاً قولهم: زَكَأَتِ الناقة بولدها تَزْكَأُ به زَكْأً، إذا رمَتْ به عند رجليها.‏
(زكر) الزاء والكاف والراء أُصَيلٌ إن كان صحيحاً يدلُّ على وِعاء يسمى الزُّكْرة. ويقال زَكَّرَ الصبيُّ وتزكَّر:امتلأ بطنُهُ.‏
(زكت) الزاء والكاف والتاء أصلٌ إن صحَّ. يقال زَكَتُّ الإناء: ملأته. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) الزكمة والزكام، هو ذاك الداء المعروف في الأنف، ويقال له الأرض.‏
(2) البيت لقعنب بن أم صاحب، اللسان (زكن)، عدي الفعل بعلى لتضمينه معنى اطلعت.‏
(3) ضبطه في القاموس كصرد، وهمزة، وزكاء ـ كغراب.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الكاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زكل**) **الزاء** ve **الكاف** ve **اللام** asıl değildir; onda bir kelime gelmiştir: erkeklerden **الزَّوَنْكَل**: kısa boylu.

(**زكم**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الميم**’de ancak **الزُّكمَة** ve **الزُّكَام**(1) vardır; bunu ödünç alırlar da şöyle derler: Falan, anne-babasının **زُكْمَة**’sidir; o, ikisinin çocuklarının sonuncusudur.

(**زكن**) : **الزاء** ve **الكاف** ve **النون** manasında ihtilaf edilen bir asıldır. Derler ki o zandır; derler ki o yakîndir. Lugavîlerden tahkik ehli der ki: **زكِنْتُ** senden şöyle şöyle; yani onu bildim. Dedi ki:
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** **زَكِنْتُ** منهم على مثل الذي **زَكِنوا**(2)
Dediler: **أَزْكَنْت** denilmez; her ne kadar Halîl **الإِزْكان**’ı zikretmiş olsa da. Ve denilir ki: **الزَّكَن** zan(dır).

(**زكي**) **الزاء** ve **الكاف** ve illetli harf bir asıldır; büyüme ve artışa delalet eder. Ve denilir: temizlik, malın zekâtıdır. Dedi **بعضهم**: ona bu ad verildi; çünkü o, kendisiyle malın **زَكاءُ**’sı umulan şeydendir; o da onun artması ve büyümesidir. Ve **بعضُهم** dedi: ona zekât adı verildi; çünkü o bir temizliktir. Dediler: bunun hücceti, yüce övgüsü celîl olanın sözü(dür): ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. Bunun hepsindeki asıl, bu iki manaya racidir; onlar da büyüme ve temizliktir. Büyümeden: **زرْع زاكٍ**; **الزكاء**’ı açık. Ve denilir: O, falana **يَزْكُو** olmayan bir iştir; yani ona layık olmaz. Ve **الزَّكا**: eş(ler), o da çift(tir).

Hemzeli olana gelince, o, öncekine yakındır. Ferrâ dedi: **رجلٌ زُكَأةٌ**(3): hazır nakit sahibi, onun çoğu. Asma‘î dedi: **الزُّكَأَةُ**: varlıklı.

Bap’tan bütünüyle şâz olan şeylerdendir onların sözü: **زَكَأَتِ الناقة** yavrusuyla, onunla **تَزْكَأُ** **زَكْأً**; iki ayağının yanında onu attığı zaman.

(**زكر**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الراء** sahih ise küçük bir asıldır; **الزُّكْرة** denilen bir kaba delalet eder. Ve denilir: **زَكَّرَ** çocuk ve **تزكَّر**: karnı doldu.

(**زكت**) **الزاء** ve **الكاف** ve **التاء** sahih ise bir asıldır. Denilir: **زَكَتُّ الإناء**: onu doldurdum. Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
(1) **الزكمة** ve **الزكام**: o, burunda bilinen şu hastalıktır; ona **الأرض** denilir.
(2) Beyit, **قعنب بن أم صاحب**’ındır; **اللسان** (**زكن**); fiil, **على** ile geçişli kılındı; “haberdar oldum” manasını tazmîn ettiği için.
(3) **القاموس**’ta **صرد** gibi; hemze(li); ve **زكاء** — **كغراب** gibi — ضبط edilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ك م
به زكام وزكمة وقد زكم فهو مزكوم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زكم بالنطفة‏:‏ حذف بها كمخطة المزكوم‏.‏
ولفلان زكمة سوء أي ولد غير صالح‏.‏
وهو ألأم زكمة في الأرض أي أحقر نطفة‏.‏
ولعن الله أماً زكمت به‏.‏
ويقال للعجزة‏:‏ هو زكمة ولد أبويه‏.‏

##### Türkçe

ز ك م
Onda **زكام** ve **زكمة** vardır; ve gerçekten **زكم** oldu; o hâlde o **مزكوم**dur.
Mecazdan: **زكم بالنطفة**: onunla, **مزكوم**un sümkürmesi gibi attı.
Ve falan kimse için **زكمة سوء** vardır; yani salih olmayan bir çocuk.
Ve o, yeryüzündeki **زكمة**lerin en aşağısıdır; yani en hakir nutfe.
Allah, onunla **زكمت به** olan bir anaya lanet etsin.
Ve acizlere denir: O, ana-babasının çocuğunun **زكمة**sidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّكْمةُ والزُّكامُ: الأَرض
(* قوله «الأرض» يعني الداء
المعروف، فهو يقال له الزكام والأرض)، وقد زُكِم وزَكَمَه الله زَكْماً. وزَكَمَ بنطفته: رمى بها. الجوهري: الزُّكامُ معروف، وزُكِمَ الرجل وأَزْكَمَهُ الله فهو مَزْكُومٌ، بني على زُكِمَ. أَبو زيد: رجل مَزْكوم وقد أَزْكَمَه الله، وكذلك قال الأَصمعي، قال: ولا يقال أَنت أَزْكَمُ منه، وكذلك كل ما جاء على فُعِلَ فهو مَفْعُول، لا يقال ما أَزْهاكَ وما أَزْكَمَكَ. والزُّكامُ: مأْخوذ من الزَّكْم والزَّكْب، وهو الملْء. يقال: زُكِم فلان ومُلئَ بمعنى واحد. والزُّكْمَةُ: آخر ولد الرجل والمرأَة. وفلان زُكْمَةُ أَبَوَيْه إذا كان آخر ولدهما. والزَّكْمةُ، بالفتح: النسل؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
زَكْمَةُ عَمَّارٍ بَنُو عَمَّار،
مثلُ الحَراقِيص على حِمار
وأَنشده يعقوب: زُكْمَةُ عَمَّارٍ. وهو أَلأَمُ زُكْمة في الأَرض أَي أَلأَمُ شيء لفَظَهُ شيء، كزُكْبَةٍ. وقال يعقوب: هو أَلأَمُ زُكْمَةٍ، كَزُكْبَةٍ. ابن الأَعرابي: يقال زَكَمَتْ به أُمُّه إذا ولدته سَرْحاً. وقِرْبَةٌ مَزْكومة: مملوءَة.

##### Türkçe

**الزُّكْمةُ** ve **الزُّكامُ**: **الأَرض**
(*Onun “**الأرض**” sözü: bilinen hastalığı kasteder; ona **الزكام** ve **الأرض** denilir*), ve **زُكِم** oldu; ve Allah onu **زَكْماً** ile **زَكَمَه**. Ve **زَكَمَ** onun nutfesiyle: onunla attı. el-Cevherî: **الزُّكامُ** bilinen (bir şey)dir; ve adam **زُكِمَ** oldu ve Allah onu **أَزْكَمَه**; o hâlde o **مَزْكُومٌ**dur; **زُكِمَ** üzerine bina edilmiştir. Ebû Zeyd: **رجل مَزْكوم**; ve Allah onu **أَزْكَمَه**; el-Asma‘î de böyle dedi; dedi ki: “**أَنت أَزْكَمُ منه**” denilmez; ve **فُعِلَ** üzere gelen her şey **مَفْعُول**dur; “**ما أَزْهاكَ**” ve “**ما أَزْكَمَكَ**” denilmez.

Ve **الزُّكامُ**: **الزَّكْم** ve **الزَّكْب**’den alınmıştır; o da dolmadır. Denilir ki: falan **زُكِم** oldu ve **مُلئَ** oldu; (ikisi) bir mânâdadır. Ve **الزُّكْمَةُ**: erkeğin ve kadının çocuğunun sonuncusu. Ve falan, eğer ikisinin çocuğunun sonuncusu ise, **زُكْمَةُ أَبَوَيْه**’dir. Ve **الزَّكْمةُ** (fetha ile): nesil; İbnü’l-A‘râbî’den; ve (şu beyti) inşâd etti:
زَكْمَةُ عَمَّارٍ بَنُو عَمَّار،
مثلُ الحَراقِيص على حِمار

Ve Ya‘kūb ona şöyle inşâd etti: **زُكْمَةُ عَمَّارٍ**. Ve o, yeryüzünde **أَلأَمُ زُكْمة**’dir; yani bir şeyin fırlattığı şeyin en aşağısı; **زُكْبَةٍ** gibi. Ya‘kūb dedi ki: o, **أَلأَمُ زُكْمَةٍ**’dir; **كَزُكْبَةٍ**. İbnü’l-A‘râbî: denilir ki: eğer onu gevşek (hâlde) doğurduysa, annesi onunla **زَكَمَتْ**. Ve **قِرْبَةٌ مَزْكومة**: doldurulmuş (olan).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ك م * * الزُّكَامُ * معروف وقد * زُكِمَ * الرجل على ما لم يسم فاعله و * أزْكَمَهُ * الله فهو * مَزْكومٌ * بني على زكم

##### Türkçe

* ز ك م * * **الزُّكَامُ** * bilinen (şey)dir; ve **زُكِمَ** adam, faili adlandırılmayan (meçhul) üzere (kullanılır); ve Allah onu **أزْكَمَهُ**; o hâlde o **مَزْكومٌ**dur; **زكم** üzerine bina edildi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزُّكَام بالضَّمّ والزَّكْمة ) معروف ، | وهو ( تَحَلُّب فُضُولٍ رَطْبَةٍ من بَطْنَي | الدِّماغ المُقَدَّمَيْن إلى المَنْخِريْن ) ، | وله أَسباب ذَكَرها الأطِبَّاء ، ( وقد | زُكِم ) الرجلُ ( كعُنِي ، وَزَكَمه ) اللهُ | تعالى ، ( وأزكَمَه فهو مَزْكُوم ) بُنِي | على زُكِم . قال أبو زيد : رجل | مَزْكُوم ، وقد أزكمَه اللهُ تَعالى ، | وكذلك قال الأصمعيّ ، قال : ولا | يقال أنت أزكمُ منه ، وكذلك كُلّ ما | جاء على فُعِل فهو مَفْعُول ، وما | أزكمَك ، وأصل الزَّكْم المَلْء | كالزَّكْبِ ، ومه أُخِذ الزُّكام . | ( وزَكَم بنُطْفَتِه : رَمَى ) بها ، كما في | المُحْكَم . وفي الأَساس أي : حَذَف | بها كَمَخْطة المَزْكُوم ، وهو مجاز . | | ( و ) زَكَم ( القِرْبَةَ : مَلأَها ) ، فَهِي | مزكومة . | | ( والزُّكْمَة بالضَّمّ : الثَّقِيل الجَافِي ) ، | وهو مجاز . | | ( و ) الزُّكْمَة : ( آخِرُ وَلَد الأَبَوَيْن ) . | يقال : هو زُكمةُ أبويه : إذا كان آخرَ | ولدِهما ، وهو مجاز ، نقله | الجوهري . | | ( و ) الزَّكْمَة ( بالفَتْح ) : الزَّحْرة | يَخْرُج منها الوَلَد ، وقد ذكر ( في ز | ج م ) . | | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الزَّكْمَةُ : النَّسْل ، عن اْبنِ | الأعرابيّ ، وأنشد : | % ( زَكْمَةُ عَمَّارٍ بَنُو عَمَّارِ % ) % | % ( مثلُ الحَراقِيص على حِمارِ % ) % | | وأنشد يعقوب : زُكمة عَمَّار | بالضَّمّ ، وهو ألأمُ زُكْمَة في الأرض ، | أي : ألأمُ شَيْء لفَظَه شَيْء كَزُكْبَةٍ . وفي | الأساس أي : أَحْقَر نُطْفة . | | ولفُلان زُكْمَة سُوء : وَلدٌ غَيرُ |

| صالح . ولَعَن اللهُ أُمًّا زَكَمت به . | وقال اْبن الأعرابِيّ : زَكَمَت به أُمُّه | إذا ولدَتْه سَرْحاً . |

##### Türkçe

| | ( **الزُّكَام** بالضَّمّ و**الزَّكْمة** ) bilinen(şey)dir, | ve o, ( **تَحَلُّب** ıslak artıkların **بَطْنَي** | **الدِّماغ**’ın iki ön(boşluğ)undan **المُقَدَّمَيْن** **المَنْخِريْن**’e doğru )dur, | ve onun hekimlerin zikrettikleri sebepleri vardır, ( ve | ( **زُكِم** ) adam ( **كعُنِي** gibi ), ve Allah | Teâlâ onu ( **وَزَكَمه** ) (nezle etti), | ( **وأزكَمَه فهو مَزْكُوم** ) **زُكِم** üzerine bina edildi. | Ebû Zeyd dedi: **مَزْكُوم** adam, | ve Allah Teâlâ onu **أزكمَه** (nezle etti), | ve Asmaî de böyle dedi; dedi ki: ve | “sen ondan daha **أزكمُ**sün” denilmez; ve yine her ne | **فُعِل** üzere gelirse o **مَفْعُول**dur; ve “seni ne | **أزكمَك** (nezle etti)”; ve **الزَّكْم**’ın aslı dolma/doluluk(tur), | **كالزَّكْبِ** gibi; ve ondan **الزُّكام** alınmıştır. | ( Ve **زَكَم** onun **نُطْفَتِه**siyle: ( attı ) ) onunla, | **المُحْكَم**’da olduğu gibi. | Ve **الأَساس**’ta, yani: onunla fırlattı/attı, | **كَمَخْطة المَزْكُوم** gibi; ve o mecazdır. | | ( Ve ) **زَكَم** ( **القِرْبَةَ**: onu doldurdu ), böylece o | **مزكومة**dur. | | ( Ve **الزُّكْمَة** بالضَّمّ: ağır, kaba/katı )dır, | ve o mecazdır. | | ( Ve ) **الزُّكْمَة**: ( ana-babanın çocuğunun sonuncusu )dur. | Denilir: o, ana-babasının **زُكمةُ**sidir: eğer onların | çocuklarının sonuncusu ise; ve o mecazdır; onu | Cevherî nakletti. | | ( Ve ) **الزَّكْمَة** ( **بالفَتْح** ): **الزَّحْرة**(dir); | ondan çocuk çıkar; ve ( **ز | ج م** )’de zikredilmiştir. | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | **الزَّكْمَةُ**: nesil/soy, İbn | el-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu: | % ( **زَكْمَةُ عَمَّارٍ بَنُو عَمَّارِ** % ) % | % ( مثلُ الحَراقِيص على حِمارِ % ) % | | Ve Ya‘kūb okudu: **زُكمة** **عَمَّار** | بالضَّمّ; ve o, yeryüzündeki en aşağılık **زُكْمَة**dir; | yani: bir şeyin, **كَزُكْبَةٍ** gibi, bir şeyin fırlattığı en aşağılık şey. Ve | **الأساس**’ta, yani: en hakir **نُطْفة**. | | Ve falanın **زُكْمَة سُوء**’u vardır: salih olmayan bir | çocuk. Ve Allah, onunla **زَكَمت** (doğurdu/attı) bir anaya lânet etsin. | Ve İbn el-A‘râbî dedi: anası onunla **زَكَمَت** | eğer onu **سَرْحاً** olarak doğurduysa. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَكَمَ
1 زَكَمَ ذ , (K,) inf. n. زَكْمٌ, (TA,) He filled a water-skin: (K, TA:) and زَكْبٌ signifies the same as زَكْمٌ, i. e. the act of filling: this is the primary meaning. (TA.) ― -b2- See also 4. ― -b3- زَكَمَ بِنُطْفَتِهِ (tropical:) He emitted his sperma genitale (M, A, K) like the discharge of mucus from the nose of the مَزْكُوم. (A.) ― -b4- زَكَمَتْ بِهِ أُمُّهُ (assumed tropical:) His mother brought him forth [in an absolute sense (as in a saying here following), or], accord. to IAar, easily. (TA.) One says, لَعَنَ اللّٰهُ أُمًّا زَكَمَتْ بِهِ (assumed tropical:) [May God curse a mother that brought him forth]. (TA.) -A2- زُكِمَ He (a man, S) was, or became, affected with زُكَام: (S, Msb, K:) [it is app. from زَكَمَهُ; but is thought to be] from أَزْكَمَهُ, q. v.; [and therefore] anomalous. (Msb.)

زَكَّمَهُ
2 زَكَّمَهُ ذ is said by Golius to be syn. with أَزْكَمَهُ. But the only mention of زكّم that I find is in art. زكن in the S, where it is said that زكّن عَلَيْهِ and زكّم signify شَبَّهَ عَلَيْهِ, and لَبَّسَ.]

ازكمهُ
4 ازكمهُ ذ He (God, S, Msb) caused him (a man, S) to be affected with زُكَام; (AZ, As, S, Msb, K;) as also ↓ زَكَمَهُ. (K.)

زَكْمَةٌ
زَكْمَةٌ ذ : see زُكَامٌ. -A2- Also (assumed tropical:) Progeny: so says IAar: or, accord. to Yaakoob, it is ↓ زُكْمَةٌ. (TA.) One says, هُوَ أَلْأَمُ زَكْمَةِ سَوْءٍ [or ↓ زُكْمَةِ, i. e. He is the basest, most ignoble, or meanest, of evil progeny; or] meaning that he is not a good son. (TA.) -A3- Also The moaning, or hard breathing, (زَحْرَة,) with which the child comes forth; as also [زَحْمَةٌ and] زَجْمَةٌ. (K, * TA.)

زُكْمَةٌ
زُكْمَةٌ ذ : see زُكَامٌ. -A2- Also (tropical:) The last of the children of his two parents. (S, K, TA.) You say, هُوَ زُكْمَةُ أَبَوَيْهِ He is the last of the children of his two parents. (S, TA.) ― -b2- See also زَكْمَةٌ, in two places. -A3- Also (tropical:) Heavy, and coarse, rough, or rude. (K, TA.)

زُكَامٌ
زُكَامٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ زَكْمَةٌ, (K,) or ↓ زُكْمَةٌ, with damm, (Msb,) [A coryza, or catarrhus ad nares; a rheum, in the most usual sense of the term, meaning a defluxion from the head, chiefly from the nose; commonly called a cold in the head;] a defluxion of redundant humour from the two anterior venters of the brain to the nostrils: (K:) well known: (S, Msb:) from زَكْمٌ meaning the act of “ filling. ” (TA.)

مَزْكُومٌ
مَزْكُومٌ ذ [pass. part. n. of زَكَمَ]. You say قِرْبَةٌ مَزْكُومَةٌ A filled water-skin. (TA.) ― -b2- And, applied to a man, (AZ, As, S,) Affected with زُكَام: (AZ, As, S, Msb, K:) [regularly formed from زَكَمَهُ or زُكِمَ; but thought to be] from أَزْكَمَهُ; (AZ, As, S, Msb;) [and therefore] anomalous. (Msb.)

##### Türkçe

**زَكَمَ**
1 **زَكَمَ** ذ , (K,) mastar ismi **زَكْمٌ**, (TA,) O bir su tulumunu doldurdu: (K, TA:) ve **زَكْبٌ** **زَكْمٌ** ile aynı mânâya gelir, yani doldurma fiili: bu, aslî mânâdır. (TA.) ― -b2- 4’e de bak. ― -b3- **زَكَمَ بِنُطْفَتِهِ** (mecaz:) O, **مَزْكُوم**’un burnundan sümüğün akması gibi, menîsini çıkardı. (M, A, K) (A.) ― -b4- **زَكَمَتْ بِهِ أُمُّهُ** (farz edilen mecaz:) Annesi onu dünyaya getirdi [mutlak mânâda (aşağıda gelen bir sözde olduğu gibi), yahut], IAar’a göre, kolayca. (TA.) Şöyle denir: **لَعَنَ اللّٰهُ أُمًّا زَكَمَتْ بِهِ** (farz edilen mecaz:) [Allah, onu dünyaya getiren bir anaya lânet etsin]. (TA.) -A2- **زُكِمَ** O (bir adam, S) **زُكَام** ile mübtelâ oldu yahut oldu: (S, Msb, K:) [görünüşe göre **زَكَمَهُ**’dan; fakat] **أَزْكَمَهُ**’dan olduğu zannedilir, bk. o; [ve bu sebeple] şâzdır. (Msb.)

**زَكَّمَهُ**
2 **زَكَّمَهُ** ذ Golius tarafından **أَزْكَمَهُ** ile eş mânâlı olduğu söylenir. Fakat **زكّم**’in bulduğum yegâne zikri S’de **زكن** maddesindedir; orada **زكّن عَلَيْهِ** ve **زكّم**’in **شَبَّهَ عَلَيْهِ** ve **لَبَّسَ** mânâsına geldiği söylenir.]

**ازكمهُ**
4 **ازكمهُ** ذ O (Allah, S, Msb) onu (bir adamı, S) **زُكَام** ile mübtelâ kıldı; (AZ, As, S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **زَكَمَهُ** da. (K.)

**زَكْمَةٌ**
**زَكْمَةٌ** ذ : **زُكَامٌ**’a bak. -A2- Ayrıca (farz edilen mecaz:) nesil: IAar böyle der: yahut Yaakoob’a göre o, ↓ **زُكْمَةٌ**’dir. (TA.) Şöyle denir: **هُوَ أَلْأَمُ زَكْمَةِ سَوْءٍ** [yahut ↓ **زُكْمَةِ**, yani: O, kötü neslin en aşağısı, en soysuzu, yahut en alçağıdır; yahut] bununla onun iyi bir evlât olmadığı kastedilir. (TA.) -A3- Ayrıca Çocuğun çıktığı sıradaki inleme yahut zor nefes alma (**زَحْرَة**); bunun gibi [**زَحْمَةٌ** ve] **زَجْمَةٌ**. (K, * TA.)

**زُكْمَةٌ**
**زُكْمَةٌ** ذ : **زُكَامٌ**’a bak. -A2- Ayrıca (mecaz:) iki ebeveyninin çocuklarının sonuncusu. (S, K, TA.) Sen dersin: **هُوَ زُكْمَةُ أَبَوَيْهِ** O, iki ebeveyninin çocuklarının sonuncusudur. (S, TA.) ― -b2- İki yerde **زَكْمَةٌ**’ya da bak. -A3- Ayrıca (mecaz:) ağır, ve kaba, pürüzlü, yahut sert. (K, TA.)

**زُكَامٌ**
**زُكَامٌ** ذ (S, Msb, K) ve ↓ **زَكْمَةٌ**, (K,) yahut ↓ **زُكْمَةٌ**, damme ile, (Msb,) [bir nezle yahut burunlara ait katar; kelimenin en yaygın mânâsında bir “rîh”, yani baştan, bilhassa burundan gelen bir akıntı; yaygın olarak “baş nezlesi” diye adlandırılır;] beynin iki ön boşluğundan burun deliklerine fazla hıltın akması: (K:) mâlûm: (S, Msb:) “doldurma” fiili mânâsındaki **زَكْمٌ**’den. (TA.)

**مَزْكُومٌ**
**مَزْكُومٌ** ذ [**زَكَمَ**’ın mef‘ûl ismi]. Sen dersin **قِرْبَةٌ مَزْكُومَةٌ** Doldurulmuş bir su tulumu. (TA.) ― -b2- Ve bir adama nisbetle, (AZ, As, S,) **زُكَام** ile mübtelâ: (AZ, As, S, Msb, K:) [düzenli olarak **زَكَمَهُ** yahut **زُكِمَ**’den yapılmıştır; fakat] **أَزْكَمَهُ**’dan olduğu zannedilir; (AZ, As, S, Msb;) [ve bu sebeple] şâzdır. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَكَمَ
زَكَمَ U ( n. ac. زَكْم 1 ),
a.  Made to catch cold.

b.  Filled.

c.  [ Bi ], Cast forth, spurted out ( liquid ).

أَزْكَمَ
أَزْكَمَ IV ,
a.  see I (a) .

زَكْمَة
زَكْمَة 1t ,
a.  Cold in the head, catarrh; loss of the sense of smell.

زُكْمَة
زُكْمَة 3t ,
a.  Rough, rude man; ruffian.

b.  Last child.

زَكِم
زَكِم 5 ,
a.  see

زَكڤمَ
N. P. زَكڤمَ I (
a.  a ).

زُكَاْم
زُكَاْم 24 ,
a.  see 1t .

زَكڤمَ
N. P. زَكڤمَ I .,
a.  One having a cold.

b.  Full ( water-skin ).

##### Türkçe

**زَكَمَ**
**زَكَمَ** U (isim mastar: **زَكْم** 1),
a.  Soğuk algınlığına yakalattı.

b.  Doldurdu.

c.  [Bi], (sıvıyı) dışarı attı, fışkırttı.

**أَزْكَمَ**
**أَزْكَمَ** IV,
a.  I (a)’ya bak.

**زَكْمَة**
**زَكْمَة** 1t,
a.  Başta soğuk algınlığı, nezle; koku alma duyusunun kaybı.

**زُكْمَة**
**زُكْمَة** 3t,
a.  Kaba, görgüsüz adam; serseri.

b.  Son çocuk.

**زَكِم**
**زَكِم** 5,
a.  bak

**زَكڤمَ**
Özel isim. **زَكڤمَ** I (
a.  a).

**زُكَاْم**
**زُكَاْم** 24,
a.  1t’ye bak.

**زَكڤمَ**
Özel isim. **زَكڤمَ** I.,
a.  Soğuk algınlığı olan kimse.

b.  Dolu (su tulumu).
