# زكم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زكم

ك ز م
كزم ، كمز ، زكم ، زمك : مستعملة .
كزم : قال الليث : الكَزَمُ : قِصَرٌ في الأنفِ قبيحٌ ، وقِصرٌ في الأصابع شديدٌ ، تقول : أَنفٌ أَكْزَمُ ، ويدٌ كَزْماءُ ، والكَزُومُ مِن النِّيبِ : التي لم يبقَ في فمها سنٌّ مِن الهَرَم ، نعتٌ لها خاصةً دون البعير .
وقال : يقال : مَن يشتري ناقةً كَزُوماً ؟ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَزُومُ : الهَرِمةُ مِن النَّوقِ .
ويقال : كَزَمَ فُلاَنٌ يكْزِمُ كَزْماً إذا ضمَّ فاهُ وسكتَ ، فإنْ ضم فاهُ عنِ الطعام قيل : أَزَمَ يأْزِمُ .
ووصف عونُ بن عبد الله رجلاً فقال : إِنْ أُفيض في الخير كَزَمَ .
ويقال : كزَمَ الشيءَ الصُّلْبَ كَزْماً إذا عضَّه عضّاً شديداً .
والعَرَبُ تقول للرَّجُل البخيل : أَكْزَمُ اليد .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهُ كانَ يتعوَّذ مِن الكَزَم والقَزَم ، والكَزمُ : شدَّةُ الأكل ، مِن قولك : كَزَمَ فلانٌ الشيءَ بِفِيهِ كَزْماً إذا كسرهُ ، والاسمُ : الكَزَمُ .
وقيل : الكَزَمُ : البخلُ يقال : هو أكْزَمُ البَنَانِ : قصيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَزَمُ : أَنْ يريدَ الرَّجلُ المعْرُوفَ والصدقَةَ فلا يقدرُ على دينارٍ ولا دِرهم .
قال صخر الهذلي :
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
مُكَزَّمٌ : مُقَفَّعٌ ، ورجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ : قصيرُه .
وفي ( النوادر ) : أكْزَمْتُ عن الطعام ، وأَقْهمتُ وأَزْهمتُ إِذا أَكْثرَ منه حتى لا يشتهي أن يعودَ فيه ، ورجل كَزْمانُ وزَهمان وفَهْمَانُ ودَقْيَانُ .
زكم : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : رجُلٌ مَزكُومٌ ، وقدْ أَزكَمهُ اللَّهُ ونحو ذلك قال الأصمعي : وقال : لا يقالُ : أَنْتَ أَزْكَمُ منه ، وكذلك كل ما جاء على فُعِلَ فهو مفعولٌ ، لا يقالُ : ما أَزْهاك ، وأما أَجَنَّكَ ، وما أَزْكَمَكَ .
( اللحياني ) : زَكَم بنُطفته : رَمَى بها ، وفلان ألأمُ زُكْمَةٍ .
وقال ابنُ الأعرابي : زَكَمَتْ بِهِ أمُّه إذا ولدته سُرُحاً .
 ( قلت ) : الزُّكام : مأخوذٌ مِن الزَّكْم والزَّكْبِ وهو الملءُ .
يقال : زُكِمَ فلانٌ ومُلِىَء بمعنىً واحدٍ .
زمك : ( الحرَّاني عن ابن السِّكيت ) : الزِّمِكي والزِّمَّجي مقصوران : أَصلُ ذَنبِ الطائر .
وقال الليث : يسمى الذَّنَبُ نفسُهُ إِذا قصَّ : زِمِكّى .
وقال ابن الأعرابي : زحمت القِرْبةَ ، وزَمَكْتُها إِذا مَلأَتَهَا .
( قلت ) : ومنه يقالُ : ازْمَأَكَّ فلانٌ يَزْمِئكُّ إِذا اشتدَّ غضبه .
وقال ابن الأعرابي : زَمكْتُ فلاناً على فلانٍ وزَمَجْته إِذا حَرَّشْتَه حتى اشتدَّ عليه غضبُه .
كمز : قال الليث : الكُمْزَةُ والجُمْزةُ : الكُتْلُة مِن التَّمْرِ وغيره .
ويقالُ للكُثْبة مِن الرمْل والتُّرَاب : كُمْزةٌ وقُمزَةٌ ، وجمعها : كُمَزٌ ، وقُمَزٌ .
وقال أَبو تُراب قال عرام : هذه قُمْزةٌ مِن تمرٍ وكُمْزَةٌ وهي الفِدْرَةُ كجُثْمانِ القَطَا أَو أكثر قليلا ، والجميعُ : كُمَزٌ وقُمزٌ .
ويقال : فلانٌ مِن قَمَزِ الناس ، ومِن قَزَمهمْ ، أَيْ مِنْ رُذَالهمْ .

### Türkçe

ك ز م
**كزم** ، **كمز** ، **زكم** ، **زمك** : kullanımdadır.

**كزم** : Leys dedi: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık, ve parmaklarda şiddetli bir kısalık; dersin ki: **أَنفٌ أَكْزَمُ** (kısa burunlu bir burun), ve **يدٌ كَزْماءُ** (kısa parmaklı bir el); ve **الكَزُومُ** develerden: ağzında yaşlılıktan bir diş kalmamış olan; onun için, deveye değil, yalnızca ona mahsus bir niteleme.
Ve dedi: denilir: “Kim **ناقةً كَزُوماً** (kuzûm bir dişi deve) satın alır?”

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الكَزُومُ**: dişi develerden yaşlı olan.

Ve denilir: **كَزَمَ** falan **يكْزِمُ** **كَزْماً**: ağzını sıkıp sustuğu zaman; eğer ağzını yemekten dolayı sıkarsa denilir: **أَزَمَ** **يأْزِمُ**.

Avn b. Abdullah bir adamı niteledi de dedi: “Hayırda taşkınlık edilirse **كَزَمَ** (ağzını sıkar/susar).”

Ve denilir: **كَزَمَ** sert şeyi **كَزْماً**: onu şiddetli bir ısırışla ısırdığı zaman.

Araplar cimri adama derler: **أَكْزَمُ اليد** (eli akzam).

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o, **الكَزَم** ve **القَزَم**’dan Allah’a sığınırdı; ve **الكَزمُ**: yemenin şiddeti; senin sözünden: **كَزَمَ** falan şeyi ağzıyla **كَزْماً**: onu kırdığı zaman; isim: **الكَزَمُ**.

Ve denildi: **الكَزَمُ**: cimriliktir; denilir: o, **أكْزَمُ البَنَانِ**: onun kısasıdır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَزَمُ**: adamın iyiliği ve sadakayı istemesi de bir dinara ve bir dirheme güç yetirememesidir.

Sahr el-Hüzelî dedi:
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ

**مُكَزَّمٌ**: büzülmüş; ve **رجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ**: onun kısasıdır.

( **النوادر** )’de: **أكْزَمْتُ** عن الطعام, ve **أَقْهمتُ** ve **أَزْهمتُ**: ondan çokça yediği için artık ona dönmeyi istemediği zaman; ve **رجل كَزْمانُ** ve **زَهمان** ve **فَهْمَانُ** ve **دَقْيَانُ**.

**زكم** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **رجُلٌ مَزكُومٌ** (nezleli bir adam); ve “Allah onu **أَزكَمهُ**” ve bunun benzeri. Asmaî dedi: ve dedi: “Denilmez: **أَنْتَ أَزْكَمُ منه**; ve yine **فُعِلَ** üzere gelen her şey **مفعولٌ**dur; denilmez: **ما أَزْهاك**; ama **أَجَنَّكَ** ve **ما أَزْكَمَكَ** (denilir).”

( Lihyânî ): **زَكَم** nutfesini: onunla attı; ve falan, **ألأمُ زُكْمَةٍ** (en aşağılık zükme).

İbnü’l-A‘râbî dedi: Anası onu doğurduğu zaman, eğer gevşek/serbest (sürâhan) doğurmuşsa: **زَكَمَتْ بِهِ أمُّه**.

( Dedim ): **الزُّكام**: **الزَّكْم** ve **الزَّكْب**’den alınmıştır; o da doldurmadır.
Denilir: **زُكِمَ** falan ve **مُلِىَء**: bir tek anlamdadır.

**زمك** : ( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **الزِّمِكي** ve **الزِّمَّجي** kısaltılmıştır: kuşun kuyruğunun kökü.
Leys dedi: kuyruğun kendisi, kesildiği zaman: **زِمِكّى** diye adlandırılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **زحمتُ** kırbayı ve **زَمَكْتُها**: onu doldurduğum zaman.

( Dedim ): Ondandır ki denilir: **ازْمَأَكَّ** falan **يَزْمِئكُّ**: öfkesi şiddetlendiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَمكْتُ** falanı falana karşı ve **زَمَجْته**: onu kışkırttığım zaman; ta ki ona karşı öfkesi şiddetlensin.

**كمز** : Leys dedi: **الكُمْزَةُ** ve **الجُمْزةُ**: hurmadan ve başkasından bir yığın.
Ve denilir: kumdan ve topraktan bir tepeciğe: **كُمْزةٌ** ve **قُمزَةٌ**; çoğulu: **كُمَزٌ** ve **قُمَزٌ**.
Ebû Turâb dedi; Arrâm dedi: Bu, hurmadan bir **قُمْزةٌ** ve bir **كُمْزَةٌ**’dir; o, **الفِدْرَةُ**’dir; **جُثْمانِ القَطَا** gibi yahut biraz daha fazla; ve hepsi: **كُمَزٌ** ve **قُمزٌ**.
Ve denilir: falan, insanların **قَمَزِ**’indendir ve onların **قَزَم**’ındandır; yani onların aşağılıklarındandır.
