# زكن (ز-ك-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ك - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي والنون معهما
ك ن ز، ن ك ز، ز ك ن، ز ن ك، ن ز ك مستعملات كنز: يقال: كَنزَ الإنسان مالاً يكْنِزُه.
والكَنْزُ: اسم للمال الذي يكنِزُه، ولما يحرز به المال.
وكَنَزْتُ البر في الجراب فاكتنز.
وشددت كَنْزَ القربة، أي: ملأتها جداً،عن أبي الدقيش.
ورجل مُكْتَنِزُ اللحم، وكنيزُ اللحم، ولا يكاد يقال الكناز إلا للناقة. ويعنى به المكتنزة اللحم.
والكَنيز: التمر الذي يُكْتَنَزُ للشتاء في قواصر وأوعية، والفعل: الاكتناز.
كناز: من أسماء الرجال.
نكز: الحية تنكز بأنفها. والنكز كالغرز بشيء محدد الطرف.
والنَّكّاز: ضرب من الحيات لا يعض بفيه، إنما يَنْكُزَ بأنفه، لا يكاد يعرف ذنبه من أنفه لدقة رأسه.
ونكَزَ البحر نُكُوزاً، أي: غاض. والبئر أيضاً، ونكَزْته أنا. قال:
فلا ناكزٌ بحري ولا هو غائض
والنَّكْزُ: طعن بطرف سنان الرمح.
زكن: الإِزكانُ: أن تُزْكِنَ شيئاً بالظن فتصيب. تقول: أزكنته إزكاناً.
وزَكِنْتُ منه إذا حسبت منه، يقال: زَكِنْتُ منه مثل الذي زَكِنَهُ مني.
زنك: الزَّوَنَّكُ والزَّوَنْزَكُ: القصير الدميم. قال:
ليس بوزواز ولا زَوَنَّكِ
نزك: النَّزْكُ: سوء القول، تقول: نَزَكَهُ بغير ما رأى فيه.
والنَّزْكُ: الطعن بالنَّيْزَك: وهو رمح قصير.
والنِّزْكُ: ذكر الضب. وللضب نِزْكانِ، أي: ذَكَرانِ، ونزَك الضب ضبته، أي: نزاها ففعل بها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الزاي** ve **النون** birlikte

**ك ن ز**، **ن ك ز**، **ز ك ن**، **ز ن ك**، **ن ز ك** kullanımdadır. **كنز**: denir ki: insan bir malı **كَنزَ** eder; onu **يكْنِزُه**.
Ve **الكَنْزُ**: onun **يكنِزُه** olduğu mala isimdir; ve malla onu korunan şeye (de).
Ve ben torbada buğdayı **كَنَزْتُ** ettim; böylece o **فاكتنز** etti.
Ve kırbanın **كَنْزَ**’ını sıkılaştırdım; yani: onu pek çok doldurdum; Ebû’d-Dukayş’ten.
Ve bir adam **مُكْتَنِزُ اللحم**’dır, ve **كنيزُ اللحم**’dır; ve **الكناز** denmesi neredeyse ancak deve için olur. Ve onunla kastedilir: eti **المكتنزة** olan.
Ve **الكَنيز**: kış için **يُكْتَنَزُ** edilen hurmadır; **قواصر** ve kaplar içinde; fiil: **الاكتناز**.
**كناز**: erkek adlarındandır.

**نكز**: yılan burnuyla **تنكز** eder. Ve **النَّكز**: ucu sivri bir şeyle batırma gibidir.
Ve **النَّكّاز**: yılanlardan bir türdür; ağzıyla ısırmaz; ancak burnuyla **يَنْكُزَ** eder; başının inceliğinden dolayı kuyruğu burnundan neredeyse ayırt edilmez.
Ve deniz **نَكَزَ** eder, **نُكُوزاً**; yani: çekilir. Ve kuyu da (böyledir); ve ben onu **نَكَزْته** ettim. Dedi ki:
فلا ناكزٌ بحري ولا هو غائض
Ve **النَّكْزُ**: mızrak süngüsünün ucuyla saplamadır.

**زكن**: **الإِزكانُ**: bir şeyi zan ile **تُزْكِنَ** etmen ve isabet etmen. Dersin: onu **أزكنته** ettim, **إزكاناً**.
Ve ondan **زَكِنْتُ** ettim; ondan sandığım zaman; denir ki: ondan **زَكِنْتُ** ettim; benim ondan **زَكِنَهُ** ettiğim şeyin benzeri.

**زنك**: **الزَّوَنَّكُ** ve **الزَّوَنْزَكُ**: kısa, çirkin. Dedi ki:
ليس بوزواز ولا زَوَنَّكِ

**نزك**: **النَّزْكُ**: sözün kötüsüdür; dersin: onda gördüğü şeyin dışında bir şeyle onu **نَزَكَهُ** etti.
Ve **النَّزْكُ**: **النَّيْزَك** ile saplamadır; o da kısa bir mızraktır.
Ve **النِّزْكُ**: keler erkeği. Ve kelerin iki **نِزْكانِ**’ı vardır; yani: iki erkek. Ve keler, dişisini **نزَك** etti; yani: ona sıçradı da onunla yaptı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَكِنْتُهُ بالكسر أَزْكَنُهُ زَكَناً بالتحريك، أي عَلِمته. قال ابن أمّ صاحب:
ولن يراجع قلـبـي وُدَّهُـمْ أبـداًزَكِنْتُ منهم على مثل الذي زَكِنوا
قوله عَلَى مُقْحَمَةٌ. الأصمعيّ: التَزْكينُ: التشبيهُ. يقال: زَكَّنَ عليهم وزَكَّمَ، أي شبَّه عليهم ولَبَّسَ. والزَكَنُ بالتحريك أيضاً: التفرُّس والظَنُّ. يقال: زَكِنْتُهُ صالحاً، أي ظننته. ولا يقال منه رجلٌ زَكِنٌ.

##### Türkçe

**زَكِنْتُهُ** kesre ile; **أَزْكَنُهُ**; **زَكَناً** hareke ile: yani onu bildim. İbn Ümm-i Sâhib dedi ki:
“Ve kalbim onların sevgisini asla geri çevirmeyecek;
onlardan, onların bildiği gibi bildim.”

Onun sözü **عَلَى**: (bu) bir sokulmadır. el-Asmaʿî: **التَزْكينُ**: benzetmedir. Denir: **زَكَّنَ** عليهم ve **زَكَّمَ**; yani onlara benzetti ve karıştırdı. Ve **الزَكَنُ** hareke ile de: firâset ve zandır. Denir: **زَكِنْتُهُ** صالحاً; yani onu zannettim. Ve ondan “adam **زَكِنٌ**” denilmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ز ن
كنز ، نزك ، نكز ، زنك ، زكن : ( مستعملة ) .
كنز : قال الليث : يقال : كنَزَ الإنسانُ مالاً يَكنِزُه ، والكَنْز : اسمٌ للمال إِذا أُحْرِز في وِعَاءٍ .
يقال : كنَزْتُ البُرَّ في الجرابِ فاكتنَز .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : شدَدْت كنْزَ القربة إِذا ملأتَها ، ورجلٌ مُكْتنِزُ اللحمِ . وكَنيزُ اللحمِ ، والكَنِيزُ : التمرُ يُكتنَزُ للشتاء في قواصِرَ وأوعيةٍ ، والفعلُ : الاكتِناز ، وقد كنزْته كنْزاً وكِنازاً وكَنَازاً .
وسمعتُ البَحْرانيِّين يقولون : جاء زَمنُ الكِنَاز إِذا كنزُوا التمر في الجِلاَل ، وهو أن يُلقى جرابٌ في أسفل الجُلَّة ويُكنز بالرِّجلين حتى يدخل بعضُه في بعض ، ثم يُصبّ فيها جرابٌ بعد جرابٍ ويُكنز حتى تمتلىء الجُلّة مكْنوزة ، ثم يُخاط رأسُها بالشُّرُط الدِّقَاقِ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : أتيتُهم عند الكِنَاز والكَناز ، يعني حين كنزوا التمر .
وقال ابن السكيت : هو الكَنَازُ بالفتح لا غير .
زنك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الزَّوَنَّك من الرجال : المختال في مشيته الناظر في عِطفيه ، يَرَى أن عنده خيراً وليسَ عنده ذاك .
قال ابن السكيت : رجلٌ زَوَنَّكٌ إذا كان غليظاً إلى القِصَرِ ما هو ، وأنشد :
وَبَعْلُهَا زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
قال ابن الأعرابي : الزَّوَنْزَى : ذو الأبَّهة والكِبْرِ .
وقال الليث : الزَّوَنَّكُ : القصير الدميمُ .
( أبو عبيد ) : في الكبد : زنكتان وهما زَنمَتَانِ خارجتا الأطراف عن طرَف الكبد ، وأصلها في أعلا الكبد .
زكن : في ( نوادر الأعراب ) : هذا الجيشُ يُزَاكِنُ ألفاً ، ويناظر ألفاً أي يقارب ألفا .
وقال الليث : الإزكانُ أن تُزكِنَ شيئاً بالظنِّ فتصيب ، تقول : أَزكَنْتُه إزكاناً .
وقال اللحياني : هِيَ الزَّكانَةَ والزكانِيَة .
قال : وبنو فلانٍ يزاكِنون بني فلانٍ مُزاكنةً أي يدانونهم ويُثافِنُونهم إذا كانوا يستخصونهم .
وقال الأصمعي : يقال : زكِنْتُ من فلانٍ كذا وكذا أي علمتُ ، وأنشد لابن أمِّ صاحب :
وَلَنْ يُرَاجِعَ قَلْبي وُدَّهْم أَبَدْاً
زَكِنْتُ مِنهُمْ عَلَى مِثْلِ الذي زَكوُا
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : زَكِنتُ الرجلَ أزكَنُه زكَناً إِذا ظننت به شيئاً ، وأَزكنته الخَبرَ إزكاناً : أَفْهَمْتُه حتى زكِنه : فهمه فهماً .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد : زَكِنتُ منه مثل الذي زِكنَه مني وأَنَا أزكَنُه زَكَناً ، وهو الظن الذي يكون عندك بمنزِلة اليقين وإن لم يخبِرْك به أحدٌ .
وقال أبو الصقر : زِكنْتُ من الرجلِ مثلَ الذي زَكِن منِّي يقول : علمتُ منه مثل الذي علم مني .
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : زَكِنت بفلان كذا ، وأزكنت أي ظننت .
وقال ابن شميل : زَكِنَ فلانٌ إلى فلانٍ إذا ما لجأ إليه وخالطه وكان معه ، يَزكَنُ زُكوناً ، وزكِن فلانٌ من فلانٍ زَكَناً أي ظنَّ به ظنّاً ، وزكِنْتُ منه عداوةً أي عرفتُها ، وقد زِكنْتُ أنه رجل سَوْء أي علمت .
نكز : قال الليث : النَّكْزُ كالْغَرْز بشيءٍ محدّد الطرف ، والنَّكّاز : ضرْب من الحيَّات لا يعضُّ بفِيه ، إنما ينكُز بأَنفه ، فلا تكاد تعرف أنفَه من ذنبه لدقِة رأسه .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : نكزتُه . ووكزْتُه ولهزْتُه وثَفَنْتَه بمعنى واحد .
قال : وقال أبو زيد : النَّكْزُ من الحية بالأنف ، وقد نَكَزتْه الحيةُ .
قال : والنَّكْز مِن كل دابّة سوَى الحية :
العَضّ .
وقال أبو الجرّاح : يقال للدَّسَّاسة مِن الحيَّات وحدَها : نَكَزتْه ولا يقال لغيرها .
قال شمر : وقال الأصمعي : يقال : نَكَزَتْهُ الحيَّةُ ، ووكزَته ، ونَشَطتْه ، ونهشته بمعنى واحد ، وغيرُه يقولُ : النكْز : أن يَطعن بأنفهِ طعْناً .
( أبو عبيد ) : بئرٌ ناكزٌ ، وقد نَكَزَت إِذا قلَّ ماؤها .
وقال الليث : النَّكْز : طعْنٌ بطرفِ سِنان الرُّمْحِ .
( شمرٌ ) : النَّكَّازُ : حيةٌ لا يُدْرَى ما ذَنبُها من رأسها ، ولا تَعضُّ إلا نكْزاً أي نَقْزاً .
وقال ابن شميلٍ : سُمِّيَ نكَّازاً لأنه يطعنُ بأنفه وليس له فمٌ يعضُّ به ، وجمعه : النكاكيز والنَّكَّازات .
نزك : قال الليث : النَّزْكُ : سُوءُ القَوْل في الإنسان تقول : تَزَكَه بغير ما رأى منه ، والنَّزْكُ : الطّعن بالنَّيْزَك ، وهو رُمحٌ قصير ، وبه يَقْتُل عيسى عليه السلام الدجَّالَ .
وأخبرني المنذري عن الصَّيْداوي عن الرياشيِّ قال : للضَّبِّ نِزْكانِ .
ويقال : نَزْكانِ أي قَضيبانِ ، وأنشد :
سِبَحلٌ لهُ نِزْكَانِ كانَا فَضيلَةً
عَلَى كلِّ حَافٍ في البِلاَدِ ونَاعِلِ
وسمعت أعرابيّاً يقول : لِلْوَرَلِ أَيضاً نِزْكانِ .
وسمعت آخر يقول : له نَيْزَكانِ ، وللأنثى في رَحِمها : نِزْكَتانِ . وأنشدني مُعَلًّى الكلَيْبي :
تَفَرَّقْتمُ لا زِلْتمُ قَرْنَ وَاحِدٍ
تَفَرُّقَ نِزْكِ الضَّبِّ والأصْلُ واحِدُ
( أبو زيد ) : نَزَكْتُ الرجلَ إذا خزقته والنّيْزَكُ : ذو سنانٍ وَزُجَ ، والعُكَّازُ له زُجٌّ ولا سِنانَ له .

##### Türkçe

ك ز ن
**كنز** ، **نزك** ، **نكز** ، **زنك** ، **زكن** : (kullanılan).

**كنز** : Leys dedi: Denilir: İnsan malı **كنَزَ** eder, onu **يَكنِزُه**; ve **الكَنْز**: bir kap içinde koruma altına alındığı zaman mala isimdir.
Denilir: **كنَزْتُ** buğdayı torbada; böylece **فاكتنَز**.
Dedi: Ve Ebû’d-Dukayş dedi: Tulumu doldurduğun zaman tulumun **كنْزَ**’ını sıktım; ve etli **مُكْتنِزُ اللحمِ** bir adam. Ve **كَنيزُ اللحمِ**; ve **الكَنِيزُ**: kış için kısaltılmış kaplarda ve kaplarda **يُكتنَزُ** edilen hurmadır; fiil: **الاكتِناز**; ve onu **كنزْته**: **كنْزاً** ve **كِنازاً** ve **كَنَازاً** (olarak).

Bahreynlileri şöyle derken işittim: **الكِنَاز** zamanı geldi; hurmayı **الجِلاَل** içinde **كنزُوا** ettikleri zaman; o da şudur: **الجُلَّة**’nin altına bir torba atılır ve ayaklarla **يُكنز** edilir, ta ki onun bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar; sonra içine torba üstüne torba dökülür ve **يُكنز** edilir, ta ki **الجُلّة** **مكْنوزة** olarak doluncaya kadar; sonra başı ince şeritlerle dikilir.

( Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den ) : Onlara **الكِنَاز** ve **الكَناز** sırasında geldim; yani hurmayı **كنزوا** ettikleri vakit.
İbnü’s-Sikkît dedi: O, fetha ile **الكَنَازُ**’dur, başka değil.

**زنك** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: Erkeklerden **الزَّوَنَّك**: yürüyüşünde salınan, iki yanına bakan; kendisinde bir hayır bulunduğunu görür, hâlbuki onda o yoktur.
İbnü’s-Sikkît dedi: **زَوَنَّكٌ** bir adam; kısa olmaya doğru kalın olduğu zaman; ve inşad etti:
وَبَعْلُهَا زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزَّوَنْزَى**: heybet ve kibir sahibi.
Leys dedi: **الزَّوَنَّكُ**: kısa, çirkin.
( Ebû Ubeyd ) : Karaciğerde: **زنكتان**; ikisi **زَنمَتَانِ**’dır; karaciğerin ucundan dışarı çıkan uçlar; aslı karaciğerin üst tarafındadır.

**زكن** : (Arapların nadirleri) içinde: Bu ordu **يُزَاكِنُ** bin’i; ve bin’i **ويناظر** eder; yani bin’e yaklaşır.
Leys dedi: **الإزكانُ**: bir şeyi zan ile **تُزكِنَ** etmen ve isabet etmen; dersin: Onu **أَزكَنْتُه** **إزكاناً**.
Lihyânî dedi: O, **الزَّكانَةَ** ve **الزكانِيَة**’dir.
Dedi: Ve falan oğulları falan oğullarını **يُزاكِنون** **مُزاكنةً**; yani onlara yaklaşırlar ve onları **يُثافِنُونهم**; onları seçkin saydıkları zaman.
Asma‘î dedi: Denilir: Falancadan şöyle şöyle **زكِنْتُ**; yani bildim; ve İbn Ümmi Sâhib’e ait olarak inşad etti:
وَلَنْ يُرَاجِعَ قَلْبي وُدَّهْم أَبَدْاً
زَكِنْتُ مِنهُمْ عَلَى مِثْلِ الذي زَكوُا
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) : Adamı **زَكِنتُ**; onu **أزكَنُه** **زكَناً**; bir şey zannettiğim zaman; ve ona haberi **أَزكنته** **إزكاناً**: onu anlayıncaya kadar ona kavrattım; ta ki onu **زكِنه**: onu bir anlayışla anladı.
İbn Hânî, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Ondan, benden **زِكنَه** ettiği şeyin benzerini **زَكِنتُ**; ve ben onu **أزكَنُه** **زَكَناً**; ve o, sende bulunan, sana kimse haber vermese bile, yakîn mertebesinde olan zandır.
Ebû’s-Sakr dedi: Adamdan, benden **زَكِن** ettiği şeyin benzerini **زِكنْتُ**; der ki: Ondan, benden bilinenin benzerini bildim.
( Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den ) : Falanca hakkında şöyle şöyle **زَكِنت**; ve **أزكنت**; yani zannettim.
İbn Şümeyl dedi: Falanca falancaya **زَكِنَ**; ona sığındığı, onunla karıştığı ve onunla birlikte olduğu zaman; **زُكوناً** **يَزكَنُ**; ve falanca falancadan **زكِن** etti **زَكَناً**; yani onun hakkında bir zan zannetti; ve ondan düşmanlık **زكِنْتُ**; yani onu tanıdım; ve gerçekten onun kötü bir adam olduğunu **زِكنْتُ**; yani bildim.

**نكز** : Leys dedi: **النَّكْزُ**: ucu sivri bir şeyle **الْغَرْز** gibidir; ve **النَّكّاز**: yılanlardan bir türdür; ağzıyla ısırmaz; ancak burnuyla **ينكُز** eder; başının inceliğinden dolayı burnunu kuyruğundan ayırt eder gibi olamazsın.
( Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den ) : Onu **نكزتُه**. Ve onu **ووكزْتُه** ve **ولهزْتُه** ve **وثَفَنْتَه**; tek bir mânâdadır.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: **النَّكْزُ** yılandan burunla olur; ve yılan onu **نَكَزتْه**.
Dedi: Ve **النَّكْز** her binekli hayvandan, yılan hariç:
ısırmadır.
Ebû’l-Cerrâh dedi: Yılanlardan yalnız **الدَّسَّاسة** için denilir: Onu **نَكَزتْه**; başkası için denilmez.
Şemr dedi: Asma‘î dedi: Denilir: Yılan onu **نَكَزَتْهُ**; ve onu **ووكزَته**; ve onu **ونَشَطتْه**; ve onu **ونهشته**; tek bir mânâdadır; başkası der ki: **النكْز**: burnuyla bir saplama saplamasıyla saplamasıdır.
( Ebû Ubeyd ) : **ناكزٌ** bir kuyu; ve suyu azaldığı zaman **نَكَزَت** olmuştur.
Leys dedi: **النَّكْز**: mızrak demirinin ucuyla bir saplamadır.
( Şemrٌ ) : **النَّكَّازُ**: kuyruğu başından bilinmeyen bir yılandır; ve ancak **نكْزاً** yani **نَقْزاً** olarak ısırır.
İbn Şümeyl dedi: Ona **نكَّازاً** adı verildi; çünkü burnuyla saplar ve onunla ısıracağı bir ağzı yoktur; çoğulu: **النكاكيز** ve **النَّكَّازات**.

**نزك** : Leys dedi: **النَّزْكُ**: insan hakkında kötü sözdür; dersin: Ondan görmediği bir şeyle onu **تَزَكَه** etti; ve **النَّزْكُ**: **النَّيْزَك** ile saplamadır; o, kısa bir mızraktır; ve onunla Îsâ عليه السلام Deccâl’i öldürür.
Münzirî bana, es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den haber verdi; dedi: Kertenkeleye **نِزْكانِ** vardır.
Ve denilir: **نَزْكانِ**; yani iki çubuk; ve inşad etti:
سِبَحلٌ لهُ نِزْكَانِ كانَا فَضيلَةً
عَلَى كلِّ حَافٍ في البِلاَدِ ونَاعِلِ
Bir bedevîyi şöyle derken işittim: Varanın da **نِزْكانِ**’ı vardır.
Bir başkasını işittim: Onun **نَيْزَكانِ**’ı vardır; ve dişinin rahminde: **نِزْكَتانِ**. Mu‘allâ el-Kuleybî bana inşad etti:
تَفَرَّقْتمُ لا زِلْتمُ قَرْنَ وَاحِدٍ
تَفَرُّقَ نِزْكِ الضَّبِّ والأصْلُ واحِدُ
( Ebû Zeyd ) : Adamı **نَزَكْتُ**; onu deldiğim zaman; ve **النّيْزَكُ**: mızrak ucu ve dip demiri sahibi olandır; ve **العُكَّازُ**’un dip demiri vardır, mızrak ucu yoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والكاف وما يثلثهما)
(زكل) الزاء والكاف واللام ليس بأصل، وقد جاءت فيه كلمة: الزَّوَنْكَل من الرجال: القصير.‏
(زكم) الزاء والكاف والميم ليس فيه إلا الزُّكمَة والزُّكَام(1)، ويستعيرون ذلك فيقولون: فُلان زُكْمَة أبويه، وهو آخر أولادهما.‏
(زكن) : الزاء والكاف والنون أصلٌ يُختلَف في معناه. يقولون هو الظّنُّ، ويقولون هو اليقين. وأهل التحقيق من اللغويِّين يقولون: زكِنْتُ منك كذا، أي علِمْته. قال:‏
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** زَكِنْتُ منهم على مثل الذي زَكِنوا(2)‏
قالوا: ولا يقال أَزْكَنْت، على أن الخليل قد ذكر الإِزْكان. ويقال: إنَّ الزَّكَن الظَّنّ.‏
(زكي) الزاء والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدل على نَمَاءٍ وزيادة. ويقال الطَّهارة زكاة المال. قال *بعضهم: سُمِّيت بذلك لأنَّها مما يُرجَى به زَكاءُ المال، وهو زيادتهُ ونماؤه. وقال بعضُهم:سمِّيت زكاةً لأنّها طهارة. قالوا: وحُجّة ذلك قولُهُ جلَّ ثناؤُه: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. والأصل في ذلك كلِّه راجع إلى هذين المعنيين، وهما النَّماء والطهارة. ومن النَّماء: زرْع زاكٍ، بيِّن الزكاء. ويقال هو أمْرٌ لا يَزْكُو بفلانٍ، أي لا يليق به. والزَّكا: الزَّوْج، وهو الشّفع.‏
فأمَّا المهموز فقريبٌ من الذي قبله. قال الفرّاء: رجلٌ زُكَأةٌ(3): حاضِر النَّقد كثيرُهُ. قال الأصمَعيّ: الزُّكَأَةُ: الموسِر.‏
وممّا شذَّ عن الباب جميعاً قولهم: زَكَأَتِ الناقة بولدها تَزْكَأُ به زَكْأً، إذا رمَتْ به عند رجليها.‏
(زكر) الزاء والكاف والراء أُصَيلٌ إن كان صحيحاً يدلُّ على وِعاء يسمى الزُّكْرة. ويقال زَكَّرَ الصبيُّ وتزكَّر:امتلأ بطنُهُ.‏
(زكت) الزاء والكاف والتاء أصلٌ إن صحَّ. يقال زَكَتُّ الإناء: ملأته. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) الزكمة والزكام، هو ذاك الداء المعروف في الأنف، ويقال له الأرض.‏
(2) البيت لقعنب بن أم صاحب، اللسان (زكن)، عدي الفعل بعلى لتضمينه معنى اطلعت.‏
(3) ضبطه في القاموس كصرد، وهمزة، وزكاء ـ كغراب.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الكاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زكل**) **الزاء** ve **الكاف** ve **اللام** aslî değildir; onda bir kelime gelmiştir: erkeklerden **الزَّوَنْكَل**: kısa.

(**زكم**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الميم**’de **الزُّكمَة** ve **الزُّكَام**(1)’dan başka bir şey yoktur; bunu ödünç alırlar da şöyle derler: Falan, anne-babasının **زُكْمَة**’sidir; o, ikisinin çocuklarının sonuncusudur.

(**زكن**): **الزاء** ve **الكاف** ve **النون** mânâsında ihtilâf edilen bir asıldır. Derler ki o **الظّنُّ**’dür; derler ki o **اليقين**’dir. Lugavîlerden tahkik ehli der ki: **زكِنْتُ** senden şöyle-şöyle; yani onu bildim. Dedi ki:
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** **زَكِنْتُ** منهم على مثل الذي **زَكِنوا**(2)
Dediler ki: **أَزْكَنْت** denilmez; hâlbuki Halîl **الإِزْكان**’ı zikretmiştir. Ve denilir ki: **الزَّكَن** **الظَّنّ**’dür.

(**زكي**) **الزاء** ve **الكاف** ve illetli harf bir asıldır; **نَمَاءٍ** ve artışa delâlet eder. Ve denilir: temizlik, malın zekâtıdır. Bazıları dedi ki: bununla adlandırıldı; çünkü o, kendisiyle malın **زَكاءُ**’sı umulan şeydendir; o da onun artması ve çoğalmasıdır. Bazıları dedi ki: ona zekât adı verildi; çünkü o bir temizliktir. Dediler ki: bunun hücceti, yüce övgüsü olan sözüdür: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. Bunun hepsindeki asl, bu iki mânâya râcidir; onlar da **النَّماء** ve temizliktir. **النَّماء**’dan: **زرْع زاكٍ**; **الزكاء**’ı açık. Ve denilir: o, falana **يَزْكُو** olmayan bir iştir; yani ona lâyık olmaz. Ve **الزَّكا**: **الزَّوْج**’dur; o da çift olandır.

İmdi hemzeli olana gelince, o, kendisinden önce olana yakındır. Ferrâ dedi ki: **رجلٌ زُكَأةٌ**(3): nakdi hazır, onun çoğu. Asmaî dedi ki: **الزُّكَأَةُ**: varlıklı.

Ve kapının tamamından şâz olan şeylerden: onların sözü: **زَكَأَتِ الناقة** yavrusuyla, onunla **تَزْكَأُ** **زَكْأً**; eğer onu iki ayağının yanında atarsa.

(**زكر**) **الزاء** ve **الكاف** ve **الراء** sahih ise küçük bir asıldır; **الزُّكْرة** denilen bir kaba delâlet eder. Ve denilir: **زَكَّرَ** çocuk ve **تزكَّر**: karnı doldu.

(**زكت**) **الزاء** ve **الكاف** ve **التاء** sahih ise bir asıldır. Denilir: **زَكَتُّ** kabı: onu doldurdum. Allah daha iyi bilir.

--------------ـــ
(1) **الزكمة** ve **الزكام**: burunda bilinen o hastalıktır; ona **الأرض** denilir.
(2) Beyit, **قعنب بن أم صاحب**’ındır; **اللسان** (**زكن**); fiil, **على** ile geçişli kılındı; **اطلعت** mânâsını tazmîn ettiğinden.
(3) **القاموس**’ta **صرد** gibi ضبط edilmiştir; ve hemze; ve **زكاء** — **كغراب**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ك ن
رجل ذهن زكن‏:‏ فراس وفيه زكن إياس وهو ‏"‏ أزكن من إياس ‏"‏ وفي كلام سيبويه‏:‏ وتقول لمن زكنت أنه يقصد مكة‏:‏ مكة والله‏.‏
ويقال‏:‏ قد زكنت بك كذا وأزكنت‏.‏
وغفل عن الشيء فأزكنته‏:‏ فطّنته وزاكنته‏:‏ فاطنته‏.‏
وقال قعنب‏:‏ ولـن يراجـع قلبي حبهم أبداً زكنت منهم على مثل الذي زكنوا فضمنه معنى وقفت واطلعت وروي زكنت من بغضهم مثل‏.‏
وعن ان درستويه‏:‏ زكن فلان وزكن‏:‏ حزر وخمن وفلان زكن ومزكن وصاحب إزكان‏.‏

##### Türkçe

ز ك ن
**رجل ذهن زكن**: anlayışlı, **فراس** (ferâset sahibi) bir adam; onda **زكن إياس** vardır; bu da “**أزكن من إياس**”dır. Sîbeveyh’in sözünde: **زكنت** ki onun Mekke’yi kastettiğini (anladın): “Mekke, vallahi.”

Ve denilir: “Sende şu şunu **زكنت** ve **أزكنت**.”

Şeyden gaflet etti de onu **أزكنته**: onu uyanık kıldın; ve onu **زاكنته**: onu uyanık kıldın.

Ka‘neb dedi:
“Ve kalbim onların sevgisini asla geri çevirmeyecek; onlardan, onların **زكنوا** ettiği gibi bir şey üzerine **زكنت**.”
Böylece onu “durup (üzerinde) ve muttali olup” manasına dahil etti. Ve “onların buğzundan, (onların) misli gibi **زكنت**” diye rivayet edildi.

İbn Düresteveyh’ten: **زكن** falan ve **زكن**: tahmin etti ve zannetti; ve falan **زكن** ve **مزكن** ve **صاحب إزكان**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَكِنَ الخَبَرَ زَكَناً، بالتحريك، وأَزْكنه: علمه، وأَزْكَنه غيره، وقيل: هو الظن الذي هو عندك كاليقين، وقيل: الزَّكَنُ طرف من الظن. غيره: الزَّكَنُ، بالتحريك، التفرُّس والظن. يقال: زَكِنْتُه صالحاً أَي ظننته، قال: ولا يقال منه رجل زَكِنٌ وقد أَزْكنته ، وإِن كانت العامة قد أُلِعَتْ به، وإنما يقال أَزْكنته شيئاً أَعلمته إياه وأَفهمته حتى زَكِنَه؛ قال ابن بري: حكى الخليل أَزْكَنْتُ بمعنى ظننت فأَصبت، قال: يقال رجل مُزْكِنٌ إذا كان يظن فيصيب، والأَفصح زَكِنت، بغير أَلف، وأَنكر ابن قتيبة زَكِنْتُ بمعنى ظننت. وحكى أَبو زيد قال: يقال زَكِنْتُ منك مثل الذي زَكِنْتَ مني، قال: وهو الظن الذي يكون عندك كاليقين وإن لم تخبر به، وقال غيره: الزُّكَنُ الحافظ، وقيل: زَكِنْتُ به الأمرَ وأَزْكَنْتُه قاربت تَوَهُّمَه وظننته. وفي نوادر الأَعراب: هذا الجيش يُزاكِنُ أَلفاً ويُناظِر أَلفاً أَي يُقارب. الليث: الإِزْكانُ أَن تُزْكِنَ شيئاً بالظن فتُصيب، تقول: أَزْكَنْتُه إِزْكاناً. اللحياني: هي الزَّكانةُ والزَّكانِيَة. أَبو زيد: زَكِنْتُ الرجلَ أَزْكَنُه زَكَناً إذا ظننت به شيئاً، وأَزْكَنْتُه الخبر إزْكاناً: أَفهمته حتى زَكِنَه فَهِمَه فَهْماً. وأَزْكَنَ غيره: أَعلمه. يقال: زَكِنْته، بالكسر، أَزْكَنه زَكَناً، بالتحريك، أَي علمته. قال ابن الأَعرابي: زَكِنَ الشيءَ عَلِمَه وأَزْكنه ظنه، وقيل: زَكِنَه فهمه، وأَزْكَنه غيرُه أَفهمه. الأَصمعي: يقال: زَكِنْتُ من فلان كذا أَي علمته؛ وقول قعنب بن أُم صاحبٍ:
ولن يُراجِعَ قَلْبي وُدَّهم أَبداً،
زَكِنْتُ منهم على مثلَ الذي زَكِنُوا
عدّاه بعلى لأَن فيه معنى اطَّلَعْتُ كأَنه قال اطلعت منهم على مثل الذي اطلعوا عليه مني؛ وقال الجوهري: قوله على مقحمةٌ. أَبو زيد: زَكِنْت منه مثلَ الذي زَكِنَهُ مني وأَنا أَزْكَنُه زَكَناً، وهو الظن الذي يكون عندك بمنزلة اليقين، وإن لم يخبرك به أَحد. قال أَبو الصَّقْر: زَكِنْتُ من الرجل مثلَ الذي زَكِنَ، تقول علمت منه مثل ما علم مني. قال أَبو بكر: التَّزْكِينُ التشبيه والظُّنون التي تقع في النفوس؛ وأَنشد: يا أَيُّهذا الكاشِرُ المُزَكِّنُ،
أَعْلِنْ بما تُخْفي، فإِني مُعْلِنُ
اليَزيديُّ: زَكِنْتُ بفلانٍ كذا وأَزْكَنْتُ أَي ظننت. الأَصمعي: التَّزْكين التشبيه؛ يقال: زَكَّنَ عليهم وزَكَّمَ أَي شَبَّه عليهم ولَبَّسَ. وفي ذكر إياس بن معاوية المزني قاضي البصرة يضرب به المثل في الذكاء، قال بعضهم: هو أَزْكَنُ من إياس؛ الزَّكنُ والإِزْكانُ: الفِطْنة والحَدْسُ الصادق. يقال: زَكِنْت منه كذا زَكَناً وزَكانةً وأَزْكنته. وبنو فلان يُزاكِنُون بني فلان مُزاكنة أَي يُدانونهم ويُثافِنونهم إذا كانوا يَسْتَخِصُّونهم. ابن شميل: زَكِنَ فلانٌ إلى فلان إذا ما لجأَ إليه وخالطه وكان معه، يَزْكَنُ زُكوناً. وزَكِن فلان من فلان زَكَناً أَي ظن به ظَنّاً. وزَكِنْتُ منه عداوة أَي عرفتها منه. وقد زَكِنْتُ أَنه رجل سَوْء أَي علمت.

##### Türkçe

**زَكِنَ** **الخَبَرَ** **زَكَناً**، harekeli olarak; ve **أَزْكنه**: onu bildi; ve **أَزْكَنه** başkası: ona bildirdi; ve denildi ki: o, senin yanında yakîn gibi olan zandır; ve denildi ki: **الزَّكَنُ** zannın bir ucudur.

Başkası: **الزَّكَنُ**, harekeli olarak, firâset ve zandır. Denilir: **زَكِنْتُه** صالحاً yani onu zannettim; dedi ki: bundan **رجل زَكِنٌ** denilmez; hâlbuki **أَزْكنته** (denir); her ne kadar avam ona alıştırılmış olsa da; ancak **أَزْكنته** شيئاً denilir: onu ona bildirdim ve ona anlattım, ta ki onu **زَكِنَه**; İbn Berrî dedi ki: Halîl, **أَزْكَنْتُ**’ü “zannettim de isabet ettim” mânasında nakletti; dedi ki: “zanneder de isabet eder” olduğu zaman **رجل مُزْكِنٌ** denilir; daha fasih olan, elifsiz olarak **زَكِنت**’tir; İbn Kuteybe, **زَكِنْتُ**’ü “zannettim” mânasında inkâr etti. Ebû Zeyd nakletti, dedi ki: denilir: **زَكِنْتُ** منك مثل الذي **زَكِنْتَ** مني; dedi ki: o, senin yanında yakîn gibi olan zandır, her ne kadar onu haber vermemiş olsan da. Başkası dedi ki: **الزُّكَنُ** hâfızdır; ve denildi ki: **زَكِنْتُ** به الأمرَ ve **أَزْكَنْتُه**: onun vehmini yaklaştırdım ve onu zannettim. A‘râbın nevâdirinde: هذا الجيش **يُزاكِنُ** أَلفاً ve **يُناظِر** أَلفاً yani yaklaşır. Leys: **الإِزْكانُ**: bir şeyi zan ile **تُزْكِنَ** da isabet etmen; dersin: **أَزْكَنْتُه** **إِزْكاناً**. Lihyânî: o, **الزَّكانةُ** ve **الزَّكانِيَة**’dir. Ebû Zeyd: **زَكِنْتُ** الرجلَ **أَزْكَنُه** **زَكَناً**: ona dair bir şeyi zannettiğim zaman; ve **أَزْكَنْتُه** الخبر **إزْكاناً**: onu, onu **زَكِنَه** oluncaya kadar ona anlattım; böylece onu anladı, bir anlayışla. Ve **أَزْكَنَ** başkasını: ona bildirdi. Denilir: **زَكِنْته**; kesre ile; **أَزْكَنه** **زَكَناً**; harekeli olarak; yani ona bildirdim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زَكِنَ** الشيءَ: onu bildi; ve **أَزْكنه**: onu zannetti; ve denildi ki: **زَكِنَه**: onu anladı; ve **أَزْكَنه** başkası: ona anlattı. Asma‘î: denilir: **زَكِنْتُ** من فلان كذا yani onu bildim; ve Ka‘neb b. Ümm Sâhib’in sözü:
ولن يُراجِعَ قَلْبي وُدَّهم أَبداً،
**زَكِنْتُ** منهم على مثلَ الذي **زَكِنُوا**
Onu **على** ile geçişli kıldı; çünkü onda **اطَّلَعْتُ** mânası vardır; sanki şöyle dedi: onlardan, benden üzerine muttali olduklarının benzeri üzerine muttali oldum; Cevherî dedi ki: onun **على**’sı araya sokulmuştur. Ebû Zeyd: **زَكِنْت** منه مثلَ الذي **زَكِنَه** مني ve ben onu **أَزْكَنُه** **زَكَناً**; ve o, senin yanında yakîn menzilesinde olan zandır; her ne kadar onu sana hiç kimse haber vermemiş olsa da. Ebû’s-Sakr dedi ki: **زَكِنْتُ** من الرجل مثلَ الذي **زَكِنَ**; dersin: ondan, benden bildiği kadarını bildim. Ebû Bekir dedi ki: **التَّزْكِينُ** teşbih ve nefislerde vâki olan zannlardır; ve inşâd etti:
يا أَيُّهذا الكاشِرُ المُزَكِّنُ،
أَعْلِنْ بما تُخْفي، فإِني مُعْلِنُ
Yezîdî: **زَكِنْتُ** بفلانٍ كذا ve **أَزْكَنْتُ** yani zannettim. Asma‘î: **التَّزْكين** teşbihtir; denilir: **زَكَّنَ** عليهم ve **زَكَّمَ** yani onlara benzetti ve onlara karıştırdı. Basra kadısı Müzeynî İyâs b. Muâviye’nin zikrinde—zekâda kendisiyle mesel vurulur—bazıları dedi ki: o, İyâs’tan daha **أَزْكَنُ**’dur; **الزَّكنُ** ve **الإِزْكانُ**: fıtnet ve doğru hadstir. Denilir: ondan şöyleyi **زَكِنْت** **زَكَناً** ve **زَكانةً** ve onu **أَزْكنته**. Ve falan oğulları, falan oğullarını **يُزاكِنُون** **مُزاكنة** yani onlara yaklaşırlar ve onlarla diz dize olurlar; onları seçkin saydıkları zaman. İbn Şümeyl: **زَكِنَ** falan, falana **إلى**: ona sığındığı, onunla karışıp kaynaştığı ve onunla beraber olduğu zaman; **يَزْكَنُ** **زُكوناً**. Ve falan, falandan **زَكِِن** **زَكَناً** yani ona bir zan ile zannetti. Ve ondan bir düşmanlığı **زَكِنْتُ** yani onu ondan tanıdım. Ve gerçekten ben, onun kötü bir adam olduğunu **زَكِنْتُ** yani bildim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( زَكِنَه ، كفَرِحَ ) ، يَزْكنُه زَكَناً ، ( وأَزْكَنَهُ ) إزْكاناً ، الأُوْلى الفُصْحى ، ونَسَبَ الجوْهرِيُّ الثانِيَةَ إلى العامَّةِ : ( عَلِمَهُ وفَهِمَهُ وتَفَرَّسَهُ وظَنَّه ) .
قالَ ابنُ بَرِّي : حَكَى الخَليلُ أَزْكَنْتُ بمعْنَى ظَنَنْتُ فأَصَبْتُ ، قالَ : يقالُ رجُلٌ مُزْكِنٌ إذا كانَ يظنُّ فيُصِيبَ ، والأَفْصَحُ زَكِنْتُ بغيْرِ أَلِفٍ ، وأَنْكَرَ ابنُ قتيبَةَ زَكِنْتُ بمعْنَى ظَننْتُ .
( أَو الزَّكْنُ : ظَنٌّ ) يكونُ ( بمنْزِلةِ اليَقينِ عِندَكَ ) وإن لم تُخْبَرْ به ؛ حَكَاهُ أَبو زَيْدٍ .
وقيلَ : زَكِنْتُ به الأَمْرَ وأَزْكَنْتُه : قارَبْتُ تَوَهُّمَه وظَننْته .
وقالَ اليَزِيدِيُّ : زَكِنْتُ بفلانٍ كذا وأَزْكَنْتُ : أَي ظَنَنْتُ .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : زَكِنَ الشيءَ : عَلِمَهُ وأَزْكَنَه ظَنَّه .
( أَو ) الزَّكَنُ : ( طَرَفٌ مِن الظَّنِّ ) .

وقيلَ : الزَّكَنُ : التَّفَرُّسُ والظَّنُّ .
( و ) قيلَ : زَكِنَهُ : فَهِمَهُ .
و ( أَزْكَنَه : أَعْلَمَهُ وأَفْهَمَهُ ) حتى زَكِنَه ؛ وأَنْشَدَ الجوْهرِيُّ لقَعْنَبِ ابنِ أُمِّ صاحِبٍ :
ولن يُراجِعَ قَلْبي وُدَّهم أَبداً زَكِنْتُ منهم على مثلِ الذي زَكِنُواعدَّاهُ بعلى لأَنَّ فيه معْنَى اطَّلَعْتُ كأَنَّه قالَ : اطَّلَعْتُ منهم على مثْلِ الذي اطَّلَعُوا عليه منِّي .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : قوْلُه : على مُقْحمةٌ .
قالَ أَبو زَيْدٍ : زَكِنْتُ منه مثْلَ الذي زَكِنَ منِّي ، أَي ظنَّ .
وقالَ أَبو الصَّقْر : تقولُ عَلِمْتُ منه مثْلَ ما عَلِمَ منِّي .
( و ) في النوادِرِ : ( هذا جَيْشٌ يُزاكِنُ أَلْفاً ) ويُناظِرُ أَلْفاً : أَي ( يُقارِبُه .
( و ) يقالُ : ( بنُو فُلانٍ ) يُزاكِنُونَ ( بَتي فلانٍ ) : أَي ( يُدانونَهُم ويُثافِنُونَهم ) إذا كانوا يَسْتَخِصُّونَهم .
( و ) قالَ اللّيْثُ : ( الإِزْكانُ : أَن يُزْكِن شيئاً بالظَّنِّ فَيُصيبَ .
( و ) قالَ اللّحْيانيُّ : ( الاسمُ الزَّكانةُ والزَّكانِيَةُ .
( و ) قالَ غيرُه : الزُّكَنُ ، ( كصُرَدٍ : الحافِظُ الضَّابطُ .
( و ) قالَ الأصْمعيُّ : ( التّزْكينُ : التَّشْبيهُ والتَّلْبيسُ ) .
يقالُ : زُكَّنَ عليهم وزَكَّمَ : أَي شَبَّه ولَبَّسَ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : التَّزْكينُ : ( الظُّنونُ التي تَقَعُ في النُّفوسِ ) ؛ وأَنْشَدَ :
يا أَيُّهذا الكاشِرُ المُزَكِّنُأَعْلِنْ بما تُخْفي فإنِّي مُعْلِنُ ( وزَاكانُ : قبيلةٌ مِن العَرَبِ سَكَنوا قَزْوِينَ ) ، منهم : المُغَنِّي الفَصِيحُ

الباقعةُ نادِرَةُ الزَّمانِ عبيدُ الزَّاكانيُّ صاحِبُ المَقامَاتِ بالفارِسِيَّةِ على أسْلوبِ المَقامَاتِ الحَرِيريَّةِ ، أَتى فيها مِنَ الفَصاحَةِ والبَلاغَةِ ما يبْهِرُ العُقُولَ ، رأَيْتُ منا نسْخةً في خِزانَةِ صرغتمش ، رَحِمَه اللهاُ تعالى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
زَكِنَ فلانٌ إلى فلانٍ : إذا لَجَأَ إليه وخالَطَهُ وكان مَعَه ، يَزْكِنُ زُكُوناً ؛ عن ابنِ شُمَيْلٍ .
ويقالُ : هو أَزْكَنُ مِن إياسٍ : أَي أَفْطَن .
والزَّكَنُ والإِزْكانُ : الفِطْنَةُ والحَدْسُ .
ولا يقالُ : رجُلٌ زَكِنٌ ، ككَتِفٍ ، كمافي الصِّحاحِ .
وجَوَّزَه الزَّمَخْشريُّ ، وفي الأساسِ : يقالُ : رجُلٌ زَكِنٌ : فَرَّاسٌ .
والمُزَاكَنَةُ : المُفاطَنَةُ .
وقالَ ابنُ دَرَسْتَوَيْه : زَكِنَ فلانٌ تَزْكِيناً : حَزَرَ وخمَّنَ .
وهو زَكِنٌ ومُزَكِّنٌ وصاحِبُ إزْكانٍ .
وزَكانُ ، كسَحابٍ : قَرْيةٌ بسَمَرْقَنْد .
وزِيكونُ ، بالكسْرِ : قَرْيةٌ بنَسَف ، عن ابنِ السّمعانيِّ .

##### Türkçe

: (**زَكِنَه ، كفَرِحَ**) , onu **يَزْكنُه** **زَكَناً** olarak; (ve **أَزْكَنَهُ**) **إزْكاناً** olarak; birincisi fasih olandır; ve el-Cevherî ikincisini avama nisbet etti: (**عَلِمَهُ وفَهِمَهُ وتَفَرَّسَهُ وظَنَّه**) .
İbn Berrî dedi: el-Halîl, **أَزْكَنْتُ**’ü **ظَنَنْتُ** (zannettim) mânâsıyla, sonra isabet ettim (doğru çıktım) diye nakletti; dedi: kişi **مُزْكِنٌ** diye adlandırılır, eğer zanneder de isabet ederse; daha fasih olan, elifsiz **زَكِنْتُ**’tür; İbn Kuteybe, **زَكِنْتُ**’ü **ظَننْتُ** mânâsıyla inkâr etti.
(**أَو الزَّكْنُ : ظَنٌّ**) olur; (**بمنْزِلةِ اليَقينِ عِندَكَ**) (senin yanında yakîn mertebesinde) olur, her ne kadar onunla haber verilmemiş olsan da; Ebû Zeyd bunu nakletti.
Ve denildi: **زَكِنْتُ** onunla işi ve **أَزْكَنْتُه**: onun vehmini yaklaş(tır)dım ve onu zannettim.
el-Yezîdî dedi: **زَكِنْتُ** falan kimse hakkında şöyle şöyle ve **أَزْكَنْتُ**: yani zannettim.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَكِنَ** şeyi: onu bildi; ve **أَزْكَنَه** onu zannetti.
(**أَو**) **الزَّكَنُ**: (**طَرَفٌ مِن الظَّنِّ**) .

Ve denildi: **الزَّكَنُ**: **التَّفَرُّسُ** ve **الظَّنُّ**.
(ve) denildi: **زَكِنَهُ**: onu anladı.
ve (**أَزْكَنَه : أَعْلَمَهُ وأَفْهَمَهُ**) ta ki onu **زَكِنَه** (anladı/bildi); el-Cevherî, Kâ‘neb b. Ümm Sâhib için şu beyti okudu:
ولن يُراجِعَ قَلْبي وُدَّهم أَبداً زَكِنْتُ منهم على مثلِ الذي زَكِنُ
Onu **على** ile geçişli kıldı; çünkü onda **اطَّلَعْتُ** mânâsı vardır; sanki şöyle demiştir: onlardan, onların benden muttali oldukları şeyin benzeri üzerine muttali oldum.
el-Cevherî dedi: onun sözü: **على** sokulmuş (fazlalık)tır.
Ebû Zeyd dedi: **زَكِنْتُ** ondan, onun benden **زَكِنَ** ettiği şeyin benzerini; yani zannetti.
Ebû’s-Sakr dedi: “ondan, onun benden bildiği şeyin benzerini bildim” dersin.
(ve) **النوادِر**’de: (**هذا جَيْشٌ يُزاكِنُ أَلْفاً**) ve **يُناظِرُ أَلْفاً**: yani (**يُقارِبُه**) .
(ve) denilir: (**بنُو فُلانٍ**) (**بَتي فلانٍ**)’ı **يُزاكِنُونَ**: yani (**يُدانونَهُم ويُثافِنُونَهم**) onları seçkin saydıkları zaman.
(ve) el-Leys dedi: (**الإِزْكانُ : أَن يُزْكِن شيئاً بالظَّنِّ فَيُصيبَ**) .
(ve) el-Lihyânî dedi: (**الاسمُ الزَّكانةُ والزَّكانِيَةُ**) .
(ve) başkası dedi: **الزُّكَنُ** , (**كصُرَدٍ : الحافِظُ الضَّابطُ**) .
(ve) el-Asma‘î dedi: (**التّزْكينُ : التَّشْبيهُ والتَّلْبيسُ**) .
Denilir: **زُكَّنَ** عليهم ve **زَكَّمَ**: yani benzetti ve karıştırdı; el-Cevherî onu nakletti.
(ve) İbn Düreyd dedi: **التَّزْكينُ**: (**الظُّنونُ التي تَقَعُ في النُّفوسِ**) ; ve şu beyti okudu:
يا أَيُّهذا الكاشِرُ المُزَكِّنُأَعْلِنْ بما تُخْفي فإنِّي مُعْلِنُ
(ve **زَاكانُ**: Araplardan bir kabiledir; Kazvîn’e yerleştiler), onlardan: fasih şarkıcı

**الباقعةُ** (zamanın nadiresi) Ubeydü’z-Zâkânî, Farsça **المَقامَات** sahibi; Harîrî’nin **المَقامَات** üslûbu üzere; onda fesahat ve belagatten akılları hayrete düşüren şeyi getirdi; Sırğatmış hazinesinde ondan bir nüsha gördüm; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**زَكِنَ** falan kimse falan kimseye **إلى**: ona sığındığı, onunla karışıp kaynaştığı ve onunla beraber olduğu zaman; **يَزْكِنُ** **زُكُوناً**; İbn Şümeyl’den.
Ve denilir: o, İyâs’tan daha **أَزْكَنُ**’dur: yani daha zeki/daha anlayışlı.
Ve **الزَّكَنُ** ve **الإِزْكانُ**: zekâ ve sezgi.
Ve denilmez: **رجُلٌ زَكِنٌ** , **كَكَتِفٍ**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
ez-Zemahşerî onu câiz gördü; ve **الأساس**’ta: denilir: **رجُلٌ زَكِنٌ**: **فَرَّاسٌ**.
Ve **المُزَاكَنَةُ**: **المُفاطَنَةُ**.
İbn Derestûyeh dedi: **زَكِنَ** falan kimse **تَزْكِيناً**: tahmin etti ve kestirdi.
Ve o, **زَكِنٌ** ve **مُزَكِّنٌ** ve **صاحِبُ إزْكانٍ**’dır.
Ve **زَكانُ** , **كسَحابٍ**: Semerkand’da bir köydür.
Ve **زِيكونُ** , kesre ile: Nesef’te bir köydür; İbnü’s-Sem‘ânî’den.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَكِنَ
زَكِنَ A ( n. ac. زَكَن 4 ),
a.  Learnt; knew.

b.  Considered, believed, thought.

زَكَّنَ
زَكَّنَ II ,
a.  Dissembled; mistrusted, had his suspicions aroused.

زَاْكَنَ
زَاْكَنَ III ,
a.  Approached; was near to.

أَزْكَنَ
أَزْكَنَ IV ,
a.  Made to know.

b.  Guessed; understood.

زُكَن
زُكَن 9 ,
a.  One having a good memory.

زَكَاْنَة
زَكَاْنَة 22t ,
a.  Thorough knowledge of a thing; mastery.

##### Türkçe

**زَكِنَ**
**زَكِنَ** I (mastar-ı aslî: **زَكَن** 4),
a. Öğrendi; bildi.

b. Göz önünde bulundurdu, inandı, düşündü.

**زَكَّنَ**
**زَكَّنَ** II,
a. Olduğu gibi görünmedi; güvensizlik duydu, şüpheleri uyandı.

**زَاْكَنَ**
**زَاْكَنَ** III,
a. Yaklaştı; yakın oldu.

**أَزْكَنَ**
**أَزْكَنَ** IV,
a. Bildirdi.

b. Tahmin etti; anladı.

**زُكَن**
**زُكَن** 9,
a. İyi hafızalı kimse.

**زَكَاْنَة**
**زَكَاْنَة** 22t,
a. Bir şeyin tam bilgisi; vukuf.
