# زكو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زكو

: ( و ( *!زَكا ) المالُ والزَّرْعُ وغيرُهما ( *!يَزْكُو *!زَكاءً ) ، بالمدِّ ، ( *!وزَكْواً ) ، بالفتْحِ ، كذا في النُّسخِ وفي المُحْكَم : كعُلُوَ ؛ ( نَمَا ) وراعَ .
وفي حديثِ عليَ : ( المالُ تنقُصُه النَّفَقَة والعِلْم يَزْكُو على الإِنْفاقِ ) ، فاسْتَعارَ له *!الزَّكاءَ وإن لم يَكُ ذا جِرْمٍ .
وكلُّ شيءٍ يَزْدادُ ويَسْمَنُ . فهو *!يَزْكُو *!زَكاءً .
وقالَ شيْخُنا : قوْلُه *!يَزْكو مُسْتَدركٌ ، لأنَّ اصْطِلاحَه أن عَدَم ذِكْر المُضارِع دَليلٌ على أنَّه ككَتَبَ .
( *!كأَزْكَى ) ؛ نقلَهُ صاحِبُ المِصْباح .
( *!وزَكَّاهُ اللَّهُ تعالى ) *!تَزْكِيةً ( *!وأَزْكاهُ ) : أَنْماهُ وجَعَلَ فيه بركةً ؛ واقْتَصَر الجوهرِيُّ على *!أَزْكاهُ .
( و ) *!زَكا ( الرَّجُلُ ) *!يَزْكُو *!زكواً : ( صَلُحَ ) ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿ما *!زَكَى مِنْكُم مِن أَحَدٍ﴾ ، أَي ما صَلُحَ .
( و ) زَكا يَزْكُو : ( تَنَعَّمَ ) وكانَ في خِصْبٍ : نقلَهُ الجوهريُّ عن الأُمويّ ؛ ( فهو *!زكِيٌّ مِن ) قوْمٍ ( *!أَزْكياءَ ) فيهما .
( *!والزَّكاةُ : صَفْوَةُ الشَّيءِ ) ؛ عن أَبي عليَ .
( و ) *!الزَّكاةُ : ( ما أَخْرَجْتَه من مالِكَ لتُطَهِّرَهُ به ) ؛ كذا في المُحْكَم .
وفي المِصْباحِ : سُمِّي القَدَر المُخْرَجُ مِن المالِ *!زَكاةٌ لأنَّه سببٌ يُرْجى به *!الزَّكاةُ .
وقالَ ابنُ الأثيرِ : الزَّكاةُ في اللُّغَةِ الطَّهارةُ والنَّماءُ والبركةُ والمَدْحُ ،

وكلُّ ذلك قد اسْتُعْمِل في القُرْآنِ والحدِيثِ ، ووَزْنُها فَعلةٌ كالصَّدَقَةِ ، فلمَّا تَحرَّكَتِ الواوُ وانْفتَحَ ما قَبْلَها انْقَلَبَتْ ألفاً ، وهي مِنَ الأَسماءِ المُشْتركةِ بينَ المُخْرَج والفِعْل ، فتُطْلَق على العَيْنِ وهي الطَّائفةُ مِن المالِ *!المُزَكَّى بها ، وعلى المعْنَى ، وهو *!التَّزْكِية ؛ وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿والذين هُم *!للزَّكاةِ فاعِلُون﴾ ، فإنَّما المُرادُ به التَّزْكِيَة لا العَيْن ؛ *!فالزَّكاةُ طُهْرةٌ للأَمْوالِ *!وزَكاةُ الفِطْرِ طُهْرةٌ للأَبْدانِ ، انتَهَى .
وأَجْمَع ما رأَيْت في هذا الحَرْف كَلامُ الراغبِ ، رحِمَه الله تعالى في كتابهِ المَفْردَات ، وهذا نَصُّه : أَصْلُ الزَّكاةِ النُّموُّ الحاصِلُ عن بَرَكةِ اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، ويُعْتَبر ذلكَ بالأُمورِ الدّنيويَّةِ والأُخْروِيَّةِ ، يقالُ : زَكا الزَّرْعُ يَزْكُو إذا حَصَلَ منه نُموٌّ وبركَةٌ .
وقوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿فليُنْظَر أَيُّها أَزْكَى طَعاماً﴾ ، إشارَة إلى ما يكونُ حَلالاً لا يُسْتَوْخَم عُقْباهُ ؛ ومنه الزَّكاةُ لمَا يُخْرجُه الإِنْسانُ مِن حَقِّ اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، إلى الفُقراءِ ، وتَسْمِيَته بذلِكَ لمَا يكونُ فيها مِن رَجاءِ البَركَةِ ، أَو *!لتَزْكِيةِ النَّفْس ، أَي تَنْمِيتها بالخَيْراتِ والبَرَكاتِ أَولَهُما جَمِيعاً ، فإنَّ الخَيْرينِ مَوْجُودَان فيهما ، وقَرَنَ اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ ، الزَّكاةَ بالصَّلاةِ في القُرْآنِ بقوْلِهِ : ﴿وأَقِيمُوا الصَّلاةَ وآتُوا الزَّكاةَ﴾ ؛ *!وبزكَاءِ النَّفْسِ وطَهارَتِها يَصِيرُ الإِنْسانُ بحيثُ يسْتَحقُّ في الدُّنيا الأَوْصافَ المَحْمودَةَ وفي الآخِرَةِ الأَجْرَ والمَثُوبَةَ ، وهو أن يَتحرَّى الإِنْسانُ ما فيه تَطْهِيره ، وذلك يُنْسَبُ تارَةً إلى العَبْد لاكْتِسابه ذلكَ نَحْو قوْلِه ، عزَّ وجلَّ : ﴿قد أَفْلَح مَنْ *!زَكَّاها﴾ ؛ وتارَةً

يُنْسَبُ إلى اللَّهِ ، عزَّ وجلَّ ، لكوْنِه فاعِلاً لذلِكَ في الحقِيقَةِ نَحْو : ﴿ولكنَّ اللَّهَ *!يُزَكّي مَنْ يَشاءُ﴾ ؛ وتارَةً إلى النبيِّ صلى الله عليه وسلملكوْنه واسِطَة في وُصولِ ذلكَ إليهم نَحْو قوْلِه : ﴿خُذْ مِن أَمْوالِهم صَدَقَةً تُطَهِّرُهم *!وتُزَكِّيهم بها﴾ وقوْلُه : ﴿يَتْلُو عَلَيْكم آياتِهُ *!ويُزَكِّيكم﴾ ؛ وتارَةً إلى العِبادَةِ التي هي آلَةٌ في ذلِك نَحْو : ﴿وحناناً مِن لدُنَّا *!وزَكاةً﴾ ، وقوْله تعالى : ﴿لأَهِبَ لكَ غُلاماً *!زَكِيّاً﴾ أَي *!مُزَكىً بالخِلْقَةِ وذلكَ على طَريقِ ما ذَكَرْناه من الاجْتِباءِ ، وهو أنْ يجعلَ بعضَ عِبادِهِ عالِماً لا بالتَّعَلُّمِ والمُمارَسَةِ ، بل بقوَّةٍ إلهيَّةٍ كما يكونُ لكلِّ الأَنْبياءِ والرُّسُل .
ويجوزُ أن يكونَ تَسْمِيَته *!بالمُزَكّى لمَا يكونُ عليه في الاسْتِقبالِ لا في الحالِ ، والمَعْنى *!سيُزَكّى ؛ وقوْلُه تعالى : ﴿والذين هُم *!للزَّكاةِ فاعِلُونَ﴾ أي يَفْعلُونَ ما يَفْعلُونَ مِنَ العِبادَةِ *!ليُزَكِّيهم اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ ، أَو *!ليُزَكّوا أَنْفُسَهُم ، والمَعْنيانِ واحِدٌ ، وليسَ قَوْلُه عزَّ وجلَّ ، للزَّكاةِ مَفْعولاً لقوْلِهِ فاعِلُون ، بل اللام فيه للقَصْدِ والعلَّةِ ، *!وتَزْكِيَة الإِنْسانِ نَفْسه ضَرْبان : أَحَدُهما بالفِعْلِ وهو مَحْمودٌ وإليه قَصَد بقوْلِه تعالى : ﴿قد أَفْلَحَ مَنْ *!زَكَّاها﴾ ، وقوْلُه : ﴿قد أَفْلَحَ مَنْ *!تَزَكّى﴾ .
والثاني بالقَوْلِ *!كتَزْكِيَةِ العدلِ وغَيره وهو مَذْمُومٌ ، وقد نَهَى اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ عنه بقوْلِهِ : ﴿فلا *!تُزَكّوا أَنْفُسكُم هو أَعْلَم بمَنِ اتَّقَى﴾ ؛ ونَهْيه

عن ذلِكَ تأْدِيباً لقبْحِ مَدْحِ الإِنْسانِ نَفْسه عَقْلاً وشَرْعاً ، ولهذا قيلَ لحكيم : ما الذي لا يحسنُ وإن كان حقّاً ؟ فقالَ : مَدْحُ الرَّجُل نَفْسه ، انتَهَى .
( *!والزَّكَا ، مَقْصوراً : الشَّفْعُ من العددِ ) ، والخَسَا للفَرْدِ منه ، وقد تقدَّمَ ، قيلَ للشِّفْع *!زَكاً لأنَّ الزَّوْجَيْن *!أَزْكَى مِن واحِد ، وخَسا *!وزَكا حِكَايَة لا يُنَوَّنانِ وقد يُنَوَّنانِ عن بعضٍ ، ولا يَدْخلهما الألفُ والَّلامُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!زَكَّى مالَهُ *!تَزْكِيةً : أَدى عنه *!زَكاتَهُ .
*!وزكَّى نَفْسَه *!تَزْكيةً : مَدَحَها .
*!وزَكَّاهُ : أَخَذَ زَكاتَهُ .
*!وتَزَكَّى : تصدَّقَ .
وأَيْضاً : تَطَهَّرَ .
وهذا الأَمْرُ لا *!يَزْكُو بفلانٍ : أَي لا يليقُ به .
وغُلامٌ *!زاكٍ *!وزَكِيٌّ بمعْنىً ؛ وقد *!زَكَا *!زُكُوّاً ، كعُلُوَ ، *!وزَكاءً ، كسَحابٍ ، عن الأَخْفَش ، كلُّ ذلِكَ في الصِّحاحِ .
*!والزَّكاءُ : ما أَخْرَجَهُ اللَّهُ من الثَّمرِ .
*!والزَّكاةُ : الصَّلاحُ ، وبه فُسِّر قوْلُه تعالى : ﴿خيراً منه *!زَكَاةً﴾ ، وقيلَ : مَعْناه أَي عَمَلاً صالحاً .
*!وزَكَّاه *!تَزْكيةً أَصْلَحَهُ .
وقُرِىءَ قَوْلُه تعالى : ﴿ما *!زَكَّى منْكُم مِن أَحَدٍ﴾ ، بالتَّشْديدِ ، أَي ما أَصْلَحَ ، ﴿ولكنَّ اللَّهَ *!يُزكِّي﴾ أَي يُصْلحُ .
ويقالُ : هو يُخَسِّي *!ويُزَكِّي إذا قَبَضَ على شيءٍ في كَفِّه ، فقالَ : *!أَزَكا أَمْ خَسَا .
*!والمُزَكِّي ، كمُحَدِّثٍ : مَنْ *!يُزَكِّي الشُّهودَ ويُعَرِّفُ القاضِي أَحْوالَهم ؛ منهم أَبو إسحق إبراهيمُ بنُ محمدِ بنِ يَحْيَى *!المُزَكِّي شيخُ نَيْسابُورَ في عصْرِهِ ، رَوَى عنه الحاكِمُ .
*!وزَكَاةُ الأرضِ : يُبْسُها ، أَي

طَهارَتُها مِن النجاسَةِ .
*!وأَزْكَى المالَ : أَوْعاهُ ، هكذا فَسَّره أَبو موسَى ؛ كذا في النِّهايَةِ .
وإذا نُسِبَ إلى *!الزَّكاةِ وَجَبَ حذْفُ الهاءِ وقَلْب الألفِ واواً فيُقالُ *!زَكَوِيُّ ، كما يُقالُ في الحَصَاةِ حَصَويٌّ .
وقوْلُهم : زَكَاتِيَّة عاميَّةٌ ، والصَّوابُ *!زَكَوِيَّة ؛ كذا في المِصْباح .
(

### Türkçe

: ( ve ( **زَكا** ) mal ve ekin ve bunların dışındakiler ( **يَزْكُو** **زَكاءً** ) —med ile—, ( **وزَكْواً** ) —fetih ile—; nüshalarda böyle, ve **المُحْكَم**’de: **كعُلُوَ**; ( büyüdü ) ve arttı.
Ve Ali’nin hadisinde: ( malı nafaka eksiltir, ilim ise infak üzerine **يَزْكُو** ) ; ona, cirm sahibi olmasa da, **الزَّكاءَ**’ı ödünç aldı.
Ve her şey ki artar ve semirir. O hâlde o, **يَزْكُو** **زَكاءً**’dır.
Şeyhimiz dedi: onun sözü **يَزْكو** müstedrektir; çünkü onun ıstılahı, muzâriin zikredilmemesinin, onun **كَتَبَ** gibi olduğuna delil olmasıdır.
( **كأَزْكَى** ); onu **المِصْباح** sahibi nakletti.
( ve Allah Teâlâ onu ( **زَكَّاهُ** ) **تَزْكِيةً** ( **وأَزْكاهُ** ) ): onu büyüttü ve onda bereket kıldı; **الجوهريُّ** yalnız **أَزْكاهُ** ile yetindi.
( ve ) **زَكا** ( adam ) **يَزْكُو** **زكواً**: ( salih oldu ); ve bununla, O’nun Teâlâ sözü tefsir edildi: ﴿sizden hiçbiriniz ( **زَكَى** ) olmadı﴾, yani salih olmadı.
( ve ) **زَكا** **يَزْكُو**: ( nimetlendi ) ve bolluk içinde oldu: onu **الجوهريُّ** **الأُمويّ**’den nakletti; ( o hâlde o, ( kavimden ) **زكِيٌّ**’dir ( **أَزْكياءَ** ) ikisinde.
( **والزَّكاةُ**: şeyin safveti ); Ebû Ali’den.
( ve ) **الزَّكاةُ**: ( onunla onu temizlemen için malından çıkardığın şey ); **المُحْكَم**’de böyle.
**المِصْباح**’da: maldan çıkarılan miktara **زَكاةٌ** denildi; çünkü o, onunla **الزَّكاةُ** umulan bir sebeptir.
İbnü’l-Esîr dedi: **الزَّكاةُ** lugatte temizlik, büyüme, bereket ve övgüdür,

ve bunların hepsi Kur’ân ve hadiste kullanılmıştır; vezni **فَعلةٌ**’dir, **الصَّدَقَةِ** gibi; vav harekete geçip öncesi fetha olunca elif’e döndü; ve o, çıkarılan ile fiil arasında müşterek isimlerdendir; böylece ayn üzerine—ki o, onunla **المُزَكَّى بها** olan maldan taifedir—ve mana üzerine—ki o, **التَّزْكِية**’dir—ıtlak olunur; ve bununla O’nun Teâlâ sözü tefsir edildi: ﴿ve onlar **للزَّكاةِ** yapanlardır﴾; çünkü murad, ayn değil, ancak tezkiyedir; öyleyse **الزَّكاةُ** mallar için bir temizliktir, **وزَكاةُ الفِطْرِ** bedenler için bir temizliktir; bitti.
Bu harfte gördüğümün en derlisi, Râgıb’ın—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—**المَفْردَات** kitabındaki sözüdür; ve bu onun nassıdır: **الزَّكاةِ**’ın aslı, Allah’ın—Azze ve Celle—bereketinden hâsıl olan büyümedir; bu, dünyevî ve uhrevî işlerle itibar olunur; denir ki: ekin **زَكا** **يَزْكُو**; ondan bir büyüme ve bereket hâsıl olunca.
Ve O’nun—Azze ve Celle—sözü: ﴿hangisi yiyecekçe daha **أَزْكَى** ise ona bakılsın﴾, akıbeti iğrenç görülmeyen helâl olana işarettir; ve ondan, insanın Allah’ın—Azze ve Celle—hakkından fakirlere çıkardığı şeye **الزَّكاةُ** (denmesi)dir; ona bununla isim verilmesi, onda bereket umudundan dolayıdır; yahut **لتَزْكِيةِ النَّفْس** için, yani onu hayırlar ve bereketlerle büyütmek için; yahut ikisinin hepsi için; çünkü iki hayır da ikisinde mevcuttur; ve Allah—Azze ve Celle—Kur’ân’da **الزَّكاةَ**’ı namazla, O’nun sözüyle, birleştirdi: ﴿namazı ikame edin ve **الزَّكاةَ**’ı verin﴾; ve nefsin **بزكَاءِ**’ı ve temizliğiyle insan, dünyada övülen vasıfları ve âhirette ecir ve mükâfatı hak eder hâle gelir; ve o, insanın, onda kendi temizlenmesi bulunan şeyi araştırmasıdır; bu, bazen, onu kazanması sebebiyle kula nispet edilir; O’nun—Azze ve Celle—sözü gibi: ﴿muhakkak felâh buldu, onu ( **زَكَّاها** ) eden﴾; ve bazen

Allah’a—Azze ve Celle—nispet edilir; hakikatte bunun faili olması sebebiyle; şu gibi: ﴿fakat Allah dilediğini ( **يُزَكّي** ) eder﴾; ve bazen Peygamber’e—sallallahu aleyhi ve sellem—nispet edilir; onlara bunun ulaşmasında vasıta olması sebebiyle; O’nun sözü gibi: ﴿mallarından bir sadaka al; onunla onları temizlersin ve onunla onları ( **تُزَكِّيهم** ) edersin﴾ ve O’nun sözü: ﴿onlara âyetlerini okur ve sizi ( **ويُزَكِّيكم** ) eder﴾; ve bazen, bunda âlet olan ibadete nispet edilir; şu gibi: ﴿katımızdan bir şefkat ve ( **وزَكاةً** )﴾ ve O’nun Teâlâ sözü: ﴿sana bir oğlan bağışlayayım, ( **زَكِيّاً** )﴾ yani yaratılışça ( **مُزَكىً** ); ve bu, bizim zikrettiğimiz seçip ayırma yolundadır; o da, kullarından bazısını, öğrenme ve alıştırma ile değil, bilakis ilâhî bir kuvvetle âlim kılmasıdır; bütün peygamberler ve resuller için olduğu gibi.
Ve onun **بالمُزَكّى** ile isimlendirilmesi, hâlde değil, istikbalde üzerinde olacak şeyden dolayı olabilir; ve mana: ( **سيُزَكّى** )dır; ve O’nun Teâlâ sözü: ﴿ve onlar **للزَّكاةِ** yapanlardır﴾ yani ibadetten yaptıkları şeyi, Allah—Azze ve Celle—onları ( **ليُزَكِّيهم** ) etsin diye, yahut kendilerini ( **ليُزَكّوا** ) etsinler diye yaparlar; iki mana birdir; ve O’nun—Azze ve Celle—sözü, **للزَّكاةِ** , **فاعِلُون** sözünün mef’ûlü değildir; bilakis ondaki lâm, kasd ve illet içindir; ve insanın kendini ( **وتَزْكِيَة** ) etmesi iki kısımdır: birincisi fiil ile; o övülmüştür; ve O’nun Teâlâ sözüyle ona kasdedildi: ﴿muhakkak felâh buldu, onu ( **زَكَّاها** ) eden﴾, ve O’nun sözü: ﴿muhakkak felâh buldu, ( **تَزَكّى** ) eden﴾.
İkincisi söz ile; ( adilin ve başkasının ( **كتَزْكِيَةِ** )si gibi ); ve o yerilmiştir; Allah—Azze ve Celle—O’nun sözüyle ondan nehyetti: ﴿öyleyse kendilerinizi ( **تُزَكّوا** ) etmeyin; O, sakınanı daha iyi bilendir﴾; ve onun nehyi.

Bundan dolayı, aklen ve şer‘an insanın kendini övmesinin çirkinliğini (göstermek için) bir terbiye olarak; bu sebeple bir hakîme denildi: “Hak olsa bile güzel olmayan şey nedir?” O da dedi ki: “Kişinin kendini övmesi.” Bitti.

( **والزَّكَا** , maksûr olarak: sayıdan çift olan kısım), ve ondan tek olan için **الخَسَا**; ve daha önce geçti. Çifte **زَكاً** denildi; çünkü iki eş **أَزْكَى** birden (daha)dır; ve **خَسا** ve **زَكا** hikâye (olarak) tenvinlenmezler; bazılarından (naklen) tenvinlenebilirler; ve onlara elif-lâm girmez.

Ve ona (maddeye) istidrâk olunanlardandır:
**زَكَّى مالَهُ** **تَزْكِيةً**: onun adına **زَكاتَهُ**nu eda etti.
**وزكَّى نَفْسَه** **تَزْكيةً**: onu övdü.
**وزَكَّاهُ**: onun zekâtını aldı.
**وتَزَكَّى**: sadaka verdi.
Ve ayrıca: temizlendi.
Bu iş falana **يَزْكُو** olmaz: yani ona yakışmaz.
Ve bir oğlan **زاكٍ** ve **زَكِيٌّ** aynı mânâda; ve **زَكَا** **زُكُوّاً**, **عُلُوَ** gibi; ve **زَكاءً**, **سَحابٍ** gibi; el-Ahfeş’ten (naklen); bunların hepsi Sıhâh’tadır.
**والزَّكاءُ**: Allah’ın meyveden çıkardığı şey.
**والزَّكاةُ**: صلاح (düzgünlük/iyilik); ve bununla, Yüce’nin sözü ﴿ondan daha hayırlı **زَكَاةً**﴾ tefsir edildi; ve denildi ki: mânâsı, yani صالح bir amel.
**وزَكَّاه** **تَزْكيةً**: onu ıslah etti.
Ve Yüce’nin sözü ﴿sizden hiçbir kimse **زَكَّى** olmadı﴾ şeddeli olarak okundu; yani ıslah etmedi; ﴿fakat Allah **يُزكِّي**﴾ yani ıslah eder.
Ve denilir: o, avucunda bir şey üzerine kabzedince **يُخَسِّي** ve **يُزَكِّي** eder; sonra dedi ki: **أَزَكا** mı yoksa **خَسَا** mı?
**والمُزَكِّي** , **مُحَدِّثٍ** gibi: şahitleri **يُزَكِّي** eden ve hâllerini kadıya tanıtan kimse; onlardan, kendi asrında Nîsâbûr şeyhi olan Ebû İshak İbrâhîm b. Muhammed b. Yahyâ **المُزَكِّي**; Hâkim ondan rivayet etti.
**وزَكَاةُ الأرضِ**: onun kuruluğu; yani

onun necasetten temizliği.
**وأَزْكَى المالَ**: onu (bir kaba) koyup topladı; Ebû Mûsâ bunu böyle tefsir etti; Nihâye’de böyle.
Ve **الزَّكاةِ**’ye nisbet edilince, hâ’nın hazfi ve elifi vâv’a çevirmek vacip olur; böylece **زَكَوِيُّ** denir; tıpkı **الحَصَاةِ** hakkında **حَصَويٌّ** denildiği gibi.
Onların sözü: زَكَاتِيَّة, avâmîdir; doğrusu **زَكَوِيَّة**’dir; Misbâh’ta böyle.
(
