# زكي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%83%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: زكي

(باب الزاء والكاف وما يثلثهما)
(زكل) الزاء والكاف واللام ليس بأصل، وقد جاءت فيه كلمة: الزَّوَنْكَل من الرجال: القصير.‏
(زكم) الزاء والكاف والميم ليس فيه إلا الزُّكمَة والزُّكَام(1)، ويستعيرون ذلك فيقولون: فُلان زُكْمَة أبويه، وهو آخر أولادهما.‏
(زكن) : الزاء والكاف والنون أصلٌ يُختلَف في معناه. يقولون هو الظّنُّ، ويقولون هو اليقين. وأهل التحقيق من اللغويِّين يقولون: زكِنْتُ منك كذا، أي علِمْته. قال:‏
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** زَكِنْتُ منهم على مثل الذي زَكِنوا(2)‏
قالوا: ولا يقال أَزْكَنْت، على أن الخليل قد ذكر الإِزْكان. ويقال: إنَّ الزَّكَن الظَّنّ.‏
(زكي) الزاء والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدل على نَمَاءٍ وزيادة. ويقال الطَّهارة زكاة المال. قال *بعضهم: سُمِّيت بذلك لأنَّها مما يُرجَى به زَكاءُ المال، وهو زيادتهُ ونماؤه. وقال بعضُهم:سمِّيت زكاةً لأنّها طهارة. قالوا: وحُجّة ذلك قولُهُ جلَّ ثناؤُه: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. والأصل في ذلك كلِّه راجع إلى هذين المعنيين، وهما النَّماء والطهارة. ومن النَّماء: زرْع زاكٍ، بيِّن الزكاء. ويقال هو أمْرٌ لا يَزْكُو بفلانٍ، أي لا يليق به. والزَّكا: الزَّوْج، وهو الشّفع.‏
فأمَّا المهموز فقريبٌ من الذي قبله. قال الفرّاء: رجلٌ زُكَأةٌ(3): حاضِر النَّقد كثيرُهُ. قال الأصمَعيّ: الزُّكَأَةُ: الموسِر.‏
وممّا شذَّ عن الباب جميعاً قولهم: زَكَأَتِ الناقة بولدها تَزْكَأُ به زَكْأً، إذا رمَتْ به عند رجليها.‏
(زكر) الزاء والكاف والراء أُصَيلٌ إن كان صحيحاً يدلُّ على وِعاء يسمى الزُّكْرة. ويقال زَكَّرَ الصبيُّ وتزكَّر:امتلأ بطنُهُ.‏
(زكت) الزاء والكاف والتاء أصلٌ إن صحَّ. يقال زَكَتُّ الإناء: ملأته. والله أعلم.‏
--------------ـــ
(1) الزكمة والزكام، هو ذاك الداء المعروف في الأنف، ويقال له الأرض.‏
(2) البيت لقعنب بن أم صاحب، اللسان (زكن)، عدي الفعل بعلى لتضمينه معنى اطلعت.‏
(3) ضبطه في القاموس كصرد، وهمزة، وزكاء ـ كغراب.‏

ـ

### Türkçe

(باب **الزاء** و**الكاف** وما يثلثهما)

(**زكل**) **الزاء** ve**الكاف** ve**اللام** asıl değildir; onda bir kelime gelmiştir: erkeklerden **الزَّوَنْكَل**: kısa.

(**زكم**) **الزاء** ve**الكاف** ve**الميم**’de **الزُّكمَة** ve**الزُّكَام**(1)’dan başka bir şey yoktur; bunu ödünç alırlar da şöyle derler: falan, anne-babasının **زُكْمَة**’sidir; o, ikisinin çocuklarının sonuncusudur.

(**زكن**) : **الزاء** ve**الكاف** ve**النون** manasında ihtilaf edilen bir asıldır. Derler ki o zandır; derler ki o yakîndir. Lugavîlerden tahkik ehli der ki: **زكِنْتُ** senden şöyle-şöyle; yani onu bildim. Dedi ki:
ولن يُراِجعَ قلبي حبَّهم أبداً *** **زَكِنْتُ** منهم على مثل الذي **زَكِنوا**(2)
Dediler ki: **أَزْكَنْت** denilmez; her ne kadar Halîl **الإِزْكان**’ı zikretmiş olsa da. Ve denilir ki: **الزَّكَن** zandır.

(**زكي**) **الزاء** ve**الكاف** ve illetli harf, nümâya ve artışa delalet eden bir asıldır. Ve denilir: temizlik, malın zekâtıdır. *Bazıları dedi ki: ona bu ad verildi; çünkü onunla malın **زَكاءُ**’sı umulur; o da onun artması ve nümâsıdır. Bazıları dedi ki: ona zekât adı verildi; çünkü o temizliktir. Dediler ki: bunun hücceti, O’nun (cellet senâuhu) sözüdür: ﴿خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا﴾ [التوبة 103]. Bunun hepsinin aslı bu iki manaya râcidir; onlar da nümâ ve temizliktir. Nümâdan: **زاكٍ** ekin; zekâsı açık. Ve denilir: o, falana **يَزْكُو** olmayan bir iştir; yani ona layık olmaz. Ve **الزَّكا**: zevçtir; o da çift olandır.

Hemzeli olana gelince, o, kendinden öncekinin yakınıdır. Ferrâ dedi ki: **زُكَأةٌ**(3) adam: nakdi hazır, onun çoğu. Asmaî dedi ki: **الزُّكَأَةُ**: müsir (varlıklı).

Bapların hepsinden şâz olan şeylerden: onların sözü: **زَكَأَتِ** deve, yavrusuyla **تَزْكَأُ** onunla **زَكْأً**; iki ayağının yanında onu attığı zaman.

(**زكر**) **الزاء** ve**الكاف** ve**الراء** sahih ise, **الزُّكْرة** denilen bir kaba delalet eden küçük bir asıldır. Ve denilir: çocuk **زَكَّرَ** ve **تزكَّر**: karnı doldu.

(**زكت**) **الزاء** ve**الكاف** ve**التاء** sahihse bir asıldır. Denilir: **زَكَتُّ** kabı: onu doldurdum. Allah daha iyi bilir.

--------------ـــ
(1) **الزكمة** ve**الزكام**: burunda bilinen o hastalıktır; ona **الأرض** denilir.
(2) Beyit, Ka‘neb b. Ümm Sâhib’indir; Lisân (**زكن**); fiil, “ıttala‘t” manasını tazmîn ettiği için **على** ile geçişli kılındı.
(3) Kāmûs’ta “**صرد**” gibi; hemze ile; ve **زكاء** — “**غراب**” gibi — diye ضبط etti.
