# زلج (ز-ل-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ل - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي واللام معهما
ج ز ل، ز ج ل، ج ل ز، ل ز ج، ز ل ج مستعملات
جزل:
الجَزلُ: أرض كثيرة الحجارة، وتجمع على أجزال، ويقال: إنما هو الجَرل بالراء.
والجَزلُ: الحطب اليابس، والعطاء الكثيرُ، وأجزَلَ العطاء.
وعطاءٌ جَزلٌ. وامرأة جَزلةٌ: ذات أردافٍ وعجيزةٍ.
والجَوزَلُ: فرخُ الحمام.
والجَزَلُ: دبرةٌ على كاهل البعير فلا تبرأ حتى يخرج منها عظمٌ فينخسف مكانه وتغضفُ يدُ البعير، ويقال: بعيرٌ، ويقال: بعيرٌ أجزلُ، قال الكُميت:
إذا هما ارتدَّ فارضاً قُعُودُهمـا		إلى التي غبها التوقيعُ والجَزَلُ
وأرض جَزلةٌ أي شجراءُ.
زجل:
الزَّجلُ: رميك الشيء تأخذه بيدك.
والزَّجلُ، إرسال الحمام الهادي من مَزجَلٍ بعيدٍ، والفعل: يَزجُلُه، وفي الرَّميِ: زَجَلَ به.
والزَّجَلُ: رفع الصوتِ الطَّري، يقال: حادٍ زَجِلُ، ومعنٍّ زَجِلٌ، وقد زَجِلَ يَزجَلُ زَجَلاً.
والزِّنجيل: الضعيف الجبان وكذلك الزؤاجل.
والزُّجلةُ: الحمامة.
والزّاجِلُ: حلقةُ الحِزامِ من خشبٍ.
والزّاجِلُ من البيضةِ.
والزُّجلةُ: الجماعة.
جلز:
كلُّ شيءٍ يُلوى على شيءٍ ففعله الجلز، والاسم الجِلازُ.
وجَلائزُ القوس: عَقَبٌ قد لِوِيّ عليها في مواضيع، كلُّ واحدٍ منها جِلازٌ، قال الشمّاخ:
وصفراء من نبعٍ عليها الجَلائزُ
والجِلازُ أعمُّ، ألا ترى أنّ العِصابة اسمٌ للشيء جُعلَ للرأس خاصَّة، وكلُّ شيء يُعصب به فهو عِصابٌ.
وإذا كان معصُوبَ الخلقِ واللَّحم قلت: إنه لمجلُوز اللَّحمِ والخلقِ، ومنه أُخذ: ناقةٌ جَلسٌ، بالسين بدلٌ من الزّاي، وهي الوثيقة الخلق.
والجِلازُ أيضاً: العقب الذي يُلفُّ على السَّوطِ.
والجلواز: الشُّرّطيُّ، وجلوزته: حفته في ذهابه ومجيئه بين يدي العامل.
وجالزني: سبقني.
لزج:
يقال: أكلت شيئاً فلزجَ بإصبعي لَزَجاً أي علق به، وزبيبةٌ لَزِجةٌ.
والتلزُّجُ: تتبُّعُ البقول والرِّعي القليل من أوَّله أو في آخر ما يبقى.
زلج:
الزَّلج، مجزومٌ: سرعة ذهاب الشيء ومُضِيهُ يقال: زَلَجَتِ النّاقة تزلِجُ أي أسرعت كأنَّها لا تحرِّك قوائمها من سرعتها.
والسَّهم يزلجُ على وجه الأرض ثم يمضي مضياً زَلجاً وزَليجاً، قال:
فوقّعتها مُلساً وهزَّةً
وأزلجت السَّهمَ، وإذا وقع بالأرض ولم يقصد الرميَّة، قيل: أزلَجتَ السَّهم.
والمُزَلَّجُ من العيشِ: المُدافع البلغةِ الشديدةِ، قال ذو الرُمّة:
.... وعيش غير تَزليجِ
ورجلٌ مُزَلَّجٌ: ليس بكاملٍ.
وفي نفقته تَزليج أي قِلة لا تكلفه، قال أبو جِراش:
إذا الزادُ أمسى للمُولَّجِ ذا طعمِ
والمِزلاجُ كهيئة المغلاق، لا ينغلق به الباب، وهو الزَّلاّج أيضاً، يقال: أزَلَجَ البابَ.
والمُزَلَّجُ: الملصقُ بالقوم، قال الراجز يصف سرعة فَرسٍ:
أنا ابنُ جَحشٍ وهي الزَّلوج

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**اللام** معهما
ج ز ل، ز ج ل، ج ل ز، ل ز ج، ز ل ج kullanımdadırlar.

**جزل**:
**الجَزلُ**: taşı çok olan yer; **أجزال** üzerine çoğul yapılır; ve denilir ki: ancak o, **الجَرل**’dir, **الراء** ile.
Ve **الجَزلُ**: kuru odun; ve çok bağış; ve bağışı çok verdi: **أجزَلَ العطاء**.
Ve çok bağış: **عطاءٌ جَزلٌ**. Ve **امرأة جَزلةٌ**: kalçaları ve kaba eti olan.
Ve **الجَوزَلُ**: güvercin yavrusu.
Ve **الجَزَلُ**: devenin hörgücü üzerinde bir yara; ondan bir kemik çıkıncaya kadar iyileşmez; sonra yeri çöker ve devenin eli (ön ayağı) gevşer; ve denilir: bir deve; ve denilir: **بعيرٌ أجزلُ**. **الكُميت** dedi ki:
إذا هما ارتدَّ فارضاً قُعُودُهمـا		إلى التي غبها التوقيعُ والجَزَلُ
Ve **أرض جَزلةٌ**: yani ağaçlı.

**زجل**:
**الزَّجلُ**: bir şeyi atmandır; onu elinle alırsın.
Ve **الزَّجلُ**: uzak bir **مَزجَلٍ**’den yol gösteren güvercini salıvermek; fiil: **يَزجُلُه**; ve atmada: onunla attı: **زَجَلَ به**.
Ve **الزَّجَلُ**: taze sesin yükseltilmesi; denilir: **حادٍ زَجِلُ**; ve **معنٍّ زَجِلٌ**; ve gerçekten **زَجِلَ يَزجَلُ زَجَلاً**.
**والزِّنجيل**: zayıf korkak; ve aynı şekilde **الزؤاجل**.
**والزُّجلةُ**: güvercin.
**والزّاجِلُ**: ağaçtan kemer halkası.
Ve yumurtadan olan **الزّاجِلُ**.
**والزُّجلةُ**: topluluk.

**جلز**:
Her şey ki bir şey üzerine bükülür; onun fiili **الجلز**’dir; isim **الجِلازُ**’dır.
Ve yayın **جَلائزُ**’i: bazı yerlerde üzerine bükülmüş bir sinirdir; onların her biri **جِلازٌ**’dır. **الشمّاخ** dedi ki:
وصفراء من نبعٍ عليها الجَلائزُ
Ve **الجِلازُ** daha geneldir; görmüyor musun ki **العِصابة** baş için özellikle yapılmış şeyin adıdır; ve onunla sarılan her şey **عِصابٌ**’dır.
Ve yaratılışı ve eti sarılmış olursa, dersin ki: o, et ve yaratılışça **لمجلُوز**’dur; ondan alındı: **ناقةٌ جَلسٌ**; **السين** ile, **الزّاي**’ın yerine bir bedeldir; ve o, yaratılışı sağlam olandır.
Ve **الجِلازُ** ayrıca: kamçı üzerine sarılan sinirdir.
Ve **الجلواز**: polis; ve onun **جلوزته**’si: gidişinde ve gelişinde, âmîlin önünde onu kuşatmasıdır.
Ve **جالزني**: beni geçti.

**لزج**:
Denilir: bir şey yedim de parmağıma **لَزَجاً** yapıştı; yani ona tutundu; ve yapışkan bir kuru üzüm: **زبيبةٌ لَزِجةٌ**.
Ve **التلزُّجُ**: otları takip etmek ve başından yahut kalanın sonunda az otlamak.

**زلج**:
**الزَّلج** (cezmli): bir şeyin gidişinin ve geçip gitmesinin süratidir; denilir: deve **زَلَجَتِ**; **تزلِجُ**; yani hızlandı; sanki süratinden dolayı ayaklarını hareket ettirmiyor.
Ve ok, yerin yüzü üzerinde **يزلجُ**; sonra **زَلجاً** ve **زَليجاً** bir gidişle gider. Dedi ki:
فوقّعتها مُلساً وهزَّةً
Ve oku kaydırdım: **أزلجت السَّهمَ**. Ve yere düşer de atış hedefini kastetmezse, denilir: oku kaydırdın: **أزلَجتَ السَّهم**.
Ve geçimden **المُزَلَّجُ**: şiddetli azığı itip kakarak (idare ederek) geçinen; **ذو الرُمّة** dedi ki:
.... وعيش غير تَزليجِ
Ve **رجلٌ مُزَلَّجٌ**: tam olmayan.
Ve nafakasında **تَزليج**: ona yük olmayan bir azlıktır. **أبو جِراش** dedi ki:
إذا الزادُ أمسى للمُولَّجِ ذا طعمِ
Ve **المِزلاجُ**: kilit gibi bir şekildedir; onunla kapı kapanmaz; ve o, **الزَّلاّج** dadır; denilir: kapıyı kaydırdı: **أزَلَجَ البابَ**.
Ve **المُزَلَّجُ**: kavme yapışık olan. **الراجز** bir atın süratini vasfederek dedi ki:
أنا ابنُ جَحشٍ وهي الزَّلوج

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مكان زَلْجٌ وزَلَجٌ أيضاً بالتحريك. أي زَلَقٌ. والتَزَلُّجُ: التَزَلُّقُ. ومَرَّ يَزْلِجُ بالكسر زَلْجاً وزَليجاً، إذا خَفَّ على الأرض. وسهمٌ زالِجٌ: يَتَزَلَّجُ عن القوس. وعطاءٌ مُزَلَّجٌ، أي وَتَحٌ قليلٌ. والمُزَلَّجُ أيضاً: المُلْزَقُ بالقوم وليس منهم. والمِزْلاجُ: المغلاق، إلاّ أنّه يفتح باليد والمغلاق لا يفتح إلاّ بالمفتاح. تقول منه: أَزْلَجْتَ الباب، إذا أغلقته. والمِزْلاجُ من النِساء: الرَسْحاءُ.

##### Türkçe

Mekân **زَلْجٌ** ve **زَلَجٌ** da, yine harekeleme ile. Yani **زَلَقٌ**. Ve **التَزَلُّجُ**: **التَزَلُّقُ**. Ve (bir kimse) **يَزْلِجُ** (kesre ile) **زَلْجاً** ve **زَليجاً** olarak geçti; yerde hafif (kaygan) oldu(ğu zaman). Ve **سهمٌ زالِجٌ**: yaydan **يَتَزَلَّجُ** (kayarak çıkar). Ve **عطاءٌ مُزَلَّجٌ**: yani az bir **وَتَحٌ**. Ve **المُزَلَّجُ** da: kavme yapıştırılmış olup onlardan olmayan (kimse). Ve **المِزْلاجُ**: kilit; ancak o elle açılır, kilit ise anahtarla açılmadıkça açılmaz. Ondan şöyle dersin: **أَزْلَجْتَ** kapıyı; onu kapattığın zaman. Ve kadınlardan **المِزْلاجُ**: **الرَسْحاءُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ل
جلز ، جزل ، زجل ، زلج ، لزج : مستعملة .
جزل : ( الأصمعي ) : الجَزَلُ : أن يُصيبَ الغارِبَ دبَرة فيخرُجَ منه عَظْمٌ ، ويُشد حتى يُرى مكانه مطمئناً ، يقال منه : جَزِل البعير يَجْزَلُ جَزَلاً .
وأنشد قول أبي النجم :
يُغَادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأجزَلِ
وامرأةٌ جزلَةٌ إذا كانت جيدةَ الرأي ، ورجلٌ جَزْلٌ ، وما أبينَ الجَزَالةَ فيه أي جودةَ الرأي .
ويقال : ضَرَبَ الصَّيدَ فَجَزَلَهُ جَزْلَتَين أي قطعه قِطعتين .
والحَطَبُ الجَزْلُ : الغليظُ منه .
ويقال : جاء زَمَنُ الجُزَالِ وهو زمن صِرَامِ النخل .
وقد أجْزَلَ له العطاء إذا أعَظَمَ .
وجَزَلَ يَجْزِلُ إذا قَطَعَ ، وأنشد :
حتى إذا ما حان من جَزَالِهَا
وحطَّت الجُرَّام من جِلاَلِهَا
وقال الليث : عطاء جَزْلٌ وجَزِيلٌ إذا كان كثيراً .
وامرأة جَزْلَةٌ : ذات أرداف وثيرة .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَوْزَلُ : السُّمُّ .
وقال ابن مقبل يصف ناقة :
سَقَتْهُنَّ كأساً من زُعَافٍ وجَوَزلاَ
قال شمر : لم أسمع الجَوْزَلَ بمعنى السمِّ لغير ابن مقبل .
وقال أبو عبيد : الجَوْزَلُ : الفَرْخُ ، وجمعه : الجَوازِلُ .
وقال ذو الرمة :
سوى ما أصابَ الذئبُ منه وسُرْبَةٌ
أطافت به من أمهات الجَوَازِلِ
 ( ابن الأعرابي ) : بقي في الإناء جَزْلة ، وفي الجُلَّةُ جِزْلَةٌ ، ومن الرغيف جِزْلَةٌ أي قطعة .
ويقال : جُزِلَ غَارِبُ البعير فهو مَجْزُولٌ : مثل جَزِلَ .
وقال جرير :
مَنَعَ الأُخيطِلُ أن يسامِيَ عِزَّنا
شَرَفٌ أجبُّ وغاربٌ مَجْزُولُ
جلز : قال الليث : الجَلزُ : شدة عَصْبِ العَقَبِ ، وكل شيء يُلوى على شىء فَفِعْلُهُ : الجَلْزُ ، واسمه : الجِلاَزُ .
وجَلائِزُ القوسِ : عَقَبٌ يُلوى عليها في مواضع ، وكل واحدة منها : جِلاَزَةٌ ، والجِلاَزُ : أعم ، ألا ترى أن العصابة : اسم للتي للرأس خاصة .
وكل شيء يُعصَّب به فهو العِصَابُ .
وإذا كان الرجل معصُوبَ الخَلْقِ واللحْم .
قلت : إنه لَمَجلُوزُ اللحم والخلق ، ومنه اشتُق : ناقة جَلْسٌ ، بالسين بَدَلٌ من الزاي ، وهي الوثيقة الخَلْقِ .
والجِلْوَازُ : الشُّرَطِيُّ ، وَجَلْوَزْتُهُ : خِفَّتُهُ في ذهابه ومجيئه بين يدي العامل .
وقال الفرّاء : الجِلئِزُ من النساء ، بالهمز : القصيرة .
وأنشد أبو ثروان :
فوق الطويلة والقصيرة شَبْرُها
لا جِلئِزٌ كُنُدٌ ولا قَيْدُودُ
قال : وهي الفِنئِلُ أيضاً .
ويقال : جَلَّزَ في نَزْعِ القوس إذا أَغْرقَ فيه حتى بلغ النَّصْلَ ، وقال عدي :
أبلِغْ أبا قابوسَ إذ جلَّزَ النَّ
زعُ ولم يُوْجَدْ كَظَبيٍ يُسُر
( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : التَّجْلِيزُ : الذهاب ، وقد جلَّز فذهب وأنشد :
ثمَّ سَعَى في إثرها وجلَّزا
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجِلَّوْزُ : البُنْدُقُ ، والجِلَّوزُ : الضَّخْمُ الشُّجاع .
وقال النضر : جَلَزَ شيئاً إلى شيء أي ضمَّه إليه وأنشد :
قَضَيْتُ حُوَيْجَةً وَجَلَزْتُ أخرى
كما جَلَزَ الفُشَاغُ على الغصون
وقال ابن السكيت : هو ابن مِجْلَزٍ ، والعامة تقول : مَجْلِزْ ، وهو مشتق من جَلْزِ السوط وهو أغلظه عند مَقْبِضِهِ ، وجَلْزُ الشيء : أغلظه .
زجل : قال الليث : الزَّجْلُ : الرمي بالشيء تأخُذُهُ بيدك فترمي به .
والزَّجْلُ : إرسال الحَمَام الهادي من مَزْجَلٍ بعيد . وقد زَجَلَ به يَزْجُلُ .
والزَّجَلُ : رفع الصوت الطرب .
يقال : حَادٍ زَجِلٌ ، ومغنَ زَجِلٌ ، وقد زَجِلَ
يَزْجَلُ زَجَلاً ، وقال في قوله :
وهو يغنِّيها غناءً زَاجِلا
وقال :
يا ليتنا كنا حمامَيْ زَاجِل
قال : والزَّاجِلُ : الحلقة من الخَشَبَةِ تكون مع المُكاري في الحِزَامِ .
وقال أبو عبيد : الزَّاجِلُ بفتح الجيم : العُودُ الذي يُشد به القِرْبَة ، قال : وجمعه : زَوَاجِلُ ، وقال الأعشى :
فهان عليه أن تَجِفَّ وِطَابُكم
إذا حُنِيَتْ فيما لديه الزَّوَاجِلُ
قال : وقال أبو عمرٍ و : الزَّاجَلُ : مَنِيُّ الظليمِ .
قال ابن أحمر :
وما بَيْضَاتُ ذي لِبَدٍ هِجَفَ
سُقين بِزَاجِلٍ حتى رَوِينا
( قلت ) : سمعتهما معاً بفتح الجيم بغير همز ، والهمزُ فيها لغة .
( أبو عبيد ، عن الأصمعي ) : الزُّجْلَةُ : الجماعة ، وجمعها : زُجَل .
قال لبيد :
كَحَزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ
وقال غيره : الزَّاجِلُ : سِمَةٌ يُوْسَمُ بها أعناقُ الإبل .
قال الراجز :
حمضيَّةٌ جاءت عليها الزَّاجَل
والمِزجالُ : شبه المزراقِ ، وهو النَّيْزَكُ يُرمى به .
وقد زَجَله زَجْلاً بالمِزْجَالِ قال أبو النجم :
وترتمي بالصخر زُجْلاً زَاجِلا
أي رمياً شديداً .
وقال أبو سعيد في بيت ابن أحمر : كان أصحابنا يقولون : الزَّاجَلُ : ماء الظليم .
قال : وأخبرني من سمع العرب تقول : إن الزَّاجَلَ ها هنا مُزَاجَلَة النعامة والهَيْقِ في أيام حِضَانِهما ، وهو التقليب ، لأنها إذا لم تُزاجل مَذِرَ البيض ، فهي تُقلِّبه لِيَسْلَمَ من المَذَرِ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الزِّئجيل ، والزُّؤاجل : الضعيف من الرجال .
وقال الأموي : هو الزِّنجيل .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الزَّاجِلُ : الرامي ، والزّاجلُ : قائد العساكر .
( أبو عبيد ) : زَجَلتُ بالشيءِ ونَجَلْتُ به إذا رمَيْتَ به .
وقال ابن السكيت : الزُّجْلةُ : البِلَّةُ من الشيء الهَنِيْهَةُ مِنْهُ .
يقال : زُجْلَةٌ من ماء أو بُرَدٍ أو نَجْلٍ .
قال : والجِلْدَةُ التي بين العينين تسمى زُجْلَةً ، قاله في قوله :
كأنَّ زُجلَةَ صَوْبٍ صَابَ من بَرَدٍ
شنَّت شآبِيبُهُ من رائِحٍ لَجِبِ
نَوَاصِحٌ بين حَمَّاوَينِ أحْصَنَتَا
مُمَنَّعاً كهُمَامِ الثّلجِ بالضَّرَبِ
النَّوَاصِحُ : أراد بها الثنايا البيضَ ، وأراد بالحَمَّاوَينِ شَفَتَيْهَا .
لزج : قال الليث : اللَّزَجُ : مصدر الشيء اللَّزِجِ ، وقد لَزِجَ يَلْزَجُ لَزَجاً ، وأكلتُ شيئاً فَلَزِجَ بإصبعي أي عَلِقَ به ، وَزِبيبَةٌ لَزِجَةٌ .
قال : والتَّلَزُّجُ : تتبُّع البُقُول والرِّعْي القليل من أوله أو في آخر ما يَبْقَى ، وقال العجاج :
وفَرَغَا من رعْي ما تَلَزَّجَا
وقال غيره : تلزَّج البقل إذا كان لدْناً فمال بعضه على بعض .
زلج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الزُّلُج : السِّراع من جميع الحيوان .
والزُّلُجُ : الصخور المُلْسُ .
قال : والزَّالجُ : الذي يَشْرَبُ شُرباً شديداً من كل شيء وهو الزابج ، والزَّالِجُ : الناجي من الغمرات ، يقال : زَلَجَ يَزْلِجُ فيهما جميعاً .
والزَّلِيجَةُ : الناقة السريعة .
وأما قول ذي الرمة :
حتى إذا زَلَجَتْ من كُلِّ حنَجَرَةٍ
إلى الغليل ولم يقصَعْنَه نُغَبُ
فإنه أراد زَلَجَتْ نُغَبٌ من الماء أي جُرَع إلى غليلها أي انحدرت في حناجرها مسرعة لِشِدَّةِ عَطَشِهَا .
وقال الليث : الزَّلَجُ : سُرْعَةُ ذهاب المشي ومُضِيِّه .
يقال : زَلَجَتِ الناقة تَزْلَجُ زَلْجاً إذا مضت مُسْرِعَةً كأنها لا تُحَرِّك قوائِمَها من سُرْعتها .
والسهمُ يَزْلِجُ على وجه الأرض ثم يمضي مَضَاءً زَلْجاً وزَليجاً .
وإذا وقع السهم بأرضٍ ، ولم يقصد إلى الرَّمِيَّة قلتَ أزلَجْت السهم يا هذا .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : الزَّالِجُ من السهام إذا رماه الرامي فقصَّر عن الهدف وأصاب صخرة إصابة صُلبة فاستقل من إصابة الصخرة إياه فقوي وارتفع إلى القرطاس ، وهو لا يُعدُّ مُقَرطِساً ، فيقال لصاحبه :
أَلحَثَنِي لا خير في سَهْمٍ زَلَجْ
( اللِّحياني ) : سِرنا عَقَبَةً زُلُوجاً ، وزَلُوقاً أي بعيدة طويلة .
والزَّلَجَانُ : التقدم في السُّرعَةِ ، وكذلك : الزَّلَخان .
ومكان زلجٌ وزَلْخٌ أي دَحْضٌ .
وقال أبو زيد : زَلَجَتْ رِجْلُهُ ، وزَلَخَتْ ، وأنشد :
قام على مَرْتَبَةٍ زَلجٍ فَزَل
وأما السرعة في المشي فيقال : زَلَجَ يَزْلجُ زَلْجاً ، وأنشد :
وكم هجَعَتْ وما أطلقتُ عنها
وكم زَلَجَت وظِلُّ الليل داني
والمُزَلَّجُ من العيش : المدافع بالبُلغة ، وقال ذو الرُّمَّة :
عِتْقُ النجَار وعيشٌ فيه تَزْلِيجُ
والمُزَلَّج : الدُّوُن من كل شيء .
وحُبٌّ مُزَلَّجٌ : فيه تَغْرِيرٌ .
وقال مُلَيْح الهُذلي :
وقالت ألا قد طالما قد غررتَنا
بِخَدْعٍ وهذا منك حُبٌّ مُزَلَّجُ
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : المُزَلَّج من الرجال : المُلصَقُ بالقوم .
وزلَّجَ فُلانٌ كلاَمَهُ تزليجاً : إذا أخرجه وسيَّره .
وقال ابن مُقبل :
وصَالَحَةِ العَهدِ زلَّجتُها
لِوَاعِي الفؤاد حَفِيْظِ الأُذُنْ
يعني قصيدةً أو خُطبةً .
وقال اللِّحياني : تركتُ فلاناً يتزلَّج النبيذ تزلُّجاً أي يُلح في شربه .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : أزلجتُ الباب إزلاجاً إذا أغلقته .
وقال الليث : المِزلاَج : كهيئة المغلاق ولا ينغلق إنما يُغلق به الباب ، وهو الزِّلاج أيضاً .
يقال : أَزْلَجَ البابَ .
وقال ابن شميل : مَزَالِيجُ أهل البصرة إذا خرجتِ المرأة من بيتها ، ولم يكن فيه رَاقِبٌ تثق به ، خرجَت فردَّت بابها ، ولها مفتاح أعقَفُ مثل مفتاح المَزَالِيجِ من حديد ، وفي الباب ثقبٌ فتُولِجُ فيه المفتاحَ فتُغلِقُ به بابَها ، وقد زَلَجَتْ بابها زَلْجاً إذا أغلقته بالمِزْلاَجِ .

##### Türkçe

ج ز ل
**جلز** , **جزل** , **زجل** , **زلج** , **لزج**: kullanımdadır.

**جزل**: ( **الأصمعي** ): **الجَزَلُ**: hörgüç üstüne bir **دَبَرة** isabet etmesi, ondan bir kemik çıkması ve (o yerin) bağlanması; ta ki yeri çökük olarak görülsün. Ondan şöyle denir: **جَزِل** deve **يَجْزَلُ** **جَزَلاً**.

Ebû’n-Necm’in sözünü inşad etti:
يُغَادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأجزَلِ

Ve kadın **جزلَةٌ**: eğer görüşü iyi ise; ve erkek **جَزْلٌ**; ve “onda **الجَزَالةَ** ne kadar da açık” (denir), yani görüşün iyiliği.

Ve denir: Avı vurdu da onu **فَجَزَلَهُ** **جَزْلَتَين**, yani onu iki parça olarak kesti.

Ve **الحَطَبُ الجَزْلُ**: onun kalın olanı.

Ve denir: **زَمَنُ الجُزَالِ** geldi; o, hurma ağaçlarının kesim zamanı olan zamandır.

Ve ona bağışı **أجْزَلَ** etti: büyüttüğü zaman.

Ve **جَزَلَ يَجْزِلُ**: kestiği zaman; ve inşad etti:
حتى إذا ما حان من جَزَالِهَا
وحطَّت الجُرَّام من جِلاَلِهَا

Ve Leys dedi: **عطاء جَزْلٌ** ve **جَزِيلٌ**: eğer çok ise.

Ve kadın **جَزْلَةٌ**: dolgun kalçalara sahip.

( **أبو عبيد عن أبي عمرٍ و** ): **الجَوْزَلُ**: zehir.

İbn Mukbil bir deveyi vasfederek dedi:
سَقَتْهُنَّ كأساً من زُعَافٍ وجَوَزلاَ

Şemmer dedi: İbn Mukbil’den başkası için **الجَوْزَلَ**’i zehir manasında işitmedim.

Ebû Ubeyd dedi: **الجَوْزَلُ**: yavru; çoğulu: **الجَوازِلُ**.

Zû’r-Rumme dedi:
سوى ما أصابَ الذئبُ منه وسُرْبَةٌ
أطافت به من أمهات الجَوَازِلِ

( **ابن الأعرابي** ): Kapta **جَزْلة** kaldı; ve **الجُلَّةُ**’de **جِزْلَةٌ**; ve ekmekten **جِزْلَةٌ**, yani bir parça.

Ve denir: Devenin hörgücü **جُزِلَ**; o hâlde o **مَجْزُولٌ**’dür: **جَزِلَ** gibidir.

Cerîr dedi:
مَنَعَ الأُخيطِلُ أن يسامِيَ عِزَّنا
شَرَفٌ أجبُّ وغاربٌ مَجْزُولُ

**جلز**: Leys dedi: **الجَلزُ**: topuğun sinirini sıkıca sarmanın şiddeti; ve her şey ki bir şey üzerine bükülür, onun fiili: **الجَلْزُ**; ismi: **الجِلاَزُ**.

Ve yayın **جَلائِزُ**’i: bazı yerlerde üzerine bükülen bir sinirdir; ve onların her biri: **جِلاَزَةٌ**; ve **الجِلاَزُ** daha geneldir; görmez misin ki **العصابة**: başa mahsus olanın adıdır.

Ve her şey ki onunla sarılır, o **العِصَابُ**’dır.

Ve erkek yaratılış ve etçe sarılı (sıkı) olursa.

Dedim: O, elbette et ve yaratılışça **لَمَجلُوزُ**’dur; ve ondan türetildi: **ناقة جَلْسٌ**, **السين** ile, **الزاي**’dan bedeldir; o, yaratılışı sağlam olandır.

Ve **الجِلْوَازُ**: polis; ve onu **وَجَلْوَزْتُهُ**: âmîlin önünde gidip gelmesindeki hafifliğidir.

Ferrâ dedi: Kadınlardan **الجِلئِزُ**, hemze ile: kısa boylu.

Ebû Servân inşad etti:
فوق الطويلة والقصيرة شَبْرُها
لا جِلئِزٌ كُنُدٌ ولا قَيْدُودُ

Dedi: O, ayrıca **الفِنئِلُ**’dür.

Ve denir: Yayın çekişinde **جَلَّزَ**: onda aşırıya gidip ok ucuna varıncaya kadar; ve Adiyy dedi:
أبلِغْ أبا قابوسَ إذ جلَّزَ النَّ
زعُ ولم يُوْجَدْ كَظَبيٍ يُسُر

( **ابن السكيت عن أبي عمرٍ و** ): **التَّجْلِيزُ**: gitmek; ve **جلَّز** etti de gitti; ve inşad etti:
ثمَّ سَعَى في إثرها وجلَّزا

( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ): **الجِلَّوْزُ**: fındık; ve **الجِلَّوزُ**: iri, yiğit.

Nadr dedi: Bir şeyi bir şeye **جَلَزَ** etti, yani onu ona kattı; ve inşad etti:
قَضَيْتُ حُوَيْجَةً وَجَلَزْتُ أخرى
كما جَلَزَ الفُشَاغُ على الغصون

İbn Sikkît dedi: O, **ابن مِجْلَزٍ**’dir; avam ise **مَجْلِزْ** der; o, kamçının **جَلْزِ**’inden türemiştir; o, onun tutacağı yanındaki en kalın yeridir. Ve bir şeyin **جَلْزُ**’u: onun en kalın olanıdır.

**زجل**: Leys dedi: **الزَّجْلُ**: bir şeyi elinle alıp onunla atman suretiyle atmak.

Ve **الزَّجْلُ**: uzak bir **مَزْجَلٍ**’den yol gösteren güvercini salıvermek. Ve onunla **زَجَلَ** eder, **يَزْجُلُ**.

Ve **الزَّجَلُ**: neşeli olarak sesi yükseltmek.

Denir: **حَادٍ زَجِلٌ**, ve **مغنَ زَجِلٌ**; ve **زَجِلَ يَزْجَلُ زَجَلاً**; ve onun sözünde dedi:
وهو يغنِّيها غناءً زَاجِلا

Ve dedi:
يا ليتنا كنا حمامَيْ زَاجِل

Dedi: **الزَّاجِلُ**: ahşaptan bir halka; yükçü ile birlikte kuşakta bulunur.

Ebû Ubeyd dedi: **الزَّاجِلُ** ( **الجيم**’in fethiyle): kırbayı bağlamakla sıkılan çubuk; dedi: çoğulu **زَوَاجِلُ**’dir. A‘şâ dedi:
فهان عليه أن تَجِفَّ وِطَابُكم
إذا حُنِيَتْ فيما لديه الزَّوَاجِلُ

Dedi: Ebû Amr da dedi: **الزَّاجَلُ**: devekuşu erkeğinin menisi.

İbn Ahmer dedi:
وما بَيْضَاتُ ذي لِبَدٍ هِجَفَ
سُقين بِزَاجِلٍ حتى رَوِينا

( Dedim ): İkisini de hemzesiz, **الجيم**’in fethiyle işittim; hemze onda bir lehçedir.

( **أبو عبيد ، عن الأصمعي** ): **الزُّجْلَةُ**: topluluk; çoğulu: **زُجَل**.

Lebîd dedi:
كَحَزِيقِ الحَبَشِيِّيْنَ الزُّجَلْ

Başkası dedi: **الزَّاجِلُ**: develerin boyunlarına dağlanan bir damgadır.

Recez söyleyen dedi:
حمضيَّةٌ جاءت عليها الزَّاجَل

Ve **المِزجالُ**: **المزراقِ**’a benzer; o, onunla atılan **النَّيْزَكُ**’tir.

Ve onu **بالمِزْجَالِ** ile **زَجَله زَجْلاً** etti. Ebû’n-Necm dedi:
وترتمي بالصخر زُجْلاً زَاجِلا

Yani şiddetli bir atış.

Ebû Saîd, İbn Ahmer’in beytinde dedi: Ashabımız derdi ki: **الزَّاجَلُ**: devekuşunun suyu.

Dedi: Bana, Arapların şöyle dediğini işiten biri haber verdi: **الزَّاجَلَ** burada, devekuşu ile erkek devekuşunun kuluçka günlerindeki **مُزَاجَلَة**’sidir; o, çevirmedir; çünkü eğer yumurta **تُزاجل** edilmezse yumurta bozulur; o da onu bozulmadan selamet bulsun diye çevirir.

( **أبو عبيد عن الفراء** ): **الزِّئجيل** ve **الزُّؤاجل**: erkeklerden zayıf olan.

Emevî dedi: O, **الزِّنجيل**’dir.

( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ): **الزَّاجِلُ**: atan; ve **الزّاجلُ**: orduların sevk edeni.

( **أبو عبيد** ): Bir şeyle **زَجَلتُ** ve onunla **نَجَلْتُ**: eğer onunla attıysan.

İbn Sikkît dedi: **الزُّجْلةُ**: şeyden bir ıslaklık; ondan az bir miktar.

Denir: sudan veya doludan veya **نَجْلٍ**’den **زُجْلَةٌ**.

Dedi: İki göz arasındaki deri **زُجْلَةً** diye adlandırılır; onu şu sözünde söyledi:
كأنَّ زُجلَةَ صَوْبٍ صَابَ من بَرَدٍ
شنَّت شآبِيبُهُ من رائِحٍ لَجِبِ
نَوَاصِحٌ بين حَمَّاوَينِ أحْصَنَتَا
مُمَنَّعاً كهُمَامِ الثّلجِ بالضَّرَبِ

**النَّوَاصِحُ**: onunla beyaz ön dişleri kastetti; ve **الحَمَّاوَينِ** ile iki dudağını kastetti.

**لزج**: Leys dedi: **اللَّزَجُ**: yapışkan şeyin masdarıdır; ve **لَزِجَ يَلْزَجُ لَزَجاً** olmuştur. Ve bir şey yedim de parmağıma **فَلَزِجَ** etti, yani ona yapıştı; ve **وَزِبيبَةٌ لَزِجَةٌ**.

Dedi: **التَّلَزُّجُ**: otları ve az otlamayı, başından yahut geriye kalanının sonunda takip etmektir. A‘câc dedi:
وفَرَغَا من رعْي ما تَلَزَّجَا

Başkası dedi: Ot **تلزَّج** etti: eğer yumuşak oldu da bir kısmı bir kısmı üzerine eğildi ise.

**زلج**: ( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) dedi: **الزُّلُج**: bütün hayvandan hızlı olanlar.

Ve **الزُّلُجُ**: kaygan kayalar.

Dedi: **الزَّالجُ**: her şeyden şiddetli bir içişle içen; o, **الزابج**’dir. Ve **الزَّالِجُ**: boğulmalardan kurtulan; denir: **زَلَجَ يَزْلِجُ**; ikisinde de (kullanılır).

Ve **الزَّلِيجَةُ**: hızlı dişi deve.

Zû’r-Rumme’nin sözüne gelince:
حتى إذا زَلَجَتْ من كُلِّ حنَجَرَةٍ
إلى الغليل ولم يقصَعْنَه نُغَبُ

Şüphesiz o, “sudan **نُغَبٌ** **زَلَجَتْ**”i kastetti; yani susuzluğuna, yani boğazına yudumlar indi; susuzluğunun şiddetinden dolayı gırtlaklarında hızlıca aşağı kaydı.

Leys dedi: **الزَّلَجُ**: yürüyüşün gidişinin ve sürüp gitmesinin sürati.

Denir: Dişi deve **زَلَجَتْ تَزْلَجُ زَلْجاً**: eğer hızlıca geçtiyse; sanki süratinden dolayı ayaklarını hareket ettirmiyor gibidir.

Ve ok, yerin yüzü üzerinde **يَزْلِجُ** eder, sonra **مَضَاءً زَلْجاً** ve **زَليجاً** olarak gider.

Ve ok bir yere düştüğünde, hedefe yönelmemişse: “Ey sen, oku **أزلَجْت**” dersin.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: O dedi ki: Oklardan **الزَّالِجُ**: atıcı onu attığında hedefe kısa düşer ve bir kayaya sert bir isabetle isabet eder; kayanın ona isabetinden (sekerek) yükselir; güçlenir ve **القرطاس**’a yükselir; o, **مُقَرطِساً** sayılmaz; sahibine şöyle denir:
أَلحَثَنِي لا خير في سَهْمٍ زَلَجْ

( **اللِّحياني** ): **عَقَبَةً زُلُوجاً** ve **زَلُوقاً** yürüdük; yani uzak, uzun.

Ve **الزَّلَجَانُ**: süratte ilerlemektir; aynı şekilde: **الزَّلَخان**.

Ve **مكان زلجٌ** ve **زَلْخٌ**: yani kaygan.

Ebû Zeyd dedi: Ayağı **زَلَجَتْ** ve **زَلَخَتْ**; ve inşad etti:
قام على مَرْتَبَةٍ زَلجٍ فَزَل

Yürüyüşte sürate gelince, denir: **زَلَجَ يَزْلجُ زَلْجاً**; ve inşad etti:
وكم هجَعَتْ وما أطلقتُ عنها
وكم زَلَجَت وظِلُّ الليل داني

Ve geçimden **المُزَلَّجُ**: azıkla idare edilen, savuşturulan (geçim).

Zû’r-Rumme dedi:
عِتْقُ النجَار وعيشٌ فيه تَزْلِيجُ

Ve **المُزَلَّج**: her şeyden aşağı olan.

Ve **حُبٌّ مُزَلَّجٌ**: onda aldatma vardır.

Muleyh el-Huzelî dedi:
وقالت ألا قد طالما قد غررتَنا
بِخَدْعٍ وهذا منك حُبٌّ مُزَلَّجُ

( **أبو عبيد عن أبي عمرٍ و** ): erkeklerden **المُزَلَّج**: kavme yapışık olan.

Ve falan, sözünü **زلَّجَ** etti **تزليجاً**: onu çıkardığı ve yürüttüğü zaman.

İbn Mukbil dedi:
وصَالَحَةِ العَهدِ زلَّجتُها
لِوَاعِي الفؤاد حَفِيْظِ الأُذُنْ

Yani bir kasideyi yahut bir hutbeyi.

Lihyânî dedi: Falanı, şarabı **يتزلَّج** eder hâlde bıraktım **تزلُّجاً**; yani içmesinde ısrar eder.

( **أبو عبيد عن أبي زيد** ): Kapıyı **أزلجتُ** ettim **إزلاجاً**: onu kapattığım zaman.

Leys dedi: **المِزلاَج**: kilit gibi bir şekildedir; kapanmaz, ancak onunla kapı kapatılır; o, **الزِّلاج** dadır.

Denir: Kapıyı **أَزْلَجَ**.

İbn Şümeyl dedi: Basra ehlinin **مَزَالِيجُ**’i: kadın evinden çıktığında ve içinde güvendiği bir gözetleyici olmadığında, çıkar da kapısını geri çevirir; onun, demirden, **المَزَالِيجِ** anahtarı gibi eğri bir anahtarı vardır; kapıda bir delik vardır; anahtarı ona sokar da onunla kapısını kapatır. Ve kapısını **زَلَجَتْ** etti **زَلْجاً**: onu **بالمِزْلاَجِ** ile kapattığı zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء واللام وما يثلثهما)
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
(زلج) الزاء واللام والجيم أُصَيْلٌ يدلُّ على الاندفاع والدَّفْع. من ذلك المُزَلَّج من العيش، وهو المُدَافعُ بالبُلْغَة. والمُزَلَّج: الذي يُدفَع عن كلِّ خيرٍ من كِفَايةٍ وغَناء. قال:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
والزَّلْج: السُّرْعَة في المشْيِ وغيرِه، وكلُّ سريعٍ  زالجٌ. وسَهْمٌ([4]) زالجٌ: يتزَلّج من القَوس. والمُزَلَّج: المدفوع عن حَسَبه. فأمّا المِزْلاج فالمرأة الرَّسْحَاء، وكأنها شُبِّهت في دِقّتها بالسَّهم الزّالج.
(زلح) الزاء واللام والحاء ليس بأصل في اللغة منقاسٍ، وقد جاءت فيه كلماتٌ الله أعلَمُ بصحَّتها، يقولون: قَصعة زَلَحْلَحَةٌ، وهي التي لا قَعْرَ لها.
وقال ابن السِّكيت: الزَّلَحْلَحُ من الرِّجال: الخفيف([5]). وقالوا: الزَّلَحْلَحُ الوادي الذي ليس بعميقٍ: فإن كان هذا صحيحاً فالكلمةُ تدلُّ على تبسُّط الشَّيءِ من غير قعر يكون لـه.
(زلخ) الزاء واللام والخاء أصلٌ إنْ صحَ يدلُّ على تزلُّق الشَّيء. فالزَّلْخ: المَزَِلَّة. ويقال بئرٌ زَلُوخٌ، إذا كان أعلاها مَزَِلّة يُزْلِق مَنْ قام عليه. ويقال إنَّ الزَّلْخ: رفْعُك يدَك في رَمْي السهم إلى أقصى ما تقدِرُ عليه، تريد به الغَلْوة([6]). قال:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
وقال بعضهم الزَّلْخُ: أقصى غايةِ المغَالي، ويقولون: إن الزُّلَّخَة عِلّة([8]). وهو كلامٌ يُنْظَرُ فيه.
(زلع) الزاء واللام والعين أصلٌ يدلُّ على تَفَطُّرٍ وزَوَالِ شيء عن مكانه. فالزَّلَع: تفطُّر الجِلد. تَزَلَّعَت يدُهُ: تشقَّقَت. ويقال: زَلِعَت جراحته: فسدَتْ. قال الخليل: الزَّلَع: شُقاقُ ظاهِرِ الكفّ. فإن كانَ في الباطن فهو كَلَع. والزَّلْع: استلابُ شيءٍ في خَتْل.
(زلف) الزاء واللام والفاء يدلُّ* على اندفاعٍ وتقدمٍ  في قرب إلى شيء. يقال من ذلك ازدَلَف الرجلُ: تقدَّم. وسمِّيَت مُزْدَلِفَة بمكة، لاقترابِ الناس إلى مِنَىً بعد الإفاضة من عَرَفات. ويقال لفُلانٍ عند فلانٍ زُلفَى، أي قرْبى. قال الله جلَّ وعزَّ: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾  [ص 25 و 40]. والزَّلف والزُّلْفَة: الدَّرجة والمنْزلة. وأزْلَفت الرجلَ إلى كذا: أدنَيته. فأما قولُ القائل:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])فقال قومٌ: الزَّلَف: الأجاجِينُ الخُضْر. فإن كان كذا فإِنما سُمِّيَت بذلك لأن الماء لا يثبُت فيها عند امتلائِها، بل يندفع. وقال قومٌ: المزالف هي بلادٌ بين البرِّ والرِّيف. وإنّما سُمِّيت بذلك لقُرْبِها من الرِّيف. وأما الزُّلَف من الليل، فهي طوائفُ منه؛ لأنَّ كلَّ طائفةٍ منها تقربُ من الأخرى.
(زلق) الزاء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تزلُّج الشيء عن مقامهِ. من ذلك الزَّلَق. ويقال أَزْلَقَتِ الحامل، إذا أَزْلَقَتِ ولدَها. ويقال ـ وهو الأصحُّ ـ إِذا ألقَتِ الماء ولم تقبَلْهُ رَحِمُها. والمَزْلَقَة والمَزْلَق: الموضع لا يُثْبَت عليه. فأمَّا قَولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. فحقيقة معناه أنَّه مِنْ حِدّة نظرِهما حَسَدَاً، يكادون يُنحُّونَك عن مكانِك. قال:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
ويقال إنَّ الزَّلِق: الذي إذا دنا من المرأة رَمَى بِمائِهِ قبل أن يَغْشاها. قال:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
وقال ابنُ الأعرابيّ: زَلَقَ الرَّجلُ رأسه: حَلَقه. فأما قولُ رُؤبة:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
فيقال إنّ الزَّلَق العَجُز منها ومِنْ كلِّ دابة. وسُمِّيت بذلك لأنَّ اليدَ تَزْلَقُ عنها، وكذلك ما يصيبُها من مَطَرٍ وندى. والله أعلم.
--------------ـــــ
([1]) قطعة من بيت لـه في معلقته. وهو بتمامه:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) هو كغرفة وتمرة وشجرة ولمزة.
([3])  كذا في الأصل: ولم أجده لغيره.
([4]) في الأصل: "ومنهم" صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([6]) الغلوة: قدر رمية  بسهم. وفي اللسان والتاج: "تريد به بعد الغلوة". لكن ورد هكذا في الأصل والمجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (مرخ، غلا).
([8]) قال ابن سيده: وهو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
 ([9]) الرجز للعماني ، كمافي اللسان (زلف).
([10]) البيت في البيان والتبيين: (1: 11)، من مكتبة الجاحظ. وأنشده في اللسان (قرض، زلق)، وصدره:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) هو للقلاخ بن حزن المنقري. وكذا أنشده في اللسان (زملق)، والمخصص (5: 115): "إن الحصين". على أنه ذكر أن صواب روايته: "إن الجليد" وهو الجليد الكلابي. وذلك لأن في الرجز: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) سبق إنشاد البيت في (حقب)، وسيعيده في (غني). وهو في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق)، والمخصص (6: 143).

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **اللام** ve onları üçleyen şey)
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**; pürüzsüzlükte incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ondan şey şâz da olabilir. Asıl **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**: kendisiyle kura çekilen bir ok (kura çubuğu)dur. Bunu câhiliyyede yaparlardı; İslâm’da bu, O’nun (azze ve celle) sözüyle haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denilir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, teşbih üzerinedir.
Ve derler: **رجلٌ مُزَلَّمٌ**: zayıf. Ve **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan çıkıntıdır; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. Ve **الزَّلَمُ** da: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**’dır. Ve babdan **المُزَلَّم**: kötü gıdalı (kötü beslenen)dir; ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denilmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlis olandır; asıl, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmesidir. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denilir ki o, zamandır; ve denilir ki aslan **الأزلم الجَذَع** diye adlandırılır.([3])

(**زلج**) **الزاء** ve **اللام** ve **الجيم**; itiliş ve itme/dürtme üzerine delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: **المُزَلَّج** (geçimden), o da **المُدَافعُ بالبُلْغَة** (yetecek kadarla idare ederek savunan)dır. Ve **المُزَلَّج**: her hayırdan, yeterlilik ve zenginlikten uzaklaştırılan (itilen) kimsedir. Dedi ki:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
Ve **الزَّلْج**: yürüyüşte ve başkasında sürattir; her süratli **زالجٌ**’dir. Ve **سَهْمٌ**([4]) **زالجٌ**: yaydan kayıp çıkar. Ve **المُزَلَّج**: hasebinden uzaklaştırılmış (itilmiş) kimsedir. **المِزْلاج**’a gelince, o, kalçaları geniş kadındır; sanki inceliğinde **السَّهم الزّالج**’e benzetilmiştir.

(**زلح**) **الزاء** ve **اللام** ve **الحاء**, dilde kıyaslı bir asıl değildir; onda, Allah sıhhatini daha iyi bilmek üzere, birtakım kelimeler gelmiştir: derler: **قَصعة زَلَحْلَحَةٌ**; o, dibi olmayan (çukur olmayan)dır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: erkeklerden **الزَّلَحْلَحُ**: hafif([5]). Ve dediler: derin olmayan vadi: **الزَّلَحْلَحُ**. Şayet bu sahih ise, kelime, dibi olacak bir çukur olmaksızın şeyin yayılıp düzleşmesine delâlet eder.

(**زلخ**) **الزاء** ve **اللام** ve **الخاء**; sahih ise, şeyin kaymasına delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الزَّلْخ**: **المَزَِلَّة** (kaygan yer)dir. Ve denilir: **بئرٌ زَلُوخٌ**, eğer üstü kaygan olup üzerinde duran kimseyi kaydırırsa. Ve denilir ki **الزَّلْخ**: oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; bununla **الغَلْوة**([6])’yi kastedersin. Dedi ki:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
Ve bazısı dedi: **الزَّلْخُ**: en uzak atışların en uç gayesidir; ve derler: **الزُّلَّخَة** bir hastalıktır([8]). Bu, üzerinde durulacak bir sözdür.

(**زلع**) **الزاء** ve **اللام** ve **العين**; çatlama ve bir şeyin yerinden zâil olması üzerine delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الزَّلَع**: derinin çatlamasıdır. **تَزَلَّعَت يدُهُ**: çatladı. Ve denilir: **زَلِعَت جراحته**: bozuldu. Halîl dedi ki: **الزَّلَع**: avucun dışının çatlaklarıdır; eğer içte ise o **كَلَع**’dır. Ve **الزَّلْع**: hile ile bir şeyi kapıp alma (gasp)tır.

(**زلف**) **الزاء** ve **اللام** ve **الفاء**, bir şeye yakınlıkta itiliş ve ilerleme üzerine delâlet eder. Bundan denilir: **ازدَلَف الرجلُ**: ilerledi. Ve Mekke’de **مُزْدَلِفَة** adlandırıldı; Arafat’tan ifâzadan sonra insanların Minâ’ya yaklaşmaları sebebiyle. Ve denilir: falanın, falan yanında **زُلفَى**’sı vardır; yani yakınlığı. Allah (azze ve celle) dedi ki: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾ [ص 25 و 40]. Ve **الزَّلف** ve **الزُّلْفَة**: derece ve menzildir. Ve **أزْلَفت الرجلَ إلى كذا**: onu yaklaştırdın. Söyleyenin sözüne gelince:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])
bir kavim dedi: **الزَّلَف**: yeşil testilerdir. Şayet böyle ise, ancak su, dolulukları sırasında onlarda durmayıp bilakis itilip aktığı için bu ad verilmiştir. Ve bir kavim dedi: **المزالف**; çöl ile kırsal arasında olan beldelerdir. Ancak kırsala yakınlıkları sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Gecenin **الزُّلَف**’ine gelince, o, ondan taifelerdir; çünkü ondan her taife ötekine yaklaşır.

(**زلق**) **الزاء** ve **اللام** ve **القاف**; bir tek asıldır, şeyin makamından kaymasına delâlet eder. Bundan **الزَّلَق**. Ve denilir: **أَزْلَقَتِ الحامل**; çocuğunu düşürdüğü zaman. Ve denilir — ki daha sahih olan odur — rahmi suyu atıp onu kabul etmediği zaman. Ve **المَزْلَقَة** ve **المَزْلَق**: üzerinde durulup sabit kalınmayan yerdir. O’nun (azze ve celle) sözüne gelince: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. Bunun hakikati, hased olarak bakışlarının keskinliğindendir; seni yerinden uzaklaştıracak gibi olurlar. Dedi ki:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
Ve denilir ki **الزَّلِق**: kadına yaklaştığında, ona girmeden önce suyunu atan kimsedir. Dedi ki:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زَلَقَ الرَّجلُ رأسه**: onu tıraş etti. Rü’be’nin sözüne gelince:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
denilir ki **الزَّلَق**, onun ve her binen hayvanın kıçıdır. Bu ad, elin ondan kayması sebebiyle verilmiştir; aynı şekilde ona isabet eden yağmur ve çiy sebebiyle de. Allah daha iyi bilir.

--------------ـــــ
([1]) Onun muallakasındaki bir beytin parçasıdır. Tamamı şöyledir:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) O, **غرفة** ve **تمرة** ve **شجرة** ve **لمزة** gibidir.
([3]) Asılda böyledir: ve onu başkası için bulmadım.
([4]) Asılda: “**ومنهم**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) **القاموس**’ta zikredildi, **اللسان**’da zikredilmedi.
([6]) **الغلوة**: ok ile bir atış miktarı. **اللسان** ve **التاج**’da: “**تريد به بعد الغلوة**”. Lâkin asıl ve **المجمل**’de böyle vârid olmuştur.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır ( **مرخ**، **غلا** ).
([8]) İbn Sîde dedi ki: o, sırt ve yan tarafta olan bir hastalıktır; ve şu beyti şâhid getirdi:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
([9]) Recez, el-‘Umânî’nindir; **اللسان**’da ( **زلف** ) böyledir.
([10]) Beyit **البيان والتبيين**’dedir: (1: 11), el-Câhız kütüphanesinden. **اللسان**’da ( **قرض**، **زلق** ) onunla istişhâd etti; ve sadrı:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) O, el-Kalâh b. Huzn el-Munkarî’nindir. **اللسان**’da ( **زملق** ) ve **المخصص** (5: 115)’te: “**إن الحصين**” diye de rivayet etti. Şu var ki, rivayetinin doğrusunun: “**إن الجليد**” olduğunu zikretti; o da el-Celîd el-Kilâbî’dir. Bu, recezde: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق* bulunduğu içindir.
([12]) Beytin inşâdı ( **حقب** )’da geçti; ve ( **غني** )’de onu iade edecektir. O, divanında 104’te ve **اللسان**’da ( **حقب**، **زلق** ) ve **المخصص** (6: 143)’tedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ل ج
مكان زلج‏:‏ زلق وقد زلجت رجله تزلج زلوجاً وتزلجت وهذه مدحضة تزلج فيها الأقدام وأزلج قدمه‏.‏
وأزلج الباب‏:‏ علقه بالمزلاج‏.‏
ويقال‏:‏ المزلاج يعلق به الباب ولا يغلق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زلج الماء عن الحنجرة‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ حتى إذا زلجت عن كل حنجرة إلى الغليـل ولـم يقصعنـه نغـب وسهم زالج‏:‏ يزلـج علـى وجـه الـأرض ثـم يمضـي وأزلجـه صاحبـه وفـي مثـل ‏"‏ لا خيـر فـي سهـم زلـج ‏"‏ وزلـج فـي مشيـه‏:‏ أسـرع‏.‏
ولـج مـن فيه كلام وزلج من فيه كلاماً ثم ندم عليه‏.‏
وتقول‏:‏ رب كلمة عـوراء زلجـت مـن فيـك ثـم زلجـت قدمـك فـي مقـام تلاقيـك‏.‏
ورجـل مزلـج‏:‏ لئيم مدفع عن المكارم مزلق عنها‏.‏
ومنه عيش مزلج وعطاء مزلج وحب مزلج‏:‏ دون‏.‏

##### Türkçe

ز ل ج
**مكان زلج**: kaygan yer; ve “ayağı kaydı” denir: **زلجت رجله تزلج زلوجاً وتزلجت**; ve bu, ayakların içinde kaydığı bir kaydırıcıdır: **مدحضة تزلج فيها الأقدام**; ve “ayağını kaydırdı”: **وأزلج قدمه**.‏
Ve **أزلج الباب**: onu **المزلاج** ile (sürgüyle) astı/tutturdu.‏
Ve denir ki: **المزلاج** kapının onunla tutulduğu, fakat kapanmadığı şeydir.‏
Mecazdan olarak: **زلج الماء عن الحنجرة**: su gırtlaktan kayıp geçti.‏
**ذو الرمة** dedi ki:
“**حتى إذا زلجت عن كل حنجرة
إلى الغليل ولم يقصعنه نغب**”
Ve **سهم زالج**: yerin yüzü üzerinde kayar, sonra gider; ve onu sahibi kaydırdı: **وأزلجه صاحبه**; ve şu meselde: “**لا خير في سهم زلج**”. Ve yürüyüşünde kaydı: **وزلج في مشيه**: hızlandı.‏
Ağzından söz kaydı: **ولج من فيه كلام**; ve ağzından bir söz kaydı: **وزلج من فيه كلاماً**; sonra onun üzerine pişman oldu.‏
Ve dersin ki: nice tek gözlü söz vardır ki ağzından kayıp çıkmıştır: **رب كلمة عوراء زلجت من فيك**; sonra ayağın, seni karşılayacak bir makamda kaymıştır: **ثم زلجت قدمك في مقام تلاقيك**.‏
Ve **رجل مزلج**: alçak; erdemlerden itilmiş, onlardan kaydırılmıştır: **مدفع عن المكارم مزلق عنها**.‏
Ve ondan: **عيش مزلج** ve **عطاء مزلج** ve **حب مزلج**: aşağı/düşük.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّلْجُ والزَّلَجانُ: سَيْرٌ لَيِّنٌ. والزَّلْجُ: السُّرْعَةُ في المشي وغيره؛ زَلَجَ يَزْلِجُ
(* قوله «زلج يزلج» بابه ضرب خلافاً
لمقتضى اطلاق القاموس.) زَلْجاً وزَلَجاناً وزَلِيجاً، وانْزَلَجَ؛ وأَنشد الأَزهري:
وكم هَجَعَتْ، وما أَطْلَقْتُ عنها
وكم زَلَجَتْ، وظِلُّ اللَّيلِ دَاني
وناقة زَلَجَى وزَلوجٌ: سريعة في السير؛ وقيل: سريعة الفَراغِ عند الحَلْبِ.
والزَّلِيجَةُ: الناقة السريعة. الليث: الزَّلَجُ سرعة ذهاب المشي ومضيه.يقال: زَلَجَتِ الناقةُ تَزْلِجُ زَلْجاً إِذا مضت مسرعة كأَنها لا تحرّك قوائمها من سرعتها؛ وأَما قول ذي الرمّة:
حتى إِذا زَلَجَتْ عن كلِّ حَنْجَرَةٍ
إِلى الغَلِيلِ، ولم يَقْصَعْنَهُ، نُغَبُ
فإِنه أَراد: انحدرت في حناجرها مسرعة لشدة عطشها. اللحياني: سِرْنا عَقَبَةً زَلوجاً وزَلوقاً أَي بعيدة طويلة. والزَّلَجانُ: التقدم في السرعة وكذلك الزَّبَجانُ. ومكان زَلْجٌ وزَلِيجٌ أَي دَحْضٌ. أَبو زيد: زَلَجَتْ رِجْلُه وزَبَجَتْ؛ وأَنشد:
قام عن مَرْتَبَةٍ زَلْجٍ فَزَلّ
ومَرَّ يَزْلِجُ، بالكسر، زَلْجاً وزَلِيجاً إِذا خف على الأَرض. وقِدْحٌ زَلوجٌ: سريع الانزلاج من القوس؛ قال:
فَقِدْحُه زَجْلٌ زَلوج
والزِّلاجُ والمِزْلاجُ: مغلاق الباب، سمِّي بذلك لسرعة انزلاجه. وقد أَزْلَجْتُ البابَ أَي أَغلقته. والمِزْلاجُ: المِغْلاق إِلاَّ أَنه ينفتح باليد، والمغلاق لا يفتح إِلا بالمفتاح. غيره: المِزْلاجُ: كهيئة المغلاق ولا ينغلق، وانه يغلق به الباب. ابن شميل: مَزالِيجُ أَهل البصرة، إِذا خرجت المرأَة من بيتها ولم يكن فيه راقب تثق به خرجت فردّت بابها، ولها مفتاح أَعْقَفُ مثل مفاتيح المزاليج من حديد، وفي الباب ثَقْبٌ فتزلج فيه المفتاح فتغلق به بابها. وقد زَلَجَتْ بابها زَلْجاً إِذا أَغلقته بالمزلاج.
ومكان زَلْجٌ وزَلَجٌ أَيضاً، بالتحريك، أَي زَلَقٌ. والتَّزَلُّجُ: التزلُّقُ. ابن الأَثير في ترجمة زلخ، بالخاء المعجمة: في حديث المحاربيّ الذي أَراد أَن يَفْتِكَ بالنبي، صلى الله عليه وسلم، قال الخطابي: رواه بعضهم فزَلَجَ بين كتفيه، يعني بالجيم، قال: وهو غلط.
والسهم يَزْلِجُ على وجه الأَرض ويمضي مَضاءً زَلْجاً، فإِذا وقع السهم بالأَرض ولم يقصد إِلى الرَّمِيَّةِ، قلت: أَزْلَجْتَ السهم يا هذا. وزَلَجَ السهمُ يَزْلِجُ زُلوجاً وزَلِيجاً: وقع على وجه الأَرض، ولم يقصد الرَّمِيَّةَ؛ قال جَنْدَلُ بن المُثَنَّى:
مُرُوق نَبْلِ الغَرَضِ الزَّوالِجِ
وسهم زَلْجٌ: كأَنه وصف بالمصدر، وقد أَزْلَجْتُه. قال أَبو الهيثم: الزَّالِجُ من السهام إِذا رماه الرامي فقصر عن الهَدف، وأَصاب صخرة إِصابةً صُلْبَةً، فاستقلَّ من إِصابة الصخرة إِياه، فقوي وارتفع إِلى القِرْطاسِ، فهو لا يُعَدُّ مُقَرْطِساً، فيقال لصاحبه الحِتْنِيِّ: لا خير في سهم زَلْجٍ وسهم زالِجٌ: يَتَزَلَّجُ عن القوس؛ وفي نسخة: يَنْزَلِجُ عن القوس.
والمِزْلاجُ من النساء: الرَّسْحاءُ.
والمُزَلَّجُ: البخيل. والمُزَلَّجُ من العَيْش: المُدافَعُ بالبُلْغَةِ؛ قال ذو الرمة:
عتْقُ النَّجاءِ، وعَيْشٌ فيه تَزْلِيجُ
والمُزَلَّجُ: الدُّون من كل شيء. وحُبٌّ مُزَلَّجٌ: فيه تغرير؛ وقال مليح:
وقالت: أَلا قد طالَ ما قد غَرَرْتَنا
بِخَدْعٍ، وهذا مِنْكَ حُبٌّ مُزَلَّجُ
والمُزَلَّجُ: الذي ليس بتامِّ الحَزْمِ؛ قال:
مَخارِمُ الليلِ لَهُنَّ بَهْرَجُ،
حينَ يَنامُ الوَرَعُ المُزَلَّجُ
وقيل: هو الناقصُ الدُّونُ الضعيفُ؛ وقيل: هو الناقص الخَلْقِ؛ وقيل: المُزَلَّجُ المُلْزَقُ بالقوم وليس منهم؛ وقيل: الدَّعِيُّ. وعَطاءٌ مُزَلَّجٌ: مُدَبَّقٌ لم يَتِمَّ. وكل ما لم تبالغ فيه ولم تحكمه، فهو مُزَلَّجٌ. وعطاء مُزَلَّجٌ أَي وَتِحٌ قليل.
وزَلَجَ فلان كلامه تَزْلِيجاً إِذا أَخرجه وسَيَّرَهُ؛ وقال ابن مقبل: وصالِحَةِ العَهْدِ زَلَّجْتُها
لِواعِي الفُؤَادِ، حَفِيظِ الأُذُنْ
يعني قصيدة أَو خطبة.
وتَزَلَّجَ النبيذَ والشرابَ: أَلَحَّ في شربه؛ عن اللحياني، كَتَسَلَّجَه.
والزَّالِجُ: الذي يشرب شرباً شديداً من كل شيء. وتركت فلاناً يَتَزَلَّجُ النبيذ أَي يُلِحُّ في شربه. والزَّالِجُ: الناجي من الغَمَراتِ؛ يقال زَلَجَ يَزْلِجُ فيهما جميعاً.
ابن الأَعرابي: الزُّلُجُ السِّراحُ من جميع الحيوان. والزُّلُجُ: الصُّخُورُ المُلْسُ.

##### Türkçe

**الزَّلْجُ** ve **الزَّلَجانُ**: yumuşak bir yürüyüş. Ve **الزَّلْجُ**: yürüyüşte ve başkasında sürat; **زَلَجَ يَزْلِجُ**
(* onun sözü «**زلج يزلج**» babı **ضرب**’dır, **القاموس**’un إطلاق’ının مقتضى’sına aykırı olarak.) **زَلْجاً** ve **زَلَجاناً** ve **زَلِيجاً**; ve **انْزَلَجَ**; ve **الأَزهري** inşad etti:
وكم هَجَعَتْ، وما أَطْلَقْتُ عنها
وكم زَلَجَتْ، وظِلُّ اللَّيلِ دَاني
Ve **زَلَجَى** ve **زَلوجٌ** bir deve: yürüyüşte süratli; ve denildi: sağım sırasında çabuk boşalma(ya sahip) süratli.
Ve **الزَّلِيجَةُ**: süratli deve. **الليث**: **الزَّلَجُ** yürüyüşün gidişinin ve geçip gitmesinin süratidir. Denilir: **زَلَجَتِ الناقةُ تَزْلِجُ زَلْجاً**; hızlıca geçtiği zaman, sanki süratinden dolayı ayaklarını hareket ettirmiyormuş gibi; ama **ذي الرمّة**’nin sözü:
حتى إِذا زَلَجَتْ عن كلِّ حَنْجَرَةٍ
إِلى الغَلِيلِ، ولم يَقْصَعْنَهُ، نُغَبُ
şüphesiz o murad etti: şiddetli susuzluğundan dolayı boğazlarında hızlıca aşağı indi. **اللحياني**: **سِرْنا عَقَبَةً زَلوجاً وزَلوقاً**; yani uzak uzun. Ve **الزَّلَجانُ**: süratte ilerleme; ve bunun gibi **الزَّبَجانُ**. Ve bir yer **زَلْجٌ** ve **زَلِيجٌ**: yani kaygan. **أَبو زيد**: **زَلَجَتْ رِجْلُه** ve **زَبَجَتْ**; ve inşad etti:
قام عن مَرْتَبَةٍ زَلْجٍ فَزَلّ
Ve **مَرَّ يَزْلِجُ** (kesre ile) **زَلْجاً** ve **زَلِيجاً**: yer üzerinde hafif olduğu zaman.
Ve **قِدْحٌ زَلوجٌ**: yaydan hızlı kayıp çıkıcı; dedi:
فَقِدْحُه زَجْلٌ زَلوج
Ve **الزِّلاجُ** ve **المِزْلاجُ**: kapının kilidi; kaymasının süratinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve muhakkak ben **أَزْلَجْتُ البابَ**: yani onu kapattım. Ve **المِزْلاجُ**: **المِغْلاق**; ancak o elle açılır, **المغلاق** ise anahtarla açılmadıkça açılmaz. Başkası: **المِزْلاجُ** kilit heyeti gibidir ve kapanmaz; ve onunla kapı kapatılır. **ابن شميل**: Basra ehlinin **مَزالِيجُ**’i: kadın evinden çıktığı zaman ve içinde güvendiği bir gözetleyici yoksa çıktı ve kapısını geri çevirdi; ve onun, demirden, **المزاليج** anahtarları gibi **أَعْقَفُ** bir anahtarı vardır; ve kapıda bir delik vardır; anahtar onun içine kayar da onunla kapısını kapatır. Ve **زَلَجَتْ بابها زَلْجاً**: **المزلاج** ile onu kapattığı zaman.
Ve bir yer **زَلْجٌ** ve **زَلَجٌ** dahi, hareke ile: yani kaygan. Ve **التَّزَلُّجُ**: kayma. **ابن الأَثير** **زلخ**’ın tercümesinde, mu‘ceme **خ** ile: Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, suikast etmek isteyen **المحاربيّ** hadîsinde; **الخطابي** dedi: bazısı onu rivayet etti: **فزَلَجَ بين كتفيه**; yani **الجيم** ile; dedi: ve o hatadır.
Ve ok yerin yüzü üzerinde **يَزْلِجُ** ve **مَضاءً زَلْجاً** geçip gider; ok yere düştüğü zaman ve hedefe yönelmediği zaman, dersin: **أَزْلَجْتَ السهم يا هذا**. Ve **زَلَجَ السهمُ يَزْلِجُ زُلوجاً وزَلِيجاً**: yerin yüzü üzerine düştü ve hedefe yönelmedi; **جَنْدَلُ بن المُثَنَّى** dedi:
مُرُوق نَبْلِ الغَرَضِ الزَّوالِجِ
Ve **سهم زَلْجٌ**: sanki masdar ile vasfedilmiş gibi; ve muhakkak ben onu **أَزْلَجْتُه**. **أَبو الهيثم** dedi: oklardan **الزَّالِجُ**: atıcı onu attığı zaman hedefe kısa düşer ve bir kayaya sert bir isabetle isabet eder; sonra kayanın ona isabetinden dolayı sıçrar; böylece kuvvetlenir ve **القِرْطاسِ**’a yükselir; o, **مُقَرْطِساً** sayılmaz; böylece sahibine **الحِتْنِيِّ** denilir: **سهم زَلْجٍ**’de ve **سهم زالِجٌ**’de hayır yoktur: yaydan **يَتَزَلَّجُ**; ve bir nüshada: yaydan **يَنْزَلِجُ**.
Ve kadınlardan **المِزْلاجُ**: **الرَّسْحاءُ**.
Ve **المُزَلَّجُ**: cimri. Ve yaşayıştan **المُزَلَّجُ**: **البُلْغَةِ** ile idare edilen; **ذو الرمة** dedi:
عتْقُ النَّجاءِ، وعَيْشٌ فيه تَزْلِيجُ
Ve **المُزَلَّجُ**: her şeyden aşağı olan. Ve **حُبٌّ مُزَلَّجٌ**: onda aldatma vardır; ve **مليح** dedi:
وقالت: أَلا قد طالَ ما قد غَرَرْتَنا
بِخَدْعٍ، وهذا مِنْكَ حُبٌّ مُزَلَّجُ
Ve **المُزَلَّجُ**: azmin tamı olmayan; dedi:
مَخارِمُ الليلِ لَهُنَّ بَهْرَجُ،
حينَ يَنامُ الوَرَعُ المُزَلَّجُ
Ve denildi: o, eksik, aşağı, zayıftır; ve denildi: o, yaratılışı eksik olandır; ve denildi: **المُزَلَّجُ** kavme yapışık olup onlardan olmayan; ve denildi: **الدَّعِيُّ**. Ve **عَطاءٌ مُزَلَّجٌ**: yapıştırılmış, tamam olmamış. Ve her ne ki onda mübalağa etmedin ve onu sağlamlaştırmadın, o **مُزَلَّجٌ**’dir. Ve **عطاء مُزَلَّجٌ**: yani az, azıcık.
Ve **زَلَجَ** falan kimse sözünü **تَزْلِيجاً**: onu çıkardığı ve yürüttüğü zaman; ve **ابن مقبل** dedi:
وصالِحَةِ العَهْدِ زَلَّجْتُها
لِواعِي الفُؤَادِ، حَفِيظِ الأُذُنْ
yani bir kaside veya bir hutbe.
Ve **تَزَلَّجَ** nebizi ve içkiyi: onu içmede ısrar etti; **اللحياني**’den: onun gibi **كَتَسَلَّجَه**.
Ve **الزَّالِجُ**: her şeyden şiddetli bir içişle içen. Ve falanı bıraktım, **يَتَزَلَّجُ النبيذ**: yani onu içmede ısrar ediyor. Ve **الزَّالِجُ**: boğucu sıkıntılardan kurtulan; denilir: **زَلَجَ يَزْلِجُ**; ikisinde de.
**ابن الأَعرابي**: **الزُّلُجُ** bütün hayvandan salıverilmiş olan(lar)dır. Ve **الزُّلُجُ**: pürüzsüz kayalardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ل ج * مكان * زَلْجٌ * و * زَلَجٌ * مثل فلْس وفَرَس أي زلق و * التَّزَلُّجُ * التزلق

##### Türkçe

* **ز ل ج** * mekân * **زَلْجٌ** * ve * **زَلَجٌ** * (örnek olarak) **فلْس** ve **فَرَس** gibi; yani **زلق**; ve * **التَّزَلُّجُ** * **التزلق**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزلج، محركة: الزلق، ويسكن  يقال: مكان زلج، وزلج، وزليج: أي دحض. ويقال:  مر يزلج  ، بالكسر،  زلجا  ، بالسكون،  وزليجا  ، كأمير: إذا  خف على الأرض  .
  والزالج: الناجي من الغمرات، ومن يشرب شربا شديدا  من كل شيء يقال: زلج يزلج، فيهما جميعا.
 والتزلج: التزلق.
 والسهم يزلج على وجه الأرض ويمضي مضاء زلجا، فإذا وقع السهم بالأرض -ولم يقصد إلى الرمية قلت: أزلجت السهم.
 وزلج السهم يزلج زلوجا. وزليجا: وقع على وجه الأرض ولم يقصد الرمية.
 وسهم زلج كأنه وصف بالمصدر. قال أبو الهيثم: الزالج من السهام: إذا رماه الرامي فقصر عن الهدف وأصاب صخرة إصابة صلبة، فاستقل من إصابة الصخرة إياه، فقوى، وارتفع إلى القرطاس فهو لا يعد مقرطسا.
  وسهم  زالج:  يتزلج عن القوس  ، وفي نسخة ينزلج،  كالزلوج  كصبور.

   والمزلج، كمحمد: القليل  . يقال: عطاء مزلج: أي وتح قليل. وعطاء مزلج: مدبق لم يتم. وكل ما لم تبالغ فيه ولم تحكمه فهو مزلج. وقيل: المزلج:  الملصق بالقوم وليس منهم  . وقيل: الدعي. والمزلج: الذي ليس بتام الحزم. والمزلج:  الرجل الناقص  الضعيف. وقيل: هو الناقص الخلق. وقيل: هو  الدون من كل شيء. والمزلج أيضا:  البخيل. ومن العيش: المدافع بالبلغة. ومن الحب: ما كان غير خالص، حب مزلج: فيه تغرير. وقال مليح:
  وقالت ألا قد طال ما قد غررتنا                      بخدع وهذا منك حب مزلـج  والمزلاج والزلاج  ، الأخير  ككتاب: المغلاق، إلا أنه يفتح باليد، والمغلاق  الذي  لا يفتح إلا بالمفتاح  ، سمي بذلك لسرعة انزلاجه. وقد أزلجت الباب، أي أغلقته. قال ابن شميل: مزاليج أهل البصرة: إذا خرجت المرأة من بيتها ولم يكن فيه راقب تثق به، خرجت فردت بابها، ولها مفتاح أعقف مثل مفاتيح المزاليج من حديد، وفي الباب ثقب فتزلج فيه المفتاح، فتغلق به بابها. وقد زلجت بابها زلجا: إذا أغلقته بالمزلاج.
  وأمرأة مزلاج: رسحاء  .
 والزلج: السرعة في المشي وغيره.
 و  الزلوج  كصبور:  السريع  . وزلوج:  فرس عبد الله بن جحش الكناني، أو ناقته  ، وهو الصواب.
 وعن الليث: الزلج: سرعة ذهاب المشي ومضية. يقال: زلجت الناقة تزلج زلجا: إذا مضت مسرعة كأنها لا تحرك قوائمها من سرعتها. وأما قول ذي الرمة:
  حتى إذا زلجت عن كل حنجرة                      إلى الغليل ولم يقصعنه نغـب فإنه أراد: انحدرت في حناجرها مسرعة لشدة عطشها.
  وقدح زلوج: سريع الانزلاق من اليد  . وفي بعضها: من القوس وقال:
  فقدحه زعل زلوج  وعقبة زلوج: بعيدة طويلة  . قال اللحياني: يقال: سرنا عقبة زلوجا وزلوقا: أي بعيدة طويلة.
  وزلج الباب: أغلقه بالمزلاج، كأزلجه  . وقد مر ذلك قريبا.
  وزلج  فلان  كلامه تزليجا  : إذا  أخرجه وسيره  . وقال ابن مقبل:
  وصالحة العهد زلجتـهـا                      لواعي الفؤاد حفيظ الأذن يعني قصيدة أو خطبة.
  وناقة زلجى، كجمزي  وزلوج  وزليجة: سريعة  في السير. وقيل: سريعة الفراغ عند الحلب. ومر عن الليث ما يقاربه.
  والزلجان، محركة: التقدم  في السرعة، وكذلك الزبجان. قال أبو زيد: زلجت رجله وزبجت. ويقال: الزلجان: سير لين.
  والزلج،، بضمتين: الصخور الملس  ، لأن الأقدام تنزلق عنها.
  والتزليج: مدافعة العيش بالبلغة  قال ذو الرمة:
  عتق النجار وعيش غير تزليج  وتزلج النبيذ  والشراب: إذا  ألح في شربه  ، عن اللحياني، كتسلجه، وتركت فلانا يتزلج النبيذ، أي يلج في شربه.
  ومزلج، كمقبل، لقب عبد الله بن مطر، لقوله:
  نلاقي بها يوم الصباح عدونا                      إذا أكرهت فيها الأسنة تزلج وعن ابن الأعرابي: الزلج: السراح من جميع الحيوان.

##### Türkçe

**الزلج**، harekeli: **الزلق**; ve sükûnlu (da gelir). Denilir: yer **زلج** ve **زلج** ve **زليج**: yani kaygan. Ve denilir: geçti **يزلج**, kesre ile, **زلجا**, sükûn ile, ve **وزليجا**, **كأمير**: eğer yerde hafif olduysa.

Ve **الزالج**: boğulma girdaplarından kurtulan; ve her şeyden şiddetli bir içişle içen kimse; denilir: **زلج يزلج**, ikisinde de.

Ve **التزلج**: **التزلق**.

Ve ok, yerin yüzü üzerinde **يزلج** ve **مضاء زلجا** bir gidişle gider. Ok yere düştüğünde -ve atış hedefine yönelmemişse- dersin: **أزلجت السهم**.

Ve **زلج السهم يزلج زلوجا. وزليجا**: yerin yüzü üzerine düştü ve atış hedefine yönelmedi.

Ve **سهم زلج**: sanki mastarla vasfedilmiş gibidir. Ebû’l-Heysem dedi: oklardan **الزالج**: atıcı onu attığında hedefe kısa düşer ve sert bir isabetle bir kayaya isabet eder; sonra kayanın ona isabetinden (dolayı) hafifler, kuvvetlenir ve **القرطاس**’a yükselir; artık **مقرطسا** sayılmaz.

Ve **سهم زالج**: yaydan **يتزلج**; bir nüshada **ينزلج**; **كالزلوج كصبور**.

Ve **المزلج**، **كمحمد**: az olan. Denilir: **عطاء مزلج**: yani az ve düşük. Ve **عطاء مزلج**: yapışık, tamamlanmamış. Ve her ne ki onda mübalağa etmedin ve onu sağlamlaştırmadın, o **مزلج**’dir. Ve denildi: **المزلج**: kavme yapışık olup onlardan olmayan. Ve denildi: **الدعي**. Ve **المزلج**: azmi tam olmayan. Ve **المزلج**: eksik, zayıf adam. Ve denildi: o, yaratılışı eksik olandır. Ve denildi: o, her şeyin aşağısıdır. Ve **المزلج** ayrıca: cimri. Ve geçimden: azıkla idare eden. Ve sevgiden: saf olmayan; **حب مزلج**: onda aldatma vardır. Melîh dedi:

وقالت ألا قد طال ما قد غررتنا                      بخدع وهذا منك حب مزلـج

Ve **المزلاج** ve **الزلاج**; sonuncusu **ككتاب**: kilit; ancak elle açılır. Ve **المغلاق**: ancak anahtarla açılan. Hızlı kayıp gitmesinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **أزلجت الباب**: yani onu kapattım. İbn Şümeyl dedi: Basra ehlinin **مزاليج**’i: kadın evinden çıktığında ve içinde güvendiği bir gözeten yoksa, çıkar da kapısını geri kapatır; onun, **المزاليج** anahtarları gibi demirden eğri bir anahtarı vardır; kapıda bir delik vardır, anahtar onun içine **فتزلج** eder; onunla kapısını kapatır. Ve **زلجت بابها زلجا**: eğer onu **بالمزلاج** ile kapattıysa.

Ve **أمرأة مزلاج**: **رسحاء**.

Ve **الزلج**: yürüyüşte ve başkasında sürat.

Ve **الزلوج كصبور**: hızlı. Ve **زلوج**: Abdullah b. Cahş el-Kinânî’nin atı; yahut devesi; ve doğru olan budur.

Ve Leys’ten: **الزلج**: yürüyüşün gidiş sürati ve geçip gitmesi. Denilir: **زلجت الناقة تزلج زلجا**: eğer hızlıca geçtiyse; sanki süratinden dolayı ayaklarını oynatmıyormuş gibi. Zü’r-Rumme’nin sözüne gelince:

حتى إذا زلجت عن كل حنجرة                      إلى الغليل ولم يقصعنه نغـب

o, şunu kastetti: şiddetli susuzluklarından dolayı boğazlarında hızlıca aşağı indi.

Ve **قدح زلوج**: elden hızlı kayıp giden. Bazılarında: yaydan. Ve dedi:

فقدحه زعل زلوج

Ve **عقبة زلوج**: uzak, uzun. Lihyânî dedi: denilir: **سرنا عقبة زلوجا وزلوقا**: yani uzak, uzun.

Ve **زلج الباب**: onu **بالمزلاج** ile kapattı; **كأزلجه**. Bu, az önce geçti.

Ve **زلج فلان كلامه تزليجا**: eğer onu çıkardı ve yürüttüyse. İbn Mukbil dedi:

وصالحة العهد زلجتـهـا                      لواعي الفؤاد حفيظ الأذن

yani bir kaside veya hutbe.

Ve **ناقة زلجى**، **كجمزي** ve **زلوج** ve **زليجة**: yürüyüşte hızlı. Ve denildi: sağım sırasında çabuk boşalan. Leys’ten ona yakın olan geçti.

Ve **الزلجان**، harekeli: süratte ilerleme; ve كذلك **الزبجان**. Ebû Zeyd dedi: **زلجت رجله وزبجت**. Ve denilir: **الزلجان**: yumuşak yürüyüş.

Ve **الزلج**،، iki damme ile: pürüzsüz kayalar; çünkü ayaklar onlardan kayar.

Ve **التزليج**: azıkla geçimi idare etme. Zü’r-Rumme dedi:

عتق النجار وعيش غير تزليج

Ve **تزلج النبيذ والشراب**: eğer onu içmede ısrar ettiyse; Lihyânî’den; **كتسلجه**. Ve bıraktım falanı **يتزلج النبيذ**: yani onu içmede içine dalar.

Ve **مزلج**، **كمقبل**: Abdullah b. Matar’ın lakabı; şu sözü sebebiyle:

نلاقي بها يوم الصباح عدونا                      إذا أكرهت فيها الأسنة تزلج

Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **الزلج**: bütün hayvandan salıverme.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَلَجَ
1 زَلَجَ ذ , aor. زَلِجَ , inf. n. زَلْجٌ and زَلَجَانٌ and زَلِيجٌ; and ↓ انزلج; He went a gentle pace: and he walked, or ran, quickly: (L:) or زَلْجٌ signifies the being quick in going and in other things: and the going quickly: (TA:) and زَلَجَانٌ, the advancing, or preceding, (O, K, TA,) quickly, (O,) or in journeying: (TA: [see also زَلَخَانٌ:]) or, as some say, the going a gentle pace. (TA.) You say of a she-camel, زَلَجَتْ, aor. زَلِجَ , inf. n. زَلْجٌ, She went swiftly, [appearing] as though she did not move her legs by reason of her swiftness. (Lth, TA.) And زَلَجَتْ occurring in a verse of Dhu-r-Rummeh, [app. referring to draughts of water,] is expl. as meaning They descended quickly into the entrance of the gullet, by reason of vehemence of thirst. (TA.) You say also, زَلَجَتْ رِجْلُهُ His foot slipped; as also زَلَخَتْ. (AZ, L and TA in art. زلخ.) And مَرَّ يَزْلِجُ, inf. n. زَلْجٌ and زَلِيجٌ, He, or it, passed, going lightly upon the ground. (S, K.) And, of an arrow, يَزْلِجُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ [app. It goes along lightly upon the ground]: and يَمْضِى مَضَآءً زَلْجًا [app. meaning the same]. (TA.) And زَلَجَ السَّهْمُ, aor. زَلِجَ , inf. n. زُلُوجٌ and زَلِيجٌ, The arrow fell upon the ground, and did not go straight to the animal at which it was shot. (TA. [See also زَلَخَ.]) ― -b2- زَلَجَ, aor. زَلِجَ , also signifies He escaped from difficulties, troubles, or distresses. (TA.) ― -b3- And He drank vehemently of anything. (TA.) -A2- See also 4.

زلّج
2 زلّج ذ , inf. n. تَزْلِيجٌ, He uttered, and made current, his words, or speech, (K, TA,) and an ode, or an oration. (TA.) ― -b2- And تَزْلِيجٌ signifies also The striving to retain life with a bare sufficiency of the means of subsistence; التَّزْلِيجُ being expl. by مُدَافَعَةُ العَيْشِ بِالبُلْغَةِ. (K.)

ازلج السَّهْمَ
4 ازلج السَّهْمَ ذ He made the arrow to fall upon the ground, and not to go straight to the animal at which it was shot. (TA. [See also 4 in art. زلخ.]) ― -b2- ازلج البَابَ He closed, or made fast, the door with the مِزْلَاج [q. v.]; (S, * K;) as also ↓ زَلَجَهُ, (K,) inf. n. زَلْجٌ. (TA. [See, again, 4 in art. زلج.])

تزلّج
5 تزلّج ذ He, or it, slipped, or slid along or down; syn. تَزَلَّقَ: (S, TA:) his foot slipped. (KL. [See also 5 in art. زلخ.]) ― -b2- One says of an arrow, يَتَزَلَّجُ عَنِ القَوْسِ or ↓ يَنْزَلِجُ [It slips from the bow]. (S and K, accord. to different copies.) -A2- Also He persevered, or persisted, in drinking the beverage called نَبِيذ, (Lh, K, TA,) and wine; (Lh, TA;) like تسلّج. (TA.)

7 اـِنْزَلَجَ see 1, first sentence: ― -b2- and see also 5 and زَلُوجٌ, and مِزْلَاجٌ.

زَلْجٌ
زَلْجٌ ذ , as an epithet applied to a place, (S, TA,) Slippery; syn. [زَلْقٌ and] زَلَقٌ; [like زَلْخٌ;] as also ↓ زَلَجٌ (S, K) and ↓ زَلِيجٌ. (TA.) ― -b2- See also زَالِجٌ. -A2- [Explained by Freytag as meaning “ Quod aliquis in jaculando multum tollit manum, ut majori vi mittat telum, ” on the authority of Meyd, it is app. a mistranscription for زَلْخٌ, q. v.; or it may be a dial. var. of the latter.]

زَلَجٌ
زَلَجٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زُلُجٌ
زُلُجٌ ذ Smooth rocks; (K;) because the feet slip from them. (TA.)

زَلَجَى
زَلَجَى ذ , like جَمَزَى [in measure and meaning], and ↓ زَلِيجَةٌ, (K, TA,) and ↓ زَلُوجٌ, (TA,) applied to a she-camel, Quick, or swift, (K, TA,) in pace, or journeying: or, as some say, that quickly finishes in being milked. (TA.)

زِلَاجٌ
زِلَاجٌ ذ : see مِزْلَاجٌ.

زَلُوجٌ
زَلُوجٌ ذ Quick, or swift; (K;) as also ↓ زَالِجٌ, applied to anything. (Ham p. 764.) See also زَلَجَى. [And see زَلُوخٌ.] ― -b2- An arrow, such as is called قِدْح, that slips (↓ يَنْزَلِجُ) quickly from the hand, (K, TA,) or from the bow. (TA.) See also زَالِجٌ. ― -b3- Applied to a well, i. q. زَلُوخٌ [q. v.]. (TA in art. زلخ.) ― -b4- عُقْبَةٌ زَلُوجٌ A far-extending, long [stage of a journey]; (Lh, K;) as also زَلُوقٌ. (Lh, K in art. زلق, and TA. [In the CK, in this art. and in art. زلق, عَقَبَةٌ: in my MS. copy of the K, in this art., عقَبةٌ; but in art. زلق, عُقْبَةٌ, which is the right reading. See also زَلُوخٌ.]) So in the saying, سِرْنًا عقبةً زَلُوجًا [We journeyed a farextending, long stage]. (Lh, TA.)

زَلِيجٌ
زَلِيجٌ ذ : see زَلْجٌ: ― -b2- and its fem., with ة: see زَلَجَى.

زَالِجٌ
زَالِجٌ ذ : see زَلُوجٌ. ― -b2- Also An arrow that slips (يَتَزَلَّجُ or يَنْزَلِجُ [see 5]) from the bow; (S, K;) and so ↓ زَلُوجٌ [q. v.]: (K:) or an arrow that is shot by the archer, and falls short of the butt, striking violently upon a rock, and bounding up from it to the butt: but such is not reckoned مُقَرْطِس: (AHeyth, TA: [see also زَالِخٌ:]) and ↓ زَلْجٌ, as though an inf. n. used as an epithet, an arrow that falls upon the ground, and does not go straight to the animal at which it is shot. (TA.) ― -b3- Also Escaping from difficulties, troubles, or distresses. (K.) ― -b4- And Drinking vehemently (K) of anything. (TA.)

مِزْلَجٌ
[ مِزْلَجٌ ذ , written in Freytag's Lex. مِزْلج, there expl. as meaning Quickly, or swiftly, passing; on the authority of the Deewلn el-Hudhaleeyeen.]

مُزَلَّجٌ
مُزَلَّجٌ ذ Small in quantity or number: (K:) a mean, paltry, small, or little, gift: (S, TA:) one hat is imperfect, or incomplete: and anything that is not done superlatively, excellently, consummately, thoroughly, or soundly: (TA:) anything low, base, vile, mean, paltry, inconsiderable, or contemptible. (K. [See also مُزَلَّخٌ.]) ― -b2- Love (حُبّ [in the CK, erroneously, حَبّ]) that is not pure, or not genuine. (K.) ― -b3- Having little taste. (Ham p. 404.) ― -b4- Small in body. (Ham ibid.) ― -b5- And hence, (Ham ibid.,) A man (K) deficient, or defective, (K, Ham,) in manliness, or manly virtue or moral goodness, (Ham,) and weak: (TA:) or defective in make: and deficient in prudence, or discretion, and precaution, or sound judgment, or firmness of mind or of judgment: (TA:) and niggardly. (K.) ― -b6- One who is consociated with a people, not being of them: (S, K, TA:) or, as some say, i. q. دَعِىٌّ [i. e. one whose origin, or lineage, is suspected; or an adopted son; &c.]. (TA.) ― -b7- Also Life striven to be retained (مُدَافَعٌ) with a bare sufficiency of the means of subsistence. (TA.)

مِزْلَاجٌ
مِزْلَاجٌ ذ (S, K) and ↓ زِلَاجٌ (K) [A kind of latch, or sliding bolt; like مِزْلَاقٌ and مِزْلَاخٌ;] a [thing like the] مِغْلَاق, except that it is opened with the hand, whereas the مغلاق is not to be opened save with the key: (S, K:) a wooden thing by means of which one closes or makes fast [a door]: (Ham p. 764; in explanation of the former word:) so called because of the quickness with which it slips (↓ لِسُرْعَةِ انْزِلَاجِهِ): but ISh describes the kind of مزلاج used by the people of El-Basrah as having a crooked iron key, which slips into a hole in the door, by means of which the door is locked: pl. مَزَالِيجُ. (TA.) -A2- Also the former word, applied to a woman, Having little flesh in her posteriors, or posteriors and thighs; or having small buttocks, sticking together; syn. رَسْحَآءُ. (S, K.)

##### Türkçe

**زَلَجَ**
1 **زَلَجَ** ذ , muzârîsi **زَلِجَ** , mastarı **زَلْجٌ** ve **زَلَجَانٌ** ve **زَلِيجٌ**; ve ↓ **انزلج**; O, yumuşak bir yürüyüşle gitti: ve hızlı yürüdü, yahut koştu: (L:) yahut **زَلْجٌ**, gitmede ve başka şeylerde çabuk olmayı; ve hızlı gitmeyi ifade eder: (TA:) ve **زَلَجَانٌ**, hızlı olarak (O,) yahut yolculukta (TA:) ilerlemek, yahut öne geçmektir, (O, K, TA): (TA: [ayrıca **زَلَخَانٌ**’a da bak:]) yahut, bazılarının dediğine göre, yumuşak bir yürüyüşle gitmektir. (TA.) Dişi deve hakkında şöyle dersin: **زَلَجَتْ**, muzârîsi **زَلِجَ** , mastarı **زَلْجٌ**, O hızlı gitti; hızından dolayı sanki bacaklarını hareket ettirmiyormuş gibi [görünerek]. (Lth, TA.) Ve Zü’r-Rumme’nin bir beytinde vârid olan **زَلَجَتْ**, [görünüşe göre su yudumlarına işaret ederek,] “Şiddetli susuzluk sebebiyle, gırtlağın girişine hızlıca indiler” mânâsıyla açıklanır. (TA.) Yine şöyle dersin: **زَلَجَتْ رِجْلُهُ** Ayağı kaydı; **زَلَخَتْ** da böyledir. (AZ, L ve TA, madde **زلخ**’ta.) Ve **مَرَّ يَزْلِجُ**, mastarı **زَلْجٌ** ve **زَلِيجٌ**, O, yahut o şey, yerde hafifçe giderek geçti. (S, K.) Ve ok hakkında, **يَزْلِجُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ** [görünüşe göre: yerde hafifçe gider]: ve **يَمْضِى مَضَآءً زَلْجًا** [görünüşe göre aynı mânâda]. (TA.) Ve **زَلَجَ السَّهْمُ**, muzârîsi **زَلِجَ** , mastarı **زُلُوجٌ** ve **زَلِيجٌ**, Ok yere düştü ve atıldığı hayvana dosdoğru gitmedi. (TA. [Ayrıca **زَلَخَ**’a da bak.]) ― -b2- **زَلَجَ**, muzârîsi **زَلِجَ** , ayrıca şu mânâyı da ifade eder: O, zorluklardan, sıkıntılardan yahut darlıklardan kurtuldu. (TA.) ― -b3- Ve O, herhangi bir şeyi şiddetle içti. (TA.) -A2- Ayrıca 4’e bak.

**زلّج**
2 **زلّج** ذ , mastarı **تَزْلِيجٌ**, O, sözlerini yahut konuşmasını (K, TA) ve bir kasideyi yahut bir hutbeyi (TA) söyledi ve yaygınlaştırdı. (TA.) ― -b2- Ve **تَزْلِيجٌ** ayrıca, geçim vasıtalarının yalın bir yeterliğiyle hayatı elde tutmaya çalışmayı ifade eder; **التَّزْلِيجُ**, **مُدَافَعَةُ العَيْشِ بِالبُلْغَةِ** ile açıklanmıştır. (K.)

**ازلج السَّهْمَ**
4 **ازلج السَّهْمَ** ذ O, oku yere düşürttü ve atıldığı hayvana dosdoğru gitmemesini sağladı. (TA. [Ayrıca **زلخ** maddesinde 4’e de bak.]) ― -b2- **ازلج البَابَ** O, kapıyı **مِزْلَاج** [bk. o] ile kapattı yahut sağlamladı; (S, * K;) ↓ **زَلَجَهُ** da böyledir, (K,) mastarı **زَلْجٌ**. (TA. [Yine, **زلج** maddesinde 4’e bak.])

**تزلّج**
5 **تزلّج** ذ O, yahut o şey, kaydı yahut sürçerek (yatay) kaydı veya aşağı doğru kaydı; eş anlamlısı **تَزَلَّقَ**: (S, TA:) ayağı kaydı. (KL. [Ayrıca **زلخ** maddesinde 5’e de bak.]) ― -b2- Ok hakkında şöyle denir: **يَتَزَلَّجُ عَنِ القَوْسِ** yahut ↓ **يَنْزَلِجُ** [Yaydan kayar]. (S ve K, farklı nüshalara göre.) -A2- Ayrıca O, **نَبِيذ** denilen içeceği (Lh, K, TA) ve şarabı (Lh, TA) içmede sebat etti yahut ısrar etti; **تسلّج** gibi. (TA.)

7 **اـِنْزَلَجَ**: 1’in ilk cümlesine bak: ― -b2- ve ayrıca 5’e ve **زَلُوجٌ**’a ve **مِزْلَاجٌ**’a da bak.

**زَلْجٌ**
**زَلْجٌ** ذ , bir yere sıfat olarak uygulandığında, (S, TA,) Kaygan; eş anlamlısı [**زَلْقٌ** ve] **زَلَقٌ**; [**زَلْخٌ** gibi;] ↓ **زَلَجٌ** (S, K) ve ↓ **زَلِيجٌ** da böyledir. (TA.) ― -b2- Ayrıca **زَالِجٌ**’e bak. -A2- [Freytag tarafından, Meyd’in otoritesine dayanarak, “Quod aliquis in jaculando multum tollit manum, ut majori vi mittat telum,” mânâsında açıklanmıştır; görünüşe göre bu, **زَلْخٌ** için bir yanlış yazımdır, bk. o; yahut o, bunun lehçesel bir varyantı olabilir.]

**زَلَجٌ**
**زَلَجٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**زُلُجٌ**
**زُلُجٌ** ذ Düz kayalar; (K;) çünkü ayaklar onların üzerinden kayar. (TA.)

**زَلَجَى**
**زَلَجَى** ذ , ölçü ve mânâ bakımından **جَمَزَى** gibi, ve ↓ **زَلِيجَةٌ**, (K, TA,) ve ↓ **زَلُوجٌ**, (TA,) dişi deveye uygulanır: yürüyüşte yahut yolculukta çabuk, yahut hızlı; (K, TA;) yahut, bazılarının dediğine göre, sağımda çabucak bitiren. (TA.)

**زِلَاجٌ**
**زِلَاجٌ** ذ : **مِزْلَاجٌ**’a bak.

**زَلُوجٌ**
**زَلُوجٌ** ذ Çabuk, yahut hızlı; (K;) ↓ **زَالِجٌ** de böyledir, herhangi bir şeye uygulanır. (Ham s. 764.) Ayrıca **زَلَجَى**’a bak. [Ve **زَلُوخٌ**’a bak.] ― -b2- **قِدْح** denilen türden bir ok; elden (↓ **يَنْزَلِجُ**) hızlıca kayar, (K, TA,) yahut yaydan. (TA.) Ayrıca **زَالِجٌ**’e bak. ― -b3- Bir kuyuya uygulanır; **زَلُوخٌ** ile aynı mânâda [bk. o]. (TA, madde **زلخ**’ta.) ― -b4- **عُقْبَةٌ زَلُوجٌ** Uzağa uzanan, uzun [bir menzil]; (Lh, K;) **زَلُوقٌ** da böyledir. (Lh, K, madde **زلق**’ta, ve TA. [CK’de, bu maddede ve **زلق** maddesinde, **عَقَبَةٌ**: K’nin benim yazma nüshamda, bu maddede, **عقَبةٌ**; fakat **زلق** maddesinde, doğru okunuş olan **عُقْبَةٌ**. Ayrıca **زَلُوخٌ**’a bak.]) Şu sözde böyledir: **سِرْنًا عقبةً زَلُوجًا** [Uzağa uzanan, uzun bir menzil yol aldık]. (Lh, TA.)

**زَلِيجٌ**
**زَلِيجٌ** ذ : **زَلْجٌ**’e bak: ― -b2- ve onun müennesi, ة ile: **زَلَجَى**’a bak.

**زَالِجٌ**
**زَالِجٌ** ذ : **زَلُوجٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, yaydan (**يَتَزَلَّجُ** yahut **يَنْزَلِجُ** [5’e bak]) kayan bir ok; (S, K;) ve ↓ **زَلُوجٌ** [bk. o] da böyledir: (K:) yahut, okçu tarafından atılan ve hedefin gerisinde kısa düşen; bir kayaya şiddetle çarpıp ondan hedefe doğru sıçrayan bir ok: fakat böyle olan **مُقَرْطِس** sayılmaz: (AHeyth, TA: [ayrıca **زَالِخٌ**’a da bak:]) ve ↓ **زَلْجٌ**, sanki bir mastar olup sıfat olarak kullanılmış gibi, yere düşen ve atıldığı hayvana dosdoğru gitmeyen bir ok. (TA.) ― -b3- Ayrıca, zorluklardan, sıkıntılardan yahut darlıklardan kurtulan. (K.) ― -b4- Ve herhangi bir şeyi şiddetle içen. (K) (TA.)

**مِزْلَجٌ**
[ **مِزْلَجٌ** ذ , Freytag’ın Lex.’inde **مِزْلج** şeklinde yazılmıştır; orada, Hudhaleeyeen Dîvânı’nın otoritesine dayanarak, “Çabuk, yahut hızlı, geçen” mânâsında açıklanmıştır.]

**مُزَلَّجٌ**
**مُزَلَّجٌ** ذ Miktar yahut sayı bakımından küçük: (K:) bayağı, değersiz, küçük yahut az bir hediye: (S, TA:) bir şey eksik yahut tamamlanmamış: ve üstün derecede, mükemmelce, kusursuzca, tam olarak yahut sağlamca yapılmamış herhangi bir şey: (TA:) alçak, bayağı, rezil, değersiz, önemsiz yahut hakir herhangi bir şey. (K. [Ayrıca **مُزَلَّخٌ**’a bak.]) ― -b2- Saf olmayan yahut hakiki olmayan sevgi (**حُبّ** [CK’de yanlışlıkla **حَبّ**]). (K.) ― -b3- Tadı az olan. (Ham s. 404.) ― -b4- Bedence küçük. (Ham, aynı yer.) ― -b5- Ve bundan dolayı, (Ham, aynı yer,) bir adam (K) erkeklikte yahut erkeklik faziletinde yahut ahlâkî iyilikte (Ham) noksan yahut kusurlu, (K, Ham,) ve zayıf: (TA:) yahut yaratılışta kusurlu: ve tedbirde yahut basirette ve ihtiyatta, yahut sağlam hükümde, yahut zihnin yahut hükmün sebatında noksan: (TA:) ve cimri. (K.) ― -b6- Bir kavimle birlikte bulunan, onlardan olmadığı hâlde: (S, K, TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, **دَعِىٌّ** ile aynı mânâda [yani aslı yahut nesebi şüpheli olan; yahut evlât edinilmiş oğul; vb.]. (TA.) ― -b7- Ayrıca, geçim vasıtalarının yalın bir yeterliğiyle elde tutulmaya çalışılan (**مُدَافَعٌ**) hayat. (TA.)

**مِزْلَاجٌ**
**مِزْلَاجٌ** ذ (S, K) ve ↓ **زِلَاجٌ** (K) [bir tür sürgü yahut kayar sürgü; **مِزْلَاقٌ** ve **مِزْلَاخٌ** gibi;] **مِغْلَاق** gibi bir şeydir; ancak o, elle açılır, hâlbuki **مغلاق** anahtar dışında açılmaz: (S, K:) onunla [bir kapı] kapatılan yahut sağlamlanan tahta bir şey: (Ham s. 764; önceki kelimenin açıklamasında:) ona, (↓ **لِسُرْعَةِ انْزِلَاجِهِ**) kayışının çabukluğundan dolayı bu ad verilmiştir: fakat ISh, Basra halkının kullandığı türden **مزلاج**’ı, kapıdaki bir deliğe kayan eğri bir demir anahtarı olan; onunla kapının kilitlendiği, şeklinde vasfeder: çoğulu **مَزَالِيجُ**. (TA.) -A2- Ayrıca önceki kelime, bir kadına uygulandığında: kalçalarında, yahut kalçaları ve uyluklarında eti az olan; yahut kalçaları küçük, birbirine yapışık olan; eş anlamlısı **رَسْحَآءُ**. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَلَجَ
زَلَجَ I ( n. ac. زَلْج 1 ,  زَلِيْج 25 ),
a.  Ran lightly, tripped along.

b.  ( n. ac. زَلَجَاْن 36 ), Preceded; outstripped.

c.  ( n. ac. زَلْج 1 ),  see IV .

زَلِجَ
زَلِجَ A ( n. ac. زَلْج 1 ,  زَلَج 4 ),
a.  Slipped, slid, glided.

أَزْلَجَ
أَزْلَجَ IV ,
a.  Bolted ( door ).

تَزَلَّجَ
تَزَلَّجَ V ,
a.  Slipped &c.

زَلْج
زَلْج 1 ,  زَلَج 4 ,
a.  Slippery.

زِلَاْج
زِلَاْج 23 ,
a.  see 45 .

زَلُوْج
زَلُوْج 26 ,
a.  Fleet, swift.

b.  Smooth, slippery.

c.  Long ( stage of a journey ).

مِزْلَاْج
مِزْلَاْج 45 , ( pl. مَزَاْلِيْجُ 65 ),
a.  Bolt; latch.

##### Türkçe

**زَلَجَ**
**زَلَجَ** I ( mastar: **زَلْج** 1, **زَلِيْج** 25 ),
a. Hafifçe koştu, sendeleyerek yürüdü.

b. ( mastar: **زَلَجَاْن** 36 ), Öne geçti; geride bıraktı.

c. ( mastar: **زَلْج** 1 ), IV’e bak.

**زَلِجَ**
**زَلِجَ** A ( mastar: **زَلْج** 1, **زَلَج** 4 ),
a. Kaydı, sürçtü, süzüldü.

**أَزْلَجَ**
**أَزْلَجَ** IV ,
a. (Kapıyı) sürgüledi.

**تَزَلَّجَ**
**تَزَلَّجَ** V ,
a. Kaydı vb.

**زَلْج**
**زَلْج** 1, **زَلَج** 4 ,
a. Kaygan.

**زِلَاْج**
**زِلَاْج** 23 ,
a. 45’e bak.

**زَلُوْج**
**زَلُوْج** 26 ,
a. Çevik, hızlı.

b. Düz, kaygan.

c. Uzun (yolculuğun bir menzili).

**مِزْلَاْج**
**مِزْلَاْج** 45 , (çoğul: **مَزَاْلِيْجُ** 65 ),
a. Sürgü; mandal.
