# زلخ (ز-ل-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ل - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والزاي واللام معهما
خ ز ل، ز ل خ مستعملان فقط خزل: الخَزَلُ من الانْخِزال في المشي، كأن الشوك شاك قدمه. والخَزْلُ: القطع. قال الأعشى:
صفرُ الوشاحِ وملء الدرع بهنكةٌ		إذا تأتى يكاد الخَصْرُ ينـخـزلُ
والسَّحابُ يتخزل، إذا رأيته متثاقلا كأنه يتراجع.
والأَخْزلُ: الذي في وسط ظهره كَسْرٌ، فهو مَخْزُولُ الظهر، وفي ظهره خُزْلة، أي: هو مثل سرج. وقد خَزِل خَزَلاً.
والأَخْزَلُ: البعير الذي قد ذهب سنامه كله.
والمخزولُ من الشعر، والخُزْلةُ في الشعر: سقوط تاء متفاعلن ومفاعلتن، كقوله:
وأعطى قومهُ الأنصار فضلاً		وإخوتهم من المهاجـرينـا
كأن تمامه من المتهاجرينا ،ويكون هذا في الوافر والكامل. ومثله قوله:
لقد بُحِحْتُ مـن الـنِّـدا		ء بجَمْعِكم هل من مبارِزْ
وتمامهُ: ولقد، ويسمى هذا أَخْزَلَ ومخزولاً، وهو الجُزْءُ الذي فيه الخُزْلةُ.
زلخ: الزَّلْخُ: رفعك يدك في رمي السهم إلى أقصى ما تقدر عليه، تريد بعد الغلوة، قال:
ما مائة زَلْخٍ بمرخٍ غال
وسألت أبا الدقيش عن هذا البيت بعينه. فقال: الزَّلْخُ أقصى غاية المغالي.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الزاي** و**اللام** معهما
خ ز ل، ز ل خ: yalnızca ikisi de kullanımdadır.

**خزل**: **الخَزَلُ** yürüyüşte **الانْخِزال**dandır; sanki diken onun ayağını delmiş gibidir. Ve **الخَزْلُ**: kesmedir. **الأعشى** dedi ki:
صفرُ الوشاحِ وملء الدرع بهنكةٌ		إذا تأتى يكاد **الخَصْرُ** ينـخـزلُ
Ve **السَّحابُ** **يتخزل**; onu ağırlaşmış görürsen, sanki geri çekiliyor gibidir.
Ve **الأَخْزلُ**: sırtının ortasında kırık olan; o, sırtı **مَخْزُولُ**dur; ve sırtında **خُزْلة** vardır; yani: o, eyer gibidir. Ve **خَزِل** **خَزَلاً**.
Ve **الأَخْزَلُ**: hörgücünün tamamı gitmiş olan deve.
Ve şiirde **المخزولُ**; ve şiirde **الخُزْلةُ**: **متفاعلن** ve **مفاعلتن**in **تاء**sının düşmesidir; şu sözü gibi:
وأعطى قومهُ الأنصار فضلاً		وإخوتهم من المهاجـرينـا
sanki tamamı **المتهاجرينا**dandır; ve bu **الوافر** ve **الكامل**de olur. Ve bunun benzeri onun sözü:
لقد بُحِحْتُ مـن الـنِّـدا		ء بجَمْعِكم هل من مبارِزْ
Ve onun tamamı: **ولقد**; ve buna **أَخْزَلَ** ve **مخزولاً** denir; ve o, içinde **الخُزْلةُ** bulunan cüzdür.

**زلخ**: **الزَّلْخُ**: oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; **الغلوة**den sonra istersin. Dedi ki:
ما مائة **زَلْخٍ** بمرخٍ غال
Ve bu beytin aynısı hakkında **أبا الدقيش**e sordum. Dedi ki: **الزَّلْخُ** **المغالي**nin en uç gayesidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَلْخُ: المَزِلَّةُ تزِلُّ فيها الأقدام لنُدُوَّتِها، لأنَّها صفاةٌ ملساءٌ. أبو زيد: مقامٌ زَلْخٌ، مثل زَلْجٍ، أي دَحْض. وبئرٌ زَلوخٌ: أعلاها مَزِلَّةٌ، يزلَق مَن قام عليها. وقال:
كأنَّ رِماحَ القومِ أَشْطانُ هُوَّةٍزَلوخِ النواحي عَرْشُها مُتَهَدَّمُ
والزَلْخُ أيضاً: غَلْوَةُ سهمٍ. والزُلَّخَةُ الزُحْلوقَةُ يَتَزَلَّجُ منها الصبيان.

##### Türkçe

**الزَلْخُ**: Ayakların, ıslaklığından dolayı içinde kaydığı **المَزِلَّةُ**; çünkü o, pürüzsüz kaygan bir düz taştır. Ebû Zeyd: **مقامٌ زَلْخٌ**, **زَلْجٍ** gibi; yani **دَحْض**. Ve **بئرٌ زَلوخٌ**: üst tarafı **مَزِلَّةٌ**dır; onun üzerinde duran kimse kayar. Ve dedi ki:
كأنَّ رِماحَ القومِ أَشْطانُ هُوَّةٍزَلوخِ النواحي عَرْشُها مُتَهَدَّمُ
Ve **الزَلْخُ** ayrıca: bir okun **غَلْوَةُ**si. Ve **الزُلَّخَةُ**: **الزُحْلوقَةُ**; ondan çocuklar kayarlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ز ل
خزل ، زلخ
استعمل من وجوهِه : خزل ، زلخ .
خزل : قال الليث : الْخَزَلُ منَ الانخزالِ في
المشي ، كأَنَّ الشَّوْكَ شَاكَ قَدَمَهُ .
وقال الأعشى :
إِذا تَقومُ يكادُ الْخَضْرُ يَنْخَزِلُ
قال : والأخْزَلُ : الذي في وسط ظَهْرِهِ
كسْرٌ ، وهو مَخْزُولُ الظَّهْرِ ، وفي ظهرهِ
خُزْلةٌ _ أي : هو مثلُ سَرْجٍ . والْفِعْلُ : خَزِل
يَخْزَلُ خَزَلاً .
قال : والأخْزَلُ _ من الإبل _ : الذي ذهبَ
سَنامُهُ كلُّهُ .
قلت : أُرَاهُ أرادَ ) ( الأجْزَلَ ) ( _ بالْجِيم _
فَصَحَّفَهُ ، وجَعَلهُ خَاءً .
وروى أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الْجَزَلُ
أن يصيبَ الْغارِبَ دَبَرةٌ فيخرُجَ منه عَظْمٌ
فَيطْمئنَّ موضِعُه ، وأنشد :
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ الأجْزَلِ
وأما الْخَزْلُ _ بالْخاءِ _ : فهو القطْعُ .
يقال : خَزَلْتُهُ فانخَزَلَ _ أي قَطَعْتهُ فانقطع .
وقول الأعشَى :
إذا تأَنَّى يكادُ الْخَصْرُ يَنْخَزِلُ
معناه : ينقطعُ لِهَيَفِهِ ، كما قال قيسٌ :
. . تَكادُ تَنْغَرِفُ
أي : تَنقطعُ .
قلت : وقد يكون الْجَزْلُ _ بالجيم _ قَطْعاً .
يقال : جاءَ زمنُ الْجَزَالِ والْجِزَالِ ، ولعلّ
الْخاءَ والجيمَ تَعَاقَبَا في هذا الحرف .
ويقال : اخْتَزَلَ الْعاملُ المالَ الذي جَبَاه
_ إذا اقْتَطَعَه ، ولا يقال إلاَّ بالْخَاء .
وهو يمشي الخَيْزَلَى والْخَوْزَلَى _ إذا
تَبَخْتر . . . لا يُقَال إلا بالخاء .
وقال الليث : المخْزُولُ من الشِّعر : ما فيه
خُزْلَةٌ .
قال : والخُزْلَة سقوطُ تَاء ) ( متفَاعِلُنْ ) (
و ) ( مُفَاعَلَتُنْ ) ( .
وبعضهم يقول : خَزْلَةٌ _ كقوله :
وأَعطَى قَوْمهُ الأنصَارَ فَضلاً
وَإِخْوَتَهُمْ مِنَ المُهَاجِرِينَا
وتمامُهُ :
. . . مِن المُتَهاجِرِينَا
ولا يكون هذا إلا في الوافر والكامل
_ ومِثْلُه : _
لَقَدْ بَحَحْتُ من النِّداءِ
لِجَمْعِكُمْ هلْ من مُبارزْ
تمامُهُ :
ولَقَدْ . . .
بالواو ، ويسمَّى هذا أَخْزَل . ومخزولاً .
ورجلٌ خُزَلةٌ وخُزَرَةٌ _ أي : يحبسُكَ عما
تُرِيدُ ، ويُعَوِّقُك عنه .
زلخ : قال الليث : الزَّلْخُ رَفْعُكَ يدكَ في رَمْي
السَّهم إلى أَقصَى ما تَقْدِرُ عليه _ تُرِيد به
بُعْدَ الْغَلْوَةِ ، وأَنشد :
مِنْ مِائَةٍ زَلْخٍ بمرِّيخٍ غَالْ
قال : وسألتُ أبا الدُّقَيْشِ عن تفسير هذا
البيت بعينه ، فقال : ) ( الزَّلْخُ ) ( أقصى غاية
المُغَالِي ، وأنشدني :
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ
ابن السِّكِّيت : بئرٌ زَلُوخٌ وزلُوجٌ ، وهي
المتزلِّقَةُ الرأس .
قال : ومكانٌ زَلِخٌ _ بكسر اللام _ ويقال :
زَلْخٌ ، وأنشد :
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ
قال : وقال أبو زيد : زَلِخَتْ رِجْلُه
وَزَلَجتْ .
وقال الشاعر :
فَوَارِسُ نازَلُوا الأبطالَ دُوني
غَدَاةَ الشِّعبِ في زَلْخِ المَقَام
وقال خليفةُ الضِّبابيُّ : الزَّلَخَانُ والزَّلَجَانُ
في المشي : التقَدُّمُ في السُّرعة .
وقال شمِرٌ : مكانٌ زلِخٌ _ أي : دَحْضٌ
مَزِلَّةٌ .
قلتُ : والذي قاله الليث في الزَّلْخِ أَنَّهُ
رَفْعُكَ يَدَك في رمْي السَّهم _ : حرفٌ
لا أَحْفَظهُ لغيره ، وأَرْجو أن يكون
صحيحاً .
وأخبرني المنذِريُّ _ عن أبي الهيثم _ أنه
قال : اعتَلَّتْ أُمُّ الهيثمِ الأعرابيُّةُ فزارَها أبو
عبيدة ، وقال لها : عَمَّ كانتْ عِلَّتُكِ ؟ ؟
فقالت : كنت وَحْمَى سَدِكَةً فشهدْتُ مَأدُبَةً
فأكلْتُ جُبْجُبَةً من صَفِيفِ هِلَّعَةٍ فاعْتَرَتْني
زُلَّخَةٌ .
قلنا لها : ما تقولين يا أُمَّ الهيثم ؟ فقالت :
أَوَ للنَّاسِ كلامانِ ؟
وقال شمرٌ : الزُّلَخَّةُ وَجَعُ يعترضُ في
الظهر ، وأنشد :
كأَنَّ ظَهْرِي أخَذَتْهُ زُلَّخَهْ
لمّا تَمَطَّى بالْفَرِيِّ الْمِفْضَخَهْ
وكان اسمُ صاحبة يوسُفَ عليه السلام زُلَيخَا ،
فيما رُوِيَ والله أعلم وهُوَ حَسبُنا ونِعْم
الوَكيلُ .

##### Türkçe

خ ز ل
**خزل** , **زلخ**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **خزل** , **زلخ** .

**خزل** : Leys dedi: **الْخَزَلُ** yürüyüşte **الانخزالِ**dendir; sanki diken ayağını dikmiş gibidir.
A‘şâ dedi:
إِذا تَقومُ يكادُ **الْخَضْرُ** يَنْخَزِلُ

Dedi: ve **الأخْزَلُ**: sırtının ortasında bir kırık olan kimsedir; o, sırtı **مَخْزُولُ الظَّهْرِ** olandır; ve sırtında bir **خُزْلةٌ** vardır _ yani: o, bir eyer gibidir. Fiil: **خَزِل** **يَخْزَلُ** **خَزَلاً**.

Dedi: ve **الأخْزَلُ** _ develerden _ hörgücünün tamamı gitmiş olan (deve)dir.

Dedim: sanırım **( الأجْزَلَ )**i kastetti _ **بالْجِيم** ile _ de onu tashîf etti ve onu **خَاءً** yaptı.

Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _ rivayet etti: **الْجَزَلُ**; **الْغارِبَ**e bir yara isabet etmesi, ondan bir kemik çıkması, sonra yeri çöküp alçalmasıdır; ve şu beyti okudu:
يُغادِرُ الصَّمْدَ كَظَهْرِ **الأجْزَلِ**

أما **الْخَزْلُ** _ **بالْخاءِ** _ ise: o, kesmedir.
Denir: **خَزَلْتُهُ** da **فانخَزَلَ** _ yani onu kestim de kesildi.

A‘şâ’nın sözü:
إذا تأَنَّى يكادُ **الْخَصْرُ** يَنْخَزِلُ
Manası: inceliğinden dolayı kopar; Kays’ın dediği gibi:
. . تَكادُ تَنْغَرِفُ
yani: kopar.

Dedim: **الْجَزْلُ** _ **بالجيم** ile _ kesme de olabilir.
Denir: **الْجَزَالِ** ve **الْجِزَالِ** zamanı geldi; belki bu harfte **الْخاءَ** ile **الجيمَ** birbirinin yerine geçmiştir.

Ve denir: **اخْتَزَلَ** âmîl, topladığı malı _ onu kestiği/ayırdığı zaman; ve ancak **بالْخَاء** ile denir.

Ve o, **الخَيْزَلَى** ve **الْخَوْزَلَى** yürür _ salınarak yürüdüğü zaman . . . ancak **بالخاء** ile söylenir.

Leys dedi: şiirden **المخْزُولُ**: içinde **خُزْلَةٌ** olan şeydir.
Dedi: ve **الخُزْلَة**; **( متفَاعِلُنْ )** ve **( مُفَاعَلَتُنْ )**in **تَاء**sının düşmesidir.

Bazıları **خَزْلَةٌ** der; şu sözü gibi:
وأَعطَى قَوْمهُ الأنصَارَ فَضلاً
وَإِخْوَتَهُمْ مِنَ المُهَاجِرِينَا
Tamamı:
. . . مِنَ المُتَهاجِرِينَا

Bu ancak vâfir ve kâmilde olur
_ ve misli: _
لَقَدْ بَحَحْتُ من النِّداءِ
لِجَمْعِكُمْ هلْ من مُبارزْ
Tamamı:
ولَقَدْ . . .
**بالواو** ile; buna **أَخْزَل** ve **مخزولاً** denir.

Ve bir adam **خُزَلةٌ** ve **خُزَرَةٌ**dur _ yani: seni istediğinden alıkoyar ve seni ondan engeller.

**زلخ** : Leys dedi: **الزَّلْخُ**; oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır _ bununla **بُعْدَ الْغَلْوَةِ**yi istersin; ve şu beyti okudu:
مِنْ مِائَةٍ زَلْخٍ بمرِّيخٍ غَالْ

Dedi: ve Ebû’d-Dukayş’e bu beytin bizzat tefsirini sordum; dedi ki: **( الزَّلْخُ )** aşırı atan kimsenin en uç gayesidir; ve bana şu beyti okudu:
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ

İbnü’s-Sikkît: **بئرٌ زَلُوخٌ** ve **زلُوجٌ**; o, başı kaygan olandır.

Dedi: ve **مكانٌ زَلِخٌ** _ lâmın kesresiyle _; ve denir: **زَلْخٌ**; ve şu beyti okudu:
قامَ عَلَى مَرْتَبَةٍ زَلْخٍ فَزَلْ

Dedi: Ebû Zeyd dedi: **زَلِخَتْ** onun ayağı ve **زَلَجتْ**.

Şair dedi:
فَوَارِسُ نازَلُوا الأبطالَ دُوني
غَدَاةَ الشِّعبِ في زَلْخِ المَقَام

Halîfe ed-Dıbâbî dedi: yürüyüşte **الزَّلَخَانُ** ve **الزَّلَجَانُ**: süratte ilerlemektir.

Şemir dedi: **مكانٌ زلِخٌ** _ yani: kaygan, ayağın kaydığı yer.

Dedim: Leys’in **الزَّلْخِ** hakkında söylediği, onun oku atmada elini kaldırman olduğu _ başka birine ait olarak hatırlamadığım bir harftir; ve doğru olmasını umarım.

Münzirî bana _ Ebû’l-Heysem’den _ haber verdi ki o dedi: Ebû’l-Heysem’in bedevî annesi hastalandı; Ebû Ubeyde onu ziyaret etti ve ona dedi: hastalığın neydi?
Dedi ki: **وَحْمَى** **سَدِكَةً** idim; bir ziyafete şahit oldum; **صَفِيفِ هِلَّعَةٍ**den bir **جُبْجُبَةً** yedim de bana bir **زُلَّخَةٌ** arız oldu.

Ona dedik: ey Ebû’l-Heysem’in annesi, ne diyorsun? Dedi ki: insanların iki sözü mü var?

Şemir dedi: **الزُّلَخَّةُ**; sırtta arız olan bir ağrıdır; ve şu beyti okudu:
كأَنَّ ظَهْرِي أخَذَتْهُ زُلَّخَهْ
لمّا تَمَطَّى بالْفَرِيِّ الْمِفْضَخَهْ

Yûsuf عليه السلام’ın sahibesi (kadını)nın adı, rivayet olunduğu üzere, **زُلَيخَا** idi; والله أعلم; ve O bize yeter, ne güzel vekildir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء واللام وما يثلثهما)
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
(زلج) الزاء واللام والجيم أُصَيْلٌ يدلُّ على الاندفاع والدَّفْع. من ذلك المُزَلَّج من العيش، وهو المُدَافعُ بالبُلْغَة. والمُزَلَّج: الذي يُدفَع عن كلِّ خيرٍ من كِفَايةٍ وغَناء. قال:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
والزَّلْج: السُّرْعَة في المشْيِ وغيرِه، وكلُّ سريعٍ  زالجٌ. وسَهْمٌ([4]) زالجٌ: يتزَلّج من القَوس. والمُزَلَّج: المدفوع عن حَسَبه. فأمّا المِزْلاج فالمرأة الرَّسْحَاء، وكأنها شُبِّهت في دِقّتها بالسَّهم الزّالج.
(زلح) الزاء واللام والحاء ليس بأصل في اللغة منقاسٍ، وقد جاءت فيه كلماتٌ الله أعلَمُ بصحَّتها، يقولون: قَصعة زَلَحْلَحَةٌ، وهي التي لا قَعْرَ لها.
وقال ابن السِّكيت: الزَّلَحْلَحُ من الرِّجال: الخفيف([5]). وقالوا: الزَّلَحْلَحُ الوادي الذي ليس بعميقٍ: فإن كان هذا صحيحاً فالكلمةُ تدلُّ على تبسُّط الشَّيءِ من غير قعر يكون لـه.
(زلخ) الزاء واللام والخاء أصلٌ إنْ صحَ يدلُّ على تزلُّق الشَّيء. فالزَّلْخ: المَزَِلَّة. ويقال بئرٌ زَلُوخٌ، إذا كان أعلاها مَزَِلّة يُزْلِق مَنْ قام عليه. ويقال إنَّ الزَّلْخ: رفْعُك يدَك في رَمْي السهم إلى أقصى ما تقدِرُ عليه، تريد به الغَلْوة([6]). قال:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
وقال بعضهم الزَّلْخُ: أقصى غايةِ المغَالي، ويقولون: إن الزُّلَّخَة عِلّة([8]). وهو كلامٌ يُنْظَرُ فيه.
(زلع) الزاء واللام والعين أصلٌ يدلُّ على تَفَطُّرٍ وزَوَالِ شيء عن مكانه. فالزَّلَع: تفطُّر الجِلد. تَزَلَّعَت يدُهُ: تشقَّقَت. ويقال: زَلِعَت جراحته: فسدَتْ. قال الخليل: الزَّلَع: شُقاقُ ظاهِرِ الكفّ. فإن كانَ في الباطن فهو كَلَع. والزَّلْع: استلابُ شيءٍ في خَتْل.
(زلف) الزاء واللام والفاء يدلُّ* على اندفاعٍ وتقدمٍ  في قرب إلى شيء. يقال من ذلك ازدَلَف الرجلُ: تقدَّم. وسمِّيَت مُزْدَلِفَة بمكة، لاقترابِ الناس إلى مِنَىً بعد الإفاضة من عَرَفات. ويقال لفُلانٍ عند فلانٍ زُلفَى، أي قرْبى. قال الله جلَّ وعزَّ: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾  [ص 25 و 40]. والزَّلف والزُّلْفَة: الدَّرجة والمنْزلة. وأزْلَفت الرجلَ إلى كذا: أدنَيته. فأما قولُ القائل:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])فقال قومٌ: الزَّلَف: الأجاجِينُ الخُضْر. فإن كان كذا فإِنما سُمِّيَت بذلك لأن الماء لا يثبُت فيها عند امتلائِها، بل يندفع. وقال قومٌ: المزالف هي بلادٌ بين البرِّ والرِّيف. وإنّما سُمِّيت بذلك لقُرْبِها من الرِّيف. وأما الزُّلَف من الليل، فهي طوائفُ منه؛ لأنَّ كلَّ طائفةٍ منها تقربُ من الأخرى.
(زلق) الزاء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تزلُّج الشيء عن مقامهِ. من ذلك الزَّلَق. ويقال أَزْلَقَتِ الحامل، إذا أَزْلَقَتِ ولدَها. ويقال ـ وهو الأصحُّ ـ إِذا ألقَتِ الماء ولم تقبَلْهُ رَحِمُها. والمَزْلَقَة والمَزْلَق: الموضع لا يُثْبَت عليه. فأمَّا قَولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. فحقيقة معناه أنَّه مِنْ حِدّة نظرِهما حَسَدَاً، يكادون يُنحُّونَك عن مكانِك. قال:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
ويقال إنَّ الزَّلِق: الذي إذا دنا من المرأة رَمَى بِمائِهِ قبل أن يَغْشاها. قال:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
وقال ابنُ الأعرابيّ: زَلَقَ الرَّجلُ رأسه: حَلَقه. فأما قولُ رُؤبة:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
فيقال إنّ الزَّلَق العَجُز منها ومِنْ كلِّ دابة. وسُمِّيت بذلك لأنَّ اليدَ تَزْلَقُ عنها، وكذلك ما يصيبُها من مَطَرٍ وندى. والله أعلم.
--------------ـــــ
([1]) قطعة من بيت لـه في معلقته. وهو بتمامه:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) هو كغرفة وتمرة وشجرة ولمزة.
([3])  كذا في الأصل: ولم أجده لغيره.
([4]) في الأصل: "ومنهم" صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([6]) الغلوة: قدر رمية  بسهم. وفي اللسان والتاج: "تريد به بعد الغلوة". لكن ورد هكذا في الأصل والمجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (مرخ، غلا).
([8]) قال ابن سيده: وهو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
 ([9]) الرجز للعماني ، كمافي اللسان (زلف).
([10]) البيت في البيان والتبيين: (1: 11)، من مكتبة الجاحظ. وأنشده في اللسان (قرض، زلق)، وصدره:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) هو للقلاخ بن حزن المنقري. وكذا أنشده في اللسان (زملق)، والمخصص (5: 115): "إن الحصين". على أنه ذكر أن صواب روايته: "إن الجليد" وهو الجليد الكلابي. وذلك لأن في الرجز: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) سبق إنشاد البيت في (حقب)، وسيعيده في (غني). وهو في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق)، والمخصص (6: 143).

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **اللام** ve onları üçleyen şey)
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**; pürüzsüzlükte bir incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ondan şey şâz da olabilir. Asıl **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**: kendisiyle kura çekilen bir ok (kadeh)tir. Bunu câhiliyede yaparlardı; İslâm’da bu, O’nun (yüce senâsı) sözüyle haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denilir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, benzetme üzerinedir.
Ve derler: **مُزَلَّمٌ** adam: zayıf. **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan et parçası; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. **الزَّلَم** ayrıca: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**’dır. باب’dan **المُزَلَّم**: kötü gıdalanan; ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denilmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlis olandır; asıl ise, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmiş olmasıdır. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denilir ki o, zamandır; ve denilir ki aslana **الأزلم الجَذَع** denir.([3])

(**زلج**) **الزاء** ve **اللام** ve **الجيم**; itiliş ve itmeye delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: geçimden **المُزَلَّج**; o, azıkla (geçimlik ile) savuşturandır. Ve **المُزَلَّج**: her hayırdan, yeterlilik ve zenginlikten uzaklaştırılan kimsedir. Dedi ki:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
**الزَّلْج**: yürüyüşte ve başkasında sürattir; her süratli **زالج**’dır. Ve **سَهْمٌ**([4]) **زالجٌ**: yaydan kayıp gider. Ve **المُزَلَّج**: soyundan (hasebinden) uzaklaştırılmıştır. **المِزْلاج**’a gelince, o, geniş kalçalı kadındır; sanki inceliğinde **الزّالج** oka benzetilmiştir.

(**زلح**) **الزاء** ve **اللام** ve **الحاء**; dilde kıyaslı bir asıl değildir; onda, doğruluğunu Allah’ın daha iyi bildiği kelimeler gelmiştir; derler: **قَصعة زَلَحْلَحَةٌ**; o, dibi olmayan (kap)tır.
İbnü’s-Sikkît dedi: erkeklerden **الزَّلَحْلَحُ**: hafif([5]). Ve dediler: derin olmayan vadi: **الزَّلَحْلَحُ**; eğer bu sahih ise, kelime, dibi olacak bir şey olmaksızın şeyin yayılıp düzleşmesine delâlet eder.

(**زلخ**) **الزاء** ve **اللام** ve **الخاء**; sahih olursa, şeyin kaymasına delâlet eden bir asıldır. **الزَّلْخ**: kaygan yer. Ve denilir: **بئرٌ زَلُوخٌ**, eğer üstü kaygan olup üzerinde duran kimseyi kaydırırsa. Ve denilir ki **الزَّلْخ**: oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; bununla **الغَلْوة**([6])yi kastedersin. Dedi ki:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
Bazıları dedi: **الزَّلْخُ**: en uç atışların en uç gayesidir. Ve derler: **الزُّلَّخَة** bir hastalıktır([8]). Bu, kendisinde bakılıp değerlendirilir bir sözdür.

(**زلع**) **الزاء** ve **اللام** ve **العين**; bir çatlama ve bir şeyin yerinden zâil olmasına delâlet eden bir asıldır. **الزَّلَع**: derinin çatlamasıdır. **تَزَلَّعَت** eli: çatladı. Ve denilir: **زَلِعَت** yarası: bozuldu. Halîl dedi: **الزَّلَع**: avucun dış yüzünün çatlaklarıdır; eğer içte ise o **كَلَع**’dır. **الزَّلْع**: gizlice kapıp alma ile bir şeyi çekip almaktır.

(**زلف**) **الزاء** ve **اللام** ve **الفاء**; bir şeye yakınlık içinde itiliş ve ilerlemeye delâlet eder. Bundan denilir: **ازدَلَف** adam: ilerledi. Mekke’de **مُزْدَلِفَة** adlandırıldı; Arafat’tan dönüşten sonra insanların Minâ’ya yaklaşmaları sebebiyle. Ve denilir: falanın, falan yanında **زُلفَى**’sı vardır; yani yakınlıktır. Allah (azze ve celle) dedi: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾ [ص 25 و 40]. **الزَّلف** ve **الزُّلْفَة**: derece ve menzildir. **أزْلَفت** adamı şuna: onu yaklaştırdın. Şu söyleyenin sözüne gelince:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9]) bir kavim dedi: **الزَّلَف**: yeşil küplerdir. Eğer böyle ise, ancak su doluyken onda durmayıp bilakis akıp gittiği için bununla adlandırılmıştır. Bir kavim dedi: **المزالف**; çöl ile kırsal arasında olan beldelerdir. Ancak kırsala yakınlıkları sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Gecenin **الزُّلَف**’ına gelince, o, ondan bölüklerdir; çünkü onun her bölüğü ötekine yaklaşır.

(**زلق**) **الزاء** ve **اللام** ve **القاف**; şeyin makamından kaymasına delâlet eden tek bir asıldır. Bundan **الزَّلَق**. Ve denilir: **أَزْلَقَت** hamile, eğer çocuğunu düşürürse. Ve denilir — ki daha sahih olan odur — eğer suyu atıp rahmi onu kabul etmezse. **المَزْلَقَة** ve **المَزْلَق**: üzerinde durulup sabit kalınmayan yerdir. O’nun (yüce senâsı) sözüne gelince: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. Bunun hakikati, ikisinin bakış keskinliğinden, haset olarak, seni yerinden uzaklaştıracak olmalarıdır. Dedi ki:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
Ve denilir ki **الزَّلِق**: kadına yaklaştığında, ona girmeden önce suyunu atan kimsedir. Dedi ki:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَلَقَ** adam başını: onu tıraş etti. Rü’be’nin sözüne gelince:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
denilir ki **الزَّلَق** ondan ve her binekten sağrıdır. Ancak el ondan kaydığı için böyle adlandırılmıştır; aynı şekilde ona isabet eden yağmur ve çiy de (böyledir). Allah daha iyi bilir.
--------------ـــــ
([1]) Muallakasında ona ait bir beytin parçasıdır. Tamamı şudur:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) **غرفة** ve **تمرة** ve **شجرة** ve **لمزة** gibidir.
([3]) Asılda böyle: ve onu başkası için bulmadım.
([4]) Asılda: “ومنهم”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) **القاموس**’ta zikredildi, **اللسان**’da zikredilmedi.
([6]) **الغلوة**: ok ile bir atış miktarıdır. **اللسان** ve **التاج**’da: “تريد به بعد الغلوة”. Lâkin asıl ve **المجمل**’de böyle vârid olmuştur.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır (مرخ، غلا).
([8]) İbn Sîde dedi: o, sırt ve böğürde tutan bir hastalıktır; ve şu beyti okudu:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
([9]) Recez, **العماني**’nindir; **اللسان** (زلف)’te olduğu gibi.
([10]) Beyit **البيان والتبيين**’dedir: (1: 11), Câhiz kütüphanesinden. **اللسان** (قرض، زلق)’ta onu okudu; ve onun صدر’ı:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) **القلاخ بن حزن المنقري**’nindir. **اللسان** (زملق) ve **المخصص** (5: 115)’te de böyle okudu: “إن الحصين”. Bununla beraber rivayetinin doğrusunun: “إن الجليد” olduğunu zikretti; o da **الجليد الكلابي**’dir. Bu, recezde şu bulunduğu içindir: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) Beytin okunması (حقب)’da geçti; ve onu (غني)’de iade edecektir. Dîvânında 104 ve **اللسان** (حقب، زلق) ve **المخصص** (6: 143)’tedir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ل خ
مكان زلخ‏:‏ دحض‏.‏
قال يصف ساقي إبل وقع في البئر‏:‏ قام على مترعة زلخ فزل يـا ليته أصدرها فيها غلل ولم يدل رجله حيث نزل وتقول‏:‏ رمى الله بالزلخة من طعن في المشيخة وهي وجع قال‏:‏ يالظهر لا يتحول من شدته‏.‏
قال‏:‏ كـأن ظهر أخذته زلخة لما تمطى بالفريّ المفضخه تفضخ الظهر لثقلها‏.‏

##### Türkçe

ز ل خ
**مكان زلخ**: kaygan yer.
Bir kuyuya düşmüş deve sürücüsünü vasfederek dedi:
“**مترعة زلخ** üzerinde durdu da kaydı; ah keşke onları orada susuzlukla çıkarsaydı da ayağını indiği yere sarkıtmasaydı.”
Ve dersin ki: “Yürüyüşte ihtiyarlığa saplayan kimseye Allah **الزلخة** ile attı”; o bir ağrıdır. Dedi ki: “Sırt, şiddetinden dolayı yer değiştirmez.”

Dedi ki:
“Sanki sırtını **زلخة** almış; **الفريّ المفضخه** ile gerindiği vakit.”
Sırtı, ağırlığından dolayı ezer.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّلْخُ: رَفْعُك يدك في رمي السهم إِلى أَقصى ما تَقدر عليه تريد بُعْدَ الغَلْوَةِ؛ وأَنشد:
من مائةٍ زَلْخٍ بِمرِّيخٍ غال
الأَزهري: وسئل أَبو الدُّقَيْش عن تفسير هذا البيت بعينه فقال: الزَّلْخُ أَقْصى غايةِ المُغالي. والزَّلْخ: غَلْوَةُ سَهْمٍ؛ قال الأَزهري: الذي قاله الليث إِنّ الزَّلْخَ رَفعك يدك في رمي السهم، حرف لم أَسمعه لغيره؛ قال: وأَرجو أَن يكون صحيحاً.
وزَلِخَتِ الإِبلُ
(* قوله «وزلخت الابل إلخ» بابه فرح كما في القاموس).
تَزْلَخُ زَلَخاً: سمنت. وعَنَقٌ زَلاَّخٌ: شديد؛ قال:
يَرِدْنَ قَبلَ فُرَّطِ الفراخِ
بِدَلَجٍ، وعَنَقٍ زَلاَّخِ
وناقة زَلُوخٌ: سريعة.
وقال خليفة الضبِّابيّ: الزَّلَجَانُ والزَّلخَان في المشي التَّقَدُّم في السُّرْعَة.
والزَّلْخُ: المَزَلَّة
(* قوله «والزلخ المزلة» بسكون اللام وكسرها كما
في القاموس). تَزِلُّ منها الأَقْدام لنَداوتِها لأَنها صَفَاةٌ مَلْساءُ. وعَقَبَةٌ زَلُوخٌ: طويلة بعيدة. ورَكِيَّة زَلُوخ وزَلْخٌ: ملساء أَعلاها مَزَلَّة يَزْلَقُ فيها من قام عليها؛ وقال الشاعر: كأَنَّ رِماحَ القَوْمِ أَشْطانُ هُوَّةٍ
زَلُوخِ النَّواحِي، عَرْشُها مُتَهَدِّمُ
وبئر زلوخ وزَلُوجٌ: وهي المُتَزَلِّقَة الرأْس؛ ومكان زَلِخٌ، بكسر اللام، ويقال: زَلْخٌ، ومقَامٌ زَلْخٌ مثل زَلْجٍ أَي دَخْضٌ مَزِلَّة، وصف بالمصدر، ومَزِلَّة زَلْخٌ. كذلك؛ قال:
قامَ على مَنْزَعةٍ زَلْخٍ فَزَلّ
أَبو زيد: زَلَخَتْ رِجْلُه وزَلَجَتْ؛ قال الشاعر:
فَوارِسُ نازَلُوا الأَبْطال دِوني،
غَداةَ الشِّعْبِ في زَلْخِ المقَامِ
وزَلَخ رأْسَه
(* قوله «وزلخ رأسه» بابه ضرب كما في القاموس). زَلْخاً:
شَجَّه؛ هذه عن كراع. والزُّلَّخَة، بتشديد اللام: وجع يَعْرِضُ في الظهر؛ وقال ابن سيده: هو داء يأْخذ في الظهر والجنب؛ قال: كأَنَّ ظَهْرِي أَخَذَتْه زُلَّخَه،
لمَّا تَمَطَّى بالفَرِيِّ المِفْضَخه
الزُّلَّخة: مثل القُبَّرة الزُّحْلُوقة يَتَزَلَّجُ منها الصبيان؛ وأَنشد أَبو عمرو:
وصِرْتُ من بعدِ القوامِ أَبْزَخا،
وزَلَّخَ الدهرُ بظَهْري زُلَّخا
قال أَبو الهيثم: اعْتَلَّتْ أُمُّ الهيثم الأَعرابيةُ فزارها أَبو عبيدة وقال لها: عَمَّ كانت عِلَّتُكِ؟ فقالت: كنت وَحْمَى سَدِكَةً، فَشَهِدْتُ مأْدُبة، فأَكلتُ جُبْجُبَة، من صَفِيفٍ هِلَّعَة، فاعْتَرَتْني زُلَّخة؛ قلنا لها: ما تقولين يا أُم الهيثم؟ فقالت: أَوَللناس كلامان؟ وفي الحديث: إِن فلاناً المُحارِبيَّ أَراد أَن يَفْتِكَ بالنبي، صلى الله عليه وسلم، فلم يَشْعُرْ به إِلا وهو قائم على رأْسه ومعه السيف، فقال: اللهم اكْفِنِيه بما شئت فانْكَبَّ لوجهه من زُلَّخة زُلِّخَها بين كتفيه ونَدَر سيفُه؛ يقال: رمى اللهُ فلاناً بالزُّلَّخة، بضم الزاي وتشديد اللام وفتحها، وهو وجع يأْخذ في الظهر لا يتحرّك الإِنسان من شدته، واشتقاقها من الزَّلْخِ، وهو الزَّلْقُ ويروى بتخفيف اللام؛ قال الخطابي: ورواه بعضهم فَزُلِجَ بين كتفيه، بالجيم، قال: وهو غلط.
وكانت صاحبةُ يوسف الصِّدِّيق، عليه السلام، تسمى زَلِيخا فيما زعم المفسرون.

##### Türkçe

**الزَّلْخُ**: Senin elini oku atmada gücünün yettiği en uç noktaya kadar kaldırmandır; **الغَلْوَةِ**’nin uzaklığını istersin; ve inşad etti:

Yüzden, **زَلْخٍ** ile, **بِمرِّيخٍ** ile, uzak atan.

**الأَزهري**: Ve bu beytin bizzat tefsiri hakkında **أَبو الدُّقَيْش**’e soruldu da dedi ki:

**الزَّلْخُ** uzak atan kimsenin en uç gayesidir. Ve **الزَّلْخ**: bir okun **غَلْوَةُ**’sidir; **الأَزهري** dedi ki:

**الليث**’in söylediği, **الزَّلْخَ**’ın senin elini oku atmada kaldırman olduğu, ondan başkası için işitmediğim bir harftir; dedi ki: Ve onun sahih olmasını umarım.

Ve **زَلِخَتِ الإِبلُ**
(* Sözü «وزلخت الابل إلخ» babı **فرح**’tır, **القاموس**’ta olduğu gibi).
**تَزْلَخُ** **زَلَخاً**: semirdi. Ve **عَنَقٌ زَلاَّخٌ**: şiddetli; dedi ki:

**يَرِدْنَ قَبلَ فُرَّطِ الفراخِ**
**بِدَلَجٍ، وعَنَقٍ زَلاَّخِ**

Ve **ناقة زَلُوخٌ**: hızlı.

Ve **خليفة الضبِّابيّ** dedi ki: yürüyüşte **الزَّلَجَانُ** ve **الزَّلخَان** süratte ilerlemektir.

Ve **الزَّلْخُ**: **المَزَلَّة**
(* Sözü «والزلخ المزلة» **القاموس**’ta olduğu gibi **اللام**’ın sükûnu ve kesresi iledir). Ayaklar, onun ıslaklığından dolayı onda kayar; çünkü o, pürüzsüz düz kayadır. Ve **عَقَبَةٌ زَلُوخٌ**: uzun, uzak. Ve **رَكِيَّة زَلُوخ** ve **زَلْخٌ**: pürüzsüz; üstü, üzerinde duran kimsenin kaydığı bir kayganlıktır; ve şair dedi ki:

**كأَنَّ رِماحَ القَوْمِ أَشْطانُ هُوَّةٍ**
**زَلُوخِ النَّواحِي، عَرْشُها مُتَهَدِّمُ**

Ve **بئر زلوخ** ve **زَلُوجٌ**: o, başı kaygan olandır; ve **مكان زَلِخٌ**, **اللام**’ın kesresiyle, ve denilir: **زَلْخٌ**; ve **مقَامٌ زَلْخٌ** **زَلْجٍ** gibi, yani çamurlu, kaygan bir yer; masdar ile vasfedilmiştir; ve **مَزِلَّة زَلْخٌ**. Böylece; dedi ki:

**قامَ على مَنْزَعةٍ زَلْخٍ فَزَلّ**

**أَبو زيد**: **زَلَخَتْ رِجْلُه** ve **زَلَجَتْ**; şair dedi ki:

**فَوارِسُ نازَلُوا الأَبْطال دِوني،**
**غَداةَ الشِّعْبِ في زَلْخِ المقَامِ**

Ve **زَلَخ رأْسَه**
(* Sözü «وزلخ رأسه» babı **ضرب**’tır, **القاموس**’ta olduğu gibi). **زَلْخاً**: onu yardı; bu, **كراع**’dandır. Ve **الزُّلَّخَة** ( **اللام**’ın teşdidiyle): sırtta arız olan bir ağrı; **ابن سيده** dedi ki: o, sırtta ve yanda tutan bir hastalıktır; dedi ki:

**كأَنَّ ظَهْرِي أَخَذَتْه زُلَّخَه،**
**لمَّا تَمَطَّى بالفَرِيِّ المِفْضَخه**

**الزُّلَّخة**: **القُبَّرة** gibi, **الزُّحْلُوقة**; ondan çocuklar kayarlar; ve **أَبو عمرو** inşad etti:

**وصِرْتُ من بعدِ القوامِ أَبْزَخا،**
**وزَلَّخَ الدهرُ بظَهْري زُلَّخا**

**أَبو الهيثم** dedi ki: **أُمُّ الهيثم الأَعرابيةُ** hastalandı da **أَبو عبيدة** onu ziyaret etti ve ona dedi ki: Senin hastalığın neydi? Dedi ki: Ben, **وَحْمَى سَدِكَةً** idim; sonra bir ziyafete şahit oldum, sonra **جُبْجُبَة** yedim, **صَفِيفٍ هِلَّعَة**’den; derken bana **زُلَّخة** arız oldu; ona dedik ki: Ey **أُم الهيثم**, ne diyorsun? Dedi ki: İnsanlar için iki söz mü var? Ve hadiste: **فلاناً المُحارِبيَّ** peygambere, صلى الله عليه وسلم, suikast yapmayı istedi; fakat o, ancak onun başı üzerinde ayakta iken ve yanında kılıç varken fark etti; dedi ki: “Allah’ım, onu dilediğin şeyle bana kâfi kıl”; derken yüzüstü kapandı; iki küreği arasında ona **زُلَّخة** **زُلِّخَها**’dan; ve kılıcı düştü; denilir: Allah falanı **الزُّلَّخة** ile attı; **الزاي**’ın zammı, **اللام**’ın teşdidi ve fethi ile; o, sırtta tutan bir ağrıdır; şiddetinden insan hareket etmez; ve onun اشتقاقı **الزَّلْخِ**’dandır; o da **الزَّلْقُ**’tur; ve **اللام**’ın tahfifiyle rivayet olunur; **الخطابي** dedi ki: Bazıları onu **فَزُلِجَ بين كتفيه** diye rivayet etti, **الجيم** ile; dedi ki: ve o, hatadır.

Ve müfessirlerin zannettikleri üzere, **يوسف الصِّدِّيق**’in, عليه السلام, hanımı **زَلِيخا** diye isimlendirilirdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزلخ، بفتح فسكون: المزلة، وهي المزلقة تزل منها الأقدام لندوته أو ملاسته. والذي في الأمهات لنداوتها لأنها صفاة ملساء. وركية زلوخ وزلخ: ملساء أعلاها مزلة يزلق فيها من قام عليها. وقال الشاعر:
  كأن رماح القوم أشطان هوة                      زلوخ النواحي عرشها متهدم وبئر زلوخ وزلوج، وهي المتزلقة الرأس، كالزلخ، ككتشف. مكان زلخ وزلخ، وزلج بالجيم أيضا، أي دحض مزلة زلخ، كذلك، قال:
  قام على مزلة زلخ فزل وعن أبي زيد: زلخت رجله وزلجت تزلخ زلوخا. وأزلخ قدمه. والزلخ غلوة السهم وقال الليث: هو رفعك يدك في رمي السهم إلى أقصى ما تقدر عليه، تريد بعد الغلوة، وأنشد:
  من مائة زلخ بمريخ غال

  وفي التهذيب: سئل أبو الدقيش عن تفسير هذا البيت بعينه فقال: الزلخ أقصى غاية المغالي. قال الأزهري: الذي قاله الليث حرف لم أسمعه لغيره. قال: وأرجو أن يكون صحيحا. وزلخه بالرمح يزلخه، بالكسر زلخا مثل زخه: زجه به، وهي المزلخة. وزلخ كفرح: سمن، يقال زلخت الإبل تزلخ زلخا سمنت. والزلخة، كقبرة: الزحلوقة يتزلج منها الصبيان. ومن المجاز قولهم: رمى الله بالزلخة، من طعن في المشيخة، وهو وجع يأخذ في الظهر فيجسو ويغلظ حتى لا يتحرك معه الإنسان من شدته، واشتقاقه من الزلخ وهو الزلق. ويروى بتخفيف اللام، وقال الخطابي ورواه بعضهم بالجيم، قال: وهو غلط. وقال ابن سيده: هو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد أبو عمرو:
  وصرت من بعد القوام أبزخا                      وزلخ الدهر بظهري زلخا قال أبو الهيثم: اعتلت أم الهيثم الأعرابية فزارها أبو عبيدة وقال لها: عم كانت علتك? قالت: شهدت مأدبة فأكلت جبجبة، من صفيف هلعة، فاعترتني زلخة، قلنا لها: ما تقولين يا أم الهيثم? فقالت: أو للناس كلامان. وقال خليفة الضبابي: الزلخان ويحرك والجيم لغة فيه: التقدم في المشي، والذي في الأمهات اللغوية، في السرعة. وزليخا، بفتح الزاي وكسر اللام، قال شيخنا: والعوام ينطقون به على وجوه من الفساد منها التصغير، ومنها التشديد، وكل ذلك خطأ، وهي صاحبة يوسف الصديق - عليه وعلى نبينا أزكى السلام - فيما زعم المفسرونز وجزم أقوام بأن اسمها راعيل. وزلخه تزليخا: ملسه. ومما يستدرك عليه: أزلخ الباب، إذا أغلقه بالمزلاخ، ويقال: المزلاخ تعلق به الأبواب ولا تغلق، كما في الأساس. ومن المجاز: زلخ الماء عن الصخرة. وسهم زالخ يزلخ على وجه الأرض ثم يمضي، وأزلخه صاحبه. وفي مثل لا خير في سهم زلخ وزلخ في مشيه: أسرع. وعنق زلاخ: شديد. قال:
  يردن قبل فرط الفراخ                      بدلج وعـنـق زلاخ وناقة زلوخ: سريعة. وتقول: رب كلمة عوراء زلخت من فيك ثم زلخت قدمك في مقام تلافيك. ورجل مزلخ: لئيم مدفع عن الكرم مزلق عنه. ومنه عيش مزلخ، وعطاء مزلخ: دون. وعقبة زلوخ: طويلة بعيدة. وزلخ رأسه زلخا: شجه، وهذه عن كراع.

##### Türkçe

**الزلخ**، fetha ile sonra sükûn ile: **المزلة**; o da **المزلقة**dır; ayaklar, onun nemliliğinden yahut pürüzsüzlüğünden dolayı ondan kayar. Ve ana kaynaklarda olan, onun nemliliğindendir; çünkü o, pürüzsüz düz bir kayadır. Ve **ركية زلوخ** ve **زلخ**: pürüzsüz; üstü **مزلة**dir; onun üzerinde duran kimse onda kayar. Şair dedi ki:
  Kavmin mızrakları sanki bir uçurumun ipleri                      yanları **زلوخ**; onun çatısı yıkılmış

Ve **بئر زلوخ** ve **زلوج**; o, başı kaygan olandır; **الزلخ** gibi; **كتشف** gibi. **مكان زلخ** ve **زلخ**; ve **زلج** ile, **الجيم** ile de: yani kaygan, kaydıran; **مزلة زلخ**; yine böyle; dedi ki:
  **مزلة زلخ** üzerinde durdu da kaydı

Ve Ebû Zeyd’den: Ayağı **زلخت** ve **زلجت**; **تزلخ** **زلوخا**. Ve onun ayağını **أزلخ** etti. Ve **الزلخ** okun atım mesafesidir. Leys dedi ki: o, oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; atım mesafesinden sonra olanı istersin. Ve şu beyti delil getirdi:
  Yüz **زلخ**’tan, **مريخ** ile, uzak atan

Ve **التهذيب**’de: Ebû’d-Dakîş’e, bu beytin bizzat tefsiri soruldu da dedi ki: **الزلخ** uzak atanların en uç gayesidir. Ezherî dedi ki: Leys’in söylediği, başkasından işitmediğim bir harftir. Dedi ki: ve umarım ki sahih olur. Ve onu mızrakla **زلخه** eder; onu **يزلخه** eder; kesre ile, **زلخا**; **زخه** gibi: onu onunla itti; o da **المزلخة**dır. Ve **زلخ** ( **كفرح** ): semirdi; denir ki: develer **زلخت**; **تزلخ** **زلخا**; semirdiler. Ve **الزلخة** ( **كقبرة** ): çocukların üzerinde kaydığı **الزحلوقة**dır. Mecazdan olarak onların sözü: Allah **بالزلخة** ile attı; **المشيخة**’ye ta’n eden kimse hakkında; o, sırtta tutan bir ağrıdır; çöker ve kalınlaşır; şiddetinden dolayı insan onunla hareket edemez; onun iştikakı **الزلخ**’tandır; o da kaymadır. Ve **اللام**’ın hafifletilmesiyle rivayet olunur. Hattâbî dedi ki: ve bazısı onu **الجيم** ile rivayet etti; dedi ki: o, yanlıştır. İbn Sîde dedi ki: o, sırtta ve böğürde tutan bir hastalıktır. Ebû Amr şu beyti okudu:
  Doğruluktan sonra **أبزخا** oldum                      ve zaman sırtımda **زلخا** ile **زلخ** etti

Ebû’l-Heysem dedi ki: Ümmü’l-Heysem el-A‘râbiyye hastalandı da Ebû Ubeyde onu ziyaret etti ve ona dedi ki: Hastalığın neydi? Dedi ki: Bir ziyafete şahit oldum da **جبجبة** yedim; **صفيف هلعة**’dan; derken bana bir **زلخة** arız oldu. Ona dedik ki: Ey Ümmü’l-Heysem, ne diyorsun? Dedi ki: İnsanların iki sözü mü var? Halîfe ed-Dabbâbî dedi ki: **الزلخان** (harekelenir) ve **الجيم** onda bir dildir: yürüyüşte öne geçmedir; ve ana lugavî kaynaklarda olan, sürattedir. Ve **زليخا**; **الزاي**’ın fethası ve **اللام**’ın kesresi ile; şeyhimiz dedi ki: ve avam onu fesattan olan vecihler üzere telaffuz eder; onlardan biri küçültmedir, onlardan biri şeddelileştirmedir; bütün bunlar yanlıştır. Ve o, müfessirlerin zannettikleri üzere, Yûsuf es-Sıddîk’in - ona ve nebîmize en temiz selâm - sahibidir. Ve birtakım kimseler, adının **راعيل** olduğuna kesin hükmetti. Ve onu **زلخه** etti, **تزليخا**: onu pürüzsüzleştirdi. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunan: Kapıyı **أزلخ** etti; onu **المزلاخ** ile kapattığı zaman. Ve denir ki: **المزلاخ** kapıların ona takıldığı şeydir ve kapanmaz; **الأساس**’ta olduğu gibi. Mecazdan: suyu kayadan **زلخ** etti. Ve **سهم زالخ**: yerin yüzü üzerinde kayar, sonra gider; ve sahibi onu **أزلخه** etti. Ve bir meselde: **سهم زلخ**’ta hayır yoktur. Ve yürüyüşünde **زلخ** etti: hızlandı. Ve **عنق زلاخ**: şiddetli. Dedi ki:
  Civcivlerin aşırı ileri gidişinden önce isterler                      gece yürüyüşüyle ve **عنق زلاخ**

Ve **ناقة زلوخ**: hızlı. Ve dersin ki: Nice tek gözlü söz vardır ki ağzından **زلخت**; sonra ayağın, seni telâfi etme makamında **زلخت**. Ve **رجل مزلخ**: alçak; keremden itilmiş; ondan kaydırılmış. Ondandır: **عيش مزلخ** ve **عطاء مزلخ**: aşağı. Ve **عقبة زلوخ**: uzun, uzak. Ve başını **زلخ** etti, **زلخا**: onu yardı; bu, Kurâ‘dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَلَخَتْ رِجْلُهُ
1 زَلَخَتْ رِجْلُهُ ذ , aor. زَلَخَ , inf. n. زُلُوخٌ, His foot slipped; (AZ, A, L, TA;) like زَلَجَتْ; (AZ, L, TA;) as also ↓ تزلّخت. (A.) ― -b2- [Hence,] one says of water, زَلَخَ عَنِ الصَّخْرَةِ (tropical:) [It slipped, or slid down, from the rock]. (A, TA.) And of an arrow, يَزْلَخُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ ثُمَّ يَمْضِى (tropical:) [It slides along upon the ground; then penetrates]. (A, TA. [See also زَلَجَ.]) And زَلَخَ فِى مَشْيِهِ (tropical:) He hastened, or was quick, in his going, or gait. (A, TA.) [See also زَلَخَانٌ.] And زَلَخَ مِنْ فِيهِ كَلَامٌ (tropical:) [Speech slipped from his mouth]. (A.) -A2- زَلَخَهُ بِالرُّمْحِ, aor. زَلِخَ , (K,) inf. n. زَلْخٌ, (TA,) i. q. زَجَّهُ [He pierced him, or thrust him, with the pointed iron foot of the spear]; (K;) as also زَخَّهُ. (TA.) ― -b2- And زَلَخَ رَأْسَهُ, inf. n. زَلْخٌ, He broke his head so as to slit, or cleave, the skin; syn. شَجَّهُ. (Kr, TA.) -A3- زَلِخَ, aor. زَلَخَ , (K,) inf. n. زَلَخٌ, (TA,) He was, or became, fat. (K.) زَلِخَتْ is said of camels, meaning They were, or became, fat. (TA.)

زلّخهُ
2 زلّخهُ ذ , inf. n. تَزْلِيخٌ, He made it, or rendered it, smooth. (K.) ― -b2- [And app. He, or it, made him to slip: see its pass. part. n., below.] ― -b3- See also a verse cited voce زُلَّخَةٌ.

ازلخ قَدَمَهُ
4 ازلخ قَدَمَهُ ذ He, or it, made his foot to slip. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] ازلخ السَّهْمَ (tropical:) [He made the arrow to slide along upon the ground: see 1, third sentence]. (A, TA. [See also 4 in art. زلج.]) ― -b3- ازلخ البَابَ He closed, or made fast, the door with the مِزْلَاخ [q. v.]. (A, TA.) You say, [so in my copy of the A, but app. it should be “ you do not say, ”] أَزْلَخْتُ البَابَ when you require, for opening it, a key. (A. [See, again, 4 in art. زلج.])

تزلّخ
5 تزلّخ ذ [He, or it, slipped, or slid along or down]: see 1, first sentence: and see زُلَّخَةٌ. [See also 5 in art. زلج.]

زَلْخٌ
زَلْخٌ ذ A slippery place, from which the feet slip because of its moistness (S, K) or its smoothness; (K;) for it is [like smooth rock, or is] smooth rock; (S, TA;) as also ↓ زَلِخٌ. (K.) And one says also مَزَلَّةٌ زَلْخٌ [using the latter word as a corroborative]. (TA.) ― -b2- It is also an inf. n. used as an epithet; (TA;) meaning (assumed tropical:) Slippery; (S, A, TA;) applied to a standing-place, (S,) or to a place [absolutely]; (A, TA;) like زَلْجٌ; (S, TA;) as also ↓ زَلِخٌ. (A, TA. [In this sense, زَلْخٌ is said in the A to be tropical: app. because it is an inf. n. used as an epithet.]) It is also applied to a well (رَكِيَّة), meaning Smooth and slippery at its top [or mouth], so that he who stands upon it slips into it; (TA;) and so ↓ زَلُوخٌ, (S, TA,) and زَلُوجٌ. (TA.) -A2- Also The limit, or extreme limit, to which an arrow is shot: (S, K:) a rلjiz says,
مِنْ مَائَةٍ زَلْخٍ بِمِرِّيخٍ غَالْ
[app. meaning From a hundred fathoms, a limit, or an extreme limit, to which one shoots with a long four-feathered arrow rising in its flight so as to exceed the usual limit; from three hundred to four hundred cubits being said to be the limit, or extreme limit, to which an arrow is shot; and غَالْ being used by poetic license for غَالٍ]: (S:) or, accord. to ADk, زلخ here signifies the furthest limit to which an arrow is shot by him who endeavours to shoot it to the utmost distance: or, accord. to Lth, the raising the hand, or arm, in shooting an arrow to the furthest possible distance: so says Az; who adds that he had not heard this last explanation on any other authority than that of Lth, but hoped it might be correct. (L, TA.) [See also زَلْجٌ.]

زَلِخٌ
زَلِخٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

زُلَخَةٌ
زُلَخَةٌ ذ : see زُلَّخَةٌ, below.

زَلَخَانٌ
زَلَخَانٌ ذ and زَلْخَانٌ (assumed tropical:) The advancing, or preceding, accord. to the K, in going, or gait, but accord. to the parent-lexicons, in haste, or quickly; as also زلجان [i. e. زَلَجَانٌ, which is an inf. n.; and in like manner زَلَخَانٌ and زَلْخَانٌ, accord. to the TK, are inf. ns., of which the verb is زَلَخَ, aor. زَلُخَ ; though it is more probably زَلَخَ ]. (TA.)

زَلُوخٌ
زَلُوخٌ ذ : see زَلْخٌ. ― -b2- Also A quick, or swift, she-camel. (TA. [See also زَلُوجٌ.]) ― -b3- And عقبة زَلُوخٌ [i. e. عُقْبَةٌ, see زَلُوجٌ,] A long, far-extending [stage of a journey]. (TA.)

زُلَّخٌ
زُلَّخٌ ذ : see the next paragraph.

زُلَّخَةٌ
زُلَّخَةٌ ذ A sloping slide (زُحْلُوفَةٌ, S, K) down which children slide. (S. [In one copy of the S, ↓ يَتَزَلَّخُ مِنْهَا الصِّيبَانُ: in two other copies, يَتَزَلَّجُ: and in one of these, عَلَيْهَا is put in the place of مِنْهَا.]) ― -b2- Also (tropical:) A pain that attacks in the back, (A, K,) which consequently becomes hard, or rigid, and rough, (K,) depriving one of the power of motion (A, K) by reason of its violence: (A:) and some pronounce the word ↓ زُلَخَةٌ, without teshdeed to the ل; and some, erroneously, with ج: (TA:) or it is a disease that attacks in the back and the side: (ISd, TA:) [and ↓ زُلَّخٌ appears to signify the same, or to be a coll. gen. n.: for] AA cites the following verse:
وَصِرْتُ مِنْ بَعْدِ القَوَامِ أَبْزَخَا
الدَّهْرُ بِظَهْرِى زُلَّخَا ↓ وَزَلَّخَ
[app. meaning, And I have become, after goodliness of stature, or symmetry, or justness of proportion, protuberant in the breast and hollow in the back; and time has produced, in my back, pain that deprives me of the power of motion]. (S, TA.)

عَنَقٌ زَلَّاخٌ
عَنَقٌ زَلَّاخٌ ذ (assumed tropical:) A vehement [pace of the kind termed] عَنَق [q. v.]. (TA.)

زَالِخٌ
زَالِخٌ ذ (tropical:) An arrow that slides along (يَزْلَخُ) upon the ground, and then penetrates. (A, TA. [See also زَالِجٌ.])

مُزَلَّخٌ
مُزَلَّخٌ ذ , applied to a man, (tropical:) Mean, ungenerous, or sordid; [as though] repelled, and made to slip, from generosity: ― -b2- and hence, applied to living, or sustenance, or means of subsistence, and to a gift, mean, paltry, scanty, or deficient. (A, TA. [See also مُزَلَّجٌ.])

مِزْلَاخٌ
مِزْلَاخٌ ذ [A kind of latch, or sliding bolt; also called مِزْلَاجٌ, q. v., and مِزْلَاقٌ;] a thing with which doors are made fast without its being [itself] made fast [or locked]. (A, TA.)

##### Türkçe

**زَلَخَتْ رِجْلُهُ**
1 **زَلَخَتْ رِجْلُهُ** ذ, muzârîsi **زَلَخَ**, mastarı **زُلُوخٌ**: Ayağı kaydı; (AZ, A, L, TA;) **زَلَجَتْ** gibi; (AZ, L, TA;) ve yine ↓ **تزلّخت** de böyledir. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] su hakkında şöyle denir: **زَلَخَ عَنِ الصَّخْرَةِ** (mecaz:) [Kayadan kaydı, yahut aşağı doğru kaydı]. (A, TA.) Ve ok hakkında: **يَزْلَخُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ ثُمَّ يَمْضِى** (mecaz:) [Yerin yüzü üzerinde kayar; sonra nüfuz eder]. (A, TA. [Bk. ayrıca **زَلَجَ**.]) Ve **زَلَخَ فِى مَشْيِهِ** (mecaz:) Yürüyüşünde acele etti, yahut gidişinde/yürüyüşünde çabuk oldu. (A, TA.) [Bk. ayrıca **زَلَخَانٌ**.] Ve **زَلَخَ مِنْ فِيهِ كَلَامٌ** (mecaz:) [Ağzından söz kaydı]. (A.) -A2- **زَلَخَهُ بِالرُّمْحِ**, muzârîsi **زَلِخَ**, (K,) mastarı **زَلْخٌ**, (TA,) **زَجَّهُ** ile aynı (i. q.) [Onu mızrağın sivri demir dibiyle deldi, yahut dürttü]; (K;) ve yine **زَخَّهُ** da böyledir. (TA.) ― -b2- Ve **زَلَخَ رَأْسَهُ**, mastarı **زَلْخٌ**: Başını, deriyi yaracak yahut bölecek şekilde yardı; eş anlamlısı **شَجَّهُ**. (Kr, TA.) -A3- **زَلِخَ**, muzârîsi **زَلَخَ**, (K,) mastarı **زَلَخٌ**, (TA,) Şişman oldu, yahut şişmanlaştı. (K.) **زَلِخَتْ** develer hakkında söylenir; mânâsı: Şişman oldular, yahut şişmanlaştılar. (TA.)

**زلّخهُ**
2 **زلّخهُ** ذ, mastarı **تَزْلِيخٌ**: Onu pürüzsüz yaptı, yahut pürüzsüz hâle getirdi. (K.) ― -b2- [Ve görünüşe göre onu kaydırdı: aşağıda onun ism-i mef‘ûlüne bak.] ― -b3- **زُلَّخَةٌ** maddesinde zikredilen bir beyte de bak.

**ازلخ قَدَمَهُ**
4 **ازلخ قَدَمَهُ** ذ: Onun ayağını kaydırdı, yahut kaymasına sebep oldu. (A, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ازلخ السَّهْمَ** (mecaz:) [Oku yer üzerinde kaydırdı: 1’in üçüncü cümlesine bak]. (A, TA. [Bk. ayrıca **زلج** maddesinde 4.]) ― -b3- **ازلخ البَابَ**: Kapıyı **مِزْلَاخ** ile kapadı, yahut sağlamlaştırdı. (A, TA.) Şöyle dersin: (A nüshamda böyle; fakat görünüşe göre “demezsin” olmalıdır) açmak için anahtar gerektirdiğinde **أَزْلَخْتُ البَابَ**. (A. [Yine, **زلج** maddesinde 4’e bak.])

**تزلّخ**
5 **تزلّخ** ذ [Kaydı, yahut kayarak gitti/aşağı kaydı]: 1’in ilk cümlesine bak; ve **زُلَّخَةٌ**’ya bak. [Bk. ayrıca **زلج** maddesinde 5.]

**زَلْخٌ**
**زَلْخٌ** ذ: Nemliliği (S, K) yahut pürüzsüzlüğü sebebiyle ayakların kaydığı kaygan yer; (K;) çünkü o [pürüzsüz kaya gibidir, yahut] pürüzsüz kayadır; (S, TA;) ve yine ↓ **زَلِخٌ** da böyledir. (K.) Ve ayrıca **مَزَلَّةٌ زَلْخٌ** denir [son kelimeyi pekiştirici olarak kullanarak]. (TA.) ― -b2- Ayrıca sıfat olarak kullanılan bir mastardır; (TA;) mânâsı (farz edilen mecaz:) Kaygan; (S, A, TA;) bir durma yerine (S,) yahut mutlak olarak bir yere uygulanır; (A, TA;) **زَلْجٌ** gibi; (S, TA;) ve yine ↓ **زَلِخٌ** da böyledir. (A, TA. [Bu mânâda, A’da **زَلْخٌ**’un mecaz olduğu söylenir: görünüşe göre sıfat olarak kullanılan mastar olmasından dolayı.]) Ayrıca bir kuyuya (**رَكِيَّة**) da uygulanır; mânâsı: Üst tarafında [yahut ağzında] pürüzsüz ve kaygandır; öyle ki üzerinde duran içine kayar; (TA;) ve yine ↓ **زَلُوخٌ**, (S, TA,) ve **زَلُوجٌ**. (TA.) -A2- Ayrıca: Bir okun atıldığı sınır, yahut en uç sınır: (S, K:) bir recez şairi şöyle der:
مِنْ مَائَةٍ زَلْخٍ بِمِرِّيخٍ غَالْ
[Zannolunur ki mânâsı: Uçuşunda yükselerek alışılmış sınırı aşan uzun dört tüylü bir okla atış yapılan yüz kulaçtan bir sınır yahut en uç sınır; okun atıldığı sınırın üç yüzden dört yüz arşına kadar olduğu söylenir; ve **غَالْ** şiir zaruretiyle **غَالٍ** yerine kullanılmıştır]: (S:) yahut ADk’ye göre burada **زلخ**, okun en uzak mesafeye atılmasına gayret eden kimsenin onu attığı en uzak sınırı ifade eder: yahut Lth’ye göre, oku mümkün olan en uzak mesafeye atmak için elin yahut kolun kaldırılmasıdır: Az böyle söyler; ve ekler ki bu son açıklamayı Lth’den başka bir otoriteden işitmemiştir; fakat doğru olmasını ummuştur. (L, TA.) [Bk. ayrıca **زَلْجٌ**.]

**زَلِخٌ**
**زَلِخٌ** ذ: Bir önceki paragrafın iki yerinde bak.

**زُلَخَةٌ**
**زُلَخَةٌ** ذ: Aşağıda **زُلَّخَةٌ**’ya bak.

**زَلَخَانٌ**
**زَلَخَانٌ** ذ ve **زَلْخَانٌ** (farz edilen mecaz:) Yürüyüşte ilerleme yahut öne geçme; K’ye göre gidişte yahut yürüyüşte; fakat ana sözlüklere göre aceleyle yahut çabukça; ve yine **زلجان** [yani **زَلَجَانٌ**, ki bu bir mastardır; ve aynı şekilde **زَلَخَانٌ** ve **زَلْخَانٌ** da TK’ye göre mastarlardır; fiili **زَلَخَ**, muzârîsi **زَلُخَ**; gerçi daha muhtemel olan **زَلَخَ**’dır]. (TA.)

**زَلُوخٌ**
**زَلُوخٌ** ذ: **زَلْخٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca: Çabuk yahut hızlı bir dişi deve. (TA. [Bk. ayrıca **زَلُوجٌ**.]) ― -b3- Ve **عقبة زَلُوخٌ** [yani **عُقْبَةٌ**, **زَلُوجٌ**’a bak,] Uzun, uzağa uzanan [bir yol menzili]. (TA.)

**زُلَّخٌ**
**زُلَّخٌ** ذ: Bir sonraki paragrafa bak.

**زُلَّخَةٌ**
**زُلَّخَةٌ** ذ: Çocukların kaydığı eğimli kaydırak (**زُحْلُوفَةٌ**, S, K). (S. [S’nin bir nüshasında ↓ **يَتَزَلَّخُ مِنْهَا الصِّيبَانُ**: iki başka nüshada **يَتَزَلَّجُ**: ve bunlardan birinde **عَلَيْهَا**, **مِنْهَا** yerine konmuştur.]) ― -b2- Ayrıca (mecaz:) Sırtta beliren bir ağrı; (A, K,) bunun sonucu olarak sertleşir yahut katılaşır ve pürüzlü olur; (K,) şiddeti sebebiyle hareket etme gücünü giderir: (A:) ve bazıları kelimeyi ل üzerinde şedde olmaksızın ↓ **زُلَخَةٌ** diye telaffuz eder; bazıları da hatalı olarak ج ile: (TA:) yahut sırtta ve yanda beliren bir hastalıktır: (ISd, TA:) [ve ↓ **زُلَّخٌ** aynı şeyi ifade ediyor görünür, yahut cins-çoğul isimdir: çünkü] AA şu beyti nakleder:
وَصِرْتُ مِنْ بَعْدِ القَوَامِ أَبْزَخَا
الدَّهْرُ بِظَهْرِى زُلَّخَا ↓ وَزَلَّخَ
[Zannolunur ki mânâsı: Boyun düzgünlüğünden yahut simetrisinden yahut ölçüde doğruluktan sonra göğüste çıkıntılı ve sırtta çukur oldum; ve zaman sırtımda hareket etme gücünü gideren bir ağrı meydana getirdi]. (S, TA.)

**عَنَقٌ زَلَّاخٌ**
**عَنَقٌ زَلَّاخٌ** ذ (farz edilen mecaz:) **عَنَق** denilen türden şiddetli bir yürüyüş. (TA.)

**زَالِخٌ**
**زَالِخٌ** ذ (mecaz:) Yerde kayarak giden (**يَزْلَخُ**) sonra da nüfuz eden ok. (A, TA. [Bk. ayrıca **زَالِجٌ**.])

**مُزَلَّخٌ**
**مُزَلَّخٌ** ذ, bir adama uygulanırsa, (mecaz:) Alçak, cömert olmayan, yahut cimri; [sanki] cömertlikten uzaklaştırılmış ve kaydırılmış gibi: ― -b2- ve bundan dolayı, geçime yahut rızka yahut geçim vasıtalarına ve bir hediyeye uygulanır; alçak, değersiz, az, yahut eksik. (A, TA. [Bk. ayrıca **مُزَلَّجٌ**.])

**مِزْلَاخٌ**
**مِزْلَاخٌ** ذ [Bir tür sürgü yahut kayar sürgü; ayrıca **مِزْلَاجٌ** diye de adlandırılır, ona bak; ve **مِزْلَاقٌ**;] kapıların, kendisi [bizzat] bağlanmaksızın [yahut kilitlenmeksizin] sağlamlaştırıldığı şey. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَلَخَ
زَلَخَ A ( n. ac. زُلُوْخ 27 ),
a.  Slipped.

b.  I ( n. ac. زَلْخ 1 ), Clave, broke the head of.

زَلِخَ
زَلِخَ A ( n. ac. زَلَخ 4 ),
a.  Became fat.

زَلَّخَ
زَلَّخَ II ,
a.  Caused to slip.

b.  Rendered smooth.

تَزَلَّخَ
تَزَلَّخَ V ,
a.  Slipped.

زَلْخ
زَلْخ 1 ,
a.  Slippery place.

زَلِخ
زَلِخ 5 ,
a.  see 1 .

زُلَّخَة
زُلَّخَة 11t ,
a.  Slide.

مِزْلَاْخ
مِزْلَاْخ 45 ,
a.  Sliding-latch.

##### Türkçe

**زَلَخَ**
**زَلَخَ** A ( n. ac. **زُلُوْخ** 27 ),
a. Kaydı.

b. I ( n. ac. **زَلْخ** 1 ), başını yardı, kırdı.

**زَلِخَ**
**زَلِخَ** A ( n. ac. **زَلَخ** 4 ),
a. Şişmanladı.

**زَلَّخَ**
**زَلَّخَ** II ,
a. Kaydırdı.

b. Düzgün kıldı.

**تَزَلَّخَ**
**تَزَلَّخَ** V ,
a. Kaydı.

**زَلْخ**
**زَلْخ** 1 ,
a. Kaygan yer.

**زَلِخ**
**زَلِخ** 5 ,
a. 1’e bak.

**زُلَّخَة**
**زُلَّخَة** 11t ,
a. Kaydırak.

**مِزْلَاْخ**
**مِزْلَاْخ** 45 ,
a. Kaydırmalı sürgü.
