# زلخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زلخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زلخ

الزلخ، بفتح فسكون: المزلة، وهي المزلقة تزل منها الأقدام لندوته أو ملاسته. والذي في الأمهات لنداوتها لأنها صفاة ملساء. وركية زلوخ وزلخ: ملساء أعلاها مزلة يزلق فيها من قام عليها. وقال الشاعر:
  كأن رماح القوم أشطان هوة                      زلوخ النواحي عرشها متهدم وبئر زلوخ وزلوج، وهي المتزلقة الرأس، كالزلخ، ككتشف. مكان زلخ وزلخ، وزلج بالجيم أيضا، أي دحض مزلة زلخ، كذلك، قال:
  قام على مزلة زلخ فزل وعن أبي زيد: زلخت رجله وزلجت تزلخ زلوخا. وأزلخ قدمه. والزلخ غلوة السهم وقال الليث: هو رفعك يدك في رمي السهم إلى أقصى ما تقدر عليه، تريد بعد الغلوة، وأنشد:
  من مائة زلخ بمريخ غال

  وفي التهذيب: سئل أبو الدقيش عن تفسير هذا البيت بعينه فقال: الزلخ أقصى غاية المغالي. قال الأزهري: الذي قاله الليث حرف لم أسمعه لغيره. قال: وأرجو أن يكون صحيحا. وزلخه بالرمح يزلخه، بالكسر زلخا مثل زخه: زجه به، وهي المزلخة. وزلخ كفرح: سمن، يقال زلخت الإبل تزلخ زلخا سمنت. والزلخة، كقبرة: الزحلوقة يتزلج منها الصبيان. ومن المجاز قولهم: رمى الله بالزلخة، من طعن في المشيخة، وهو وجع يأخذ في الظهر فيجسو ويغلظ حتى لا يتحرك معه الإنسان من شدته، واشتقاقه من الزلخ وهو الزلق. ويروى بتخفيف اللام، وقال الخطابي ورواه بعضهم بالجيم، قال: وهو غلط. وقال ابن سيده: هو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد أبو عمرو:
  وصرت من بعد القوام أبزخا                      وزلخ الدهر بظهري زلخا قال أبو الهيثم: اعتلت أم الهيثم الأعرابية فزارها أبو عبيدة وقال لها: عم كانت علتك? قالت: شهدت مأدبة فأكلت جبجبة، من صفيف هلعة، فاعترتني زلخة، قلنا لها: ما تقولين يا أم الهيثم? فقالت: أو للناس كلامان. وقال خليفة الضبابي: الزلخان ويحرك والجيم لغة فيه: التقدم في المشي، والذي في الأمهات اللغوية، في السرعة. وزليخا، بفتح الزاي وكسر اللام، قال شيخنا: والعوام ينطقون به على وجوه من الفساد منها التصغير، ومنها التشديد، وكل ذلك خطأ، وهي صاحبة يوسف الصديق - عليه وعلى نبينا أزكى السلام - فيما زعم المفسرونز وجزم أقوام بأن اسمها راعيل. وزلخه تزليخا: ملسه. ومما يستدرك عليه: أزلخ الباب، إذا أغلقه بالمزلاخ، ويقال: المزلاخ تعلق به الأبواب ولا تغلق، كما في الأساس. ومن المجاز: زلخ الماء عن الصخرة. وسهم زالخ يزلخ على وجه الأرض ثم يمضي، وأزلخه صاحبه. وفي مثل لا خير في سهم زلخ وزلخ في مشيه: أسرع. وعنق زلاخ: شديد. قال:
  يردن قبل فرط الفراخ                      بدلج وعـنـق زلاخ وناقة زلوخ: سريعة. وتقول: رب كلمة عوراء زلخت من فيك ثم زلخت قدمك في مقام تلافيك. ورجل مزلخ: لئيم مدفع عن الكرم مزلق عنه. ومنه عيش مزلخ، وعطاء مزلخ: دون. وعقبة زلوخ: طويلة بعيدة. وزلخ رأسه زلخا: شجه، وهذه عن كراع.

### Türkçe

**الزلخ**، fetha ile sonra sükûn ile: **المزلة**; o da **المزلقة**dır; ayaklar, onun nemliliğinden yahut pürüzsüzlüğünden dolayı ondan kayar. Ve ana kaynaklarda olan, onun nemliliğindendir; çünkü o, pürüzsüz düz bir kayadır. Ve **ركية زلوخ** ve **زلخ**: pürüzsüz; üstü **مزلة**dir; onun üzerinde duran kimse onda kayar. Şair dedi ki:
  Kavmin mızrakları sanki bir uçurumun ipleri                      yanları **زلوخ**; onun çatısı yıkılmış

Ve **بئر زلوخ** ve **زلوج**; o, başı kaygan olandır; **الزلخ** gibi; **كتشف** gibi. **مكان زلخ** ve **زلخ**; ve **زلج** ile, **الجيم** ile de: yani kaygan, kaydıran; **مزلة زلخ**; yine böyle; dedi ki:
  **مزلة زلخ** üzerinde durdu da kaydı

Ve Ebû Zeyd’den: Ayağı **زلخت** ve **زلجت**; **تزلخ** **زلوخا**. Ve onun ayağını **أزلخ** etti. Ve **الزلخ** okun atım mesafesidir. Leys dedi ki: o, oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; atım mesafesinden sonra olanı istersin. Ve şu beyti delil getirdi:
  Yüz **زلخ**’tan, **مريخ** ile, uzak atan

Ve **التهذيب**’de: Ebû’d-Dakîş’e, bu beytin bizzat tefsiri soruldu da dedi ki: **الزلخ** uzak atanların en uç gayesidir. Ezherî dedi ki: Leys’in söylediği, başkasından işitmediğim bir harftir. Dedi ki: ve umarım ki sahih olur. Ve onu mızrakla **زلخه** eder; onu **يزلخه** eder; kesre ile, **زلخا**; **زخه** gibi: onu onunla itti; o da **المزلخة**dır. Ve **زلخ** ( **كفرح** ): semirdi; denir ki: develer **زلخت**; **تزلخ** **زلخا**; semirdiler. Ve **الزلخة** ( **كقبرة** ): çocukların üzerinde kaydığı **الزحلوقة**dır. Mecazdan olarak onların sözü: Allah **بالزلخة** ile attı; **المشيخة**’ye ta’n eden kimse hakkında; o, sırtta tutan bir ağrıdır; çöker ve kalınlaşır; şiddetinden dolayı insan onunla hareket edemez; onun iştikakı **الزلخ**’tandır; o da kaymadır. Ve **اللام**’ın hafifletilmesiyle rivayet olunur. Hattâbî dedi ki: ve bazısı onu **الجيم** ile rivayet etti; dedi ki: o, yanlıştır. İbn Sîde dedi ki: o, sırtta ve böğürde tutan bir hastalıktır. Ebû Amr şu beyti okudu:
  Doğruluktan sonra **أبزخا** oldum                      ve zaman sırtımda **زلخا** ile **زلخ** etti

Ebû’l-Heysem dedi ki: Ümmü’l-Heysem el-A‘râbiyye hastalandı da Ebû Ubeyde onu ziyaret etti ve ona dedi ki: Hastalığın neydi? Dedi ki: Bir ziyafete şahit oldum da **جبجبة** yedim; **صفيف هلعة**’dan; derken bana bir **زلخة** arız oldu. Ona dedik ki: Ey Ümmü’l-Heysem, ne diyorsun? Dedi ki: İnsanların iki sözü mü var? Halîfe ed-Dabbâbî dedi ki: **الزلخان** (harekelenir) ve **الجيم** onda bir dildir: yürüyüşte öne geçmedir; ve ana lugavî kaynaklarda olan, sürattedir. Ve **زليخا**; **الزاي**’ın fethası ve **اللام**’ın kesresi ile; şeyhimiz dedi ki: ve avam onu fesattan olan vecihler üzere telaffuz eder; onlardan biri küçültmedir, onlardan biri şeddelileştirmedir; bütün bunlar yanlıştır. Ve o, müfessirlerin zannettikleri üzere, Yûsuf es-Sıddîk’in - ona ve nebîmize en temiz selâm - sahibidir. Ve birtakım kimseler, adının **راعيل** olduğuna kesin hükmetti. Ve onu **زلخه** etti, **تزليخا**: onu pürüzsüzleştirdi. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunan: Kapıyı **أزلخ** etti; onu **المزلاخ** ile kapattığı zaman. Ve denir ki: **المزلاخ** kapıların ona takıldığı şeydir ve kapanmaz; **الأساس**’ta olduğu gibi. Mecazdan: suyu kayadan **زلخ** etti. Ve **سهم زالخ**: yerin yüzü üzerinde kayar, sonra gider; ve sahibi onu **أزلخه** etti. Ve bir meselde: **سهم زلخ**’ta hayır yoktur. Ve yürüyüşünde **زلخ** etti: hızlandı. Ve **عنق زلاخ**: şiddetli. Dedi ki:
  Civcivlerin aşırı ileri gidişinden önce isterler                      gece yürüyüşüyle ve **عنق زلاخ**

Ve **ناقة زلوخ**: hızlı. Ve dersin ki: Nice tek gözlü söz vardır ki ağzından **زلخت**; sonra ayağın, seni telâfi etme makamında **زلخت**. Ve **رجل مزلخ**: alçak; keremden itilmiş; ondan kaydırılmış. Ondandır: **عيش مزلخ** ve **عطاء مزلخ**: aşağı. Ve **عقبة زلوخ**: uzun, uzak. Ve başını **زلخ** etti, **زلخا**: onu yardı; bu, Kurâ‘dan.
