# زلغ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%BA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D8%BA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%BA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زلغ

غ ز ل
غزل ، زغل ، لغز ، زلغ : ( مستعملة ) .
زلغ : أما زلغَ فإني رأيتُه في كتاب الليث أنه مستَعملٌ .
وقال : تزلَّغَتْ رِجلي : أي : تشققت ، والتزلُّغُ الشُّقاق .
قلتُ : والمعروفُ تزلَّعتْ يدُه ورجْلُه إذا تشقَّقتْ بالعين غير مُعجمة وقد مَرَّ في ( كتاب العينِ ) ، ومن قال : تزلَّغتْ بمعنى تشقَّقتْ فهو عندي تصحيفٌ .
غزل : قال الليث : غزَلَتِ المرأةُ فهي تغزِلُ بالمِغزَل غزلاً .
وأنشد :
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
وروى الحرّانيُّ عن ابن السكيت عن الفراء أنه قال : يقال مِغزلٌ ومُغزَلٌ للذي يُغزلُ به .
قال الفراء : وحكى الكسائيُّ : مَغزِلٌ .
وقال غيره : إنما هو مَغزَلٌ من الغزْل .
وقال الفراء : وقد استثقلتِ العرَبُ الضمةَ في حروفٍ فكسرَتْ مِيمَها وأصلُها الضمُّ من ذلك قولهُم مِصْحفٌ ومِخدَعٌ ومِجْسدٌ ومِطرَف ومِغزلٌ لأنها أُخِذتْ في المعنى مِن أُصحف أي جُمِعت فيه الصحفُ وكذلك المِغزَلُ إما هو من أغزِلَ أي أُديرَ
وفُتِل ، فهو مُغزَل .
وقال الليث : الغَزَل : حديثُ الفِتيان والفَتياتِ ، يقال : غازلها مُغازلة والتغزُّلُ : تكلُّفُ ذلك .
وأنشد :
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
قال : والغزالُ : الشادنُ حين يتحركُ ويمشي قبل الإثْناء وتشبَّهُ به الجارية في التشبيبِ فيُذكَّرُ النعتُ والفعل على تذكير التشبيه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أُخِذ الغَزَلُ من غزَلِ الكلبِ ، وهو أن يطلُبَ الغزالَ فإذا أحسّ بالكلب خرِقَ أي لَصقَ بالأرضِ فلَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف فيقال : غَزِلَ والله كلبُكَ وهو كلبٌ غَزِلٌ ، ويقال للضعيفِ الفارِّ على الشيء غزِلٌ ، ومنه رجلٌ غَزِلٌ لصاحب النساء لضعفهِ عن غير ذلك .
أبو عبيد : الغزالة : الشمسُ إذا ارتفع النهارُ ، ويقال : طلعتِ الغزالة ولا يقال : غابتِ الغزالة ، ويقال : ظَبية مُغزِلٌ : معها غزالها .
والغزَّالُ : الذي يبيع الغزلَ .
زغل : قال أبو عبيد عن الأحمر يقال : أزغلتِ المرأةُ ولدَها فهيَ مُزغل إذا أَرْضعتْ ، قال شمر : وأرْغلتْ بمعناه .
وأنشد :
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الحسن الصيداوِيِّ عن الرِّياشيِّ قال : يقال : رغلَ الجدْيُ أُمهُ وزغلها رغلاً وزغلاً إذا رضِعَها .
قلتُ : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : اسقني زُغلةً منَ اللبنِ : أرادَ قدرَ ما يملأُ فمَه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الزُّغلولُ : من الرجال .
قلت : وجمعُه الزغاليلُ .
وقال غيره : يقال للصِّبيان الخفافِ : الزغاليلُ ، واحدُهم زغلول .
وقال الليث : زغلتِ المرأةُ من عزلاء المزادةِ الماءَ : إذا صبَّتْه .
وقال ابن دُريد : زغلتُ الشيءَ وأزغلتُه إذا صَبَبتُه صَبّاً عنيفاً .
قلتُ : وسماعي من العرب أزغَلَ مِن عزلاءِ المزادة ، الماء إذا دفَقَه .
لغز : قال الليث : اللُّغز ما ألغزتُ من كلام فشبهْت معناه ، مثل قول الشاعر . أنشده الفرَّاءُ :
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
أراد بالنسرِ الشَّيبَ شبهه به لِبياضه وشبَّه
الشباب بابن دايةٍ ، وهو الغراب الأسود ، لأن شعْرَ الشابِّ أسود .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : اللُّغْزُ واللَّغْزُ اللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإلغازُ حفرة يحفِرها اليرْبوع في جحرهِ تحت الأرض ، يقال : ألْغز اليربوع إلغازاً فيحفر في جانبٍ منه طريقاً ويحفر في الجانبِ الآخر طريقاً ، وكذلك في الجانبِ الثالث والرابع فإذا طلبه البدويُّ بعصاه من جانبٍ نفقَ من الجانبِ الآخر .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : اللُّغْزُ : الحَفر الملتوِي واللُّغزُ الكلامُ الملبَّس ، قال : وهيَ اللُّغَزُ واللَّغَز واللغيزَى ، ومن أمثالِ العرب فلان أنكحُ مِن ابن ألْغَز ، وكان أوتي حظّاً من الباءَة وبسطةً في الفَيشَة فضربته العربُ مثلاً في هذا الباب على التشبيهِ .

### Türkçe

غ ز ل
**غزل** , **زغل** , **لغز** , **زلغ** : (kullanılan).

**زلغ** : **زلغ**’a gelince, ben onu Leys’in kitabında “kullanılan” olarak gördüm.
Ve dedi: “**تزلَّغَتْ رِجلي**”: yani: çatladı; ve **التزلُّغُ** çatlaklardır.
Ben dedim: Bilinen, **تزلَّعتْ يدُه ورجْلُه**’dur; **العين** (mu‘ceme olmayan) ile; eli ve ayağı çatladığı zaman; ve (Kitâbu’l-**عين**’de) geçmişti. Kim “**تزلَّغتْ**”i “çatladı” mânasında söylerse, o bence bir tashîftir.

**غزل** : Leys dedi: “**غزَلَتِ المرأةُ**; o, **بالمِغزَل** ile **غزلاً** eğirir.”
Ve şu beyti okudu:
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, o da Ferrâ’dan rivayet etti ki o şöyle dedi: Kendisiyle eğirilen şeye **مِغزلٌ** ve **مُغزَلٌ** denir.
Ferrâ dedi: Kisâî’nin **مَغزِلٌ** dediğini nakletti.
Başkası dedi: O ancak **مَغزَلٌ**’dır; **الغزْل**’den.
Ferrâ dedi: Araplar bazı harflerde ötreyi ağır buldular da onun **مِيم**’ini esrelediler; aslı ötrelidir; bundan onların sözü: **مِصْحفٌ** ve **مِخدَعٌ** ve **مِجْسدٌ** ve **مِطرَف** ve **مِغزلٌ**; çünkü mânada **أُصحف**’tan alınmıştır; yani sahifeler onda toplanmıştır. Aynı şekilde **المِغزَلُ** ya “**أغزِلَ**”den (yani döndürüldü ve büküldü)dir; o hâlde o **مُغزَل**’dır.
Leys dedi: **الغَزَل**: delikanlıların ve kızların konuşmasıdır; “**غازلها**” denir, **مُغازلة** olarak; ve **التغزُّلُ**: bunun külfetine girmektir.
Ve şu beyti okudu:
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل

Dedi: **الغزالُ**: şâdin’dir; hareket edip yürüdüğü zaman, iki yaşını doldurmadan önce; teşbîbde cariye ona benzetilir; böylece sıfat ve fiil, benzetmenin müzekkerliği üzere müzekker kılınır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الغَزَلُ**, köpeğin **غزَل**’inden alınmıştır; o da şudur: ceylanı araması; köpeği hissedince **خرِقَ**; yani yere yapıştı; böylece köpek ondan oyalanır ve döner; sonra “Vallahi köpeğin **غَزِلَ** oldu” denir; o, **غَزِلٌ** bir köpektir. Ve bir şeye karşı zayıf olup kaçan zayıfa **غزِلٌ** denir. Ondan: kadınların sahibi için “**رجلٌ غَزِلٌ**”; başka şeylere karşı zayıflığından dolayı.
Ebû Ubeyd: **الغزالة**: gündüz yükseldiği zaman güneştir; “**طلعتِ الغزالة**” denir, “**غابتِ الغزالة**” denmez. Ve “**ظَبية مُغزِلٌ**”: onunla birlikte yavru ceylanı vardır.
Ve **الغزَّالُ**: eğrilmiş ipliği satan kimsedir.

**زغل** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “**أزغلتِ المرأةُ ولدَها**”; o, emzirdiği zaman **مُزغل**’dir, denir. Şemr dedi: “**أرْغلتْ**” de onun mânasındadır.
Ve şu beyti okudu:
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر

Münzirî bana, Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, o da Riyâşî’den haber verdi; dedi: “Oğlak, anasını **رغلَ** etti ve onu **رغلاً** ve **زغلاً** (yani) emdiği zaman” denir.
Ben dedim: Bir bedevîyi, bir başkasına şöyle derken işittim: “Bana sütten bir **زُغلةً** içir”; ağzını dolduracak kadar miktarı kastetti.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّغلولُ**: erkeklerden (bir tür/taife).
Ben dedim: Onun çoğulu **الزغاليلُ**’dir.
Başkası dedi: Hafif çocuklara **الزغاليلُ** denir; onların teki **زغلول**’dur.
Leys dedi: “Kadın, kırbanın **عزلاء**’sından suyu **زغلتِ**”: onu döktüğü zaman.
İbn Düreyd dedi: “Bir şeyi **زغلتُ** ve **أزغلتُه**”: onu şiddetli bir döküşle döktüğüm zaman.”
Ben dedim: Araplardan işittiğim: “Kırbanın **عزلاء**’sından suyu **أزغَلَ**”: onu fışkırttığı zaman.

**لغز** : Leys dedi: **اللُّغز**: sözden, mânasını benzettiğim (kapalı kıldığım) şeydir; şairin sözü gibi. Ferrâ onu okudu:
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي

**النسر** ile kastedilen ak saçtır; beyazlığından dolayı onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دايةٍ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gencin saçı siyahtır.
Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle dedi: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغْزُ**; **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإلغازُ**: yerin altında, yer faresi (jerboa)ın yuvasında kazdığı çukurdur; “Yer faresi **ألْغز** etti, **إلغازاً**” denir; sonra onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; aynı şekilde üçüncü ve dördüncü yanda da; bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **اللُّغْزُ**: dolambaçlı kazmadır; ve **اللُّغزُ**: örtülü sözdür. Dedi: O, **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَز** ve **اللغيزَى**’dır. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Falan, **ابن ألْغَز**’den daha çok nikâhlayıcıdır.” O, cinsel kudretten bir nasip ve **الفَيشَة**’de bir genişlik verilmişti; Araplar onu bu bapta, benzetme üzere, bir mesel yaptılar.
