# زلق (ز-ل-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zelk (ze) : Kaygan yer demektir

- Harfler: ز - ل - ق
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زَلَقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | Kaygan | 1 | 1 | [18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/ayet/18:40.md) |
| [لَيُزْلِقُونَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B2%D9%92%D9%84%D9%90%D9%82%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | لَيُفْعِلُونَكَ | Seni kaydırırlar | 1 | 1 | [68:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/ayet/68:51.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Bahçe demektir
2. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bayır, yokuş yer demektir
3. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Neredeyse o
4. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Umulur
5. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
6. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
7. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
8. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İşiten
9. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
10. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
11. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
12. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
13. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
14. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
15. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زلق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md), [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md), [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md), [ملس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzeyin pürüzsüzleşmesi sonucu ayağın veya temas eden nesnenin tutunamayıp kayması, yerinden oynaması |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da yerleşik dayanağın ortadan kalkması, zeminin tutuculuğunu yitirerek yıkıma uğraması ve haset dolu bakışların sarsıcı etkisi |
| Çekirdek Özet 3 | Dayanak, tutunma ve sürtünme noktalarının kaybolmasıyla gerçekleşen kontrolsüz düşüş veya istikrarsızlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir tökezleme gibi görüp, zeminin veya nesnenin tutunma kabiliyetini tamamen yitirmesi biçimindeki mutlak kayganlık boyutunu ihmal etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زل | Yerinden kayma, sarsılma, sürçme, temelin zayıflayarak hareket etmesi; nitekim [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) (ayağın kayması, hata), [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md) (şiddetli sarsıntı), [زلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%81.md) (yaklaşarak yer değiştirme) ve [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) (kesip incelterek sivriltme) köklerinde bu dinamik görülür. | ق | Boğazın en gerisinden çıkan ve sertlik/keskinlik bildiren ق harfi, kayma eylemine pürüzsüzleşme, ani kopuş, sert bir temas kaybı ve üzerinde hiçbir şeyin tutunamayacağı mutlak bir kayganlık boyutu katmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Teması kesme, bağı koparma, ayrılma |
| ل | Çoban değneği | Yönlendirme, çekilme, seyrin değişmesi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, toplanma, netleşme, sert hat |
| زلق | Kesici alet, çoban değneği ve ufuk çizgisi/sınır imgelerinin birleşimi | Nesnenin zeminle olan tutunma bağının kesilmesiyle (ز), yönünü tutamayarak kontrolsüzce kayması (ل) ve kesin bir tutunamazlık sınırına/yüzeyine erişmesi (ق) hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pürüzsüzleşmiş, düzlenmiş ve üzerinde ayağın yahut herhangi bir nesnenin tutunmasına imkân vermeyen kaygan zemin; hayvanın arka sağrısının yağ ve tüyler sebebiyle kaygan olması; temas eden cismin üzerinden akıp gitmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru'be, yaban eşeğinin kaygan ve parlak sağrısını tasvir ederken kökü fiziksel tutunaksızlık anlamında kullanır: كأنها حقباء بلقاء الزلق / Matar ve çiy düştüğünde su tutmayan, el sürüldüğünde kayan sağrı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Peygamber'in kalkanının adı ez-Zelûk (الزَّلوق) olarak anılır; kalkan yüzeyinin son derece pürüzsüz olması ve üzerine gelen kılıç veya okun tutunamayıp sıyrılarak kayması anlamındadır. |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn (Halîl b. Ahmed), Maqāyīs al-Lugha (İbn Fâris), Lisān al-ʿArab (İbn Manzûr).

### Sami etimolojik katman

Arapça زلق kökü, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde kayma, pürüzsüzleşme ve yerinden oynama semantik ekseniyle ilişkili görünmektedir. İbranice z-l-l (זלל - sarsılmak, aşağı kaymak, hafifleşmek) ve z-l-ʿa-f (זלעף - şiddetli sarsıntı, ürperti) kökleriyle, ayrıca z-l-q/z-l-g biçiminde geç dönem arami/süryani varyantlarında rastlanan yüzey kayganlığı tasvirleriyle morfo-semantik paralellik taşır. İkili زل çekirdeği genel olarak Batı ve Güney Sami havzasında istikrarın bozulması, dengenin kaybolması ve yüzey üzerinden hızlıca akıp gitme durumlarını ifade eden ortak bir kök tabakasından neşet etmiştir. Arapçada kök, sonuna gelen velar durak sesiyle pürüzsüzlükten ileri gelen mutlak sürtünmesizlik durumunu karşılayacak biçimde özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زل çekirdeğinden türeme | Zeminin ve yüzeyin pürüzden arınarak üzerinden her şeyi kaydırması, temas kabul etmemesi esasına dayanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-l-l ve Süryanice z-l-q/z-l-ʿa biçimleri | Sarsılma, düşüşe geçme, zeminini kaybetme ve akışkan hareket bildiren ortak semantik tabaka. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği tespit edilemedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زلق | Anlamlı | Kaymak, kaygan olmak | Zeminin pürüzsüzleşmesiyle ayağın tutunamayıp kayması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [زقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%82%D9%84.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [لزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%82.md) | Anlamlı | Yapışmak, bitişmek | Bir nesnenin diğerine ayrılmayacak şekilde tutunması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıt işlevli kalbidir (kayganlık-ayrılma / yapışkanlık). |
| [لقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [قزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B2%D9%84.md) | Anlamlı | Topallamak, aksamak | Yürüyüşteki en şiddetli aksaklık ve bacağın işlevini yitirmesi. | Kur'an'da geçmez; ayak tutarsızlığı ekseninde anlam bağı taşır. |
| [قلز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%B2.md) | Anlamlı | Sıçramak, içmek | Hızlı içme ve sıvının ağızda bir kerede boşalması. | Kur'an'da geçmez; akışkanlık boyutuyla temas taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زلق | Merkez | Kaygan zemin | Pürüzsüzleşme sebebiyle üzerinde hiçbir nesnenin ve ayağın tutunamaması durumu. | Tutunaksız, tamamen düz ve çıplak yüzey oluşturur. |
| [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Sürçme, tökezleme | Zemin kaygan olmasa da adımı yanlış atma veya dikkat dağınıklığıyla kayma. | Hata ve yanılgı daha belirgindir; zeminden ziyade faile odaklanır. |
| [دحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B6.md) | Komşu | Boşa çıkma, kayma | Ayak basılan yerin ıslaklık veya balçık sebebiyle kaydırıcı olması; delilin çürümesi. | Temelsiz kalarak zeval bulmayı ve dayanağın çökmesini öne çıkarır. |
| [مرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Pürüzsüzleşme, soyulma | Yüzeyin kabuk ve pürüzlerden arındırılarak kaygan, parlak cam gibi yapılması. | Yüzeyin parlaklık ve pürüzsüzlük vasfını hedefler; kayma fiilinin kendisi değildir. |
| [ملس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%B3.md) | Komşu | Düzlük, yumuşaklık | Cismanî yüzeyin girintisiz ve çıkıntısız olması hali. | Fiziksel dokuya odaklanır, düşürücü dinamizm taşıması şart değildir. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit olma, kök salma | Bir mekânda yahut zeminde kımıldamadan, sarsılmadan yerleşik kalma. | Ayağın ve dayanağın zemine tam intibakı ve tutunması halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زلق | Üzerinde durulamayan, ayağı kaydıran düzlük | Zeminin tutuculuğunu tamamen yitirmesi ve nesnenin kayarak yer değiştirmesi. | Kesin |
| Latince | labi, lubricare | Kaymak, pürüzsüzlükten ötürü düşmek | labi fiili yer değiştiren kaymayı, lubricus ise ayağı tutmayan kaygan yüzeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to slip, to slide, slippery | Kaymak, kaygan zemin | Fiziksel kaymayı ve sürtünmesiz yüzeyi verir; bakışla sarsma mecazını doğrudan içermez. | Güçlü |
| Almanca | ausrutschen, glatt | Ayağı kaymak, pürüzsüz ve kaygan | Sürtünme eksikliğinden doğan istikrarsızlığı ve kayganlığı eksiksiz karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | glisser, glissant | Kaymak, kaygan | Sürtünmesiz yüzey üzerinde kontrolsüzce ilerleme hareketini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زَلَقًا (İsim / Mastar) | Üzerinde bitki bitmeyen, ayak tutunmayan kaygan toprak | Zengin bahçe sahibinin kibirlenmesi üzerine bahçenin helak edilip pürüzsüz bir kaygan düzlüğe dönüştürülmesi bağlamı (Kehf [18:40](https://lisan.digital/tr/ayet/18:40.md)). |
| لَيُزْلِقُونَكَ (İf'âl Fiil) | Haset ve öfke dolu bakışlarla ayağını kaydırmak, makamından sarsmak | İnkârcıların Kur'an'ı işittiklerinde Hz. Peygamber'i kin ve nefret bakışlarıyla devirme arzusu bağlamı (Kalem [68:51](https://lisan.digital/tr/ayet/68:51.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nazar ve göz değmesi meselesi | Gözün veya haset dolu bir iradenin maddî varlık üzerinde sarsıcı ve devirici bir etkisinin (nazar) bulunup bulunmadığı. | Zihinsel veya hissî bir yönelimin maddî zemini sarsacak boyutta etki doğurabilmesi. |
| Fıkıh | Mazlaka (kaygan yol) tazmini | Umuma açık yolun kayganlaştırılarak insanların düşmesine veya hayvanların helakine sebebiyet verilmesi hâlinde tazmin sorumluluğu. | Kazaya ve düşmeye elverişli tutunaksız zemin oluşturma eylemi. |
| Tefsir | Nimetin zevali ve helak | Kehf Suresi'ndeki bahçenin üzerine inen afetin, geride basılacak bir toprak dahi bırakmayıp alanı mutlak bir kaygan düzlüğe çevirmesi. | Bütün dayanak noktalarının ve meyve verici zemin imkânlarının tamamen yok edilmesi. |
| Hadis | Sırat köprüsü tasviri | Ahiretteki Sırat'ın bir vasfı olarak geçen mezleka (مَزْلَقَةٌ مَدَحَّةٌ); ayağın sabit duramayacağı, tutunmanın ancak amel ile mümkün olacağı kaygan köprü. | Mutlak tutunaksızlık, düşme tehlikesinin had safhada olduğu geçit. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sırat ve akide istikameti | Zemin kaybı | İtikadî sapma | İnançta sarsılmaz temellerden kopulduğunda hakikat zemininden düşüşün kaçınılmaz olması. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve burhan | Delilsizlik | Fikrî savrulma | Bilimsel temeli ve dayanağı olmayan iddiaların akıl yürütme zeminini kayganlaştırması. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve otorite | İstikrarsızlaşma | Otorite kaybı | Adalet ve halk rızası gibi taban destekleri kaybolduğunda iktidarın yerinde duramayarak devrilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve mülkiyet | Spekülatif zemin | Varlık erimesi | Reel üretime dayanmayan kof servetin, Kehf kıssasındaki gibi bir anda pürüzsüzleşip yok olması. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması ($\mu \to 0$) | Klasik mekanikte iki yüzey arasındaki tutunmayı sağlayan pürüzlerin ortadan kalkmasıyla sürtünme kuvvetinin sıfırlanması ve cismin durdurulamaz bir ivmeyle kayması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal taban yitimi | Toplumsal normların aşınması sonucu bireylerin kurumsal ve ahlaki referans zeminlerini kaybederek güvensizlik ve belirsizlik içinde savrulması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çamur kayganlığına veya fiziksel bir düşmeye indirgeyerek, Kur'an'daki 'üzerinde hiçbir şeyin tutunamayacağı mutlak pürüzsüzlük' vasfını görememek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca fiziksel kaymayı değil; toprağın verimliliğini yitirip çölleşerek çıplak kayaya dönüşmesini ve psikolojik nefretin karşı tarafı yerinden söküp devirecek derecede şiddetli bir enerji üretmesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf [18:40](https://lisan.digital/tr/ayet/18:40.md)'taki afeti sadece bahçenin su altında kalması gibi anlamak, toprağın artık tohum dahi tutamayacak bir sertlik ve kayganlığa mahkûm olduğunu gözden kaçırmaya yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın felaket ve düşüş sahnelerinde kullandığı somut tasvir gücünü açığa çıkarır; dünyevî güvencelerin ve kibirli iddiaların nasıl aniden sürtünmesiz ve tutunaksız bir boşluğa dönüşebileceğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kibirli mülk sahiplerinin akıbetini anlatan kıssalarda (Kehf Suresi) ve peygambere yöneltilen düşmanca psikolojik taarruzların tasvirinde (Kalem Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevî yıkımın yalnızca soyut bir kavram olmadığını, fiziksel dünyadaki zemin kaybı, tutunaksızlık ve istikrarın tamamen silinmesi gerçeğiyle birleştiğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir yüzeyin tamamen pürüzsüz hale gelerek üzerindeki ayak veya nesnenin tutunma imkânını yok etmesi, sürtünmenin kesilerek cismin kontrolsüzce kayması.
- Soyut anlam: İnsanın basiret, meşruiyet, inanç veya iktidar zeminini yitirerek hiçbir noktaya tutunamayacak şekilde düşüşe ve sarsıntıya maruz kalması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin işleyebilmesi için zorunlu olan direnç, temas ve tutunma dinamiklerinin ortadan kalkması neticesinde doğan kontrolsüz çözülüş.
- LaTeX modeli: $$F_s = \mu N \quad \lim_{\mu \to 0} F_s = 0 \implies \Delta x \to \infty$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_s$ tutunmayı ve dengeyi sağlayan sürtünme kuvvetini, $\mu$ yüzeyin pürüzlülük ve tutuculuk katsayısını, $N$ ise zemine uygulanan dikey baskıyı temsil eder. Zemin زلق haline geldiğinde pürüzlülük katsayısı ($\mu$) sıfıra yaklaşır; buna bağlı olarak sistemi ayakta tutan karşı kuvvet ($F_s$) sıfırlanır ve nesnenin yerinden kayarak durdurulamaz biçimde sapması ($\Delta x$) kaçınılmaz hale gelir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/ayet/18:40.md) — زَلَقًا

فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا

Meal (IK): Rabbım bana senin bahçenden daha iyisini verebilir ve seninkinin üzerine gökten bir felaket gönderir de kaypak bir toprak haline getirebilir.

### [Kalem 68:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/ayet/68:51.md) — لَيُزْلِقُونَكَ

وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ

Meal (IK): Doğrusu o küfredenler, zikri işittiklerinde, az kalsın seni gözleriyle yiyeceklerdi. Ve o, mutlaka bir delidir, diyorlardı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zelk (ze) : Kaygan yer demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي واللام معهما
ق ز ل، ل ز ق، ز ل ق، ق ل ز مستعملات لزق: لَزِقَ الشيء بالشيء يلزَقُ لزُوقاً، والتَزَقَ الْتزاقاً.
واللَّزَقُ: هو اللوى تَلْتَزِقُ منه الرئة بالجنب.
وهذه الدار لزيقةُ هذه وبِلِزْقِها.
واللَّزوقُ واللاَزُوقُ: دواء للجرح يلزمه حتى يبرأ.
ولصق لغة في كله.
زلق: الزِّلَقُ: المَزْلَقَةُ.
والمِزلاقُ والمِزلاجُ: الذي تغلق به الباب.
والزَّلَقُ: العجز من كل دابة، قال:
كأنها حقباء بلقاء الزلق
يريد أتاناً.
وأَزْلَقَتِ الفرس: ألقت ولدها تاماً كالسقط.
وفرس مِزلاقٌ: كثير الإزلاق.
وناقة زَلوقٌ زلوج أي سريعة.
والتَزَلُقُ: صبغك البدن بالأدهان ونحوها.
وزَلقتُه: ملسته، والموضع مُزَلَّقٌ صار كالمَزْلَقةِ وإن لم يكن فيه ماء.
قلز: القَلزُ: ضرب من الشرب، قال مطيع بن إياس:
وندامى كلهم يق?		لز والقَلْزُ عتـيد
قزل: القَزَلُ: أسوأ العرج وهو أقزَلُ، وقَزِل يَقْزَل قَزَلاً.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **اللام** onlarla birlikte

**ق ز ل**، **ل ز ق**، **ز ل ق**، **ق ل ز** kullanımdadır.

**لزق**: **لَزِقَ** şey şeyle **يلزَقُ** **لزُوقاً**; ve **التَزَقَ** **الْتزاقاً**.

Ve **اللَّزَقُ**: o, **اللوى**’dır; ondan akciğer böğreğe **تَلْتَزِقُ**.

Ve bu ev, şunun **لزيقةُ**’sidir ve onun **بِلِزْقِها**’sıyladır.

Ve **اللَّزوقُ** ve **اللاَزُوقُ**: yara için bir ilaçtır; iyileşinceye kadar ona yapışır.

Ve **لصق** onun hepsinde bir dildir (lehçedir).

**زلق**: **الزِّلَقُ**: **المَزْلَقَةُ**.

Ve **المِزلاقُ** ve **المِزلاجُ**: onunla kapıyı kapattığın şey.

Ve **الزَّلَقُ**: her binek hayvanının arka kısmı; dedi ki:

كأنها حقباء بلقاء الزلق
bir dişi eşeği kasteder.

Ve **أَزْلَقَتِ** kısrak: yavrusunu tam olarak, düşük gibi, attı.

Ve **مِزلاقٌ** bir kısrak: çokça **الإزلاق** sahibi.

Ve **زَلوقٌ** **زلوج** bir dişi deve: yani hızlı.

Ve **التَزَلُقُ**: bedeni yağlarla ve benzerleriyle boyamandır.

Ve **زَلقتُه**: onu kayganlaştırdım (düzledim); ve yer **مُزَلَّقٌ** oldu; içinde su olmasa bile **المَزْلَقةِ** gibi oldu.

**قلز**: **القَلزُ**: içmeden bir tür; Mutî‘ b. İyâs dedi ki:

وندامى كلهم يق?		لز والقَلْزُ عتـيد

**قزل**: **القَزَلُ**: topallığın en kötüsü; o **أقزَلُ**’dır; ve **قَزِل** **يَقْزَل** **قَزَلاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

مكانٌ زَلَقٌ بالتحريك، أي دَحْضٌ. وهو في الأصل مصدر زَلِقَتْ رجلُه تَزْلَقُ زَلَقاً؛ وأَزْلَقَها غيره. والزَلَقُ أيضاً: عَجُزُ الدابّة. وأَزْلَقَتِ الناقةُ: أسقطتْ. والمَزْلَقُ والمَزْلَقَةُ: الموضع الذي لا تثبت عليه قدم، وكذلك الزَلاَّقَةُ. وقوله تعالى: "فتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً" أي أرضاً ملساءَ ليس بها شيء. والمِزْلاقُ: لغةٌ في المِزْلاج الذي يُغْلَق به الباب ويفتح بلا مفتاح. وفرسٌ مِزْلاقٌ: كثيرةُ الإزْلاقِ. والزَليقُ: السِقْطُ. وزَلَقَ رأسَه يَزْلُقُهُ زَلْقاً: حَلَقَه، وكذلك أَزْلَقَه وزَلَّقَهُ تَزْليقاً. ورَجلٌ زَلِقٌ وزُمَلِق وزُمالِقٌ وزُمَّلِقٌ وهو الذي يُنْزِلُ قبل أن يجامع. والزُلَّيْقُ بالضم والتشديد ضرب من الخوخ أملس، يقال له بالفارسية: شيفته رنك.

##### Türkçe

Bir yer **زَلَقٌ** (harekeli)dir; yani **دَحْضٌ** (kaygan). Ve o, aslında **زَلِقَتْ** onun ayağı **تَزْلَقُ** **زَلَقاً** (kaydı) sözünün masdarıdır; başkası da onu **أَزْلَقَها** (kaydırdı). Ve **الزَلَقُ** ayrıca: binek hayvanının sağrısıdır. Ve deve **أَزْلَقَتِ**: düşürdü. Ve **المَزْلَقُ** ve **المَزْلَقَةُ**: üzerinde ayak sabit durmayan yer; aynı şekilde **الزَلاَّقَةُ** da. Ve Yüce Allah’ın sözü: "فتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً" yani üzerinde hiçbir şey bulunmayan dümdüz, pürüzsüz bir yer. Ve **المِزْلاقُ**: kapının kendisiyle kapatılıp anahtarsız açıldığı **المِزْلاج** hakkında bir dildir (lehçedir). Ve **فرسٌ مِزْلاقٌ**: kaydırması çok olan. Ve **الزَليقُ**: düşük (düşen cenin). Ve **زَلَقَ** onun başını **يَزْلُقُهُ** **زَلْقاً**: onu tıraş etti; aynı şekilde onu **أَزْلَقَه** ve onu **زَلَّقَهُ** **تَزْليقاً** (tıraş etti). Ve bir adam **زَلِقٌ** ve **زُمَلِق** ve **زُمالِقٌ** ve **زُمَّلِقٌ**: o, cima etmeden önce inzal edendir. Ve **الزُلَّيْقُ** (ötre ile ve şeddeli) pürüzsüz bir şeftali türüdür; Farsçada ona: شيفته رنك denir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ل
قزل ، قلز ، زلق ، لقز ، زقل ، لزق .
لزق : قال الليث : يقال : لَزِق الشيءُ بالشيء يلزَق لُزُوقاً ، والتزَق التزَاقاً .
قال : واللزَق هو اللَّوَى تلتزِق الرِّئة بالجنب ، ويقال : هذه الدارُ لزيقة هذه ، وهذِه بِلْزِق هذِه ، واللَّزُوق واللازُوق دواءٌ يُسَوَّى للقرحة يلزمها حتى تبرأ بإذن الله .
أبو منصور : ويقال له : اللَّصُوق واللَّسوق وقد لزِق ولَصِق ولَسِق بمعنًى واحد ، والعربُ تُكنى باللِّزاق عن الجِمَاع .
وأنشد بعضهم :
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
يقول : لمّا رأَتْكَ ضعيفاً خرزت لك دَلْواً صغيرةً من جِلدِ عَنَاق .
وقال أبو الهيثم ، قال الأصمعي : الإلْزَاق أن يكبَرَ الرجُلُ فَيَلْزَق ذَكرُه ببَيضَته ، يقال : ألزق الرجُلُ وأقزَن إذا صارَ إلى هذه الحالَةِ .
لقز : قال ابن دُريد : يقال : لقزَه ووكزه بمعنًى واحد .
زلق : قال الليث : الزَّلَقُ : المكانُ الْمَزْلَقَةُ ، والزلق : العَجُز من كلِّ دابة .
وقال رؤبة :
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
قال : وأزلقتِ الفرَسُ إذا ألْقتْ ولدَها تامّاً فهي مُزلق ، وفرَسٌ مِزلاق إذا كثر ذلك منها .
وروى أبو عبيد عن الأصمعي : إذا ألْقتِ الناقةُ ولدَها قبْل أن يَسْتبين خلقه وقبل الوقتِ قيلَ أزلقت وأجهضت ، وهيَ مُزلق ومُجْهضٌ .
أبو منصور : وهذا هو الصوابُ لا ما قال
الليث ، إذ لا يكون الإزلاق إلا قبل التَّمامِ .
وقال الليث : ناقةٌ زُلوق زُلوجٌ : أي : سريعةٌ .
قال : والتَّزَلُّقُ : صَبْغُكَ البَدن بالأدهان ونحوها ، والتّزْليق : تَمليسُكَ الموضعَ حتى يَصيرَ كالمَزْلقة ، وإن لم يَكن فيه ماءٌ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
قرأَهَا نافعٌ : لَيزْلِقونَكَ مِن زَلَقْتُ .
وقال الفرَّاءُ : العربُ تقولُ للذي يحلِق الرّأس قد زَلَقه وأزْلقهُ .
قال : ومعنى قوله ) كَفَرُواْ ( : أي : ليَرْمُون بك ويُزِيلونكَ عن موضعك بأَبصارهم كما تقولُ : كاد يَصرعُني شدَّةُ نظره ، وهو بَيِّنٌ من كلام العرب كثيرٌ .
وقال أبو إسحاق : مذهبُ أهل اللغة في مثل هذا أنَّ الكفّارَ من شدة إبْغَاضهم لكَ وعَداوَتهم يكادون بنظرهم إليكَ نظرَ البَغْضاء أن يَصْرَعوك . يقال : نظر فلانٌ إليَّ نظراً كاد يأْكلني وكاد يَصرَعُنِي .
وقال القُتيبيُّ : أراد أنهم ينظرون إليك إذا قرأت القرآن نظراً شديداً بالْعداوَةِ والبَغْضَاء يكاد يُسْقِطُكَ .
وأنشد :
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
أبو منصورٍ : وقد قال بعضُ أهلِ التفسير في قوله ) كَفَرُواْ ( أي : يُصِيبُونَك بعُيونهم كما يصيبُ العائنُ مَعِينَه .
وقال الفرَّاء : كانت العربُ إذا أراد أحدهم أن يَعتَانَ مالَ رجلٍ بعيْنه تَجوَّعَ ثلاثاً ثم تعرَّض لذلك المال ، فقال : تاللَّهِ ما رأيتُ مالاً أكثر ولا أَحسن فيتساقطُ فأَرادوا برسول الله مِثلَ ذلك ، فقالوا : ما رأيْنا مثل حُجَجِه ونظروا إليه ليَعينوه .
قال الله جلَّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
قال الفرَّاء : زَلَقاً لا نباتَ فيه .
وقال الأخفش : لا يَثبُت عليه القدمان ، والعرب تقول : رجلٌ زَلِق وزُمَّلِق ، وهو الشَّكّاز الذي يُنْزِلُ إذا حدَّثَ المرأة من غير جِمَاع .
وأنشد الفرَّاء :
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
ويقال : زلَق رأسَه وأَزْلقه وزلّقه إذا حَلقه ، ثلاثُ لُغاتٍ .
وَفي حديث عليَ عليه السلام : أنّه رأَى رجلين خرجا من الحمَّام مُتَزلِّقين ؛ فقال : مَن أنتُما ، قالا : من المهاجرين ، قال : كذَبتُما ، ولكنكما من المُفَاخِرين .
يقال : تَزلق فلانٌ وتَزيَّق إذا تنعَّم حتى يَكونَ للونِه بَصِيصٌ ولبَشَرته بَرِيق .
ويقال للمصْنَعة : زلَقةٌ وزَلفَةٌ بالقاف والفَاء .
قلز : قال الليث : القَلْزُ : ضرْبٌ من الشُّرْب .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي قال : القلْزُ : قَلْزُ الغُراب والعُصفور في مِشيَتِه .
قال : وكلُّ ما لا يَمشي مشياً فهو يَقلِزُ .
قال : ومنه قولُ الشُّطَّار : قَلز في الشَّرَاب أي قذف بيدِه النَّبيذَ في فمِه كما يَقلِزُ الْعُصفور . وأنشد :
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ زقل : أهمله الليث .
وقال ابنُ دُريد : الزَّقْلُ منه اشتِقاق الزّوَاقيلِ ، وهم قومٌ بناحيةِ الْجزيرة وما حولها ، وزَوْقلَ فلانٌ عِمامتَه إذا أَرْخَى لها طرَفيْن من ناحَيَتَيْ رأسه .
قزل : أبو عبيد . عن أبي عمرو : قزَل الرجلُ يَقزِلُ : إذا مشَى مِشية المقطوع الرِّجْل .
قال : والْقزَلُ : أسْوَأُ الْعَرَج .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الأقزَلُ : الدّقيق السَّاق الأعرَج ، لا يَكونُ أَقزَلَ حتى يجمَعَهما وقد قزِلَ يَقزَلُ قزَلاً فهو أقزَل .

##### Türkçe

ق ز ل
قزل ، قلز ، زلق ، لقز ، زقل ، لزق .

**لزق** : Leys dedi: **لَزِق** şey şey’e **يلزَق** **لُزُوقاً** (yapışmak olarak) denir; ve **التزَق** **التزَاقاً** (yapışıp tutunmak olarak).
Dedi: ve **اللزَق** o **اللَّوَى**’dır; akciğer böğre yapışır. Ve denir: bu ev şu evin **لزيقة**’sidir; ve bu, şunun **بِلْزِق**’idir. Ve **اللَّزُوق** ve **اللازُوق** bir ilaçtır; yara için yapılır, Allah’ın izniyle iyileşinceye kadar ona yapışıp tutar.
Ebu Mansur: ve ona **اللَّصُوق** ve **اللَّسوق** da denir; ve **لزِق** ve **لَصِق** ve **لَسِق** bir tek anlamdadır. Ve Araplar, **اللِّزاق** ile cinsel birleşmeden kinaye yaparlar.
Bazıları şöyle inşad etti:
دَلْوٌ فَرَتْها لكَ مِن عَناق
لمّا رَأَت أَنَّكَ بئس الساقي
وجَرّبت ضعفكَ في اللِّزاق أرادَ في مجامعته إياها .
Der ki: seni zayıf görünce, sana **عَناق** derisinden küçük bir kova dikti.
Ebu’l-Heysem dedi, Asmaî dedi: **الإلْزَاق** erkeğin büyümesi ve onun erkeklik uzvunun yumurtalığına yapışmasıdır; denir: adam **ألزق** oldu ve **أقزَن** oldu; bu hâle gelince.

**لقز** : İbn Düreyd dedi: **لقزَه** ve **وكزه** bir tek anlamdadır denir.

**زلق** : Leys dedi: **الزَّلَقُ**: **الْمَزْلَقَةُ** olan yer; ve **الزلق**: her binek hayvanının kıçı.
Rü’be dedi:
كأنهَا حَقْباءُ بَلقاءُ الزّلق
Dedi: kısrak **أزلقتِ**; yavrusunu tam olarak attığı zaman; o hâlde o **مُزلق**’tır. Ve **مِزلاق** kısrak: bu ondan çok olunca.
Ebu Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: deve yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığında **أزلقت** ve **أجهضت** denir; o **مُزلق** ve **مُجْهضٌ**’dur.
Ebu Mansur: doğru olan budur, Leys’in dediği değil; çünkü **الإزلاق** ancak tamamlanmadan önce olur.
Leys dedi: **زُلوق زُلوجٌ** deve: yani hızlı.
Dedi: **التَّزَلُّقُ**: bedenini yağlarla ve benzerleriyle boyamandır; ve **التّزْليق**: yeri düzleştirip kaygan yer gibi yapmandır; onda su olmasa bile.
Allah, aziz ve celil, dedi: ( الصَّالِحِينَ وَإِن يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُواْ لَيُزْلِقُونَكَ ) ( القلم : 51 ) .
Nafi onu şöyle okudu: **لَيزْلِقونَكَ**; **زَلَقْتُ**’dan.
Ferrar dedi: Araplar, başı tıraş eden kimse için “onu **زَلَقه** ve **أزْلقهُ**” derler.
Dedi: ( **كَفَرُواْ** ) sözünün anlamı: yani gözleriyle seni atacaklar ve seni yerinden giderecekler; senin dediğin gibi: “bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu”; ve bu, Arapların sözünden açıktır, çoktur.
Ebu İshak dedi: dil ehlinin bu gibide mezhebi şudur: kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, sana buğz bakışıyla bakmalarıyla seni neredeyse yere serecekler. Denir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti.
Kuteybî dedi: murat, Kur’an okuduğunda sana düşmanlık ve buğz ile şiddetli bir bakışla bakmalarıdır; seni neredeyse düşürecek.
Şöyle inşad etti:
يَتَقَارَضُون إذا الْتقوْا في مَوْطِنٍ
نظَراً يُزيل مَواطِىءَ الأَقدامِ
Ebu Mansur: tefsir ehlinden bazıları ( **كَفَرُواْ** ) sözünde “sana gözleriyle isabet ettirirler; nazar edenin, nazar edilene isabet ettirmesi gibi” demiştir.
Ferrar dedi: Araplar, birinin malına gözüyle nazar etmek istediğinde üç gün aç kalır, sonra o mala yönelirdi; sonra derdi: “Vallahi, daha çok ve daha güzel bir mal görmedim”; böylece (mal) dökülüp giderdi. Resulullah hakkında da bunun benzerini istediler; “onun hüccetleri gibisini görmedik” dediler ve ona baktılar ki ona nazar etsinler.
Allah, aziz ve celil, dedi: ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) .
Ferrar dedi: **زَلَقاً**: üzerinde bitki olmayan.
Ahfeş dedi: üzerinde iki ayak sabit durmaz. Ve Araplar der: **زَلِق** ve **زُمَّلِق** adam; o, kadına cinsel birleşme olmaksızın konuştuğunda boşalan **الشَّكّاز**’dır.
Ferrar şöyle inşad etti:
إنّ الجُلَيْدَ زَلِق وزُمَّلِقْ
جاءتْ به عَنْسٌ من الشام تَلِقْ
Ve denir: başını **زلَق** etti ve **أَزْلقه** ve **زلّقه**; onu tıraş ettiğinde; üç lugat.
Ali’nin (ona selam olsun) hadisinde: hamamdan **مُتَزلِّقين** olarak çıkan iki adam gördü; dedi: siz ikiniz kimsiniz? Dediler: muhacirlerdeniz. Dedi: ikiniz yalan söylediniz; fakat siz ikiniz **المُفَاخِرين**’densiniz.
Denir: falan **تَزلق** etti ve **تَزيَّق** etti; öyle nimet içinde yaşadı ki rengine bir parıltı ve derisine bir parlaklık olur.
Ve **المصْنَعة** için denir: **زلَقةٌ** ve **زَلفَةٌ**; **القاف** ve **الفَاء** ile.

**قلز** : Leys dedi: **القَلْزُ**: içmeden bir tür.
Münzirî bana haber verdi; Sa’leb’den; İbnü’l-A’râbî’den; dedi: **القلْزُ**: karganın ve serçenin yürüyüşünde **قَلْزُ**’udur.
Dedi: yürüyüşle yürümeyen her şey **يَقلِزُ** eder.
Dedi: ve ondan, serserilerin sözü: içkide **قَلز** etti; yani serçenin **يَقلِزُ** etmesi gibi, elindeki nebizi ağzına attı. Şöyle inşad etti:
يَحْجُلُ فيها مَقلز الحُجُولِ نَعْباً عَلَى شِقَّيْهِ كالمشْكُولِ يَخُطُّ لامَ أَلِفٍ مَوْصولِ

**زقل** : Leys onu ihmal etti.
İbn Düreyd dedi: **الزَّقْلُ**’dan **الزّوَاقيلِ**’in iştikakı vardır; onlar **الْجزيرة** tarafında ve çevresinde bir kavimdir. Ve falan, sarığını **زَوْقلَ** etti; başının iki yanından ona iki ucu salıverdiğinde.

**قزل** : Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: adam **قزَل** eder **يَقزِلُ**: ayağı kesik kimsenin yürüyüşüyle yürüdüğünde.
Dedi: ve **الْقزَلُ**: topallığın en kötüsü.
Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **الأقزَلُ**: ince bacaklı topal; ikisini birleştirmedikçe **أَقزَلَ** olmaz. Ve **قزِلَ** eder **يَقزَلُ** **قزَلاً**; o hâlde o **أقزَل**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء واللام وما يثلثهما)
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
(زلج) الزاء واللام والجيم أُصَيْلٌ يدلُّ على الاندفاع والدَّفْع. من ذلك المُزَلَّج من العيش، وهو المُدَافعُ بالبُلْغَة. والمُزَلَّج: الذي يُدفَع عن كلِّ خيرٍ من كِفَايةٍ وغَناء. قال:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
والزَّلْج: السُّرْعَة في المشْيِ وغيرِه، وكلُّ سريعٍ  زالجٌ. وسَهْمٌ([4]) زالجٌ: يتزَلّج من القَوس. والمُزَلَّج: المدفوع عن حَسَبه. فأمّا المِزْلاج فالمرأة الرَّسْحَاء، وكأنها شُبِّهت في دِقّتها بالسَّهم الزّالج.
(زلح) الزاء واللام والحاء ليس بأصل في اللغة منقاسٍ، وقد جاءت فيه كلماتٌ الله أعلَمُ بصحَّتها، يقولون: قَصعة زَلَحْلَحَةٌ، وهي التي لا قَعْرَ لها.
وقال ابن السِّكيت: الزَّلَحْلَحُ من الرِّجال: الخفيف([5]). وقالوا: الزَّلَحْلَحُ الوادي الذي ليس بعميقٍ: فإن كان هذا صحيحاً فالكلمةُ تدلُّ على تبسُّط الشَّيءِ من غير قعر يكون لـه.
(زلخ) الزاء واللام والخاء أصلٌ إنْ صحَ يدلُّ على تزلُّق الشَّيء. فالزَّلْخ: المَزَِلَّة. ويقال بئرٌ زَلُوخٌ، إذا كان أعلاها مَزَِلّة يُزْلِق مَنْ قام عليه. ويقال إنَّ الزَّلْخ: رفْعُك يدَك في رَمْي السهم إلى أقصى ما تقدِرُ عليه، تريد به الغَلْوة([6]). قال:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
وقال بعضهم الزَّلْخُ: أقصى غايةِ المغَالي، ويقولون: إن الزُّلَّخَة عِلّة([8]). وهو كلامٌ يُنْظَرُ فيه.
(زلع) الزاء واللام والعين أصلٌ يدلُّ على تَفَطُّرٍ وزَوَالِ شيء عن مكانه. فالزَّلَع: تفطُّر الجِلد. تَزَلَّعَت يدُهُ: تشقَّقَت. ويقال: زَلِعَت جراحته: فسدَتْ. قال الخليل: الزَّلَع: شُقاقُ ظاهِرِ الكفّ. فإن كانَ في الباطن فهو كَلَع. والزَّلْع: استلابُ شيءٍ في خَتْل.
(زلف) الزاء واللام والفاء يدلُّ* على اندفاعٍ وتقدمٍ  في قرب إلى شيء. يقال من ذلك ازدَلَف الرجلُ: تقدَّم. وسمِّيَت مُزْدَلِفَة بمكة، لاقترابِ الناس إلى مِنَىً بعد الإفاضة من عَرَفات. ويقال لفُلانٍ عند فلانٍ زُلفَى، أي قرْبى. قال الله جلَّ وعزَّ: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾  [ص 25 و 40]. والزَّلف والزُّلْفَة: الدَّرجة والمنْزلة. وأزْلَفت الرجلَ إلى كذا: أدنَيته. فأما قولُ القائل:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])فقال قومٌ: الزَّلَف: الأجاجِينُ الخُضْر. فإن كان كذا فإِنما سُمِّيَت بذلك لأن الماء لا يثبُت فيها عند امتلائِها، بل يندفع. وقال قومٌ: المزالف هي بلادٌ بين البرِّ والرِّيف. وإنّما سُمِّيت بذلك لقُرْبِها من الرِّيف. وأما الزُّلَف من الليل، فهي طوائفُ منه؛ لأنَّ كلَّ طائفةٍ منها تقربُ من الأخرى.
(زلق) الزاء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تزلُّج الشيء عن مقامهِ. من ذلك الزَّلَق. ويقال أَزْلَقَتِ الحامل، إذا أَزْلَقَتِ ولدَها. ويقال ـ وهو الأصحُّ ـ إِذا ألقَتِ الماء ولم تقبَلْهُ رَحِمُها. والمَزْلَقَة والمَزْلَق: الموضع لا يُثْبَت عليه. فأمَّا قَولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. فحقيقة معناه أنَّه مِنْ حِدّة نظرِهما حَسَدَاً، يكادون يُنحُّونَك عن مكانِك. قال:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
ويقال إنَّ الزَّلِق: الذي إذا دنا من المرأة رَمَى بِمائِهِ قبل أن يَغْشاها. قال:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
وقال ابنُ الأعرابيّ: زَلَقَ الرَّجلُ رأسه: حَلَقه. فأما قولُ رُؤبة:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
فيقال إنّ الزَّلَق العَجُز منها ومِنْ كلِّ دابة. وسُمِّيت بذلك لأنَّ اليدَ تَزْلَقُ عنها، وكذلك ما يصيبُها من مَطَرٍ وندى. والله أعلم.
--------------ـــــ
([1]) قطعة من بيت لـه في معلقته. وهو بتمامه:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) هو كغرفة وتمرة وشجرة ولمزة.
([3])  كذا في الأصل: ولم أجده لغيره.
([4]) في الأصل: "ومنهم" صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([6]) الغلوة: قدر رمية  بسهم. وفي اللسان والتاج: "تريد به بعد الغلوة". لكن ورد هكذا في الأصل والمجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (مرخ، غلا).
([8]) قال ابن سيده: وهو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
 ([9]) الرجز للعماني ، كمافي اللسان (زلف).
([10]) البيت في البيان والتبيين: (1: 11)، من مكتبة الجاحظ. وأنشده في اللسان (قرض، زلق)، وصدره:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) هو للقلاخ بن حزن المنقري. وكذا أنشده في اللسان (زملق)، والمخصص (5: 115): "إن الحصين". على أنه ذكر أن صواب روايته: "إن الجليد" وهو الجليد الكلابي. وذلك لأن في الرجز: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) سبق إنشاد البيت في (حقب)، وسيعيده في (غني). وهو في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق)، والمخصص (6: 143).

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**اللام** وما يثلثهما)
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**; pürüzsüzlükte incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ondan şey şâz da olabilir. Asıl **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**: kendisiyle kura çekilen bir ok’tur. Onlar bunu câhiliyyede yaparlardı; İslâm’da ise, O’nun (azze ve celle) sözüyle haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denilir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, teşbih üzerinedir.
Ve derler: **رجلٌ مُزَلَّمٌ**: zayıf. Ve **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan şeydir; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. Ve **الزَّلَمُ** dahi: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**’dır. Ve babdan **المُزَلَّم**: kötü gıdalı (kötü beslenen)dir; ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denilmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlis olandır; asıl ise, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmiş olmasıdır. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denilir ki o, zamandır; ve denilir ki aslan **الأزلم الجَذَع** diye adlandırılır.([3])

(**زلج**) **الزاء** ve **اللام** ve **الجيم**; itiliş ve itmeye delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: geçimden **المُزَلَّج**; o, azıkla (yetecek kadarla) savuşturandır. Ve **المُزَلَّج**: her hayırdan, yeterlilikten ve zenginlikten uzaklaştırılandır. Dedi ki:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
Ve **الزَّلْج**: yürüyüşte ve başkasında sürattir; her süratli **زالج**’dir. Ve **سَهْمٌ**([4]) **زالجٌ**: yaydan kayıp gider. Ve **المُزَلَّج**: soyundan (hasebinden) uzaklaştırılmış olandır. **المِزْلاج**’a gelince, o, geniş kalçalı kadındır; sanki inceliğinde **السَّهم الزّالج**’e benzetilmiştir.

(**زلح**) **الزاء** ve **اللام** ve **الحاء**; dilde kıyaslı bir asıl değildir; onda, Allah doğruluğunu daha iyi bilmek üzere, birtakım kelimeler gelmiştir. Derler: **قَصعة زَلَحْلَحَةٌ**; o, dibi olmayan (çukurluğu olmayan)dır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: erkeklerden **الزَّلَحْلَحُ**: hafif([5]). Ve dediler: derin olmayan vadi **الزَّلَحْلَحُ**’tur. Eğer bu sahih ise, kelime, bir çukur (dip) olmaksızın şeyin yayılıp düzleşmesine delâlet eder.

(**زلخ**) **الزاء** ve **اللام** ve **الخاء**; sahih ise, şeyin kaymasına delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الزَّلْخ**: kaygan yer (**المَزَِلَّة**). Ve denilir: **بئرٌ زَلُوخٌ**; eğer onun üstü kaygan bir yer olup üzerinde duran kimseyi kaydırırsa. Ve denilir ki **الزَّلْخ**: oku atmada elini, gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; bununla **الغَلْوة**([6])’yi kastedersin. Dedi ki:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
Ve bazısı dedi: **الزَّلْخُ**; en uzak atışların en uç gayesidir. Ve derler: **الزُّلَّخَة** bir hastalıktır([8]). Bu, kendisinde bakılacak bir sözdür.

(**زلع**) **الزاء** ve **اللام** ve **العين**; çatlama ve bir şeyin yerinden ayrılıp gitmesine delâlet eden bir asıldır. O hâlde **الزَّلَع**: derinin çatlamasıdır. **تَزَلَّعَت يدُهُ**: çatladı. Ve denilir: **زَلِعَت جراحته**: bozuldu. Halîl dedi ki: **الزَّلَع**: avucun dışının yarılmasıdır; eğer içte ise o **كَلَع**’dır. Ve **الزَّلْع**: hile ile bir şeyi kapıp almaktır.

(**زلف**) **الزاء** ve **اللام** ve **الفاء**; bir şeye yakınlıkta itiliş ve ilerlemeye delâlet eder. Bundan denilir: **ازدَلَف الرجلُ**: ilerledi. Ve Mekke’de **مُزْدَلِفَة** adlandırıldı; Arafat’tan dönüşten sonra insanların Minâ’ya yaklaşmaları sebebiyle. Ve denilir: falanın, falan yanında **زُلفَى**’sı vardır; yani yakınlığı. Allah (azze ve celle) dedi: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾ [ص 25 و 40]. Ve **الزَّلف** ve **الزُّلْفَة**: derece ve menzildir. Ve **أزْلَفت** adamı şuna: onu yaklaştırdın. Şu söyleyenin sözüne gelince:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])
bir kavim dedi: **الزَّلَف**; yeşil küplerdir. Eğer böyle ise, ona bu ancak, su dolu iken onda durmayıp bilakis itilip aktığı için ad verilmiştir. Ve bir kavim dedi: **المزالف**; kır ile kırsal (köy) arasında beldelerdir. Ona bu ancak, kırsala yakınlığı sebebiyle ad verilmiştir. Ve geceden **الزُّلَف**’e gelince, o, ondan bölüklerdir; çünkü onun her bölüğü ötekine yaklaşır.

(**زلق**) **الزاء** ve **اللام** ve **القاف**; şeyin yerinden kaymasına delâlet eden tek bir asıldır. Bundan **الزَّلَق**. Ve denilir: **أَزْلَقَتِ الحامل**; eğer çocuğunu düşürürse. Ve denilir — ki daha sahih olan odur — eğer suyu atıp rahmi onu kabul etmezse. Ve **المَزْلَقَة** ve **المَزْلَق**: üzerinde durulup sabit kalınmayan yerdir. O’nun (celle senâuhu) sözüne gelince: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]; mânâsının hakikati, hased olarak bakışlarının keskinliğinden, seni yerinden uzaklaştıracak hâle gelmeleridir. Dedi ki:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
Ve denilir ki **الزَّلِق**: kadına yaklaştığında, ona girmeden önce suyunu atan kimsedir. Dedi ki:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زَلَقَ الرَّجلُ رأسه**: onu tıraş etti. Rü’be’nin sözüne gelince:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
denilir ki **الزَّلَق**; onun ve her binen hayvanın kıçıdır. Ona bu ad verilmiştir; çünkü el ondan kayar; ve ona isabet eden yağmur ve çiy de böyledir. Allah daha iyi bilir.

--------------ـــــ
([1]) Muallakasındaki bir beytin parçasıdır. Tamamı şudur:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) O, **غرفة** ve **تمرة** ve **شجرة** ve **لمزة** gibidir.
([3]) Asılda böyledir: ve onu başkasında bulmadım.
([4]) Asılda: “**ومنهم**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) **القاموس**’ta zikredildi, **اللسان**’da zikredilmedi.
([6]) **الغلوة**: ok ile atış miktarıdır. **اللسان** ve **التاج**’da: “**تريد به بعد الغلوة**”. Lâkin asıl ve **المجمل**’de böyle vârid olmuştur.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır (**مرخ**، **غلا**).
([8]) İbn Sîde dedi ki: o, sırt ve böğürde olan bir hastalıktır; ve şu beyti okudu:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
([9]) Recez, el-‘Umânî’nindir; **اللسان**’da (**زلف**) böyledir.
([10]) Beyit **البيان والتبيين**’de: (1: 11), Câhiz kütüphanesinden. **اللسان**’da (**قرض**، **زلق**) onu okudu; ve صدر’ı:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) O, el-Kalâh b. Huzn el-Munkarî’nindir. **اللسان**’da (**زملق**) ve **المخصص** (5: 115)’te onu şöyle okudu: “**إن الحصين**”. Bununla beraber, rivayetinin doğrusunun: “**إن الجليد**” olduğunu zikretti; o da el-Celîd el-Kilâbî’dir. Bu, recezde: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق* bulunduğu içindir.
([12]) Beytin okunması (**حقب**)’da geçti; ve (**غني**)’de onu iade edecektir. O, divanında 104’te ve **اللسان**’da (**حقب**، **زلق**) ve **المخصص** (6: 143)’tedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزلق والزلل متقاربان، قال: ﴿صعيدا زلقا﴾ [الكهف/40]، أي: دحضا لا نبات فيه، نحو قوله: ﴿فتركه صلدا﴾ [البقرة/264]، والمزلق: المكان الدحض. قال: ﴿ليزلقونك بأبصارهم﴾ [القلم/51]، وذلك كقول الشاعر:
*نظرا يزيل مواضع الأقدام*
(البيت:
*يتقارضون إذا التقوا في منزل**نظرا يزيل مواضع الأقدام*
وقد تقدم في مادة (دحض) ؛ وهو في اللسان (زلق) )
ويقال: زلقه وأزلقه فزلق، قال يونس (يونس بن حبيب، من أصحاب أبي عمرو بن العلاء، روى عنه سيبويه والكسائي. توفي سنة 182 ه. انظر: بغية الوعاة 2/365) : لم يسمع الزلق والإزلاق إلا في القرآن، وروي أن أبي بن كعب (صحابي جليل، أحد قراء الصحابة، توفي سنة 30 هجري) قرأ: (وأزلقنا ثم الآخرين) (سورة الشعراء: آية 64، وهي قراءة شاذة، قرأ بها أبي بن كعب وابن عباس.
والقراءة الصحيحة المتواترة ﴿وأزلفنا﴾ بالفاء. انظر: تفسير القرطبي 13/107) أي: أهلكنا.

##### Türkçe

- **الزلق** ve **الزلل** birbirine yakındır; dedi: ﴿صعيدا زلقا﴾ [الكهف/40], yani: içinde bitki olmayan kaygan zemin, onun şu sözü gibi: ﴿فتركه صلدا﴾ [البقرة/264]; ve **المزلق**: kaygan yer. Dedi: ﴿ليزلقونك بأبصارهم﴾ [القلم/51]; ve bu, şairin sözü gibidir:
*نظرا يزيل مواضع الأقدام*
(beyit:
*يتقارضون إذا التقوا في منزل**نظرا يزيل مواضع الأقدام*
Ve (دحض) maddesinde daha önce geçti; ve o, Lisân’da (زلق)’tır.)
Ve denilir: **زلقه** ve **أزلقه**; böylece **فزلق**. Yûnus dedi: **الزلق** ve **الإزلاق**’ın ancak Kur’ân’da işitildiği; ve rivayet olundu ki Übeyy b. Ka‘b okudu: (وأزلقنا ثم الآخرين) (Sûretü’ş-Şu‘arâ’: âyet 64; ve o, şâz bir kıraattir; Übeyy b. Ka‘b ve İbn Abbâs onunla okudu.
Ve sahih mütevâtir kıraat ﴿وأزلفنا﴾ **بالفاء**’dır. Bkz.: Tefsîru’l-Kurtubî 13/107) yani: helâk ettik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ل ق
مكان زلق ومزلقة ‏"‏ صعيداً زلقاً ‏"‏ وزلق المكان‏:‏ ملسه حتى صار مزلقة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أزلقت الرمكة‏:‏ أسقطت وهي مزلاق وولدها زليق‏.‏
وزلق رأسه وزلقه‏:‏ حلقه وملّسه ورأسـه محلـوق مزلـوق‏.‏
وتزلـق الرجـل‏:‏ صنـع نفسـه بالأدهـان‏.‏
ونظـر إليـه نظـراً يزلـق الأقدام.

##### Türkçe

ز ل ق
Kaygan yer ve kaydırak: “kaygan bir zemin”; ve yer **زلق** oldu: onu pürüzsüzleştirdi, ta ki kaydırak oldu.

Mecazdan: **أزلقت** kısrak: düştü; o **مزلاق**tır; ve yavrusu **زليق**tir.

Başını **زلق** etti ve onu **زلقه**: onu tıraş etti ve pürüzsüzleştirdi; ve başı tıraşlı, **مزلوق**tur.

Adam **تزلـق** oldu: kendisini yağlarla yaptı.

Ona, ayakları kaydıran bir bakışla baktı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّلَقُ: الزَّللُ، زَلِقَ زَلَقاً وأَزْلَقَه هو. والزَّلَقُ: المكان المَزْلَقة. وأَرض مَزْلقة ومُزْلقة وزَلَقٌ وزَلِقٌ ومَزْلَق: لا يثبت عليها قدم، وكذلك الزَّلاَّقة؛ ومنه قوله تعالى: فتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً؛ أَي أَرْضاً مَلْساء لا نبات فيها أَو ملساء ليس بها شيء؛ قال الأَخفش: لا يثبت عليها القدمان. والزَّلَقُ: صَلا الدابة؛ قال رؤبة: كأَنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ،
أَو حادِرُ الليِّتَينِ مَطويّ الحق
(* قوله «الحق» هكذا في الأصل)
والزَّلَقُ: العَجُز من كل دابة. وفي الحديث: هَدَرَ الحَمامُ فزَلِقَت الحمامة؛ الزَّلَقُ العَجُز، أَي لمَّا هدر الذكر ودار حول الأُنثى أَدارت إِليه مؤخرَها. ومكان زَلَقٌ، بالتحريك، أَي دَحْضٌ، وهو في الأَصل مصدر قولك زَلِقَت رجلُه تَزْلَقُ زَلَقاً وأَزْلَقها غيرُه. وفي الحديث: كان اسْمُ تُرْسِ النبي، صلى الله عليه وسلم، الزَّلوقَ أَي يَزْلَق عنه السلاح فلا يَخْرقه. وزَلَّقَ المكانَ: مَلَّسه. وزَلَق رأْسَه يَزْلِقُه زَلْقاً: حلَقه وهو من ذلك، وكذلك أَزْلَقَه وزَلَّقَه تزليقاً ثلاث لغات. قال ابن بري: وقال علي بن حمزة إِنما هو زَبَقَه، بالباء، والزَّبْقُ النَّتْفُ لا الحَلْق. والتَّزْلِيقُ: تمْلِيسُك الموضِعَ حتى يصير كالمَزْلَقةِ، وإِن لم يكن فيه ماء. الفراء: يقول للذي يحلِقُ الرأْس قد زَلَّقَه وأَزْلَقه. أَبو تراب: تَزَلَّقَ فلان وتَزَيَّقَ إِذا تزَيَّن. وفي الحديث: أَن عليّاً رأَى رجُلين خرجا من الحمّام مُتزلِّقَين فقال: مَنْ أَنتما؟ قالا: من المهاجرين، قال: كذبتما ولكنكما من المُفاخِرين تَزَلَّق الرجل إِذا تنعم حتى يكون للونه بَرِيقٌ وبَصِيص. والتزلُّق: صِبْغةُ البدن بالأَدهان ونحوها.
وأَزْلَقت الفرسُ والناقةُ: أَسْقَطت، وهي مُزْلِق، أَلْقَتْ لغير تمام، فإِن كان ذلك عادة لها فهي مِزلاق، والولد السقط زَلِيق؛ وفرس مِزْلاقٌ: كثير الإِزْلاق. الليث: أَزْلَقَت الفرسُ إِذا أَلقَتْ ولدَها تامّاً. الأَصمعي: إِذا أَلقت الناقة ولدها قبل أَن يَسْتَبين خَلْقُه وقبل الوقت قيل أَزْلَقَت وأَجهَضَت، وهي مُزْلِق ومُجْهِض، قال أَبو منصور: والصواب في الإِزْلاق ما قاله الأَصمعي لا ماقاله الليث.
وناقة زَلوق وزَلوجٌ: سريعة. وريحٌ زَيْلَقٌ: سريعة المرّ؛ عن كراع. والمِزْلاقُ: مِزْلاجُ الباب أَو لغة فيه، وهو الذي يُغْلق به الباب ويفتح بلا مفتاح. وأَزْلَقَه ببصره: أَحدَّ النظر إِليه، وكذلك زَلَقه زَلَقاً وزَلَّقه؛ عن الزجاجي. ويقال: زَلَقَه وأَزْلَقَه إِذا نحّاه عن مكانه. وقوله تعالى: وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم؛ أَي ليُصِيبُونك بأَعينهم فيزِيلونك عن مقامك الذي جعله الله لك، قرأَ أَهل المدينة ليَزْلِقونك، بفتح الياء، من زَلَقْت وسائرُ القراء قرؤوها بضم الياء؛ الفراء: لَيُزْلِقونك أَي لَيَرْمون بك ويُزيلونك عن موضعك بأَبصارهم، كما تقول كاد يَصْرَعُني شدَّةُ نظرهه وهو بيِّن من كلام العرب كثير؛ قال أَبو إِسحق: مذهب أَهل اللغة في مثل هذا أَن الكفار من شدةِ إِبْغاضِهم لك وعداوتهم يكادون بنظرهم إِليك نظر البُغَضاء أَن يصرعوك؛ يقال: نظر فلان إِليَّ نظراً كاد يأْكلني وكاد يَصْرَعُني، وقال القتيبي: أَراد أَنهم ينظرون إِليك إِذا قرأْت القرآن نظراً شديداً بالبغضاء يكاد يُسْقِطك؛ وأَنشد:
يَتقارَضونَ، إِذا الْتَقَوْا في مَوْطِنٍ،
نظراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ
وبعض المفسرين يذهب إِلى أَنهم يصيبونك بأَعينهم كما يُصِيب الغائنُ المَعِينَ؛ قال الفراء: وكانت العرب إِذا أَراد أَحدهم أَن يَعْتانَ المالَ يجُوع ثلاثاً ثم يعرِض لذلك المال، فقال: تالله ما رأَيت مالاً أكثرَ ولا أَحسنَ فيتساقط، فأَرادوا برسول الله، صلى الله عليه وسلم، مثل ذلك فقالوا: ما رأَينا مثل حُجَجه، ونظروا إِليه ليَعِينوه.
ورجل زَلِقٌ وزُمَلِقٌ مثال هُدَبِد وزُمالِقٌ وزُمَّلِقٌ، بتشديد الميم: وهو الذي يُنْزِل قبل أَن يجامِعَ؛ قال القُلاخ بن حَزْن المِنْقَري:إِن الحُصَيْنَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ،
كذنبِ العَقْربِ شَوّال غَلِقْ،
جاءَت به عنْسٌ من الشَّأْم تَلِقْ
وقوله إِن الحصين، صوابه إِن الجُلَيد وهو الجُلَيد الكلابي؛ وفي رجزه: يُدْعَى الجُلَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
لا آمِنٌ جلِيسهُ ولا أَنِقْ،
مُجَوَّعُ البَطْنِ كِلابيُّ الخُلُقْ
التهذيب: والعرب تقول رجل زَلِقٌ وزُمَّلِق، وهو الشَّكَّاز الذي يُنْزِل إِذا حدّث المرأَة من غير جماع، وأَنشد الفراء هذا الرجز أَيضاً، والفعل منه زَمْلَقَ زَمْلَقة، وأَنشد أَبو عبيد هذا الرجز في باب فُعَّلِل.ويقال للخفيف الطيّاش: زُمَّلِق وزُمْلوق وزُمالِقٌ. والزُّلَّيْقُ، بالضم والتشديد: ضَرْبٌ من الخَوخ أَمْلَس، يقال له بالفارسية شَبْتَهْ رَنْك.

##### Türkçe

**الزَّلَقُ**: **الزَّللُ**; **زَلِقَ** **زَلَقاً** ve onu **أَزْلَقَه**. Ve **الزَّلَقُ**:
**المكان المَزْلَقة**. Ve **أَرض** **مَزْلَقة** ve **مُزْلقة** ve **زَلَقٌ** ve **زَلِقٌ** ve **مَزْلَق**: üzerinde ayak sabit durmaz, aynı şekilde **الزَّلاَّقة**; ve ondandır O’nun (Allah’ın) sözü: **فتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً**; yani bitki olmayan düz bir yer yahut üzerinde hiçbir şey olmayan düz; dedi **الأَخفش**: üzerinde iki ayak sabit durmaz. Ve **الزَّلَقُ**: binitin sağrısı; dedi **رؤبة**:
كأَنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ،
أَو حادِرُ الليِّتَينِ مَطويّ الحق
(* قوله «الحق» هكذا في الأصل)
Ve **الزَّلَقُ**: her binitin kıçı. Ve hadiste: **هَدَرَ الحَمامُ فزَلِقَت الحمامة**; **الزَّلَقُ** kıçtır, yani erkek böğürüp dişinin etrafında dönünce ona arkasını çevirdi. Ve **مكان زَلَقٌ**, harekeli olarak, yani **دَحْضٌ**, ve o aslında senin “**زَلِقَت** ayağı **تَزْلَقُ** **زَلَقاً**” sözünün masdarıdır; ve başkası onu **أَزْلَقها**.
Ve hadiste: Peygamberin, sallallahu aleyhi ve sellem, kalkanının adı **الزَّلوقَ** idi; yani silah ondan kayar da onu delmez. Ve **زَلَّقَ** yeri: onu düzleştirdi. Ve **زَلَق** başını **يَزْلِقُه** **زَلْقاً**: onu tıraş etti; ve o bundandır; aynı şekilde onu **أَزْلَقَه** ve onu **زَلَّقَه** **تزليقاً**: üç lehçedir. Dedi **ابن بري**: Ve dedi **علي بن حمزة**: ancak o **زَبَقَه**’dir, **الباء** ile; ve **الزَّبْقُ** yolmadır, tıraş değil. Ve **التَّزْلِيقُ**: yeri düzleştirmen; ta ki **كالمَزْلَقةِ** gibi olsun, içinde su olmasa bile. **الفراء**: başı tıraş edene “onu **زَلَّقَه** ve onu **أَزْلَقه**” der. **أَبو تراب**: **تَزَلَّقَ** falan ve **تَزَيَّقَ**; süslendiği zaman. Ve hadiste: Ali’nin iki adamı hamamdan **مُتزلِّقَين** olarak çıktıklarını gördüğü; dedi: “Siz kimsiniz?” Dediler: “Muhacirlerdeniz.” Dedi: “Yalan söylediniz; fakat siz **المُفاخِرين**densiniz.” **تَزَلَّق** adam: nimetlenip de rengine bir parlaklık ve ışıldama oluncaya kadar. Ve **التزلُّق**: bedenin yağlar ve benzerleriyle boyanmasıdır.
Ve kısrak ve deve **أَزْلَقَت**: düşürdü; ve o **مُزْلِق**tir; tam olmadan attı; eğer bu ona âdet ise o **مِزلاق**tır; ve düşük çocuk **زَلِيق**tir; ve **فرس مِزْلاقٌ**: çok **الإِزْلاق**lı. **الليث**: kısrak **أَزْلَقَت**; yavrusunu tam olarak attığı zaman. **الأَصمعي**: deve yavrusunu yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığında “**أَزْلَقَت** ve **أَجهَضَت**” denir; ve o **مُزْلِق** ve **مُجْهِض**tir. Dedi **أَبو منصور**: **الإِزْلاق** hakkında doğru olan **الأَصمعي**’nin söylediğidir, **الليث**’in söylediği değil.
Ve **ناقة زَلوق** ve **زَلوجٌ**: hızlı. Ve **ريحٌ زَيْلَقٌ**: hızlı geçişli; **كراع**’dan. Ve **المِزْلاقُ**: kapının **مِزْلاجُ**ı yahut onda bir dildir; o, kapının onunla kapatıldığı ve anahtarsız açıldığı şeydir. Ve onu bakışıyla **أَزْلَقَه**: ona bakışı keskinleştirdi; aynı şekilde onu **زَلَقه** **زَلَقاً** ve onu **زَلَّقه**; **الزجاجي**’den. Ve denir: onu **زَلَقَه** ve onu **أَزْلَقَه**; onu yerinden uzaklaştırdığı zaman. Ve O’nun (Allah’ın) sözü: **وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم**; yani seni gözleriyle vuracaklar da Allah’ın sana kıldığı makamından seni uzaklaştıracaklar. Medine ehli “**ليَزْلِقونك**” diye okudu, **الياء**’ın fethiyle, “**زَلَقْت**”ten; diğer kurrâ ise onu **الياء**’ın zammıyla okudular. **الفراء**: “**لَيُزْلِقونك**” yani seni atacaklar ve gözleriyle seni yerinden uzaklaştıracaklar; senin “bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu” demen gibi; ve o Arapların كلامından açıktır, çoktur. Dedi **أَبو إِسحق**: dil ehlinin bunun gibisinde mezhebi şudur: kâfirler sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, sana buğz bakışıyla bakmalarıyla neredeyse seni yere serecekler; denir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti. Ve dedi **القتيبي**: murat etti ki onlar Kur’an okuduğun zaman sana buğzla şiddetli bir bakışla bakarlar; neredeyse seni düşürür. Ve inşad etti:
يَتقارَضونَ، إِذا الْتَقَوْا في مَوْطِنٍ،
نظراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ
Ve müfessirlerin bir kısmı, onların seni gözleriyle vurduklarına gider; tıpkı **الغائنُ المَعِينَ**’in vurması gibi. Dedi **الفراء**: Araplar, onlardan biri mala göz değdirmek istediğinde üç gün aç kalır, sonra o mala arz olurdu; sonra derdi: “Vallahi daha çok ve daha güzel bir mal görmedim”; böylece o (mal) dökülüp düşerdi. Böylece Allah’ın Resulü, sallallahu aleyhi ve sellem, hakkında bunun benzerini istediler; dediler: “Onun hüccetleri gibisini görmedik”; ve ona baktılar ki ona göz değdirsinler.
Ve **رجل زَلِقٌ** ve **زُمَلِقٌ**; **هُدَبِد** misali; ve **زُمالِقٌ** ve **زُمَّلِقٌ**, **الميم**’in şeddelenmesiyle: o, cima etmeden önce inzal edendir; dedi **القُلاخ بن حَزْن المِنْقَري**:
إِن الحُصَيْنَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ،
كذنبِ العَقْربِ شَوّال غَلِقْ،
جاءَت به عنْسٌ من الشَّأْم تَلِقْ
Ve onun “**إِن الحصين**” sözü: doğrusu “**إِن الجُلَيد**”dir; ve o **الجُلَيد الكلابي**’dir. Ve onun recezinde:
يُدْعَى الجُلَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
لا آمِنٌ جلِيسهُ ولا أَنِقْ،
مُجَوَّعُ البَطْنِ كِلابيُّ الخُلُقْ
**التهذيب**: Araplar “**رجل زَلِقٌ** ve **زُمَّلِق**” der; ve o, **الشَّكَّاز**dır; kadına cima olmaksızın konuştuğunda inzal edendir. Ve **الفراء** bu recezi de inşad etti. Ve fiil ondan: **زَمْلَقَ** **زَمْلَقة**. Ve **أَبو عبيد** bu recezi **فُعَّلِل** babında inşad etti. Ve hafif, atılgan olana denir: **زُمَّلِق** ve **زُمْلوق** ve **زُمالِقٌ**.
Ve **الزُّلَّيْقُ**, zamme ve şedde ile: düz bir şeftali türü; ona Farsçada **شَبْتَهْ رَنْك** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ل ق * مكان * زَلِقٌ * بالتحريك أي دحض وهو في الأصل مصدر * زَلِقَتْ * رجله من باب طرب و * أَزْلَقَهَا * غيره و * المَزْلَقُ * و * المَزْلَقَةُ * الموضع الذي لا يثبت عليه قدم وكذلك * الزَّلاَّقَةُ * وقوله تعالى ﴿فتصبح صعيدا زلقا﴾ أي أرضا ملساء ليس بها شيء و * زَلَقَ * رأسه حلقه وبابه ضرب وكذلك * أَزْلَقَهُ * و * زَلَّقَهُ * و * الزُّلَّيْقُ * بضم الزاي وتشديد اللام وفتحها ضرب من الخوخ أملس

##### Türkçe

* ز ل ق * mekân * **زَلِقٌ** harekeleme ile; yani kaygan; ve aslında **زَلِقَتْ**’in mastarıdır. **زَلِقَتْ** onun ayağı, طرب bâbındandır; ve başkası onu **أَزْلَقَهَا**. Ve **المَزْلَقُ** ve **المَزْلَقَةُ**: üzerinde ayak sabit durmayan yer; ve كذلك **الزَّلاَّقَةُ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فتصبح صعيدا زلقا﴾ yani: üzerinde hiçbir şey olmayan, düz (pürüzsüz) bir yer. Ve **زَلَقَ** onun başını: onu tıraş etti; ve bâbı ضرب’dır; ve كذلك **أَزْلَقَهُ** ve **زَلَّقَهُ**. Ve **الزُّلَّيْقُ**: **الزاي**’ın dammesiyle, **اللام**’ın şeddelenmesiyle ve fethasıyla; pürüzsüz bir şeftali türüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زلق، كفرح، ونصر زلقا وزلقا: ذل كذا في النسخ، والصواب زل، بالزاي، وهو مطاوع زلقته فزلق، أي: أزللته فزل.
 وزلق بمكانه: إذا مل منه فتنحى عنه وتباعد.
 والزلق محركة، ككتف، ونجم، والزلاقة بالفتح مع التشديد والمزلق كمقعد : كل ذلك: المزلقة، وهي المدحضة لا يثبت عليها قدم ، ومنه قوله تعالى:  فتصبح صعيدا زلقا  أي: أرضا ملساء ليس بها شيء، أو لا نبات فيها، وقال الأخفش: لا يثبت عليها القدمان، وقال الشاعر:
  قدر لرجلك قبل الخطو موقعها                      فمن علا زلقا عن غرة زلجا وفي الصحاح: والزلق في الأصل: مصدر قولك: زلقت رجله تزلق زلقا.
 والزلق أيضا: عجز الدابة نقله الجوهري، وقال رؤبة يصف ناقة شبهها بأتان:
  كأنها حقباء بلقـاء الـزلـق                      أو جادر الليتين مطوي الحنق والزلقة بهاء: الصخرة الملساء.
 وقال أبو زيد: الزلقة، والزلفة: المرآة.
 قال: وناقة زلوق وزلوج، أي: سريعة وقد زلقت.
 وعقبة زلوق : بعيدة.
 والزلاقة بالفتح مع التشديد: أرض بقرطبة كانت بها وقعة كبيرة بين الإفرنج والسلطان يوسف ابن تاشفين، ذكرها المؤرخون واستوفوها، كابن خلكان والذهبي في تاريخ الإسلام، وغيرهما. ونهر الزلاقة بواسط العراق. وزالق كصاحب: رستاق بسجستان. ويقال: زلقه عن مكانه يزلقه زلقا بعده ونحاه، ومنه قراءة أبي جعفر ونافع ليزلقونك بأبصارهم  بفتح الياء، أي: ليعتانونك بعيونهم، فيزيلونك عن مقامك الذي أقامك الله فيه عداوة لك. ويقال: زلق فلانا: إذا أزله، كأزلقه فزلق، أي: زل، و به قرأ سائر القراء غير المدنيين ليزلقونك بأبصارهم  كما تقول: كاد يصرعني شدة نظره، وقال أبو إسحاق: مذهب أهل اللغة في مثل هذا أن الكفار من شدة إبغاضهم لك، وعداوتهم، يكادون بنظرهم إليك نظر البغضاء أن يصرعوك، يقال: نظر فلان إلي نظرا كاد يأكلني وكاد يصرعني، وقال القتيبي: أراد أنهم ينظرون إليك إذا قرأت القرآن نظرا شديدا بالبغضاء، يكاد يسقطك، وأنشد:
  يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطىء الأقـدام وبعض المفسرين يذهب إلى أنهم يصيبونك بأعينهم، كما يصيب العائن المعين، قال الفراء: وكانت العرب إذا أراد أحدهم أن يعتان المال يجوع ثلاثا، ثم تعرض لذلك المال: فقال، تالله ما رأيت مالا أكثر ولا أحسن، فيتساقط، فأرادوا برسول الله صلى الله عليه وسلم مثل ذلك، فقالوا: ما رأينا مثل حججه، ونظروا إليه ليعينوه. والمزلاق: المزلاج أو لغة فيه وهو الذي يغلق به الباب ويفتح بلا مفتاح. و المزلاق: الفرس الكثير الإزلاق، كما في الصحاح، أي إسقاط الولد أي: إذا كان ذلك عادتها، وكذلك الناقة، وقد أزلقت. والزليق، كأمير: السقط نقله الجوهري.
 والزلق ككتف : من ينزل قبل أن يولج وفي التهذيب: والعرب تقول: رجل زلق وزملق ، وهو الذي ينزل إذا حدث المرأة من غير جماع، وأنشد الجوهري للقلاخ بن حزن المنقري:
  إن الحصين زلق وزملق
  جاءت به عنس من الشام تلق وأنشده الليث هكذا:
  إن الزبير زلق وزملق                      لا آمن جليسـه ولا أنـق وقال ابن بري: وصوابه:

  إن الجليد زلق وزملق والزلق أيضا: السريع الغضب فيما يقال، كما في العباب.
 والزليق كقبيط : الخوخ الأملس قال الجوهري: يقال له بالفارسية: شيفته رنك، قلت: ويعرف الآن بالزهري.
 وأزلقت الناقة: مثل أجهضت: إذا ألقت ولدها تاما، قاله الليث وقال الأصمعي: إذا ألقت الناقة ولدها قبل أن يستبين خلقه وقبل الوقت قيل أزلقت وأجهضت قال الأزهري: والصواب في الإزلاق ما قاله الأصمعي لا ما قاله الليث.
 وأزلق فلانا ببصره، ونص الجمهرة: نظر فلان إلى فلان فأزلقه ببصره: إذا نظر إليه نظر متسخط، وهو مجاز ، وبه فسرت كما تقدم.
 وأزلق رأسه: حلقه، كزلقه وزلقه تزليقا، فهي ثلاث لغات قال ابن بري: قال علي بن حمزة: إنما هو زبقه بالباء، والزبق: النتف لا الحلق، وقال الفراء: تقول للذي يحلق الرأس: قد زلقه وأزلقه.
 ومزلق، كمكرم: فرس المغيرة ابن خليفة الجعفي، والصواب في ضبطه كمعظم، كما هو نص التكملة والتزليق: صبغة البدن بالأدهان ونحوها حتى يصير كالمزلقة يكن فيه ماء ، هكذا هو نص العباب، وقلده المصنف، وفي العبارة تداخل، والصواب: والتزليق: صنعة البدن بالأدهان ونحوها.
 والتزليق: تمليسك الموضع حتى يصير كالمزلقة، وإن لم يكن فيه ماء ، كما في اللسان والتكملة، فتأمل ذلك. وزلق الحديدة: أدمن تحديدها. وزلق الموضع: جعله زلقا أي: ملسه حتى يصير كالمزلقة. وتزلق الرجل: إذا تزين وكذلك تزيق، قاله أبو تراب ، وزاد غيره: وتنعم، حتى يكون للونه وبيص، ولبشرته بريق، و منه الحديث:  أن عليا- رضى الله عنه- رأى رجلين خرجا من الحمام متزلقين، فقال: من أنتما? قالا من المهاجرين، قال كذبتما: ولكنكما من المفاخرين  .
 ومما يستدرك عليه: الزلوق: اسم ترس للنبي صلى الله عليه وسلم، أي: يزلق عنه السلاح فلا يخرقه، وقد جاء في الحديث.
 وريح زيلق ، كحيدر: سريعة المر، عن كراع.
 وزلقه ببصره تزليقا: أحد النظر إليه، عن الزجاجي.
 والحسن بن على بن زولاق المصري، كطوفان، عن يحيى بن سليم الجعفي، وعنه أبو القاسم الطبراني، وتاريخ مصر من تأليفه، مشهور وزليقة بن صبح، كجهينة: بطن من هذيل ، هكذا ضبطه ابن الأثير، ويقال: هو بالفاء، وقد تقدم

##### Türkçe

زلق, **كفرح**, ve **ونصر**: **زلقا** ve **زلقا**; böylece nüshalarda (yazılıdır); doğrusu **زل**’dir, **بالزاي** ile; ve o, **زلقته**’nin mutâvi‘idir; böylece **فزلق**; yani: onu kaydırdım, böylece o kaydı.

Ve **زلق** kendi yerinde: ondan bıktığı zaman; ondan çekilir ve ondan uzaklaşır.

Ve **الزلق** (harekeli), **ككتف** ve **نجم** (gibi); ve **الزلاقة** (fetha ile, şeddeli) ve **المزلق** **كمقعد** (gibi): bütün bunlar **المزلقة**’dır; o, kaygan olandır; üzerinde ayak sabit durmaz. Ondan (olarak) Yüce Allah’ın sözü: **فتصبح صعيدا زلقا**; yani: üzerinde hiçbir şey olmayan, yahut onda bitki olmayan, düz (kaygan) bir yer. Ve **الأخفش** dedi: iki ayak üzerinde sabit durmaz. Ve şair dedi:
قدر لرجلك قبل الخطو موقعها                      فمن علا زلقا عن غرة زلجا
Ve **الصحاح**’ta: **والزلق** aslında, “**زلقت** ayağı **تزلق** **زلقا**” sözünün masdarıdır.

Ve **الزلق** ayrıca: binitin sağrısıdır; **الجوهري** onu nakletti. Ve **رؤبة**, bir dişi deveyi tasvir ederek onu bir yaban eşeğine benzetti:
كأنها حقباء بلقـاء الـزلـق                      أو جادر الليتين مطوي الحنق
Ve **الزلقة** (هاء ile): düz kaya.

Ve **أبو زيد** dedi: **الزلقة** ve **الزلفة**: ayna.

Dedi: ve **ناقة زلوق** ve **زلوج**, yani: hızlı; ve **زلقت**.

Ve **عقبة زلوق**: uzak.

Ve **الزلاقة** (fetha ile, şeddeli): Kurtuba’da bir yer; orada Frenkler ile Sultan **يوسف ابن تاشفين** arasında büyük bir savaş oldu; tarihçiler onu zikrettiler ve onu etraflıca anlattılar; **ابن خلكان** ve **الذهبي**’nin **تاريخ الإسلام**’unda ve başkalarında. Ve **نهر الزلاقة** Irak’ın Vâsıt’ındadır. Ve **زالق** **كصاحب** (gibi): Sicistan’da bir rustaktır. Ve denir: **زلقه عن مكانه** onu **يزلقه زلقا**: onu uzaklaştırdı ve onu çekti. Ondan, **أبي جعفر** ve **نافع**’in kıraati: **ليزلقونك بأبصارهم** (yâ’yı fetha ile); yani: gözleriyle sana göz dikerler; böylece seni, Allah’ın seni içinde ikame ettiği makamından, sana düşmanlıkla, uzaklaştırırlar. Ve denir: **زلق فلانا**: onu kaydırdığı zaman; **كأزلقه فزلق**; yani: **زل**. Ve bununla, Medineliler dışındaki diğer kurrâ **ليزلقونك بأبصارهم** okudu; “bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu” dediğin gibi. Ve **أبو إسحاق** dedi: dil ehlinin bu gibi şeyde mezhebi şudur: kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, buğz bakışıyla sana bakmalarıyla seni neredeyse yere serecekler; denir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti. Ve **القتيبي** dedi: muradı şudur: Kur’an okuduğun zaman sana buğzla şiddetli bir bakışla bakarlar; neredeyse seni düşürür. Ve şu beyit okundu:
يتقارضون إذا التقوا في موطن                      نظرا يزيل مواطىء الأقـدام
Ve müfessirlerin bir kısmı, onların seni gözleriyle vurdukları görüşüne gider; tıpkı göz değdirenin göz değdirdiği kimseyi vurması gibi. **الفراء** dedi: Araplar, birisi mala göz değdirmek istediği zaman üç gün aç kalırdı; sonra o mala arz olunurdu; derdi ki: Vallahi daha çok ve daha güzel bir mal görmedim; böylece (mal) dökülüp giderdi. Böylece Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında da bunun benzerini istediler; dediler ki: onun hüccetleri gibisini görmedik; ve ona baktılar ki ona göz değdirsinler. Ve **المزلاق**: **المزلاج**’dır yahut onda bir lugattır; o, anahtarsız kapının onunla kapatıldığı ve açıldığı şeydir. Ve **المزلاق**: çok **الإزلاق** sahibi attır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani yavru düşürme; yani: bu onun âdeti olduğu zaman; deve de böyledir; ve **أزلقت**. Ve **الزليق**, **كأمير** (gibi): düşük; **الجوهري** onu nakletti.

Ve **الزلق** **ككتف** (gibi): girmeden önce boşalan kimse. Ve **التهذيب**’te: Araplar der: **رجل زلق** ve **زملق**; o, cinsel birleşme olmaksızın kadınla konuştuğu zaman boşalan kimsedir. Ve **الجوهري**, **القلاخ بن حزن المنقري**’den şu beyti okudu:
إن الحصين زلق وزملق
جاءت به عنس من الشام تلق
Ve **الليث** onu şöyle okudu:
إن الزبير زلق وزملق                      لا آمن جليسـه ولا أنـق
Ve **ابن بري** dedi: doğrusu:
إن الجليد زلق وزملق
Ve **الزلق** ayrıca: söylendiğine göre çabuk öfkelenen; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الزليق** **كقبيط** (gibi): düz şeftali. **الجوهري** dedi: Farsçada ona **شيفته رنك** denir. Dedim: şimdi **الزهري** diye bilinir.

Ve **أزلقت الناقة**: **أجهضت** gibi: yavrusunu tam (olmuş olarak) attığı zaman; **الليث** bunu söyledi. Ve **الأصمعي** dedi: deve, yavrusunu yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığı zaman **أزلقت** ve **أجهضت** denir. **الأزهري** dedi: **الإزلاق** hakkında doğru olan, **الأصمعي**’nin söylediğidir; **الليث**’in söylediği değil.

Ve **أزلق فلانا ببصره**; ve **الجمهرة**’nin nassı: falan falana baktı da onu **ببصره** **أزلقه**: ona hoşnutsuz bir bakışla baktığı zaman; ve o mecazdır; ve onunla, daha önce geçtiği üzere, tefsir edildi.

Ve **أزلق رأسه**: onu tıraş etti; **كزلقه** ve **زلقه تزليقا** gibi; böylece üç lugattır. **ابن بري** dedi: **علي بن حمزة** dedi: ancak o **زبقه**’dir, **بالباء** ile; ve **الزبق**: yolmadır, tıraş değil. Ve **الفراء** dedi: başı tıraş eden kimse için dersin ki: onu **زلقه** ve **أزلقه**.

Ve **مزلق**, **كمكرم** (gibi): **المغيرة ابن خليفة الجعفي**’nin atıdır. Ve onun ضبطunda doğru olan **كمعظم** (gibi)dir; **التكملة**’nin nassı böyledir. Ve **التزليق**: bedenin yağlar ve benzerleriyle boyanmasıdır; ta ki su bulunan **المزلقة** gibi olsun; **العباب**’ın nassı böyledir; ve musannif onu taklit etti; ve ibarede iç içe geçme vardır; doğrusu: ve **التزليق**: bedenin yağlar ve benzerleriyle işlenmesidir.

Ve **التزليق**: yerin düzleştirilmesidir; ta ki, onda su olmasa bile, **كالمزلقة** olsun; **اللسان** ve **التكملة**’de olduğu gibi; öyleyse bunu düşün. Ve **زلق الحديدة**: onu bilemeyi sürdürdü. Ve **زلق الموضع**: onu **زلقا** yaptı; yani: onu düzledi; ta ki **كالمزلقة** olsun. Ve **تزلق الرجل**: süslendiği zaman; ve aynı şekilde **تزيق**; **أبو تراب** bunu söyledi; başkası da ekledi: ve nimet içinde yaşadı; ta ki rengi için bir parıltı ve derisi için bir ışıltı olsun. Ve ondan hadis: **أن عليا- رضى الله عنه- رأى رجلين خرجا من الحمام متزلقين، فقال: من أنتما? قالا من المهاجرين، قال كذبتما: ولكنكما من المفاخرين**.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الزلوق**: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in bir kalkanının adıdır; yani: silah ondan kayar da onu delmez; ve hadiste gelmiştir.

Ve **ريح زيلق**, **كحيدر** (gibi): hızlı geçişlidir; **كراع**’dan.

Ve **زلقه ببصره تزليقا**: ona bakışı şiddetlendirdi; **الزجاجي**’den.

Ve **الحسن بن على بن زولاق المصري**, **كطوفان** (gibi); **يحيى بن سليم الجعفي**’den; ve ondan **أبو القاسم الطبراني** (rivayet etti). Ve **تاريخ مصر** onun telifindendir; meşhurdur. Ve **زليقة بن صبح**, **كجهينة** (gibi): Hüzeyl’den bir batındır; **ابن الأثير** onu böyle ضبط etti; ve denir ki o **بالفاء** iledir; ve daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَلِقَ
1 زَلِقَ ذ , aor. زَلَقَ , (K,) inf. n. زَلَقٌ; (TA;) and زَلَقَ, aor. زَلُقَ , (K,) inf. n. زَلْقٌ; (TA;) He slipped; syn. زَلَّ; (K, TA;) for which ذَلَّ is erroneously put in [some of] the copies of the K. (TA. [See also 5.]) And زَلِقَتْ رِجْلُهُ, (S,) or القَدَمُ, (Msb,) aor. زَلَقَ , inf. n. زَلَقٌ, (S, Msb,) His foot, (S,) or the foot, (Msb,) slipped, (S,) or did not remain firm, or fixed, in its place. (Msb.) The former is also said of an arrow, [app. as meaning It slid along the ground,] like زَهِقَ [q. v.]. (JK in art. زهق.) ― -b2- زَلِقَ بِمَكَانِهِ and زَلَقَ, He was, or became, disgusted by, or with, his place, or he loathed it, and removed, withdrew, or retired to a distance, from it. (K, TA.) ― -b3- زَلَقَتْ, said of a she-camel, She was, or became, quick, or swift. (O, TA.) -A2- زَلَقَهُ: see 4. ― -b2- زَلَقَهُ عَنْ مَكَانِهِ, aor. زَلِقَ , (K,) inf. n. زَلْقٌ, (TA,) He removed him from his place. (K, TA.) Hence the reading of Aboo-Jaafar and Nلfi', [in the Kur lxviii. 51,] وَاـِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيَزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ, meaning [And verily they who have disbelieved almost] smite thee with their evil eyes so as to remove thee from thy station in which God has placed thee, by reason of enmity to thee. (TA. [Or this reading may be rendered agreeably with the common reading: see 4.]) ― -b3- زَلَقَ رَأْسَهُ, (S, K,) aor. زَلِقَ , inf. n. زَلْقٌ, (S,) He shaved his head; as also ↓ ازلقهُ; and ↓ زلّقهُ, (S, K,) inf. n. تَزْلِيقٌ: (S:) IB says that, accord. to 'Alee Ibn-Hamzeh, it is only زَبَقَهُ, with ب; and that الزَّبْقُ means the plucking out; not the shaving: but accord. to Fr, one says of him who has shaved his head قد زلقه, [whether with or without teshdeed is not shown,] and ازلقه. (TA.)

زلّق
2 زلّق ذ , [inf. n. تَزْلِيقٌ,] He made a place slippery, (K, TA,) so that it became like the مَزْلَقَة; and thus too though there be no water therein. (TA.) ― -b2- Accord. to the O and K, [the inf. n.] تَزْلِيقٌ also signifies The anointing the body with oils and the like, so that it becomes like the مَزْلَقَة; to which is added in the O, and though it be without water: but this is a confusion of two meanings; one of which is the first expl. above in this paragraph; and the other is, the anointing the body with oils and the like; as in the L and the Tekmileh. (TA.) ― -b3- See also 4. ― -b4- And see 1, last sentence. ― -b5- زلّق الحَدِيدَةَ He made the iron thing to be always sharp. (K.) ― -b6- رلّقهُ بِبَصَرِهِ, inf. n. as above, He looked sharply, or intently, at him, or it. (Ez-Zejjلjee, TA.) ― -b7- See also 2, last sentence, in art. دلص.

ازلقهُ
4 ازلقهُ ذ He made him to slip; as also ↓ زَلَقَهُ. (K.) All the readers except those of El-Medeeneh read, [in the Kur lxviii. 51,] وَاـِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ, meaning [And verily those who have disbelieved] almost make thee to fall by their looking hard at thee, with vehement hatred: so accord. to El-'Otbee: or the meaning is, (assumed tropical:) [almost] smite thee with their [evil] eyes: (TA:) [it is also said that] ازلق فُلَانًا بِبَصَرِهِ means (tropical:) he looked at such a one with the look of a person affected with displeasure, or anger: (K:) or so نَظَرَ اـِلَى فُلَانٍ فَأَزْلَقَهُ بِبَصَرِهِ: (Jm, TA:) and in this sense, also, is expl. the saying in the Kur mentioned above. (TA.) One says also ازلق رِجْلَهُ, (S,) or القَدَمَ, (Msb,) He made his (another's) foot to slip, (S,) or he made the foot not to remain firm, or fixed, in its place; and so ↓ زَلَّقَهَا. (Msb.) ― -b2- ازلقت, said of a camel, (S, K, TA,) and of a mare, (TA,) She cast her young one; syn. أَسْقَطَتْ; (S, TA;) or أَجْهَضَتْ [q. v.]: (K:) or she (a mare) cast forth her young one completely formed: or, as some say, [her fœtus] not completely formed: (JK:) and you say also, ازلقت بِجَنِينِهَا, like أَمْلَصَتْ به [q. v.]: (Abu-l- 'Abbلs, TA in art. ملص:) or ازلقت وَلَدَهَا is said of a female [of any kind], and means she cast forth her young one before it was completely formed. (Mgh.) ― -b3- See also 1, last sentence.

تزلّق
5 تزلّق ذ He, or it, slipped, or slid, along; (KL;) like تزلّج. (S and TA in art. زلج. [See also 1.]) One says, تزلّقت الغُدَّةُ بَيْنَ الجِلْدِ وَاللَّحْمِ [The ganglion slipped about between the skin and the flesh]. (M in art. ديص.) ― -b2- [Also It was, or became, smooth, or slippery: a signification indicated in the M, in art. ملس, where it is coupled with اِسْتَوَى.] ― -b3- He anointed his body with oils and the like. (JK.) ― -b4- He ornamented, or adorned, himself; (Aboo-Turلb, K, TA;) as also تزبّق: (Aboo-Turلb, TA:) and led an easy, and a soft, or delicate, life, so that his colour, and the exterior of his skin, had a shining, or glistening. (K, TA.)

زَلْقٌ
زَلْقٌ ذ : see the next paragraph.

مَكَانٌ زَلَقٌ
مَكَانٌ زَلَقٌ ذ , (S,) or زَلَقٌ [alone], (K,) which is originally an inf. n., (S,) and ↓ زَلِقٌ and ↓ زَلْقٌ (K) and ↓ زَلَاقَةٌ and ↓ مَزْلَقٌ and ↓ مَزْلَقَةٌ, (S, K, TA, [the last two erroneously written in the CK مِزْلَق and مِزْلَقَة,]) all signify the same; (K;) A slippery place; a place on which the foot does not remain firm, or fixed. (S, TA.) Hence, in the Kur [xviii. 38], فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا, i. e., [So that it shall become] smooth ground, with nothing in it, or with no plants in it: or, accord. to Akh, such that the feet shall not stand firmly upon it. (TA.) A poet says, (TA,) namely, Mohammad Ibn-Besheer, (Ham p. 551,)
قَدِّرْ لِرِجْلِكَ قَبْلَ الخَطْوِ مَوْقِعَهَا
فَمَنْ عَلَا زَلَقًا عَنْ غِرَّةٍ زَلَجَا
[Appoint for thy foot, before the stepping, its place upon which it shall fall, or, as in the Ham p. 522, simply its place, (مَوْضِعَهَا,)] for he who goes upon a slippery place, in consequence of inadvertence, slips]. (TA.) ― -b2- زَلَقٌ also signifies The rump of a horse or similar beast. (S, K, TA.)

زَلِقٌ
زَلِقٌ ذ : see the next preceding paragraph. ― -b2- Applied to a man, Quickly angry (O, K) at what is said. (O) ― -b3- And, (T, S, K,) as also ↓ زُمَلِقٌ (T, S, and K in art. زملق) and ↓ زُمَّلِقٌ and ↓ زُمَالِقٌ, (S, and K in art. زملق,) applied to a man, (T, S,) Qui semen emittit quum verba mulieri facit, sine congressu: (T, TA:) or qui semen emittit ante initum. (S, K.)

زَلَقَةٌ
زَلَقَةٌ ذ A smooth rock; (K;) as also زَلَفَةٌ. (K in art. زلف.) ― -b2- And, (AZ, K,) as also the latter word, (AZ, TA,) A mirror. (AZ, K. [In the CK, المَرْأَةُ is erroneously put for المِرْآةُ.])

نَاقَةٌ زَلُوقٌ
نَاقَةٌ زَلُوقٌ ذ A quick, or swift, she-camel; (AZ, K;) as also زَلُوجٌ. (AZ, TA.) ― -b2- And عُقْبَةٌ زَلُوقٌ [and زَلُوجٌ and زَلُوخٌ, in the CK, erroneously, عَقَبَةٌ,] A far-extending [stage of a journey]. (K, TA.)

زَلِيقٌ
زَلِيقٌ ذ i. q. سِقْطٌ [meaning A young one, or fœtus, that falls from the belly of the mother abortively, or in an immature, or imperfect, state, or dead, but having the form developed, or manifest]. (S, K.)

زَلَاقَةٌ
زَلَاقَةٌ ذ : see زَلَقٌ.

زُلَّيْقٌ
زُلَّيْقٌ ذ The smooth peach; (S, K;) called in Pers. شِيفْتَهْ رَنْگ. (S.)

زُمَلِقٌ
زُمَلِقٌ ذ and زُمَّلِقٌ and زُمَالِقٌ: see زَلِقٌ.

زِيحٌ زَيْلَقٌ
زِيحٌ زَيْلَقٌ ذ A wind swift in its passage. (Kr, TA.)

الزَّالُوقُ
الزَّالُوقُ ذ the name of a shield belonging to the Prophet; meaning That from which the weapon slips off, so that it does not wound the bearer. (TA.)

أَزْلَقُ
أَزْلَقُ ذ (K in art. دلص) Hairless and glistening in body. (TK in that art.)

مَزْلَقٌ
مَزْلَقٌ ذ : see زَلَقٌ.

مَزْلَقَةٌ
مَزْلَقَةٌ ذ : see زَلَقٌ. [Hence,] one says, هُوَ عَلَى مَزْلَقَةِ البَاطِلِ [He is on the slippery way of false religion or the like]. (MF voce جَادَّةٌ, q. v.)

مِزْلَاقٌ
مِزْلَاقٌ ذ i. q. مِزْلَاجٌ, (K,) a dial. var. of the latter word, [q. v.,] meaning The thing by means of which a door is closed, or made fast, and which is opened without a key. (S, K.) ― -b2- Also A mare [or other female (see 4)] that often casts her young; (S, K;) i. e., that usually does so; and applied in this sense to a camel. (TA.)

##### Türkçe

**زَلِقَ**
1 **زَلِقَ** **ذ** , muzâri‘ **زَلَقَ** , (K,) mastar ismi **زَلَقٌ**; (TA;) ve **زَلَقَ**, muzâri‘ **زَلُقَ** , (K,) mastar ismi **زَلْقٌ**; (TA;) Kaydı; eş anlamlısı **زَلَّ**; (K, TA;) bunun yerine K’nin nüshalarının [bazılarında] yanlışlıkla **ذَلَّ** konulmuştur. (TA. [Ayrıca 5’e de bak.]) Ve **زَلِقَتْ رِجْلُهُ**, (S,) yahut **القَدَمُ**, (Msb,) muzâri‘ **زَلَقَ** , mastar ismi **زَلَقٌ**, (S, Msb,) Ayağı, (S,) yahut ayak, (Msb,) kaydı, (S,) yahut yerinde sağlam, yahut sabit, durmadı. (Msb.) Birincisi ok hakkında da söylenir, [görünüşe göre “yerde kayıp gitti” mânâsında,] **زَهِقَ** gibi [bk.]. (JK, **زهق** maddesinde.) ― -b2- **زَلِقَ بِمَكَانِهِ** ve **زَلَقَ**, Yerinden tiksindi, yahut yeriyle tiksindi; yahut ondan nefret etti; ve ondan uzaklaştı, çekildi, yahut uzak bir yere çekilip gitti. (K, TA.) ― -b3- **زَلَقَتْ**, dişi deve hakkında söylenir: Çabuk, yahut süratli oldu. (O, TA.) -A2- **زَلَقَهُ**: 4’e bak. ― -b2- **زَلَقَهُ عَنْ مَكَانِهِ**, muzâri‘ **زَلِقَ** , (K,) mastar ismi **زَلْقٌ**, (TA,) Onu yerinden çıkardı. (K, TA.) Bundan dolayı Ebû-Ca‘fer ile **نلfi'**’in kıraati, [Kur’ân lxviii. 51’de,] **وَاـِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيَزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ**, mânâsı: [Ve gerçekten inkâr edenler neredeyse] sana düşmanlık sebebiyle, Allah’ın seni yerleştirdiği makamından seni çıkarmak için, kötü gözleriyle sana vururlar. (TA. [Yahut bu kıraat, yaygın kıraate uygun biçimde tercüme edilebilir: 4’e bak.]) ― -b3- **زَلَقَ رَأْسَهُ**, (S, K,) muzâri‘ **زَلِقَ** , mastar ismi **زَلْقٌ**, (S,) Başını tıraş etti; bunun gibi ↓ **ازلقهُ**; ve ↓ **زلّقهُ**, (S, K,) mastar ismi **تَزْلِيقٌ**: (S:) İB der ki, ‘Alee İbn-Hamzeh’e göre bu ancak **زَبَقَهُ**’dur, **ب** ile; ve **الزَّبْقُ** yolmak demektir; tıraş etmek değil: fakat Fr’ye göre, başını tıraş etmiş kimse hakkında **قد زلقه** denir, [şedde ile mi şeddesiz mi olduğu gösterilmemiştir,] ve **ازلقه**. (TA.)

**زلّق**
2 **زلّق** **ذ** , [mastar ismi **تَزْلِيقٌ**,] Bir yeri kayganlaştırdı, (K, TA,) öyle ki **مَزْلَقَة** gibi oldu; ve içinde su olmasa da böyledir. (TA.) ― -b2- O ve K’ye göre, [mastar ismi] **تَزْلِيقٌ** ayrıca, bedeni yağlar ve benzerleriyle yağlamak demektir; öyle ki **مَزْلَقَة** gibi olur; O’da buna “ve su olmaksızın da” ilâve edilmiştir: fakat bu iki mânânın karıştırılmasıdır; bunlardan biri bu paragrafta yukarıda açıklanan birinci mânâdır; diğeri ise, bedeni yağlar ve benzerleriyle yağlamaktır; L ve Tekmileh’te olduğu gibi. (TA.) ― -b3- 4’e de bak. ― -b4- 1’in son cümlesine de bak. ― -b5- **زلّق الحَدِيدَةَ** Demir şeyi daima keskin yaptı. (K.) ― -b6- **رلّقهُ بِبَصَرِهِ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Ona, yahut ona, keskin, yahut dikkatle, baktı. (Ez-Zejjلjee, TA.) ― -b7- **دلص** maddesinde 2’nin son cümlesine de bak.

**ازلقهُ**
4 **ازلقهُ** **ذ** Onu kaydırdı; bunun gibi ↓ **زَلَقَهُ**. (K.) El-Medîne ehlinin kıraatleri hariç bütün kurrâ, [Kur’ân lxviii. 51’de,] **وَاـِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ** okur; mânâsı: [Ve gerçekten inkâr edenler] şiddetli kin ile sana sertçe bakmalarıyla neredeyse seni düşürürler: El-‘Otbee’ye göre böyledir: yahut mânâ, (mecaz kabul edilerek:) [neredeyse] [kötü] gözleriyle sana vururlar: (TA:) [şöyle de denilmiştir ki] **ازلق فُلَانًا بِبَصَرِهِ** (mecaz:) bir kimseye, hoşnutsuzluk yahut öfke ile etkilenmiş bir kimsenin bakışıyla baktı, demektir: (K:) yahut **نَظَرَ اـِلَى فُلَانٍ فَأَزْلَقَهُ بِبَصَرِهِ** böyledir: (Jm, TA:) ve Kur’ân’da yukarıda zikredilen söz de bu mânâda açıklanmıştır. (TA.) Yine **ازلق رِجْلَهُ**, (S,) yahut **القَدَمَ**, (Msb,) Onun (başkasının) ayağını kaydırdı, (S,) yahut ayağı yerinde sağlam, yahut sabit, durmaz hâle getirdi; ve böylesi ↓ **زَلَّقَهَا**. (Msb.) ― -b2- **ازلقت**, deve hakkında, (S, K, TA,) ve kısrak hakkında, (TA,) söylenir: Yavrusunu attı; eş anlamlısı **أَسْقَطَتْ**; (S, TA;) yahut **أَجْهَضَتْ** [bk.]: (K:) yahut (kısrak) yavrusunu tam teşekküllü olarak attı: yahut bazılarına göre, tam teşekküllü olmadan: (JK:) ve ayrıca **ازلقت بِجَنِينِهَا** dersin, **أَمْلَصَتْ به** gibi [bk.]: (Abu-l-‘Abbلs, TA, **ملص** maddesinde:) yahut **ازلقت وَلَدَهَا** her türden bir dişi hakkında söylenir ve mânâsı: yavrusunu tam teşekküllü olmadan önce attı. (Mgh.) ― -b3- 1’in son cümlesine de bak.

**تزلّق**
5 **تزلّق** **ذ** O, yahut o şey, kaydı, yahut sürtünerek kayıp gitti; (KL;) **تزلّج** gibi. (S ve TA, **زلج** maddesinde. [Ayrıca 1’e de bak.]) Şöyle denir: **تزلّقت الغُدَّةُ بَيْنَ الجِلْدِ وَاللَّحْمِ** [Ganglion deri ile et arasında kayıp dolaştı]. (M, **ديص** maddesinde.) ― -b2- [Yine: Düz, yahut kaygan, oldu: M’de, **ملس** maddesinde, **اِسْتَوَى** ile birlikte zikredildiği yerde işaret edilen bir mânâdır.] ― -b3- Bedenini yağlar ve benzerleriyle yağladı. (JK.) ― -b4- Süslenip bezendi; (Aboo-Turلb, K, TA;) bunun gibi **تزبّق**: (Aboo-Turلb, TA:) ve kolay, yumuşak yahut nazik bir hayat sürdü; öyle ki rengi ve derisinin dış yüzü parlak, yahut pırıl pırıl, oldu. (K, TA.)

**زَلْقٌ**
**زَلْقٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bak.

**مَكَانٌ زَلَقٌ**
**مَكَانٌ زَلَقٌ** **ذ** , (S,) yahut yalnız **زَلَقٌ**, (K,) ki aslında bir mastar ismidir, (S,) ve ↓ **زَلِقٌ** ve ↓ **زَلْقٌ** (K) ve ↓ **زَلَاقَةٌ** ve ↓ **مَزْلَقٌ** ve ↓ **مَزْلَقَةٌ**, (S, K, TA, [son ikisi CK’de yanlışlıkla **مِزْلَق** ve **مِزْلَقَة** yazılmıştır,]) hepsi aynı mânâyı ifade eder; (K;) Kaygan bir yer; ayağın üzerinde sağlam, yahut sabit, durmadığı bir yer. (S, TA.) Bundan dolayı Kur’ân’da [xviii. 38], **فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا**, yani: [Böylece] içinde hiçbir şey olmayan, yahut içinde bitki olmayan, düz bir toprak olur: yahut Akh’ye göre, ayakların üzerinde sağlam durmayacağı şekilde. (TA.) Bir şair der ki, (TA,) yani Muhammed İbn-Beşîr, (Ham s. 551,)
قَدِّرْ لِرِجْلِكَ قَبْلَ الخَطْوِ مَوْقِعَهَا
فَمَنْ عَلَا زَلَقًا عَنْ غِرَّةٍ زَلَجَا
[Ayağın için, adım atmadan önce, üzerine düşeceği yeri takdir et; yahut Ham s. 522’de olduğu gibi sadece yerini (**مَوْضِعَهَا**); çünkü dikkatsizlik sebebiyle kaygan bir yere çıkan kimse kayar]. (TA.) ― -b2- **زَلَقٌ** ayrıca, atın yahut benzeri bir hayvanın sağrısı demektir. (S, K, TA.)

**زَلِقٌ**
**زَلِقٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak. ― -b2- Bir adama nispetle: Söylenene karşı çabuk öfkelenen. (O, K) (O) ― -b3- Ve, (T, S, K,) bunun gibi ↓ **زُمَلِقٌ** (T, S, ve K, **زملق** maddesinde) ve ↓ **زُمَّلِقٌ** ve ↓ **زُمَالِقٌ**, (S, ve K, **زملق** maddesinde,) bir adama nispetle, (T, S,) “Qui semen emittit quum verba mulieri facit, sine congressu”: (T, TA:) yahut “qui semen emittit ante initum”. (S, K.)

**زَلَقَةٌ**
**زَلَقَةٌ** **ذ** Düz bir kaya; (K;) bunun gibi **زَلَفَةٌ**. (K, **زلف** maddesinde.) ― -b2- Ve, (AZ, K,) bunun gibi son kelime, (AZ, TA,) Ayna. (AZ, K. [CK’de **المَرْأَةُ**, yanlışlıkla **المِرْآةُ** yerine konulmuştur.])

**نَاقَةٌ زَلُوقٌ**
**نَاقَةٌ زَلُوقٌ** **ذ** Çabuk, yahut süratli, bir dişi deve; (AZ, K;) bunun gibi **زَلُوجٌ**. (AZ, TA.) ― -b2- Ve **عُقْبَةٌ زَلُوقٌ** [ve **زَلُوجٌ** ve **زَلُوخٌ**, CK’de yanlışlıkla **عَقَبَةٌ**,] Uzağa uzanan [bir yol menzili]. (K, TA.)

**زَلِيقٌ**
**زَلِيقٌ** **ذ** **سِقْطٌ** ile aynı (i. q.); [mânâsı: annenin karnından düşük olarak, yahut olgunlaşmamış yahut eksik hâlde, yahut ölü olarak, fakat şekli gelişmiş yahut belirgin olarak düşen yavru yahut cenin]. (S, K.)

**زَلَاقَةٌ**
**زَلَاقَةٌ** **ذ** : **زَلَقٌ**’a bak.

**زُلَّيْقٌ**
**زُلَّيْقٌ** **ذ** Düz şeftali; (S, K;) Farsçada **شِيفْتَهْ رَنْگ** diye adlandırılır. (S.)

**زُمَلِقٌ**
**زُمَلِقٌ** **ذ** ve **زُمَّلِقٌ** ve **زُمَالِقٌ**: **زَلِقٌ**’a bak.

**زِيحٌ زَيْلَقٌ**
**زِيحٌ زَيْلَقٌ** **ذ** Geçişinde süratli bir rüzgâr. (Kr, TA.)

**الزَّالُوقُ**
**الزَّالُوقُ** **ذ** Peygambere ait bir kalkanın adı; mânâsı: silâhın üzerinden kayıp çıktığı, böylece taşıyanı yaralamadığı şey. (TA.)

**أَزْلَقُ**
**أَزْلَقُ** **ذ** (K, **دلص** maddesinde) Bedende kılsız ve parlak. (TK, o maddede.)

**مَزْلَقٌ**
**مَزْلَقٌ** **ذ** : **زَلَقٌ**’a bak.

**مَزْلَقَةٌ**
**مَزْلَقَةٌ** **ذ** : **زَلَقٌ**’a bak. [Bundan dolayı,] şöyle denir: **هُوَ عَلَى مَزْلَقَةِ البَاطِلِ** [O, bâtıl dinin yahut benzerinin kaygan yolu üzerindedir]. (MF, **جَادَّةٌ** maddesinde, bk.)

**مِزْلَاقٌ**
**مِزْلَاقٌ** **ذ** **مِزْلَاجٌ** ile aynı (i. q.); (K,) son kelimenin bir lehçe varyantı, [bk.,] mânâsı: bir kapının kapatıldığı yahut sağlamlaştırıldığı ve anahtarsız açılan şey. (S, K.) ― -b2- Ayrıca: sık sık yavrusunu atan bir kısrak [yahut başka bir dişi (4’e bak)]; (S, K;) yani genellikle bunu yapan; ve bu mânâda deveye de uygulanır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَلَقَ
زَلَقَ U ( n. ac. زَلْق 1 ) زَلِقَ A ( n. ac. زَلَق 4 )
a.  Slipped, slid.

b.  [ Bi ], Got tired of, left ( place ). - ( c ),  see II .

زَلَّقَ
زَلَّقَ II ,  أَزْلَقَ IV ,
a.  Made to slip.

b.  Shaved.

تَزَلَّقَ
تَزَلَّقَ V ,
a.  Became smooth, glossy ( skin ).

b.  Slid.

زَلْق
زَلْق 1 ,  زَلَق 4 ,
a.  see 5 .

زَلَقَة
زَلَقَة 4t ,
a.  Smooth stone.

b.  Mirror.

زَلِق
زَلِق 5 ,
a.  Slippery place.

مَزْلَق
مَزْلَق 17 ,  مَزْلَقَة 17t ,
a.  Slippery place; slide.

زَلِيْق
زَلِيْق 25 ,
a.  Abortion.

زَلُوْق
زَلُوْق 26 ,
a.  Swift, fleet.

b.  Long ( hill ).

زَلَّاْقَة
زَلَّاْقَة 28t ,
a.  see 5 .

مِزْلَاْق
مِزْلَاْق 45 ,
a.  Bolt.

##### Türkçe

زَلَقَ
**زَلَقَ** U (n. ac. **زَلْق** 1) **زَلِقَ** A (n. ac. **زَلَق** 4)
a. Kaydı, kaydı gitti.

b. [Bi] Bıktı, (yeri) terk etti. - (c), II’ye bak.

زَلَّقَ
**زَلَّقَ** II, **أَزْلَقَ** IV,
a. Kaydırdı.

b. Tıraş etti.

تَزَلَّقَ
**تَزَلَّقَ** V,
a. Düz, parlak oldu (deri).

b. Kaydı.

زَلْق
**زَلْق** 1, **زَلَق** 4,
a. 5’e bak.

زَلَقَة
**زَلَقَة** 4t,
a. Düz taş.

b. Ayna.

زَلِق
**زَلِق** 5,
a. Kaygan yer.

مَزْلَق
**مَزْلَق** 17, **مَزْلَقَة** 17t,
a. Kaygan yer; kaydırak.

زَلِيْق
**زَلِيْق** 25,
a. Düşük.

زَلُوْق
**زَلُوْق** 26,
a. Çevik, atik.

b. Uzun (tepe).

زَلَّاْقَة
**زَلَّاْقَة** 28t,
a. 5’e bak.

مِزْلَاْق
**مِزْلَاْق** 45,
a. Sürgü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زلق
زَلِقَ - يَزْلَقُ - زَلَق - زَلَقاً - أَزْلَقَ - يُزْلِقُ
زَلِقَ - يَزْلَقُ + الكائن أو الشيء + عن شيء: يتزحلق عنه: يتحرك على سطح أملس ناعم بحركة انسيابية ماسحة مع صعوبة في الثبات، بحيث يبقى ملتصقاً بالسطح أثناء حركته
زَلَق: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " زَلِقَ - يَزْلَقُ ": الانزلاق: وهو كذلك اسم مكان منه: السطح الذي جعل أملساً ناعماً تنزلق عنه الأشياء أثناء حركتها ملامسة له
زَلَقاً: حال من " زَلَق"
أَزْلَقَ - يُزْلِقُ + كائن + كائناً + بشيء: على وزن " أفعلَ" من " زَلِقَ - يَزْلَقُ ": جعله " يَزْلَقُ " باستعمال الشيء
﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾: يجعلونك تزلق بأبصارهم: يتحرك بصرهم عليه من أعلى للأسفل بعملية تشبه المسح الضوئي المعروفة: كناية أنهم ينظرون إليه باحتقار وسخرية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الزوال والانزلاق من موقع وعدم الثبات فيه"، وهي:
زَلِقَ - يَزْلَقُ، دَحَضَ - يَدْحَضُ، زَالَ - يَزِيلُ، بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ)، زالَ - يَزوْلُ، زَلَّ - يَزِلُّ
أزْلَقَ - يُزْلِقُ
 	﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ(51)﴾ القلم
زَلِق
 ﴿فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِي خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنْ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا(40)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [زلق] ز ل ق: مكان زَلِقٌ بالتحريك أي دحض وهو في الأصل مصدر زَلِقَتْ رجله من باب طرب و أَزْلَقَهَا غيره و المَزْلَقُ و المَزْلَقَةُ الموضع الذي لا يثبت عليه قدم وكذلك الزَّلاَّقَةُ وقوله تعالى ﴿فتصبح صعيدا زلقا﴾ أي أرضا ملساء ليس بها شيء و زَلَقَ رأسه حلقه وبابه ضرب وكذلك أَزْلَقَهُ و زَلَّقَهُ و الزُّلَّيْقُ بضم الزاي وتشديد اللام وفتحها ضرب من الخوخ أملس
الراغب
زلق
- الزلق والزلل متقاربان، قال: }صعيدا زلقا﴿[الكهف/40]، أي: دحضا لا نبات فيه، نحو قوله:﴾فتركه صلدا﴿[البقرة/264]، والمزلق: المكان الدحض. قال:﴾ليزلقونك بأبصارهم{ [القلم/51]، وذلك كقول الشاعر:
- 212 - نظرا يزيل مواضع الأقدام
(البيت:
يتقارضون إذا التقوا في منزل *** نظرا يزيل مواضع الأقدام
وقد تقدم في مادة (دحض) ؛ وهو في اللسان (زلق) )
ويقال: زلقه وأزلقه فزلق، قال يونس (يونس بن حبيب، من أصحاب أبي عمرو بن العلاء، روى عنه سيبويه والكسائي. توفي سنة 182 ه. انظر: بغية الوعاة 2/365) : لم يسمع الزلق والإزلاق إلا في القرآن، وروي أن أبي بن كعب (صحابي جليل، أحد قراء الصحابة، توفي سنة 30 هجري) قرأ: (وأزلقنا ثم الآخرين) (سورة الشعراء: آية 64، وهي قراءة شاذة، قرأ بها أبي بن كعب وابن عباس.
والقراءة الصحيحة المتواترة }وأزلفنا{ بالفاء. انظر: تفسير القرطبي 13/107) أي: أهلكنا.
ملخص اللسان
1.     الزَّلَقُ: الزَّللُ، زَلِقَ زَلَقاً وأَزْلَقَه هو.
2.     والزَّلَقُ:المكان المَزْلَقة.
3.    وأَرض مَزْلقة ومُزْلقة وزَلَقٌ وزَلِقٌ ومَزْلَق: لا يثبت عليها قدم، وكذلك الزَّلاَّقة؛
4.     فتُصْبِحَ صَعيداً   زَلَقاً؛ أَي أَرْضاً مَلْساء لا نبات فيها أَو ملساء ليس بها شيء؛ لا يثبت عليها القدمان.
5.     ومكان زَلَقٌ، بالتحريك، أَي دَحْضٌ، وهو في الأَصل مصدر قولك زَلِقَت رجلُه تَزْلَقُ زَلَقاً وأَزْلَقها غيرُه.
6.     وفي الحديث: كان اسْمُ تُرْسِ النبي، صلى الله عليه وسلم، الزَّلوقَ أَي يَزْلَق عنه السلاح فلا يَخْرقه.
7.     وزَلَّقَ المكانَ: مَلَّسه. وزَلَق رأْسَه يَزْلِقُه زَلْقاً: حلَقه وهو من ذلك ،والتَّزْلِيقُ: تمْلِيسُك الموضِعَ حتى يصير كالمَزْلَقةِ، وإِن لم يكن فيه ماء
8.     والمِزْلاقُ: مِزْلاجُ الباب:وهو الذي يُغْلق به الباب ويفتح بلا مفتاح.
9.     وأَزْلَقَه ببصره: أَحدَّ النظر إِليه، وكذلك زَلَقه زَلَقاً وزَلَّقه؛
10.                        زَلَقَه وأَزْلَقَه إِذا نحّاه عن مكانه.
11.                        وقوله تعالى: وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم؛ أَي ليُصِيبُونك بأَعينهم فيزِيلونك عن مقامك الذي جعله الله لك،لَيُزْلِقونك أَيلَيَرْمون بك ويُزيلونك عن موضعك بأَبصارهم،كما تقول كاد يَصْرَعُني شدَّةُ نظرهه
لسان العرب
● - زلق: الزَّلَقُ: الزَّللُ، زَلِقَ زَلَقاً وأَزْلَقَه هو. والزَّلَقُ:    المكان المَزْلَقة. وأَرض مَزْلقة ومُزْلقة وزَلَقٌ وزَلِقٌ ومَزْلَق: لا    يثبت عليها قدم، وكذلك الزَّلاَّقة؛ ومنه قوله تعالى: فتُصْبِحَ صَعيداً    زَلَقاً؛ أَي أَرْضاً مَلْساء لا نبات فيها أَو ملساء ليس بها شيء؛ قال    الأَخفش: لا يثبت عليها القدمان. والزَّلَقُ: صَلا الدابة؛ قال رؤبة:    كأَنَّها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَقْ،    أَو حادِرُ الليِّتَينِ مَطويّ الحق    (* قوله «الحق» هكذا في الأصل)    والزَّلَقُ: العَجُز من كل دابة. وفي الحديث: هَدَرَ الحَمامُ فزَلِقَت    الحمامة؛ الزَّلَقُ العَجُز، أَي لمَّا هدر الذكر ودار حول الأُنثى    أَدارت إِليه مؤخرَها. ومكان زَلَقٌ، بالتحريك، أَي دَحْضٌ، وهو في الأَصل    مصدر قولك زَلِقَت رجلُه تَزْلَقُ زَلَقاً وأَزْلَقها غيرُه.    وفي الحديث: كان اسْمُ تُرْسِ النبي، صلى الله عليه وسلم، الزَّلوقَ أَي    يَزْلَق عنه السلاح فلا يَخْرقه. وزَلَّقَ المكانَ: مَلَّسه. وزَلَق    رأْسَه يَزْلِقُه زَلْقاً: حلَقه وهو من ذلك، وكذلك أَزْلَقَه وزَلَّقَه    تزليقاً ثلاث لغات. قال ابن بري: وقال علي بن حمزة إِنما هو زَبَقَه،    بالباء، والزَّبْقُ النَّتْفُ لا الحَلْق. والتَّزْلِيقُ: تمْلِيسُك الموضِعَ    حتى يصير كالمَزْلَقةِ، وإِن لم يكن فيه ماء. الفراء: يقول للذي يحلِقُ    الرأْس قد زَلَّقَه وأَزْلَقه. أَبو تراب: تَزَلَّقَ فلان وتَزَيَّقَ إِذا    تزَيَّن. وفي الحديث: أَن عليّاً رأَى رجُلين خرجا من الحمّام    مُتزلِّقَين فقال: مَنْ أَنتما؟ قالا: من المهاجرين، قال: كذبتما ولكنكما من    المُفاخِرين تَزَلَّق الرجل إِذا تنعم حتى يكون للونه بَرِيقٌ وبَصِيص.    والتزلُّق: صِبْغةُ البدن بالأَدهان ونحوها.    وأَزْلَقت الفرسُ والناقةُ: أَسْقَطت، وهي مُزْلِق، أَلْقَتْ لغير تمام،    فإِن كان ذلك عادة لها فهي مِزلاق، والولد السقط زَلِيق؛ وفرس مِزْلاقٌ:    كثير الإِزْلاق. الليث: أَزْلَقَت الفرسُ إِذا أَلقَتْ ولدَها تامّاً.    الأَصمعي: إِذا أَلقت الناقة ولدها قبل أَن يَسْتَبين خَلْقُه وقبل الوقت    قيل أَزْلَقَت وأَجهَضَت، وهي مُزْلِق ومُجْهِض، قال أَبو منصور: والصواب    في الإِزْلاق ما قاله الأَصمعي لا ماقاله الليث.    وناقة زَلوق وزَلوجٌ: سريعة. وريحٌ زَيْلَقٌ: سريعة المرّ؛ عن كراع.    والمِزْلاقُ: مِزْلاجُ الباب أَو لغة فيه، وهو الذي يُغْلق به الباب    ويفتح بلا مفتاح. وأَزْلَقَه ببصره: أَحدَّ النظر إِليه، وكذلك زَلَقه    زَلَقاً وزَلَّقه؛ عن الزجاجي. ويقال: زَلَقَه وأَزْلَقَه إِذا نحّاه عن    مكانه. وقوله تعالى: وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم؛ أَي    ليُصِيبُونك بأَعينهم فيزِيلونك عن مقامك الذي جعله الله لك، قرأَ أَهل    المدينة ليَزْلِقونك، بفتح الياء، من زَلَقْت وسائرُ القراء قرؤوها بضم    الياء؛ الفراء: لَيُزْلِقونك أَي لَيَرْمون بك ويُزيلونك عن موضعك بأَبصارهم،    كما تقول كاد يَصْرَعُني شدَّةُ نظرهه وهو بيِّن من كلام العرب كثير؛ قال    أَبو إِسحق: مذهب أَهل اللغة في مثل هذا أَن الكفار من شدةِ إِبْغاضِهم    لك وعداوتهم يكادون بنظرهم إِليك نظر البُغَضاء أَن يصرعوك؛ يقال: نظر    فلان إِليَّ نظراً كاد يأْكلني وكاد يَصْرَعُني، وقال القتيبي: أَراد أَنهم    ينظرون إِليك إِذا قرأْت القرآن نظراً شديداً بالبغضاء يكاد يُسْقِطك؛    وأَنشد:    يَتقارَضونَ، إِذا الْتَقَوْا في مَوْطِنٍ،    نظراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ    وبعض المفسرين يذهب إِلى أَنهم يصيبونك بأَعينهم كما يُصِيب الغائنُ    المَعِينَ؛ قال الفراء: وكانت العرب إِذا أَراد أَحدهم أَن يَعْتانَ المالَ    يجُوع ثلاثاً ثم يعرِض لذلك المال، فقال: تالله ما رأَيت مالاً أكثرَ ولا    أَحسنَ فيتساقط، فأَرادوا برسول الله، صلى الله عليه وسلم، مثل ذلك    فقالوا: ما رأَينا مثل حُجَجه، ونظروا إِليه ليَعِينوه.    ورجل زَلِقٌ وزُمَلِقٌ مثال هُدَبِد وزُمالِقٌ وزُمَّلِقٌ، بتشديد    الميم: وهو الذي يُنْزِل قبل أَن يجامِعَ؛ قال القُلاخ بن حَزْن    المِنْقَري:إِن الحُصَيْنَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ،    كذنبِ العَقْربِ شَوّال غَلِقْ،    جاءَت به عنْسٌ من الشَّأْم تَلِقْ    وقوله إِن الحصين، صوابه إِن الجُلَيد وهو الجُلَيد الكلابي؛ وفي رجزه:    يُدْعَى الجُلَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ،    لا آمِنٌ جلِيسهُ ولا أَنِقْ،    مُجَوَّعُ البَطْنِ كِلابيُّ الخُلُقْ    التهذيب: والعرب تقول رجل زَلِقٌ وزُمَّلِق، وهو الشَّكَّاز الذي    يُنْزِل إِذا حدّث المرأَة من غير جماع، وأَنشد الفراء هذا الرجز أَيضاً،    والفعل منه زَمْلَقَ زَمْلَقة، وأَنشد أَبو عبيد هذا الرجز في باب    فُعَّلِل.ويقال للخفيف الطيّاش: زُمَّلِق وزُمْلوق وزُمالِقٌ.    والزُّلَّيْقُ، بالضم والتشديد: ضَرْبٌ من الخَوخ أَمْلَس، يقال له    بالفارسية شَبْتَهْ رَنْك.
مقاييس اللغة:
(زلق) الزاء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تزلُّج الشيء عن مقامهِ. من ذلك الزَّلَق. ويقال أَزْلَقَتِ الحامل، إذا أَزْلَقَتِ ولدَها. ويقال ـ وهو الأصحُّ ـ إِذا ألقَتِ الماء ولم تقبَلْهُ رَحِمُها. والمَزْلَقَة والمَزْلَق: الموضع لا يُثْبَت عليه. فأمَّا قَولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. فحقيقة معناه أنَّه مِنْ حِدّة نظرِهما حَسَدَاً، يكادون يُنحُّونَك عن مكانِك. قال:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
ويقال إنَّ الزَّلِق: الذي إذا دنا من المرأة رَمَى بِمائِهِ قبل أن يَغْشاها. قال:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
وقال ابنُ الأعرابيّ: زَلَقَ الرَّجلُ رأسه: حَلَقه. فأما قولُ رُؤبة:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
فيقال إنّ الزَّلَق العَجُز منها ومِنْ كلِّ دابة. وسُمِّيت بذلك لأنَّ اليدَ تَزْلَقُ عنها، وكذلك ما يصيبُها من مَطَرٍ وندى. والله أعلم.
القاموس المحيط:
زَلَِقَ، كفرِحَ ونَصَرَ ذَلَّ، و بمكانِه مَلَّ منه فَتَنَحَّى عنه. والزَّلَقُ، محرَّكةً، وككتِفٍ ونَجْمٍ،
والزَّلاَّقَةُ والمَزْلَقُ: المَزْلَقَةُ. والزَّلَقُ أيضاً: عَجُزُ الدابةِ، وبهاءٍ: الصَّخْرَةُ المَلْساءُ، والمِرْآةُ.
وناقةٌ زَلُوقٌ: سريعةٌ. وعَقَبَةٌ زَلُوقٌ: بعيدةٌ. والزَّلاَّقَةُ: أرضٌ بقُرْطُبَةَ، ونَهْرٌ بواسِطَ. وكصاحِبٍ: رُسْتاقٌ بِسِجِسْتانَ. وزَلَقَه عن مكانِهِ يَزْلِقُه: بَعَّدَه ونَحَّاهُ، و فلاناً: أزَلَّه، كأَزْلَقَه. والمِزْلاقُ: المِزْلاجُ، يُغْلَقُ به البابُ ويُفْتَحُ بِلا مِفْتاحٍ، والفرسُ الكثيرُ إسْقاطِ الوَلَدِ. وكأَميرٍ: السِقْطُ. وككتِفٍ: مَن يُنْزِلُ قَبْلَ أن يُولِجَ، والسريعُ الغَضَبِ. وكقُبَّيْطٍ: الخَوْخُ الأمْلَسُ. وأزْلَقَتِ الناقةُ: أجْهَضَتْ، و فلاناً ببَصَرِهِ: نَظَرَ إليه نَظَرَ مُتَسَخِّطٍ، و رأسَه: حَلَقَه، كزَلَقَه وزَلَّقَه. ومُزْلَقٌ، كمُكْرمٍ: فرسُ المُغِيرةِ بنِ خَليفَةَ. والتَّزْليقُ: صِبْغَةُ البَدَنِ بالأدْهانِ ونحوها، حتى يصيرَ كالمَزْلَقَةِ.
وزَلَّقَ الحديدةَ: أدْمَنَ تَحْديدَها، و المَوْضِعَ: جَعَلَهُ زَلَقاً. وتَزَلَّقَ: تَزَيَّنَ وتَنَعَّمَ، حتى يكونَ للَوْنِهِ وبيصٌ، ولِبَشَرَتِهِ بَريقٌ.
تاج العروس:
ز ل ق
زَلِقَ كفَرِح ونَصَرَ زَلَقاً وزَلْقاً : ذَلَّ كذا في النسَخ والصوابُ زل بالزاي وهو مُطاوِع زَلَقْتُه فزَلَقَ أَي : أَزْلَلْتُه فزَلَّ
وزَلِقَ بمكانِه : إِذا مَلَّ مِنْهُ فَتَنَحَّى عَنْهُ وتَباعَدَ
والزَّلَقُ مُحَرَّكَةً ككَتِفٍ ونَجم والزَّلاّقَةُ بالفتح مع التَّشْدِيد والمَزْلَقُ كمَقْعَدٍ : كل ذلك : المَزْلَقَة وهي المَدْحَضةُ لا يَثْبُتُ عليها قَدَمٌ ومنه قولُه تَعالى : " فتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقاً " أي : أرْضاً مَلْساء ليسَ بها شيءٌ أَو لا نَباتَ فِيها وقالَ الأخْفَشُ : لا يَثْبُتُ عليها القَدَمان وقال الشّاعِر :
قَدِّرْ لرِجْلِكَ قبلَ الخَطْوِ مَوْقِعَها ... فمَنْ عَلا زَلَقاً عن غِرَّةٍ زَلِجَا وفي الصِّحاحَ : والزلق في الأصْل : مصدرُ قولِكَ : زَلِقَتْ رِجْلُه تَزْلَقُ زَلَقاً
والزلق أيْضاً : عَجُزَ الدّابةِ نقله الجَوْهَري وقالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ ناقة شَبَّهها بأتانٍ :
كأنها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَق ... أَو جادِرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ والزلقَةُ بهاءً : الصخْرَة المَلْساءُ
وقال أبو زَيْد : الزلقَةُ والزَّلَفَة : المِرآة
قال : وناقَةٌ زَلُوقٌ وزَلُوج أي : سَرِيعَةٌ وقد زَلَقَتْ
وعَقَبَة زَلوقٌ : بَعِيدَة
والزَّلاّقةُ بالفتحِِ مع التشديدِ : أَرْضٌ بقُرْطُبَةَ كانتْ بها وَقْعَة كبيرةٌ بين الإِفْرِنْج والسُّلْطان يُوسُفَ ابنِ تاشِفِينَ ذَكَرَها المُؤَرِّخُونَ واستَوْفَوها كابنِ خِلِّكانَ والذهَبِي في تاريخ الإِسْلام وغيرِهما . ونَهْر الزلاقَةِ بواسِط العِراقِ . وزالِق كصاحِب : رُستاق بسِجِستانَ . ويُقال : زَلَقَهُ عن مَكانِه يَزْلِقُه زَلْقاً بَعَّدَه ونَحّاه ومنه قِراءَةُ أَبِي جعفرٍ ونافعِ لَيَزْلقونَكَ بأبْصارِهم " بفتْح الياءِ أي : ليَعْتانُونَك بعُيونِهم فيُزِيلُونَك عن مُقامِك الذي أقامَكَ اللهُ فيه عَداوةً لَكَ . ويُقال : زَلقَ فُلاناً : إِذا أَزَلهُ كأَزْلَقَه فزَلَقَ أي : زَلَّ و به قَرَأَ سائِرُ القُرّاء غير المدَنِيَينَ لَيُزْلِقُونَكَ بأبْصارهِمْ " كما تَقُول : كادَ يَصْرَعُنِي شِدةُ نَظَرِه وقال أبو إسحاقَ : مَذْهَبُ أَهل اللُّغَة في مثلِ هذا أَنَّ الكُفّارَ من شِدة إبْغاضِهم لَكَ وعَداوَتِهم يكادُونَ بنَظَرِهم إِليكَ نَظَرَ البغضاءَ أن يَصْرَعُوك يُقال : نَظَر فلان إلي نَظَراً كادَ يَأكُلُنِي وكادَ يَصْرَعُنِي وقالَ القُتَيْبِيُّ : أَرادَ أَنَّهُم يَنْظُرُونَ إليكَ إِذا قَرَأتَ القُرآنَ نَظَراً شَدِيدًا بالبغضاءَ يَكاد يسْقِطُكَ وأنْشَدَ :
يَتَقارَضُونَ إِذا التقَوْا في مَوْطِنٍ ... نَظَرًا يُزِيلُ مَواطِىءَ الأقْدام وبعض المُفَسرِّينَ يَذْهَبُ إِلى أَنهُم يصيبُونَك بأعْيُنِهم كما يُصِيبُ العائِنُ المَعِينَ قالَ الفَرّاءُ : وكانَت العَربُ إِذا أَرادَ أحَدُهمِ أَنْ يَعْتانَ المالَ يَجُوعُ ثَلاثاً ثمّ تَعَرض لذلك المال : فقال تاللّه ما رَأَيْتُ مالاً أَكْثَرَ ولا أَحْسَنَ فيَتساقَطُ فأرادوا برَسولِ اللهِ صَلّى اللُهُ عليهِ وسَلمَ مثلَ ذلك فقالُوا : ما رَأينا مثلَ حُجَجِه ونَظَرُوا إليه ليَعِينُوه . والمِزْلاقُ : المِزْلاجُ أَو لُغَة فيه وهو الّذِي يُغْلَقُ به البابُ ويُفْتَحُ بلا مِفْتاح . و المِزْلاقُ : الفَرَسُ الكَثِيرُ الإزْلاقِ كما في الصِّحاح أي إسْقاطِ الوَلَدِ أَي : إِذا كانَ ذلِك عادَتَها وكذلِكَ النّاقَةُ وقد أزْلَقَتْ . والزليقُ كأمِيرٍ : السقْطُ نَقَله الجَوْهَرِي
والزَّلِقُ ككَتِفٍ : من يُنْزِلُ قبلَ أنْ يُولِجَ وفي التَّهْذِيب : والعَرَبُ تَقولُ : رَجُلٌ زَلِق وزُمَّلِقٌ وهو الَّذِي يُنْزِل إِذا حَدَّثَ المَرأَةَ من غيرِ جِماع وأَنْشَد الجَوْهَرِي للقُلاخ بنِ حَزْنٍ المِنْقَرِيِّ :
" إِنّ الحُصَيْن زَلِق وزُملِق
" جاءتْ به عَنسٌ من الشّام تَلِق وأنْشَدَه الليْثُ هكَذا :
إِنَّ الزُّبَيْرَ زَلِق وزُمَّلِق ... لا آمِن جَلِيسُه ولا أَنِقْ وقالَ ابنُ بَرّي : وصَوابُه :
" إِنَّ الجُلَيدَ زَلِقٌ وزُملِق والزلِقُ أَيضاً : السَّرِيعُ الغَضَبِ فيما يُقال كما في العُبابِ
والزليقُ كقُبَّيْطٍ : الخَوخُ الأمْلَسُ قال الجَوْهرِيُّ : يُقالُ له بالفارِسِية : شِيفْتَهْ رَنْك قلت : ويُعْرَفُ الآنَ بالزّهْرِيِّ
وأزْلَقَتِ النّاقَةُ : مثل أَجْهَضَتْ : إِذا أَلْقَت وَلَدَها تامُّاً قاله الليثُ وقال الأَصْمُعِيّ : إِذا أَلْقت الناقَةُ ولدهاَ قبل أن يستبين خلقه وقبل الوقت قيل أزلقت وأجهضت قالَ الأزهري : والصوابُ في الإزلاقِ ما قالَهُ الأصمعي لا ما قالَهُ الليث
وأَزْلَقَ فلاناً ببَصَرِه ونص الجمهرةِ : نَظَر فلان إِلى فُلانٍ فأزلقه ببَصَرِه : إِذا نَظَر إِليه نَظَرَ مُتَسخّط وهو مَجازٌ وبه فُسرَت كما تَقَدَّم
وأزلَقَ رَأسَه : حَلَقَه كزلقه وزَلقَه تَزْلِيقاً فهي ثلاثُ لُغات قال ابنُ بَري : قالَ علي بنُ حمزة : إنما هو زَبَقَه بالباء والزبق : النتف لا الحلقُ وقال الفَرّاءُ : تَقُولُ للذي يَحْلِقُ الرَّأسَ : قدْ زَلقه وأزْلَقَه
ومُزلْقِ كمُكرِم : فَرَسُ المغيرة ابنِ خَلِيفَة الجُعْفيّ والصّواب في ضَبْطِه كمُعَظَّم كما هو نَصُّ التكملة والتزْلِيقُ : صَبْغَةُ البدَنِ بالأدهان ونَحْوِها حَتّى يَصِيرَ كالمَزْلَقَةِ يَكنْ فيه ماءٌ هكذا هو نَصُّ العباب وقلَّدَه المُصَنِّفُ وفي العِبارَةِ تداخل والصّوابُ : والتَّزْلِيقُ : صَنْعَة البَدَن بالأدْهان ونَحْوِها
والتزْلِيقُ : تَمْلِيسكُ المَوْضِعَ حتى يَصِيرَ كالمِزْلَقةِ وإنْ لم يَكُنُ فيه ماءٌ كما في اللِّسان والتَّكْمِلَة فتأمَّل ذلِكَ . وزَلقَ الحَدِيدَةَ : أدْمَنَ تحْدِيدَها . وزَلَّقَ المَوْضِعَ : جَعَلَه زَلَقاٌ أي : ملسَه حَتّى يَصِيرَ كالمَزْلَقَةِ . وتَزَلَّق الرَّجلُ : إِذا تَزَيَّنَ وكذلِكَ تَزَيقَ قاله أبو تُرابٍ وزادَ غيرُه : وتَنَعَّمَ حَتّى يَكُونَ لِلَوْنِه وَبيص ولبَشَرَتهِ بَرِيق و منه الحدِيثُ : " أَن عَلياً - رَضِى اللهُ عنه - رَأى رَجلَيْنِ خَرَجا من الحَمّام مُتَزَلَقَيْنِ فقال : من أنْتما ؟ قالا من المُهاجِرِينَ قالَ كذَبْتُما : ولكنكُما من المُفاخِرِينَ "
ومما يُسْتَدرَكُ عليه : الزَّلُوق : اسم تُرْسٍ للنَّبِيِّ صَلّى اللّه عليه وسَلّمَ أي : يَزلقُ عنه السِّلاحُ فلا يَخْرقُه وقد جاءَ في الحَدِيث
ورِيحٌ زَيْلَقٌ كحَيدر : سَرِيعَة المَر عن كُراعٍ
وزَلَّقَهُ ببَصَرِه تَزْلِيقاً : أحَدَّ النَّظَر إِليه عن الزجاجي
والحَسَنُ بنُ عَلِىِّ بنِ زُولاق المِصْرِيُّ كطُوفان عن يَحْيَى بنِ سليم الجُعْفِيِّ وعنه أَبُو القاسِمِ الطَّبَرانيُّ وتارِيخُ مِصْر من تأْلِيفِه مشهور وزُليقَةُ بنُ صُبْحٍ كجُهَيْنَةَ : بَطْنٌ من هُذيلٍ هكذا ضَبَطَهُ ابنُ الأثيرِ ويُقال : هو بالفاء وقد تَقَدَّم

##### Türkçe

زلق
**زَلِقَ - يَزْلَقُ - زَلَق - زَلَقاً - أَزْلَقَ - يُزْلِقُ**

**زَلِقَ - يَزْلَقُ** + canlı veya şey + bir şeyden: ondan kayar: pürüzsüz yumuşak bir yüzey üzerinde, tutunmada güçlükle birlikte, akıcı süpürücü bir hareketle hareket eder; öyle ki hareketi sırasında yüzeye yapışık kalır.

**زَلَق**: “**فـَعـَل**” vezninde, **زَلِقَ - يَزْلَقُ**’tan “mef‘ûl” mânasında isim-fiildir: kayma; ve yine ondan isim-mekândır: hareketleri sırasında ona temas ederek şeylerin üzerinden kaydığı, pürüzsüz yumuşak kılınmış yüzey.

**زَلَقاً**: **زَلَق**’tan hâldir.

**أَزْلَقَ - يُزْلِقُ** + canlı + bir canlıyı + bir şey ile: **زَلِقَ - يَزْلَقُ**’tan “**أفعلَ**” vezninde: şeyi kullanarak onu “**يَزْلَقُ**” kıldı.

﴿**وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ**﴾: seni bakışlarıyla kaydırırlar: bakışları onun üzerinde yukarıdan aşağıya, bilinen tarama işlemine benzeyen bir işlemle hareket eder: onun ona küçümseme ve alay ile baktıklarının kinayesidir.

Ve lafız, “mekândan zâil olma ve kayma ve onda sebat etmeme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**زَلِقَ - يَزْلَقُ**، **دَحَضَ - يَدْحَضُ**، **زَالَ - يَزِيلُ**، **بَتَكَ - يَبْتِكُ** (**بَتَكَ - يَبْتُكُ**)، **زالَ - يَزوْلُ**، **زَلَّ - يَزِلُّ**

**أزْلَقَ - يُزْلِقُ**
 	﴿**وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ(51)**﴾ القلم

**زَلِق**
 ﴿**فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِي خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنْ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا(40)**﴾ الكهف

مختار الصحاح
● [**زلق**] ز ل ق: harekeli olarak **زَلِقٌ** yer; yani **دحض**; ve aslında, “tarab” bâbından **زَلِقَتْ** ayağı kaydı sözünün masdarıdır; ve başkası onu **أَزْلَقَهَا** (kaydırdı). Ve **المَزْلَقُ** ve **المَزْلَقَةُ**: üzerinde ayak sabit durmayan yer; ve yine **الزَّلاَّقَةُ**. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**فتصبح صعيدا زلقا**﴾: yani üzerinde hiçbir şey bulunmayan düz pürüzsüz bir yer. Ve **زَلَقَ** başını: tıraş etti; bâbı “darab”dır; ve yine **أَزْلَقَهُ** ve **زَلَّقَهُ**. Ve **الزُّلَّيْقُ**: **الزاي**’ın dammesiyle, **اللام**’ın şeddelenmesiyle ve fethasıyla; pürüzsüz bir şeftali türü.

الراغب
زلق
- **الزلق** ve **الزلل** birbirine yakındır; dedi ki: }**صعيدا زلقا**﴿[الكهف/40]، yani: bitki olmayan **دحضا**; şu sözü gibi:﴾**فتركه صلدا**﴿[البقرة/264]؛ ve **المزلق**: **الدحض** yer. Dedi ki:﴾**ليزلقونك بأبصارهم**{ [القلم/51]؛ ve bu, şairin sözü gibidir:
- 212 - bakış; ayakların yerlerini giderir
(بيت:
bir menzilde buluştuklarında birbirlerini kemirirler *** ayakların yerlerini gideren bir bakışla
ve (دحض) maddesinde daha önce geçti; ve o, lisanda (زلق)’tır.)

Ve denilir: **زلقه** ve **أزلقه**; böylece o **زلق** oldu. Yûnus dedi (Yûnus b. Habîb, Ebû Amr b. el-Alâ’nın ashabındandır; ondan Sîbeveyh ve el-Kisâî rivayet etti. 182 h. yılında vefat etti. bk. Buğyetü’l-vu‘ât 2/365): **الزلق** ve **الإزلاق**’ın ancak Kur’an’da işitildiği işitilmiştir. Ve Übey b. Ka‘b’ın (büyük sahâbî, sahâbenin kurrâsından biri, 30 hicrî yılında vefat etti) şöyle okuduğu rivayet edildi: (**وأزلقنا ثم الآخرين**) (Sûretü’ş-Şu‘arâ: âyet 64; ve bu şâz bir kıraattir; Übey b. Ka‘b ve İbn Abbâs bununla okudu.
Ve sahih mütevâtir kıraat }**وأزلفنا**{ **الفاء** ile’dir. bk. Tefsîrü’l-Kurtubî 13/107) yani: helâk ettik.

ملخص اللسان
1.     **الزَّلَقُ**: **الزَّللُ**; **زَلِقَ** **زَلَقاً** ve onu **أَزْلَقَه**.
2.     Ve **الزَّلَقُ**: **المكان المَزْلَقة**.
3.    Ve **أَرض مَزْلقة** ve **مُزْلقة** ve **زَلَقٌ** ve **زَلِقٌ** ve **مَزْلَق**: üzerinde ayak sabit durmaz; ve yine **الزَّلاَّقة**.
4.     **فتُصْبِحَ صَعيداً   زَلَقاً**; yani bitki olmayan düz pürüzsüz bir yer; yahut üzerinde hiçbir şey bulunmayan pürüzsüz; iki ayak üzerinde sabit durmaz.
5.     Hareke ile **زَلَقٌ** yer; yani **دَحْضٌ**; ve aslında “ayağı kaydı” sözünün masdarıdır: **زَلِقَت** ayağı **تَزْلَقُ** **زَلَقاً**; ve başkası onu **أَزْلَقها**.
6.     Hadiste: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, kalkanının adı **الزَّلوقَ** idi; yani silah ondan kayar da onu delmez.
7.     **زَلَّقَ** yeri: onu düzleştirdi. Ve **زَلَق** başını, onu **يَزْلِقُه** **زَلْقاً**: onu tıraş etti; ve bu ondandır. Ve **التَّزْلِيقُ**: yeri düzleştirmen; ta ki **المَزْلَقة** gibi olsun; onda su olmasa bile.
8.     **المِزْلاقُ**: kapının sürgüsü; ve o, anahtarsız kapının onunla kapatıldığı ve açıldığı şeydir.
9.     Onu gözüyle **أَزْلَقَه**: ona bakışı keskinleştirdi; ve yine onu **زَلَقه** **زَلَقاً** ve **زَلَّقه**.
10.                        Onu **زَلَقَه** ve **أَزْلَقَه**: onu yerinden uzaklaştırdığı zaman.
11.                        Yüce Allah’ın sözü: **وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم**; yani gözleriyle sana isabet ederler de Allah’ın senin için kıldığı makamından seni giderirler; **لَيُزْلِقونك** yani bakışlarıyla seni atarlar ve seni yerinden giderirler; “bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu” dediğin gibi.

لسان العرب
● - **زلق**: **الزَّلَقُ**: **الزَّللُ**; **زَلِقَ** **زَلَقاً** ve onu **أَزْلَقَه**. Ve **الزَّلَقُ**: **المكان المَزْلَقة**. Ve **أَرض مَزْلقة** ve **مُزْلقة** ve **زَلَقٌ** ve **زَلِقٌ** ve **مَزْلَق**: üzerinde ayak sabit durmaz; ve yine **الزَّلاَّقة**; bundan Yüce Allah’ın sözü: **فتُصْبِحَ صَعيداً زَلَقاً**; yani bitki olmayan düz pürüzsüz bir yer yahut üzerinde hiçbir şey bulunmayan pürüzsüz; el-Ahfeş dedi ki: iki ayak üzerinde sabit durmaz. Ve **الزَّلَقُ**: binitin sağrısı; Rü’be dedi ki:
sanki o, **حَقْباءُ** **بَلْقاءُ** **الزَّلَقْ**’tır,
yahut iki kalçası aşağı sarkık, **الحق**’ı dürülmüş
(* “**الحق**” sözü: asılda böyle)
Ve **الزَّلَقُ**: her binitin kıçı. Ve hadiste: erkek güvercin ötüş çıkardı da dişi güvercin **زَلِقَت**; **الزَّلَقُ** kıçtır; yani erkek ötüş çıkarıp dişinin etrafında dönünce, ona arkasını döndürdü. Ve hareke ile **زَلَقٌ** yer; yani **دَحْضٌ**; ve aslında “ayağı kaydı” sözünün masdarıdır: **زَلِقَت** ayağı **تَزْلَقُ** **زَلَقاً**; ve başkası onu **أَزْلَقها**. Ve hadiste: Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, kalkanının adı **الزَّلوقَ** idi; yani silah ondan kayar da onu delmez. **زَلَّقَ** yeri: onu düzleştirdi. Ve **زَلَق** başını, onu **يَزْلِقُه** **زَلْقاً**: onu tıraş etti; ve bu ondandır; ve yine onu **أَزْلَقَه** ve onu **زَلَّقَه** **تزليقاً**: üç lugat. İbn Berrî dedi ki: Ali b. Hamza dedi ki: ancak o **زَبَقَه**’dır, **الباء** ile; ve **الزَّبْقُ** yolmadır, tıraş değil. Ve **التَّزْلِيقُ**: yeri düzleştirmen; ta ki **المَزْلَقة** gibi olsun; onda su olmasa bile. el-Ferrâ: başı tıraş eden kimse için “onu **زَلَّقَه** ve onu **أَزْلَقه**” der. Ebû Turâb: falan **تَزَلَّقَ** ve **تَزَيَّقَ**; süslendiği zaman. Ve hadiste: Ali’nin iki adamı hamamdan **مُتزلِّقَين** olarak çıktıklarını gördüğü; dedi ki: siz kimsiniz? dediler ki: muhacirlerdeniz; dedi ki: yalan söylediniz; bilakis siz **المُفاخِرين**’densiniz. Adam **تَزَلَّق** eder: nimet içinde yaşar da rengi için bir parlaklık ve ışıldama olur. Ve **التزلُّق**: bedenin yağlar ve benzerleriyle boyanmasıdır. Ve kısrak ve deve **أَزْلَقت**: düşürdü; ve o **مُزْلِق**tir; tam olmadan attı; eğer bu onun âdeti ise o **مِزلاق**tır; ve düşük çocuk **زَلِيق**tir. Ve **فرس مِزْلاقٌ**: çok **الإِزْلاق**lıdır. el-Leys: kısrak **أَزْلَقَت**: yavrusunu tam olarak attığı zaman. el-Asma‘î: deve yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığında **أَزْلَقَت** ve **أَجهَضَت** denir; ve o **مُزْلِق** ve **مُجْهِض**tir,

قال أَبو منصور: **الإِزْلاق** hakkında doğru olan, **الأَصمعي**’nin söylediğidir; **الليث**’in söylediği değil. **ناقة زَلوق** ve **زَلوجٌ**: hızlıdır. **ريحٌ زَيْلَقٌ**: hızlı geçişlidir; **كراع**’dan. **المِزْلاقُ**: kapının **مِزْلاجُ**’ı yahut onda bir lugattır; o, kapının onunla kapatıldığı ve anahtarsız açıldığı şeydir. **أَزْلَقَه ببصره**: ona bakışı keskinleştirdi; yine bunun gibi **زَلَقه زَلَقاً** ve **زَلَّقه**; **الزجاجي**’den. Ve denir: **زَلَقَه** ve **أَزْلَقَه**; onu yerinden uzaklaştırdığı zaman. Yüce Allah’ın sözü: **وإِن يكادُ الذين كفروا لَيُزْلِقُونك بأَبصارهم**; yani: seni gözleriyle vuracaklar da Allah’ın senin için kıldığı makamından seni giderecekler. Medine ehli **ليَزْلِقونك** diye okudu; **الياء**’ı fetha ile, **زَلَقْت**’ten. Diğer kurrâ ise onu **الياء**’ı damme ile okudular. **الفراء**: **لَيُزْلِقونك** yani: seni atacaklar ve bakışlarıyla seni yerinden giderecekler; tıpkı “bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu” demen gibi; ve bu, Arapların sözünden açıktır, çoktur. **أَبو إِسحق** dedi: Dil ehlinin bunun gibisinde mezhebi şudur ki kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, sana buğz bakışıyla bakmalarıyla neredeyse seni yere serecekler; denir: falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti ve neredeyse beni yere serecekti. **القتيبي** dedi: Muradı şudur ki onlar, Kur’an okuduğun zaman sana buğz ile şiddetli bir bakışla bakarlar; neredeyse seni düşürecek. Ve inşad etti:
يَتقارَضونَ، إِذا الْتَقَوْا في مَوْطِنٍ،
نظراً يُزِيلُ مَواطِئَ الأَقْدامِ

Müfessirlerin bir kısmı, onların seni gözleriyle vurduklarına gider; tıpkı **الغائنُ المَعِينَ**’in vurduğu gibi. **الفراء** dedi: Araplar, birisi mala göz değdirmek istediği zaman üç gün aç kalır, sonra o mala kendini arz ederdi; sonra derdi: Vallahi daha çok ve daha güzel bir mal görmedim; böylece (mal) dökülüp düşerdi. Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) hakkında da bunun benzerini istediler; şöyle dediler: Onun hüccetleri gibisini görmedik; ve ona baktılar ki ona göz değdirsinler.

**ورجل زَلِقٌ** ve **زُمَلِقٌ**; **هُدَبِد** vezni üzere; ve **زُمالِقٌ** ve **زُمَّلِقٌ**, **الميم**’i şeddeli: o, cima etmeden önce inzal edendir. **القُلاخ بن حَزْن المِنْقَري** dedi:
إِن الحُصَيْنَ زَلِقٌ وزُمَّلِقْ،
كذنبِ العَقْربِ شَوّال غَلِقْ،
جاءَت به عنْسٌ من الشَّأْم تَلِقْ

Ve “**إِن الحصين**” sözü: doğrusu “**إِن الجُلَيد**”dir; o da **الجُلَيد الكلابي**’dir. Ve onun recezinde:
يُدْعَى الجُلَيْدَ وهو فينا الزُّمَّلِقْ،
لا آمِنٌ جلِيسهُ ولا أَنِقْ،
مُجَوَّعُ البَطْنِ كِلابيُّ الخُلُقْ

**التهذيب**: Araplar “**رجل زَلِقٌ** ve **زُمَّلِق**” der; o, **الشَّكَّاز**dır; kadına cima olmaksızın konuştuğu zaman inzal edendir. **الفراء** bu recezi de inşad etti. Fiil ondan: **زَمْلَقَ زَمْلَقة**. **أَبو عبيد** bu recezi **فُعَّلِل** babında inşad etti. Ve hafif, atılgan olana denir: **زُمَّلِق** ve **زُمْلوق** ve **زُمالِقٌ**.

**والزُّلَّيْقُ**; damme ve şedde ile: pürüzsüz bir şeftali türüdür; Farsçada ona **شَبْتَهْ رَنْك** denir.

مقاييس اللغة:
(**زلق**) **الزاء** ve **اللام** ve **القاف** tek bir asıldır; şeyin makamından kayıp gitmesine delalet eder. Bundan: **الزَّلَق**. Ve denir: **أَزْلَقَتِ الحامل**; çocuğunu düşürdüğü zaman. Ve denir — ki o daha sahih olandır — rahmi onu kabul etmeyip suyu attığı zaman. **المَزْلَقَة** ve **المَزْلَق**: üzerinde sebat edilmeyen yerdir. Amma O’nun, celâluhu senâuhu, sözü: **﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾** [القلم 51]. Bunun hakikî manası şudur ki o ikisinin bakış keskinliğinden, haset olarak, neredeyse seni yerinden uzaklaştıracaklar. Dedi:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
Ve denir ki: **الزَّلِق**; kadına yaklaştığı zaman, ona girmeden önce suyunu atan kimsedir. Dedi:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
**ابنُ الأعرابيّ** dedi: **زَلَقَ الرَّجلُ رأسه**: onu tıraş etti. Amma **رُؤبة**’nin sözü:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
Şöyle denir: **الزَّلَق** ondan ve her binek hayvanından sağrıdır. Ona bu ad verildi; çünkü el ondan kayar; yine ona isabet eden yağmur ve çiy de böyledir. Ve Allah daha iyi bilir.

القاموس المحيط:
**زَلَِقَ**; **فرِحَ** ve **نَصَرَ** gibi: zelil oldu; ve yerinde: ondan bıktı da ondan uzaklaştı. **والزَّلَقُ**; harekeli olarak; ve **كتِفٍ** ve **نَجْمٍ** gibi, ve **الزَّلاَّقَةُ** ve **المَزْلَقُ**: **المَزْلَقَةُ**. **والزَّلَقُ** ayrıca: binek hayvanının sağrısıdır; ve **بهاءٍ** ile: pürüzsüz kaya, ve ayna. **وناقةٌ زَلُوقٌ**: hızlıdır. **وعَقَبَةٌ زَلُوقٌ**: uzaktır. **والزَّلاَّقَةُ**: Kurtuba’da bir arazidir; ve Vasıt’ta bir nehirdir. Ve **كصاحِبٍ** gibi: Sicistan’da bir rustaktır. **وزَلَقَه عن مكانِهِ يَزْلِقُه**: onu uzaklaştırdı ve kenara itti; ve falanı: onu ayağını kaydırdı; **كأَزْلَقَه** gibi. **والمِزْلاقُ**: **المِزْلاجُ**’dır; kapı onunla kapatılır ve anahtarsız açılır; ve çokça yavru düşüren attır. Ve **كأَميرٍ** gibi: düşük. Ve **ككتِفٍ** gibi: girmeden önce inzal eden; ve çabuk öfkelenen. Ve **كقُبَّيْطٍ** gibi: pürüzsüz şeftali. **وأزْلَقَتِ الناقةُ**: yavru düşürdü. Ve **فلاناً ببَصَرِهِ**: ona hoşnutsuz bir bakışla baktı. Ve **رأسَه**: onu tıraş etti; **كزَلَقَه وزَلَّقَه** gibi. **ومُزْلَقٌ**; **مُكْرمٍ** gibi: **المُغِيرةِ بنِ خَليفَةَ**’nin atıdır. **والتَّزْليقُ**: bedenin yağlar ve benzerleriyle boyanmasıdır; ta ki **كالمَزْلَقَةِ** gibi olsun. **وزَلَّقَ الحديدةَ**: onu bilemeyi sürdürdü. Ve yeri: onu kaygan yaptı. **وتَزَلَّقَ**: süslendi ve nimetlendi; ta ki rengine bir parıltı ve derisine bir ışıltı olsun.

تاج العروس:
ز ل ق
**زَلِقَ**; **كفَرِح ونَصَرَ**: **زَلَقاً** ve **زَلْقاً**; zelil oldu; nüshalarda böyle; doğru olan ise **زل**’dir, **بالزاي** ile; o, “**زَلَقْتُه**”nun mutâviidir; böylece **زَلَقَ**; yani: onu ayağını kaydırdım da o kaydı.
**وزَلِقَ بمكانِه**: ondan bıktığı zaman; ondan uzaklaştı ve uzaklaştı.
**والزَّلَقُ**; harekeli olarak; **ككَتِفٍ** ve **نَجم** gibi; ve **الزَّلاّقَةُ** fetha ile şeddeyle; ve **المَزْلَقُ** **كمَقْعَدٍ** gibi: bütün bunlar **المَزْلَقَة**’dır; o da **المَدْحَضةُ**’dır; üzerinde ayak sebat etmez. Ondan O’nun, تعالى, sözü: **" فتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقاً "**; yani: üzerinde hiçbir şey olmayan yahut bitki olmayan pürüzsüz bir yer. **الأخْفَشُ** dedi: iki ayak onun üzerinde sebat etmez. Şair dedi:
قَدِّرْ لرِجْلِكَ قبلَ الخَطْوِ مَوْقِعَها ... فمَنْ عَلا زَلَقاً عن غِرَّةٍ زَلِجَا
**الصِّحاح**’ta: **والزلق** aslında, “**زَلِقَتْ رِجْلُه تَزْلَقُ زَلَقاً**” sözünün masdarıdır.
**والزلق** ayrıca: binek hayvanının sağrısıdır; **الجَوْهَري** nakletti. **رُؤْبَةُ** bir deveyi vasfederek, onu bir dişi eşeğe benzetti:
كأنها حَقْباءُ بَلْقاءُ الزَّلَق ... أَو جادِرُ اللِّيتَيْنِ مَطْوِيُّ الحَنَقْ
**والزلقَةُ** **بهاءً** ile: pürüzsüz kaya.
**أبو زَيْد** dedi: **الزلقَةُ** ve **الزَّلَفَة**: ayna.
Dedi: **وناقَةٌ زَلُوقٌ** ve **زَلُوج**; yani: hızlıdır; ve **زَلَقَتْ**.
**وعَقَبَة زَلوقٌ**: uzaktır.
**والزَّلاّقةُ** fetha ile şeddeyle: Kurtuba’da bir arazidir; orada **الإِفْرِنْج** ile sultan **يُوسُفَ ابنِ تاشِفِينَ** arasında büyük bir vak’a olmuştu; tarihçiler onu zikrettiler ve onu tamamladılar; **ابنِ خِلِّكانَ** gibi ve **الذهَبِي**’nin **تاريخ الإِسْلام**’ında ve başkalarında.

Ve Vâsıt, Irak’ta **نَهْر الزلاقَةِ**. Ve **زالِق** ( **صاحِب** gibi): Sicistân’da bir rüstâk. Ve denilir: **زَلَقَهُ عن مَكانِه يَزْلِقُه زَلْقاً**; onu uzaklaştırdı ve onu yana itti. Ve ondan, Ebû Ca‘fer ve Nâfi‘in kıraati: **لَيَزْلقونَكَ بأبْصارِهم** “yâ’nın fethiyle”; yani: gözleriyle sana kasdederler de, sana düşmanlık olarak, Allah’ın seni içinde ikame ettiği makamından seni giderirler. Ve denilir: **زَلقَ فُلاناً**: onu kaydırdı/yerinden ettiğinde; **أَزَلهُ** gibi, **أَزْلَقَه** gibi; böylece **زَلَقَ** yani: kaydı. Ve bununla, Medîneli ikisi dışındaki sair kurrâ: **لَيُزْلِقُونَكَ بأبْصارهِمْ** diye okudu; senin: “Bakışının şiddeti beni neredeyse yere seriyordu” demen gibi. Ebû İshâk dedi: Dil ehlinin bunun benzerindeki mezhebi şudur: kâfirler, sana olan şiddetli buğzları ve düşmanlıkları sebebiyle, buğz bakışıyla sana bakmalarıyla, seni yere sermeye neredeyse yaklaşırlar. Denilir: “Falan bana öyle bir bakışla baktı ki neredeyse beni yiyecekti” ve “neredeyse beni yere serecekti.” Kuteybî dedi: Muradı şudur: Kur’ân’ı okuduğunda sana, buğz ile şiddetli bir bakışla bakarlar; seni düşürmeye neredeyse yaklaşır. Ve şu beyti inşâd etti:
يَتَقارَضُونَ إِذا التقَوْا في مَوْطِنٍ ... نَظَرًا يُزِيلُ مَواطِىءَ الأقْدام
Ve müfessirlerin bazısı, onların sana gözleriyle isabet ettirdiklerine gider; tıpkı **العائِنُ المَعِينَ**’in isabet ettirmesi gibi. Ferrâ dedi: Araplar, onlardan biri mala göz değdirmek istediğinde üç gün aç kalır, sonra o mala yönelirdi; sonra: “Vallahi, daha çok ve daha güzel bir mal görmedim” derdi; böylece (mal) dökülüp düşerdi. Resûlullah’a -sallallahu aleyhi ve sellem- bunun benzerini murad ettiler; “Onun hüccetleri gibisini görmedik” dediler ve ona baktılar ki ona göz değdirsinler.

Ve **المِزْلاقُ**: **المِزْلاجُ** yahut onda bir lugat; o, kapının onunla kapatıldığı ve anahtarsız açıldığı şeydir. Ve **المِزْلاقُ**: çok **الإزْلاقِ** sahibi at; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere, yani yavru düşürme; yani: bu onun âdeti olduğunda. Ve aynı şekilde deve; ve **أزْلَقَتْ**. Ve **الزليقُ** ( **أمِير** gibi): düşük; Cevherî onu nakletti.

Ve **الزَّلِقُ** ( **كَتِف** gibi): sokmadan önce boşalan kimse. Ve **التَّهْذِيب**’de: Araplar der: **رَجُلٌ زَلِق** ve **زُمَّلِقٌ**; o, cima olmaksızın kadınla konuştuğunda boşalan kimsedir. Ve Cevherî, Kulâh b. Hazn el-Minkarî için şu beyti inşâd etti:
" إِنّ الحُصَيْن زَلِق وزُملِق
" جاءتْ به عَنسٌ من الشّام تَلِق
Ve Leys onu şöyle inşâd etti:
إِنَّ الزُّبَيْرَ زَلِق وزُمَّلِق ... لا آمِن جَلِيسُه ولا أَنِقْ
Ve İbn Berrî dedi: Doğrusu:
" إِنَّ الجُلَيدَ زَلِقٌ وزُملِق
Ve **الزلِقُ** ayrıca: denildiğine göre çabuk öfkelenen; **العُباب**’da olduğu üzere.

Ve **الزليقُ** ( **قُبَّيْط** gibi): pürüzsüz şeftali. Cevherî dedi: Farsçada ona **شِيفْتَهْ رَنْك** denilir. Dedim: Şimdi **بالزّهْرِيِّ** diye bilinir.

Ve **أزْلَقَتِ النّاقَةُ**: **أَجْهَضَتْ** gibi: yavrusunu tam olarak attığında; Leys bunu söyledi. Asma‘î dedi: Deve yavrusunu, yaratılışı belirginleşmeden ve vakitten önce attığında **أزلقت** ve **أجهضت** denilir. Ezherî dedi: **الإزلاقِ**ta doğru olan, Leys’in dediği değil, Asma‘î’nin dediğidir.

Ve **أَزْلَقَ فلاناً ببَصَرِه**; ve **الجمهرة**’nin nassı: “Falan, falana baktı da onu **ببَصَرِه** kaydırdı/yerinden etti”: ona hoşnutsuz bir bakışla baktığında; bu mecazdır ve bununla, daha önce geçtiği üzere, (âyet) tefsir edilmiştir.

Ve **أزلَقَ رَأسَه**: onu tıraş etti; **زلقه** gibi ve **زَلقَه تَزْلِيقاً**; böylece üç lugattır. İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza dedi: O ancak **زَبَقَه** ( **الباء** ile)dir; ve **الزبق** yolmadır, tıraş değildir. Ferrâ dedi: Baş tıraş eden kimse için dersin: “Onu **زَلقه** etti” ve “onu **أزْلَقَه** etti.”

Ve **مُزلْقِ** ( **مُكرِم** gibi): Muğîre b. Halîfe el-Cu‘fî’nin atı. Ve onun ضبط’ında doğru olan, **مُعَظَّم** gibi olmasıdır; **التكملة**’nin nassı böyledir. Ve **التزْلِيقُ**: bedenin yağlarla ve benzerleriyle boyası; ta ki su olmasa bile **كالمَزْلَقَةِ** gibi olsun; **العُباب**’ın nassı böyledir ve musannif onu taklit etti; ibarede iç içe geçme vardır. Doğrusu: **والتَّزْلِيقُ**: bedenin yağlarla ve benzerleriyle yapılmasıdır.

Ve **التزْلِيقُ**: yeri düzleştirmen; ta ki içinde su olmasa bile **كالمِزْلَقةِ** gibi olsun; **اللِّسان** ve **التَّكْمِلَة**’de olduğu üzere; bunu düşün. Ve **زَلقَ الحَدِيدَةَ**: onu bilemeyi sürdürdü/alışkanlık edindi. Ve **زَلَّقَ المَوْضِعَ**: onu **زَلَقاٌ** yaptı; yani: onu düzledi; ta ki **كالمَزْلَقَةِ** gibi olsun. Ve **تَزَلَّق الرَّجلُ**: süslendiğinde; ve aynı şekilde **تَزَيقَ**; Ebû Turâb bunu söyledi. Başkası ekledi: ve nimet içinde yaşadı; ta ki rengine parıltı ve derisine parlaklık olsun. Ve ondan hadis: “Ali -radıyallahu anh- hamamdan **مُتَزَلَقَيْنِ** olarak çıkan iki adam gördü de dedi: ‘Siz kimsiniz?’ ‘Muhâcirlerdeniz’ dediler. Dedi: ‘Yalan söylediniz; bilakis siz **المُفاخِرِينَ**densiniz.’”

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الزَّلُوق**: Nebî -sallallahu aleyhi ve sellem- için bir kalkanın adı; yani silah ondan kayar da onu delmez; ve hadiste gelmiştir.

Ve **رِيحٌ زَيْلَقٌ** ( **حَيدر** gibi): Kurâ‘dan; hızlı geçişlidir.

Ve **زَلَّقَهُ ببَصَرِه تَزْلِيقاً**: Zecâcî’den; ona bakışı keskinleştirdi.

Ve **الحَسَنُ بنُ عَلِىِّ بنِ زُولاق المِصْرِيُّ** ( **طُوفان** gibi), Yahyâ b. Selîm el-Cu‘fî’den; ondan Ebû’l-Kâsım et-Taberânî (rivayet etti). Ve Mısır tarihi onun telifindendir; meşhurdur. Ve **زُليقَةُ بنُ صُبْحٍ** ( **جُهَيْنَةَ** gibi): Hüzeyl’den bir batın; İbnü’l-Esîr onu böyle ضبط etti. Ve denilir: o **بالفاء** iledir; ve daha önce geçti.
