# زلم (ز-ل-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir

- Harfler: ز - ل - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْأَزْلَامِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90.md) | بِالْأَفْعَالِ | Zarlar yardımıyla | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/ayet/5:3.md) |
| [وَالْأَزْلَامُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%8F.md) | وَالْأَفْعَلُ | Ve zarlar | 1 | 1 | [5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/ayet/5:90.md) |

## Mücavir kökler — 44 mücavir (56 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Dikili taş demektir
2. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Haneke (Kef) çene demektir
3. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kestiniz
4. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve toslanan
5. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ve vurularak öldürülen
6. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ecnef kambur demektir
7. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
8. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Domuz
9. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Tam
10. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Boğazlandı
11. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
12. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
13. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
14. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kir demektir
15. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ve kan
16. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hayızdan kesilen kadın demektir
17. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Et
18. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
19. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yırtıcı hayvan demektir
20. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yan demektir
21. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
22. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
23. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
24. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
25. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İsm hurmadan yapılan içkidir
26. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
27. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
28. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
29. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hiram keçe demektir
30. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
31. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
32. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
33. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
34. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
35. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
36. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
37. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
38. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
39. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
40. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
41. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
43. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
44. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زلم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md), [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md), [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [نبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tıraşlanmış, inceltilmiş, pürüzsüzleştirilip eşitlenmiş tahta veya ok parçası |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade ve meşru bilgiye dayanmaksızın rastlantısal araçlarla kader tayini ve kısmet arayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Karar alma ve kaynak paylaşımında aklı ve hakkı dışlayıp keyfî kura ve şans mekanizmalarına teslim oluş |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca Cahiliye dönemine ait arkaik bir putperestlik ritüeli sanılarak evrensel anlamdaki liyakatsiz ve tesadüfi karar mekanizmalarını dışlayan uyarısının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زل | Kayma, sürtünmesiz hareket etme, pürüzsüzlük sebebiyle yerinde duramama ve sapma; bu çekirdek [زلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%84.md), [زلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%82.md), [زلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%81.md) ve [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md) köklerinde kayganlık, hızlı yer değiştirme ve eksenden sapma manalarında görülür | م | Çekirdekteki kayganlık ve pürüzsüzlük hareketini toplayıcı ve şekillendirici bir nitelemeye dönüştürerek kenarları inceltilip pürüzsüz hale getirilmiş, tüysüz ve yuvarlatılmış nesne kalıbı oluşturur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir nesneyi yontma, fazlalıklarını kesip alma, düzeltme ve biçimlendirme |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Belli bir yöne sevk etme, belirleme, yön tayin etme ve bağlama |
| م | Su | Akışkanlık, pürüzsüzlük, toplanma ve homojen bir yüzey kazanma |
| زلم | Kesici aletle yontularak pürüzsüzleştirilmiş ve yön tayin etmek üzere bir araya toplanmış belirteç | Nesnenin kesilip yontularak eşitlenmesi, pürüzsüz kılınması ve ardından bir irade veya kısmet belirleme aracına dönüştürülmesi hareketini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yontularak fazlalıkları giderilmiş, pürüzsüzleştirilmiş, tüysüz ve yassı kılınmış küçük tahta çubuk veya ok; keçilerin boynunda sarkan pürüzsüz et parçası ve tırnak arkasındaki çıkıntı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa bir beytinde yaban sığırının düzgün ve kaygan tırnaklarını bu kökle tasvir etmiştir: تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها |
| Erken Arapça kullanım | Zû’r-Rimme develerin sert ve düzgünleşmiş tırnaklarını taş kesicilerin yonttuğu değirmen taşlarına benzeterek kökü yontup düzleme manasında kullanmıştır: كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça زلم kökü, merkezi Sami dil sahasında somut nesneleri kesme, yontma, düzeltme ve özel bir şekle sokma eylemleriyle ilişkili bir anlamsal matris sergiler. Kökün asli fiziksel odağı olan "yontulup pürüzsüz hale getirilmiş tahta veya kemik parçası", fal ve kısmet belirleme aracı olarak kullanılan oklara ad olmuştur. Klasik Arapça leksikografisinde kök, yontulmuş nesneleri imleyen [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) kökü ile semantik bir paralellik taşır; nitekim kalem kamışın yontulması, ezlâm ise ok çubuğunun tüysüz ve temrensiz biçimde düzeltilip eşitlenmesidir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan "şans oku" karşılığı yaygın olmayıp, kesme ve şekil verme fiilleri kök akrabalıklarına işaret eder. Erken dönem Sami kültürlerinde kura, kehanet ve kısmet tayini için kullanılan küçük yontulmuş çubuklar, Arap sahasında bu kökle terimleşmiş ve put tapınaklarında (özellikle Hubel nezdinde) uygulanan ritüel araçlarının adı haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin kenarlarını tıraşlayıp inceltmek, pürüzsüz kılmak | Kökün fiil kalıbı tahtayı veya oku yontup eşit boya getirmeyi ifade eder; buradan türeyen isim fal oklarını anlatır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, kura çubuğu ve pay biçme nesnesi | İlgili Sami dillerinde kehanet nesneleri ve işaretli çubuklarla yapılan kura çekimleri bu semantik alana dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış kök ilişkisi belgelenmemiştir | Kökün Afro-Asyatik dış kollara doğrudan geçişi hakkında açık veri bulunmamaktadır | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زلم | Anlamlı | Yontulmuş düzgün ok, fal oku | Fazlalıkları giderilip pürüzsüz kılınmış kura ve fal aracı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md) | Anlamlı | Yüklenmek, sarıp sarmalamak, hızlı yürümek | Bir şeyi örtüyle bürümek, ağırlığı tek tarafa vererek taşımak | Kur'an'da geçer; örtünme ve bürünme boyutu taşır |
| [لزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Ayrılmamak, zorunlu ve sürekli olmak | Bir şeye sımsıkı bağlanmak, peşini bırakmamak, iltizam etmek | Kur'an'da geçer; zihinsel ve fiili bağ kurar |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Anlamlı | Kaş göz işaretiyle ayıplamak, arkadan çekiştirmek | İğneleyici söz ve işaretlerle birini yaralamak, kusur aramak | Kur'an'da geçer; doğrudan nifak eylemidir |
| مزل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Erken sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [ملز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%B2.md) | Anlamlı | Sıyrılmak, kayıp kurtulmak, düzgün olmak | Bir şeyin pürüzsüzlük sebebiyle elden kayıp gitmesi | Kur'an'da geçmez; çekirdekteki kayganlıkla akrabadır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زلم | Merkez | Yontulmuş fal oku ile kısmet arama | Tüysüz ve işaretsiz oklarla tesadüfe veya putun iradesine dayalı karar alma | Rastlantısal araçla hak veya pay belirleme |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Paylaşma, kısımlara ayırma ve yemin | Genel olarak pay etme ve hisse belirleme eylemidir; زلم bu eylemin gayrimeşru aracıdır | Bütüncül bölme ve adil veya keyfi paylaştırma |
| [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Yontulmuş çubuk, yazı ve kura aleti | Nesnenin kesilip yontulması yönüyle eştir; ancak [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) bilgi ve tespiti hedefler | Bilgi kaydı veya meşru kura çekimi aracı |
| [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) | Komşu | Oksuz çubuk, kura oku | Kura çekiminde kullanılan okun genel adıdır; زلم ise özellikle fal ve şans için hazırlanmış tüysüz oktur | Kumar ve kura nesnesinin yapısal adı |
| [نبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Savaş oku | Hedefe atılmak üzere yapılan temrenli ve tüylü gerçek oktur; زلم ise fırlatılmayan kura okudur | Askeri ve savunma amaçlı fırlatma aleti |
| [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) | Zıt | Kesin niyet, irade ve bilinçli karar | Kişinin akıl, bilgi ve sorumlulukla kendi kararını vermesi; iradeyi dışsal bir oka bırakmaması | İnsani bilinç ve ahlaki sorumluluk temelli karar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زلم | Yontulmuş fal oku, kısmet çubuğu | Karar ve paylaşımı tesadüfe bırakan tüysüz ok aracı | Kesin |
| Latince | Sortes, cleromantia | Kura çubukları, kehanet taşları | Geleceği veya gizli olanı anlamak için çekilen kura nesneleri | Güçlü |
| İngilizce | Divination arrows, casting lots | Fal okları, kura çekme araçları | Kökün putperestlik bağlamındaki okla kehanet ve şans pratiğini karşılar | Kesin |
| Almanca | Losstäbe, Wahrsagepfeile | Kura çubukları, kehanet okları | Karar alma sürecinde iradeyi kadere veya tesadüfe terk eden araçlar | Güçlü |
| Fransızca | Flèches divinatoires, sorts | Fal okları, şans atışları | Karar verme sürecindeki irrasyonel ve pagan kura yöntemini belirtir | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اِسْتِقْسَام بِالْأَزْلَام | Kesilen hayvan etlerinin paylaştırılmasında veya önemli kararlarda şans oklarıyla kısmet arama | Haram kılınan yiyecekler ve haram fiiller bağlamında ilahi vahyin yerine şansa tabi oluş; Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md) |
| اَلْأَزْلَام | Şarap, kumar ve dikili taşlarla birlikte şeytan işi birer pislik olarak nitelenen karar ve şans aracı | Toplumsal fesat, irrasyonel bağımlılık ve ibadetin yozlaşması bağlamı; Mâide [5:90](https://lisan.digital/tr/ayet/5:90.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve kader tasavvuru | Geleceğin veya gaybın bilgisini ve hayır-şer ayrımını fani nesneler üzerinden tespit etme iddiasının batıllığı | Şirke bulaşmış kaderciliğin ve irrasyonel bilgi iddiasının reddi |
| Fıkıh | Haram kazanç ve karar yöntemleri | Ezlâm aracılığıyla et taksimi veya ticari/hukuki girişim başlatmanın fısk ve batıl oluşu | Müyesser (kumar) ve cehalet içeren akit ve eylemlerin haramlığı |
| Tefsir | Cahiliye adetlerinin tahlili | Kâbe'deki Hubel putunun önündeki yedi okun üzerinde yazan emirler ve bunların dini tahribatı | İlah adına yetkisiz karar üretmenin ve hurafenin tasfiyesi |
| Hadis | İstihare ve teşe’üm yasağı | Şans oklarıyla hareket etmenin yasaklanıp yerine akıl, istişare ve istihare duasının konulması | Tevekkülün meşru kanallara bağlanıp kehanetin lağvedilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve gayb inancı | Gayrimeşru kehanet aracı | İradeyi puta devretme | Tanrı adına sahte hüküm üretme aracını yasaklar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve karar mekanizması | İrrasyonel veri kaynağı | Akıl ve delili iptal etme | Sebeplilik ve bilginin yerine kör tesadüfü koymayı engeller | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve kamu kararları | Meşveret karşıtı yöntem | Sorumluluktan kaçma | Yöneticinin istişare ve liyakat yerine keyfiyete sığınmasını önler | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve kaynak dağıtımı | Şans ve haksız pay mekanizması | Emeksiz kazanç sağlama | Üretim ve hakkaniyet dışı piyango mantığını tasfiye eder | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sözde rastlantısal sayı üreteci (pseudo-random selection) | Yapılandırılmış ve dışarıdan yönlendirilmiş bir sistemde kararın nesnel algoritmalar yerine rastlantısal bir çıktıya kilitlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar teorisinde irrasyonel tercih (irrational choice under uncertainty) | Bireyin veya topluluğun rasyonel risk analizi ve istişare yerine sorumluluğu nesnelere yıkan mekanizmalara teslim olması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ezlâm ifadesini yalnızca Cahiliye Bedevilerinin tahta oklardan ibaret tarihsel bir oyununa veya putperest adetine hasrederek lafzı müzelik bir nesne gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karar alma, servet taksim etme, toplumsal rol biçme ve gelecek tasavvuru kurmada aklı, vahyi, hukuku ve adaleti terk edip işi kör talihe ve spekülatif araçlara bağlayan tüm mekanizmaları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Günümüzdeki piyango, şans oyunları, astrolojik yönlendirmeler ve keyfi kurumsal paylaşımların Kur'an'ın bu yasağı kapsamına girdiğinin fark edilememesi; ayetlerin hitap gücünün zayıflatılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın epistemolojik ve ahlaki devrimini; karar alma süreçlerinin kehanetten, tesadüften ve şirke dayalı araçlardan arındırılıp bilgi, adalet ve istişare zeminine nasıl taşındığını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek ve kurban paylaşımlarının düzenlendiği, kumar ve putperest ritüellerin şeytan işi pislik olarak mahkûm edildiği Mâide suresi ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Talihe ve şansa dayalı karar vermeyi masum bir gelenek veya eğlence sayma yanılgısını düzeltir; bunun dini planda fısk ve necaset olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yontulup kenarları düzeltilmiş, pürüzsüzleştirilip eşit boyuta getirilmiş tüysüz ok veya kura çubuğu.
- Soyut anlam: İnsan iradesinin, aklının ve meşru bilgi kaynaklarının devre dışı bırakılarak kararın ve taksimatın kör şansa, hurafe araçlarına ve irrasyonel mekanizmalara terk edilmesi.
- Sistematik karşılık: Adalet, liyakat ve istişareye dayalı kurumsal karar yapısının zıddı olan; hak edişi ve tercihi nesnelere ve tesadüflere devreden gayrimeşru dağıtım sistemi.
- LaTeX modeli: $$D(x) = \lim_{\alpha \to 0} \left( \alpha \cdot I(x) + (1-\alpha) \cdot R(z) \right) = R(z)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $D(x)$, bir mesele hakkındaki karar veya paylaştırma fonksiyonudur. $I(x)$, meşru bilgi, akıl, liyakat ve istişareye dayalı insani iradeyi; $R(z)$ ise dışsal, yontulmuş kura aracı $z$ tarafından üretilen rastlantısal çıktıyı simgeler. Parametre $\alpha$, akıl ve adaletin karara katılma katsayısıdır. Ezlâm yönteminde meşru bilgi ve irade sıfıra yaklaştığından ($\alpha \to 0$), karar tamamen tesadüfi ve gayrimeşru olan $R(z)$ nesnesinin sonucuna indirgenmiş olur. Bu durum Kur'an'ın fısk olarak adlandırdığı sistemik sapmayı formüle eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/ayet/5:3.md) — بِالْأَزْلَامِ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Maide 5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/ayet/5:90.md) — وَالْأَزْلَامُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları; ancak şeytan işi pisliklerdir. Bunlardan kaçının ki, felaha eresiniz.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام والميم معهما
ز ل م، ز م ل، ل ز م، ل م ز مستعملات
زلم:
الزُّلَمُ، والزَّلَمُ، وجمعه: أزلام، وهي القِداح التي لا ريش لها، كانت العرب تَسْتَقْسِمُ بها عند الأمور إذا همّ بها أحدهم، مكتوبٌ عليها: افْعَلْ لا تَفْعَلْ، قال:
فرمى فأخطأه وجال كأنّه		زَلَم على الأماعز مِنْعَبُ
أي: سريعٌ، والزَّلَمَةُ تكون للمِعْزَى متعلّقة في حلوقها كالقُرْط، فإذا كانت في الأُذُن فهي زَنَمة والنَّعْتُ: أَزْلَم وأَزْنَم والأنثى: زَلمْاء وزَنْماء.
والأَزْلَم الجَذَعُ: الدَّهْرُ الشّديدُ، قال:
يا بِشْرُ لو لم أكنْ منكم بمنزِلةٍ		ألقى عليّ يديه الأَزْلَمُ الجَذَعُ
زمل:
الدّابّة تَزْمُل في عَدْوها ومشيها زَمالاً، إذا رأيتها تَتَحامَلُ على يَدَيْها بَغْياً ونشاطا، قال:
تَراهُ في إحْدَى اليَدَيْن زامِلا
والزّاملةُ: العبير يُحْمَل عليه الطّعامُ والمتاعُ. والزَّمِيلُ: الرَّدِيفُ على البّعير والدّابّة هكذا يتكلّم به العرب.
والازْدِمال: احتمال الشّيء كلّه بمرّةٍ واحدةٍ.
والتَّرمّل: التّلفّف بالثّياب، ومنه قوله جلّ وعزّ: "يا أيُّها المُزَّمِّل"، أي: المُتَزَمِّل، فأدغم التّاء في الزّاي.
والزُّمَّيْل: الرَّذْلُ من الرّجال والزُّمَّيْلَةُ والزُّمّال أيضاص وكلّه قيل.
والأَزْمَلُ: الصَّوْتُ، والجميعُ: الأَزامل.
لزم:
اللّزوم: معروف، والفعل: لَزِمَ يَلْزَمُ، والفاعل: لازم، والمفعول: ملزم، ولازَمَ لِزاماً، وقوله تعالى: "فسوف يكون لِزاما"، قيل: هو يوم القيامة، وقيل: يوم بدر.
والمِلْزَم: خَشَبتانِ مشدودةٌ أو ساطُهما بحديدةٍ، تكون مع الصّياقلة والأبّارين يُجْعلَ في طرفها قُنّاحة فيلزم ما فيها لزماً شديداً.
لمز:
اللَّمْزُ، كالغمز في الوجه تَلْمِزُه بفيك بكلام خفّي، وقوله تعالى: "ومنهم من يَلْمِزُك في الصّدقات"، أي: يُحَرِّك شفتيه بالطّلب.
ورجل لُمَزة: يعيبك في وَجْهك لا من خَلْفك، وهو من اللَّمْز. ورجلٌ هُمَزة: يعيبك من خلفك.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve**اللام** ve**الميم** onlarla birlikte
**ز ل م**، **ز م ل**، **ل ز م**، **ل م ز** kullanımdadırlar

**زلم**:
**الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**; çoğulu: **أزلام**; bunlar, tüyü olmayan ok çubuklarıdır; Araplar, bir iş hakkında birisi niyetlendiğinde, işler sırasında onunla paylaştırma/kur’a çekme yaparlardı; üzerinde “**افْعَلْ** **لا تَفْعَلْ**” yazılıdır, dedi ki:
“Attı da onu ıskaladı ve sanki o,		keçiler üzerine bir **زَلَم** gibi döndü/dolaştı; **مِنْعَبُ**”
Yani: hızlıdır. **الزَّلَمَةُ**, keçi için, boğazlarında küpe gibi asılı bulunan şey olur; eğer kulakta ise o **زَنَمة**’dir. Sıfat: **أَزْلَم** ve **أَزْنَم**; dişisi: **زَلمْاء** ve **زَنْماء**.
**الأَزْلَم الجَذَعُ**: şiddetli zaman/çağdır, dedi ki:
“Ey **بِشْرُ**, eğer sizden bir menzilede olmasaydım,		**الأَزْلَمُ الجَذَعُ** iki elini üzerime atardı.”

**زمل**:
Binek hayvanı, koşmasında ve yürümesinde **زَمالاً** olarak **تَزْمُل** eder; onu, istek ve canlılıkla iki ön ayağı üzerine yüklenir görürsen. Dedi ki:
“Onu, iki elden birinde **زامِلا** görürsün.”
**الزّاملةُ**: üzerine yiyecek ve eşya yüklenen deve. **الزَّمِيلُ**: deve ve binek üzerinde artçı/binen; Araplar bununla böyle konuşur.
**الازْدِمال**: bir şeyi bütünüyle bir defada yüklenme/üstlenme.
**التَّرمّل**: elbiselere bürünme; ondan, aziz ve yüce olanın sözü: “**يا أيُّها المُزَّمِّل**”; yani: **المُتَزَمِّل**; böylece **التّاء**’yı **الزّاي**’a idğam etti.
**الزُّمَّيْل**: erkeklerin aşağı/rezil olanı; **الزُّمَّيْلَةُ** ve **الزُّمّال** da; hepsi söylenmiştir.
**الأَزْمَلُ**: ses; hepsi: **الأَزامل**.

**لزم**:
**اللّزوم**: bilinen şeydir. Fiil: **لَزِمَ يَلْزَمُ**; fail: **لازم**; mef’ul: **ملزم**. **لازَمَ**: **لِزاماً**. Yüce Allah’ın sözü: “**فسوف يكون لِزاما**”; denildi ki: o kıyamet günüdür; ve denildi ki: Bedir günüdür.
**المِلْزَم**: iki tahta; ikisinin ortası demirle sıkıca bağlanmış/sağlamlaştırılmıştır; cilacılar ve delgicilerle birlikte olur; ucuna bir **قُنّاحة** yapılır; böylece içindekini şiddetli bir yapışma ile yapıştırır/sıkar.

**لمز**:
**اللَّمْزُ**: yüzdeki **الغمز** gibidir; onu, ağzınla gizli bir sözle **تَلْمِزُه** edersin. Yüce Allah’ın sözü: “**ومنهم من يَلْمِزُك في الصّدقات**”; yani: isteme/talep ile iki dudağını oynatır.
**لُمَزة** bir adam: yüzünde seni ayıplar, arkandan değil; o, **اللَّمْز**dendir. **هُمَزة** bir adam: arkandan seni ayıplar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: هو العبدُ زُلَّمَةً وزُلَمَةً، وزَلْمَةً وزَلَمَةً. أي قُدَّ قَدَّ العبد. وقال الكسائي: أي حَقَّاً. قال اللحياني: يقال ذلك في النّكرة، وكذلك في اَمَةِ. قال: يقال هو العبد زُلَّماً يا فتى، أي قدَّاً أو حَذْواً. ويقال للمرأة التي ليست بطويلة: امرأةٌ مُزَلَّمَةٌ، مثل مُقَذَّذَةٍ. ورجلٌ مُزَلَّمٌ ومُقَذَّذٌ، إذا كان مخفَّف الهيئة. قال: ويقال قِدْحٌ مُزَلَّمٌ وزَليمٌ، أي طُرٌّ وأُجيدَ قَدُّهُ وصَنْعَتُهُ. وعَصاً مُزَلَّمَةٌ. وما أحسن ما زَلَّمَ سَهْمَهُ. والمُزَلَّمُ: السيِّئ الغذاء. والزَلَمُ بالتحريك: القِدْحُ. وكذلك الزُلَمُ بضم الزاي، والجمع الأزْلامُ، وهي السهام التي كان أهلُ الجاهليَّة يستقسمون بها. والزَلَمُ أيضاً: واحد الوِبارِ، والجمع الأزلام وقال الخليل: الزَلَمَة تكون للمَعْز في حلوقها متعلِّقة كالقُرط. ولها زَلَمَتان، فإنْ كانت في الأُذن فهي زَنَمَةٌ بالنون، والنعت أَزْلَمُ وأَزْنَمُ، والأنثى زَلْماءُ وزَنْماءُ. والزَلَمُ أيضاً: الزَنَمُ الذي يكون خلف الظِلف. والأزْلَمُ الجَذَعُ: الدهرُ. وقال:
يا بِشْرُ لو لم أكنْ منكم بمنزلةٍ		أَلْقى عَلَيَّ يَدَيهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ
وزَلَّمْتُ الحوض: ملأته. وزَلَّمْتُ عطاءه: قلَّلْتُه. وازْلامَّ القوم ازَليماماً، أي وَلّوا سراعاً. وقال أبو زيد: ارتحلوا. وازْلاَمَّ الشيءُ: انتصبَ. وازْلامّ النهارُ، إذا ارتفع ضَحَاؤه.

##### Türkçe

Denilir: o, köle(yi) **زُلَّمَةً** ve **زُلَمَةً** olarak, ve **زَلْمَةً** ve **زَلَمَةً** olarak (dır). Yani kölenin boyu gibi boyca kesilmiştir. **الكسائي** dedi: yani gerçekten. **اللحياني** dedi: bu, nekirede söylenir; yine **اَمَةِ** hakkında da böyledir. Dedi: “o, köle(yi) **زُلَّماً** (dır), ey delikanlı”; yani boyca yahut ölçüce. Ve uzun olmayan kadına denilir: **امرأةٌ مُزَلَّمَةٌ**, **مُقَذَّذَةٍ** gibi. Ve (denilir:) **رجلٌ مُزَلَّمٌ** ve **مُقَذَّذٌ**, eğer görünüşçe hafif (ince) ise. Dedi: ve denilir: **قِدْحٌ مُزَلَّمٌ** ve **زَليمٌ**, yani yontulmuş; ve onun boyca kesimi ve yapımı iyi yapılmıştır. Ve **عَصاً مُزَلَّمَةٌ**. Ve ne güzel, okunu **زَلَّمَ** etti. Ve **المُزَلَّمُ**: kötü gıdalı (beslenmesi kötü olan). Ve harekeli olarak **الزَلَمُ**: **القِدْحُ** (ok çubuğu). Yine **الزُلَمُ** da, **الزاي**’ın dammesiyle; çoğulu **الأزْلامُ**’dır; ve bunlar, cahiliye ehlinin kendileriyle fal açtıkları oklardır. Ve **الزَلَمُ** ayrıca: **الوِبارِ**’ın bir tanesi; çoğulu **الأزلام**. Ve **الخليل** dedi: **الزَلَمَة**, keçi için, boğazlarında küpe gibi asılı bulunan (şey) olur. Ve onun iki **زَلَمَتان**’ı vardır; eğer kulakta ise o, **زَنَمَةٌ**’dir, **النون** ile; sıfat **أَزْلَمُ** ve **أَزْنَمُ**’dur; dişisi **زَلْماءُ** ve **زَنْماءُ**. Ve **الزَلَمُ** ayrıca: tırnağın arkasında bulunan **الزَنَمُ**’dur. Ve **الأزْلَمُ الجَذَعُ**: dehr (zaman)dır. Ve dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكنْ منكم بمنزلةٍ		أَلْقى عَلَيَّ يَدَيهِ الأزْلَمُ الجَذَعُ

Ve **زَلَّمْتُ الحوض**: onu doldurdum. Ve **زَلَّمْتُ عطاءه**: onu azalttım. Ve kavim **ازْلامَّ** oldu, **ازَليماماً**; yani hızlıca dönüp gittiler. Ve **أبو زيد** dedi: göç ettiler. Ve şey **ازْلاَمَّ** oldu: dikildi. Ve gündüz **ازْلامّ** oldu; onun kuşluk vakti yükseldiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ل م
زلم ، زمل ، لزم ، لمز ، ملز : مستعملة .
زلم : قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) ، أما الاستقسام فقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب القاف ، وأمَّا الأَزْلام : فهي قِداحٌ كانت لقُريش في الجاهليّة ، مكتوبٌ على بعضِها الأمْر ، وعلى بعضها النَّهي : اِفعَلْ ولا تَفْعَل ، قد زُلِّمَتْ وسُوِّيتْ ووُضِعتْ في الكعبة يقوم لها سَدَنَةُ البيت ، فإذا أراد رجلٌ سَفَراً أَو نِكاحاً أَتَى السادِقَ فقال له : أخرِجْ لي زَلَماً ، فيُخْرِجه ويَنظُر إليه ، فإن خَرَج قِدْحُ الأمْر مَضَى على ما عَزَم ، وإن خَرجَ قِدْح النَّهي قَعَد عمَّا أراده . وربّما كان مع زَلَمان وضعَهما في قِرَابه ، فإذا أراد الاستقسام أخرَجَ أحَدَهما .
وقال الحطيئةُ يمدَح أبا موسى الأشعريّ :
لا يَزْجُرُ الطَّيرُ إن مَرّت به سُنُحاً
ولا يُفيض على قِسْمٍ بأَزْلامِ
وقال طَرَفة :
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً
فَأَتَى أَغواهُما زُلَمُهْ
والاقتسامُ والاستقسامُ : أن يميلَ بين شيئين أَيَفْعل أو لا يَفْعَل ، ويقال : مَرَّ بنا فلان يَزْلم زَلَماناً ويَحذِمُ حَذَماناً .
وقال ابن شُميل : ازْدَلم فلانٌ رأس فلان ، أي : قَطَعه ، وزَلَم اللَّهُ أنفَه .
وقال ابن السّكيت : هو العبد زُلماً وزُلْمَه ، أي : قَدُّه قَدُّ العَبد ، ويقال للرجُل إذا كان خفيف الهيئة ، وللمرأَة الّتي ليست بطويلة : رجُلٌ مُزلَّم ، وامرأَةٌ مزلَّمة . ويقال : قِدْحٌ مُزَلَّم ، وقِدْح زَليم : إذا طُرّ وأجيد صنْعَتُه . وعَصاً مزَلَّمة . وما أَحْسنَ ما زَلَّمَ سَهْمَه ، وقال ذو الرُّمَّة :
كأَرْحاءِ رَقْطٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ
أي : أخذَت المَناقرُ من حُروفها وسَوَّتها . وأَزلامُ البَقَر : قوائمُها ، قيل لها أَزْلام
لِلَطَافتها ، شُبِّهتْ بأزلام القِداح .
أخبرني بذلك المنذريُّ عن الحرّاني عن الثوريّ ، وأنشد :
تَزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ
وقال ابن الأعرابي : شبَّهها بأَزلام القِداح ، واحدها زَلَم ، وهو القِدْح المَبْرِيّ .
وقال الأخفش : واحد الأزْلام زُلَم وزَلَم وأَنشَد :
باتَ يقاسِيها غلامٌ كالزُّلَمْ
ويقال زلمت الحوض فهي مزلوم : إذا ملأته .
وقال : حابية كالثَّغب المزلوم .
وقال الليث : الزَّلَمةُ : تكون للمِعزى في حُلوقها متعلقة كالقُرْطِ ، وإذا كانت في الأذُن فهي زَنَمة ، والنعت أَزْلَم وأزْنَم ، والأنثى زَلْماء وزَنْماء .
وقال أبو عمرو : الأزْلام : الوِبَار ، واحدها زَلم ، وقال قحيف :
يبيتُ مع الأزلامِ في رأسِ حالقٍ
ويَرْتَادُ ما لم تَحترزه المخَاوفُ
أبو عبيد عن الكسائي : هو العبد زَنْمة وزُنْمَة ، أو زَلْمة وزُلْمَة .
وقال الأصمعي : المزلَّم : الرجل القصير .
وقال ابن الأعرابيّ : المزلَّمُ والمزنَّمُ : الصغير الجُثة .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : الأزلَمُ : الجَذَعُ : هو الدَّهر ، يقال : لا آتيه الأزْلَمَ الجَذَع ، أي : لا آتيه أبداً . ومعناه : أن الدَّهر باق عَلَى حاله لا يتغيَّر على طول أيامه ، فهو أبداً جَذَع لا يُسِنّ .
وقال اللّحياني : أوْدَى به الأزْلَمُ ، الجذَعُ ، والأزْنَمُ : الجذع ، أي : أهلكه الدَّهْر .
أبو زيد : غلامٌ مزلَّم : إذا كان سَيء الغِذَاء ، ويقال للوعل مُزَلّم ، وقال الشاعر :
لو كان حَيٌّ ناجياً لنجا
من يومِه المُزَلَّمُ الأعْصَمْ
وقال يعقوب في قوله : كأنها ربابيح تنزو أو فرارٌ مُزلم .
قال : الربابيح والقرد العظام ، واحدها رُبَّاح . والمزلم : القصير الزلم .
وقال أبو زيد : المزلَّمُ : السيء الغذاء .
أبو زيد : ازْلأَمَّ القوم ازْلِئْماماً : إذا ارتَحلوا . وقال العجاج :
واحتملوا الأمور فازْلأمُّوا
يقال للرجل إذا نهض فانتصب : ازْلأَمَّ . وازلأمّ النهارُ : إذا ارتفع .
لزم : قال الليث : اللُّزوم معروف ، والفِعل لَزِم يَلزم ، والفاعل لازم ، والمفعولُ به ملزوم . والمِلزَمُ : خُشَيْبَتَان قد شدَّ أوساطهما بحديدةٍ تكون مع الصَّياقلة والأبَّارِين تُجعل في طرفه قُنَّاحة ، فيلزم ما فيهما لزوماً شديداً .
قال أبو إسحاق في قول الله تعالى : ( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) :
جاء في التفسير عن الجماعة أنه عنى به يومَ بدر ، جاء أنه لوزم بين القتلى لزاماً ، قال : وتأويله : فسوف يكون تكذيبُكم لزاماً يلزمكم ، فلا تُعْطَوْنَ التَّوبة ، وتلزمكم به العقوبة ، فيدخل في هذا يومَ بَدْر وغيره مما يلزمهم من العذاب .
وقال أَبو عُبَيدة : ( لِزَاماً ( فَيْصَلاً وهو قريب مما قلنا ، قال الهُذَليّ :
فإِما يَنْجُوَا من حَتْفِ أَرْضٍ
فقد لقيَا حُتُوفهما لِزامَا
وتأويلُ هذا : أن الحتْف إذا كان مقدَّراً فهو لازم ، إن نجا من حَتْفِ مكانٍ آخر لزاماً .
قال : ومن قرأ : ( لَزاماً ) فهو على مصدر لَزِم لَزاماً .
وقال الفرّاء : يقال : لأضربنَّك ضربةً تكون لَزام يا هذا ، كما يقال : دَرَاك ونظَارِ . أبو العباس عن ابن الأعرابي . اللَّزْمُ : فَصْلُ الشيءِ من قوله : ( كان لزاما ) ( طه : 129 ) أي : فَيْصَلاً .
وقال غيرُه : هو من اللُّزوم وشَرٌّ لازِب ولازم : دائم . ولازم جاريته : إذا عانقها ملازمة .
لمز : قال الليث : اللَّمْزُ ، كالغَمْز في الوجه تَلمِزُه بفيك بكلام خَفِي .
قال : وقولُه تعالى : ( وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ ) ( التوبة : 58 ) ، أي : يُحرِّك شفَتَيْه : ورجلٌ لُمَزةٌ : يَعيبك في وَجْهك . ورجلٌ هُمزةٌ يَعيبك بالغَيْب .
وقال الزّجّاج : الهُمَزة اللُّمَزة الذي يَغتاب الناسَ ويغضُّهُم ، وكذلك قال ابن السكيت ، ولم يفرق بينهما . وكذلك قال الفراء .
قلتُ : والأصلُ في الهَمْز واللّمْزِ : الدَّفْعُ .
قال الكسائيّ : يقال : هَمَزْتُه ولَمَزْتُه ولَهَزْتُه : إذا دفعتَه .
سلمة عن الفرَّاء : الهَمْزُ واللَّمْزُ والمَرْزُ واللَّقْسُ والتِّقْسُ : العَيْب .
وقال اللّحياني : اللَّمَّاز والغَماز : النَّمام .
ملز : ابن السكيت : ما كدت أَتملّص من فلان وما كِدْت أتمَلَّزُ من فلان ، أي : ما كِدْت أتخَلّص منه . وكذلك ما كدتُ أتَفَصَّى واحد .
أبو زيد : تملَّز فلانٌ تمَلُّزاً ، وتمَلَّس تمَلُّساً من الأمر : إِذا خَرَج منه .
وقال أبو تُراب : امَّلَزَ من الأَمْرِ ، وامَّلَس : إذا انفَلَت ، وقد مَلّزْتُه ومَلَّسْتُه : إذا فعلت به ذلك .
زمل : قال اللّيث : الدابةُ تَزْمُل في مِشيَتها وعَدْوِها زِمالاً : إذا رأيتَها تَتحامل على يَدَيْها بَغْياً ونَشاطاً ، وأَنشَد :
تَراهُ في إحدَى اليَدَيْن زامِلاَ
أبو عبيد : الزّاملُ : من حُمُر الوحش ، الذي كأنّه يَطْلَع من نَشاطه .
وقال الليث : الزّاملةُ الذي يُحمَل عليه الطعامُ والمتاع .
قال : والزَّميلُ : الرَّديف على البعير ، والرَّدِيف على الدابة ، يتكلّم به العرب .
وقال طرفة :
فطوْراً به خلف الزميل وتارة
أراد بالزميل : الرديف .
أبو زيد : خرج فلانٌ وخَلّف أَزْمَلةً .
وخَرَج بأَزْمَلَةٍ : إذا خرج بأهلِه وإِبِله وغنِمه ولم يُخلِّف من مالِه شيئاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للإبل : اللَّطِيمةُ ، والعِيرُ ، والزَّوْمَلة . قال : والزَّوْمَلة واللَّطِيمة : ما كان عليها أحمالُها ، والعِيرُ : ما كان عليه حِمل أو لم يكن ؛ وأَنشَد :
نَسَّى غُلامَيْكِ طِلابَ العِشْقِ
زَوْملةٌ ذات عَباءٍ بُرْقِ
وقال الليث : الازدِمالُ : احتمالُ الشيء كلِّه بمَرّة واحدة .
وقال أبو بكر : ازْدَمل فلان الحمل إذا حمله . والزّمل عند العرب الحمل . وازدمل افتعل منه ، أصله ازتمله ، فلما جاءت التاء بعد الزاي قلبت دالاً .
وقال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( ) ( المزمل : 1 ، 2 ) ، أصلُه المتَزمِّل ، والتاء تُدغَم في الزّاء لقُربِها منها ، يقال : تَزمَّل فلانٌ : إذا تلفَّفَ بثيابِه ، وكلُّ شيء لُفِّف فقد زُمِّل .
قلتُ : ويقال لِلفافة الرّاوية : زِمال ، وجمعُه زَمُل ، وثلاثةُ أَزمِلة . ورجلٌ زُمّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ : إذا كان ضعيفاً فَسْلاً ، وهو الزَّمِل أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الأَزمَلُ : الصَّوت ، وجمعُه الأَزامل .
قال : وقال أبو عَمْرو : الأزْمُولَة من الأَوعال المصوِّت .
وقال أبو الهيثم : الأزْمُولة من الأوْعَال : الّذي إذا عدا زَمَل في أَحَد شِقّيه ، من زَمَلَت الدابة : إذا فَعلتْ ذلك . وقال لبيد :
لاحِقُ الْبطْنِ إذا يَعْدو زَمَلْ
سلمة عن الفراء : فرشٌ أُزمولة أو قال : إزْمَولة : إذا تشمرَ في عدْوه وأسرع . ويقال للوعل أيضاً : أزمولة ، من سرعته ، وقال ابن مقبل :
عَوداً أحَمّ القَرا أزمولةً وقلاً
على تراث أبيه يتبع القُذَفَا
وقال : والقُذَف : القُحَم والمهالك . يريد المفاوز . وقيل : أراد قُذَف الجبال وهو أجود .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : خلَّف فلان أَزْملة من عيال وزملة وقرة من عيال ، ورعلة من عيال .
ورأيت فيما قرىء على محمد بن حبيب : وخرج فلان وخلف أزملة ، يعني أهله وماله . قال أبو عمرو : والإزميل : الشديد .
والإِزْمِيلُ : شَفْرةُ الحذّاء ، ورَجُلٌ إزْمِيل : شديدُ الأكل ، شُبّه بالشَّفْرة ، وقال طَرَفة :
تَقُدُّ أَجْواز الفَلاة كما
قُدَّ بإزْمِيل المعينِ حَوَرا
والحَور : أديمٌ أحمَر .
ابن دريد : زَمَلْتُ الرجلَ على البعير فهو زَمِيل ومَزْمول : إذا أَرْدَفْتَه . وزامَلْتُه : عادَلْته .
والزّاملة : بعيرٌ يَستَظهِر به الرجلُ يَحمِل عليه متاعَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للرجُل العالِم بالأمر : هو ابن زَوْمَلَتِها ، أي : عالِمُها ، قال : وابنُ زَوْمَلَة أيضاً : ابن الأمَة .
وقال أبو زيد : الزُّمْلَةُ : الرُّفْقة . وأَنشَد :
لَم يمْرِها حالبٌ يوماً ولا نُتِجتْ
سَقباً ولا ساقَها في زُمْلة حادِي
النضرُ : الزوملة مثل الرُّفقة .

##### Türkçe

ز ل m
**زلم** ، **زمل** ، **لزم** ، **لمز** ، **ملز** : kullanımdadır.

**زلم** : Allah’ın, aziz ve celîl, sözü: **( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ )** ( **المائدة** : 3 ) ; **الاستقسام**’a gelince, onun tefsiri **كتاب القاف**’ta geçmişti. **الأَزْلام**’a gelince: onlar, câhiliye devrinde Kureyş’in sahip olduğu **قِداح**’tır; bazısının üzerine emir, bazısının üzerine nehiy yazılmıştır: **اِفعَلْ** ve **لا تَفْعَل**. **زُلِّمَتْ** ve **سُوِّيتْ** ve Kâbe’ye konulmuştu; bununla evin hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde **السادِق**’a gelir, ona: “Benim için bir **زَلَماً** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı. Eğer emir oku (**قِدْحُ الأمْر**) çıkarsa, azmettiği şey üzere giderdi; eğer nehiy oku (**قِدْح النَّهي**) çıkarsa, istediği şeyden vazgeçerdi. Bazen yanında iki **زَلَمان** olur, onları sadakına koyardı; **الاستقسام** istediğinde ikisinden birini çıkarırdı.

**الحطيئة** Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’yi överken dedi:
لا يَزْجُرُ الطَّيرُ إن مَرّت به سُنُحاً
ولا يُفيض على قِسْمٍ بأَزْلامِ

**طَرَفة** dedi:
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً
فَأَتَى أَغواهُما زُلَمُهْ

**الاقتسام** ve **الاستقسام** : iki şey arasında meyletmektir; yapacak mı yoksa yapmayacak mı. Ve denir: Falanca bize uğradı, iki **زَلَماناً** **يَزْلم** ve iki **حَذَماناً** **يَحذِمُ**.

İbn Şümeyl dedi: Falanca, falancanın başını **ازْدَلم** etti; yani: onu kesti. Ve: Allah onun burnunu **زَلَم** etti.

İbn es-Sikkît dedi: O, köle gibi **زُلماً** ve **زُلْمَه**’dir; yani: boyu kölenin boyu gibidir. Ve adam için, heyeti hafif olduğunda; ve uzun olmayan kadın için: **رَجُلٌ مُزلَّم** ve **امرأَةٌ مزلَّمة** denir. Ve: **قِدْحٌ مُزَلَّم** ve **قِدْح زَليم** denir; yontulup yapımı güzel yapıldığında. Ve **عَصاً مزَلَّمة**. Ve: Okunu ne güzel **زَلَّمَ** etti! **ذو الرُّمَّة** dedi:
كأَرْحاءِ رَقْطٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ
yani: **المَناقر** onun çıkıntılarından aldı ve onu düzeltti. Sığırın **أَزلامُ**’ı: ayaklarıdır; inceliğinden dolayı onlara **أَزْلام** denmiştir; **قِداح**’ın **أزلام**’ına benzetilmiştir.

Bunu bana Münzirî, Harrânî’den, o da Sevrî’den haber verdi; ve şu beyti okudu:
تَزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ

İbnü’l-A‘râbî dedi: Onu **قِداح**’ın **أَزلام**’ına benzetti; onun teki **زَلَم**’dır; o da yontulmuş **قِدْح**’tır.

**الأخفش** dedi: **الأزْلام**’ın teki **زُلَم** ve **زَلَم**’dır; ve şu beyti okudu:
باتَ يقاسِيها غلامٌ كالزُّلَمْ

Ve denir: Havuzu **زلمت** ettim; o da **مزلوم**’dur: onu doldurduğunda.
Ve dedi: **حابية** , **الثَّغب المزلوم** gibi.

**الليث** dedi: **الزَّلَمةُ** : keçinin boğazında küpe gibi asılı bulunan şeydir; kulakta olduğunda ise o **زَنَمة**’dir. Sıfat: **أَزْلَم** ve **أزْنَم**; dişisi: **زَلْماء** ve **زَنْماء**.

Ebû Amr dedi: **الأزْلام** : **الوِبَار**’dır; onun teki **زَلم**’dır. **قحيف** dedi:
يبيتُ مع الأزلامِ في رأسِ حالقٍ
ويَرْتَادُ ما لم تَحترزه المخَاوفُ

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: O, köle gibi **زَنْمة** ve **زُنْمَة**’dir; yahut **زَلْمة** ve **زُلْمَة**.

**الأصمعي** dedi: **المزلَّم** : kısa adamdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المزلَّمُ** ve **المزنَّمُ** : küçük cüsselidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi ki: **الأزلَمُ** : **الجَذَعُ**’dır: o, zamandır (**الدَّهر**). Denir: Ona **الأزْلَمَ الجَذَع** gelmem; yani: ona asla gelmem. Manası: zaman, günlerinin uzunluğu boyunca değişmeden hâli üzere bâkidir; o, daima **جَذَع**’dır, yaşlanmaz.

**اللّحياني** dedi: Onu **الأزْلَمُ** , **الجذَعُ** helâk etti; ve **الأزْنَمُ** : **الجذع**’dır; yani: onu zaman helâk etti.

Ebû Zeyd: **غلامٌ مزلَّم** : kötü beslenmiş olduğunda. Ve dağ keçisine **مُزَلّم** denir. Şair dedi:
لو كان حَيٌّ ناجياً لنجا
من يومِه المُزَلَّمُ الأعْصَمْ

Ya‘kūb, şu söz hakkında: “Sanki o, sıçrayan **ربابيح** yahut kısa **فرارٌ مُزلم** gibidir.”
Dedi: **الربابيح** büyük maymunlardır; onun teki **رُبَّاح**’tır. **المزلم** : kısa **الزلم**’dir.

Ebû Zeyd dedi: **المزلَّمُ** : kötü beslenmiş olandır.

Ebû Zeyd: Kavim **ازْلأَمَّ** etti, **ازْلِئْماماً** : göçtüklerinde. **العجاج** dedi:
واحتملوا الأمور فازْلأمُّوا
Adam için, kalkıp doğrulduğunda: **ازْلأَمَّ** denir. Ve gündüz **ازلأمّ** etti: yükseldiğinde.

**لزم** : **الليث** dedi: **اللُّزوم** bilinir; fiil **لَزِم** **يَلزم**; fâil **لازم**; mef‘ûl bih **ملزوم**. **المِلزَمُ** : ortaları bir demirle bağlanmış iki küçük tahta parçasıdır; cilacılar (**الصَّياقلة**) ve iğne yapıcılarla (**الأبَّارِين**) birlikte bulunur; ucuna bir **قُنَّاحة** konur; içindekini şiddetli bir **لزوماً** ile tutar.

Ebû İshâk, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً )** ( **الفرقان** : 77 ) :
Tefsirde cemaatten geldi ki bununla Bedir gününü kastetti; geldi ki öldürülenler arasında bir **لزاماً** ile bağlandı. Dedi: Bunun te’vîli: “Sizin tekzibiniz yakında bir **لزاماً** olacaktır; size yapışacaktır; size tevbe verilmeyecek; onunla azap size yapışacaktır.” Bu, Bedir gününü ve onlara yapışan azaptan başkasını da içine alır.

Ebû Ubeyde dedi: **( لِزَاماً )** : **فَيْصَلاً**’dır; bu, dediğimiz şeye yakındır. **الهُذَليّ** dedi:
فإِما يَنْجُوَا من حَتْفِ أَرْضٍ
فقد لقيَا حُتُوفهما لِزامَا
Bunun te’vîli: ölüm, takdir edilmiş olduğunda o lâzımdır; bir yerin ölümünden kurtulsa, başka bir yerin ölümünden **لزاماً** (kaçınılmaz) değildir.

Dedi: **( لَزاماً )** okuyan kimseye gelince, o, **لَزِم**’in masdarı üzeredir: **لَزاماً**.

**الفرّاء** dedi: Denir: “Seni öyle bir vuruşla vuracağım ki **لَزام** olacak, ey şu!”; denildiği gibi: **دَرَاك** ve **نظَارِ**. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّزْمُ** : şeyin ayrılmasıdır; Allah’ın sözü: **( كان لزاما )** ( **طه** : 129 ) yani: **فَيْصَلاً**.

Başkası dedi: O, **اللُّزوم**’dandır. Ve **شَرٌّ لازِب** ve **لازم** : daimdir. Ve cariyesine **لازم** oldu: onu sarılıp yapıştı, sürekli sarıldı.

**لمز** : **الليث** dedi: **اللَّمْزُ** , yüzdeki **الغَمْز** gibidir; onu ağzınla gizli sözle **تَلمِزُه** edersin.
Dedi: Allah’ın sözü: **( وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ )** ( **التوبة** : 58 ) ; yani: dudaklarını oynatır. Ve **رجلٌ لُمَزةٌ** : yüzüne karşı seni ayıplar. Ve **رجلٌ هُمزةٌ** : gıyabında seni ayıplar.

**الزّجّاج** dedi: **الهُمَزة اللُّمَزة** , insanları çekiştiren ve onları inciten kimsedir. İbn es-Sikkît de böyle dedi ve ikisi arasında ayırım yapmadı. Ferrâ da böyle dedi.

Ben dedim: **الهَمْز** ve **اللّمْز**’de aslolan: itmedir (**الدَّفْع**).

**الكسائيّ** dedi: Denir: Onu **هَمَزْتُه** ve **لَمَزْتُه** ve **لَهَزْتُه** : onu ittiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **الهَمْزُ** ve **اللَّمْزُ** ve **المَرْزُ** ve **اللَّقْسُ** ve **التِّقْسُ** : ayıptır (**العَيْب**).

**اللّحياني** dedi: **اللَّمَّاز** ve **الغَماز** : koğucudur (**النَّمام**).

**ملز** : İbn es-Sikkît: Falancadan kurtulmaya az kaldı; falancadan **أتمَلَّزُ** etmeye az kaldı; yani: ondan kurtulmaya az kaldı. Ve aynı şekilde: “Birinden **أتَفَصَّى** etmeye az kaldı.”

Ebû Zeyd: Falanca işten **تملَّز** etti, **تمَلُّزاً**; ve **تمَلَّس** etti, **تمَلُّساً**: ondan çıktığında.

Ebû Turâb dedi: İşten **امَّلَزَ** etti ve **امَّلَس** etti: sıyrılıp kaçtığında. Ve ben onu **مَلّزْتُه** ve **مَلَّسْتُه** ettim: ona bunu yaptığımda.

**زمل** : **اللّيث** dedi: Binek, yürüyüşünde ve koşuşunda **زِمالاً** **تَزْمُل** eder: onu, istek ve canlılıkla iki ön ayağına yüklenir görürsen. Ve şu beyti okudu:
تَراهُ في إحدَى اليَدَيْن زامِلاَ

Ebû Ubeyd: **الزّاملُ** : yaban eşeklerindendir; sanki canlılığından dolayı yükselip çıkıyor gibidir.

**الليث** dedi: **الزّاملةُ** : üzerine yiyecek ve eşya yüklenen şeydir.

Dedi: **الزَّميلُ** : deve üzerindeki artçı; binek üzerindeki artçı; Araplar bununla konuşur.

**طرفة** dedi:
فطوْراً به خلف الزميل وتارة
**الزميل** ile artçıyı kastetti.

Ebû Zeyd: Falanca çıktı ve bir **أَزْمَلةً** geride bıraktı.
Ve **بأَزْمَلَةٍ** ile çıktı: ailesiyle, develeriyle ve koyunlarıyla çıkıp malından hiçbir şey bırakmadığında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Develere **اللَّطِيمةُ** ve **العِيرُ** ve **الزَّوْمَلة** denir. Dedi: **الزَّوْمَلة** ve **اللَّطِيمة** : üzerlerinde yükleri olan şeydir; **العِيرُ** : üzerinde yük olan yahut olmayan şeydir. Ve şu beyti okudu:
نَسَّى غُلامَيْكِ طِلابَ العِشْقِ
زَوْملةٌ ذات عَباءٍ بُرْقِ

**الليث** dedi: **الازدِمالُ** : bir defada şeyin tamamını yüklenmektir.

Ebû Bekir dedi: Falanca yükü **ازْدَمل** etti: onu taşıdığında. Ve Araplarda **الزّمل** yük demektir. **ازدمل** ondan **افتعل** babındandır; aslı **ازتمله** idi; **التاء** **الزاي**’dan sonra gelince **دال**’a çevrildi.

Ebû İshâk, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **( )** ( **المزمل** : 1 , 2 ) : aslı **المتَزمِّل**’dir; **التاء** yakınlığından dolayı **الزّاء**’a idğam edilir. Denir: Falanca **تَزمَّل** etti: elbiselerine büründüğünde. Ve her ne sarılıp bürünmüşse, **زُمِّل** edilmiştir.

Ben dedim: Su tulumunun sargısına **زِمال** denir; çoğulu **زَمُل**; ve üçü **أَزمِلة**. Ve **رجلٌ زُمّالٌ** ve **زُمَّيْلة** ve **زِمْيَلٌّ** : zayıf, gevşek olduğunda; o, **الزَّمِل** de olur.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأَزمَلُ** : sestir (**الصَّوت**); çoğulu **الأَزامل**.

Dedi: Ebû Amr dedi: **الأزْمُولَة** , ses çıkaran dağ keçilerindendir.

Ebû’l-Heysem dedi: Dağ keçilerinden **الأزْمُولة** : koştuğunda bir yanına **زَمَل** eden kimsedir; binek **زَمَلَت** etti: bunu yaptığında. Lebîd dedi:
لاحِقُ الْبطْنِ إذا يَعْدو زَمَلْ

Seleme, Ferrâ’dan: **فرشٌ أُزمولة** yahut dedi: **إزْمَولة** : koşusunda toparlanıp hızlandığında. Dağ keçisine de **أزمولة** denir; süratinden dolayı. İbn Mukbil dedi:
عَوداً أحَمّ القَرا أزمولةً وقلاً
على تراث أبيه يتبع القُذَفَا
Dedi: **القُذَف** : uçurumlar ve helâk yerleridir; çölleri kasteder. Ve denildi: dağların **قُذَف**’ını kastetti; bu daha iyidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: Falanca, bakmakla yükümlü olduğu kimselerden bir **أَزْملة** ve bir **زملة** ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerden bir **قرة** ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerden bir **رعلة** geride bıraktı.

Muhammed b. Habîb’e okunanda gördüm: Falanca çıktı ve bir **أزملة** geride bıraktı; yani ailesini ve malını. Ebû Amr dedi: **الإزميل** : şiddetlidir (**الشديد**).

Ve **الإِزْمِيلُ** : ayakkabıcının bıçağıdır. Ve **رَجُلٌ إزْمِيل** : yemeği şiddetli yiyendir; bıçağa benzetilmiştir. **طَرَفة** dedi:
تَقُدُّ أَجْواز الفَلاة كما
قُدَّ بإزْمِيل المعينِ حَوَرا
Ve **الحَور** : kırmızı deridir (**أديمٌ أحمَر**).

İbn Düreyd: Adamı deveye **زَمَلْتُ** ettim; o da **زَمِيل** ve **مَزْمول**’dür: onu artçı yaptığında (**أَرْدَفْتَه**). Ve onunla **زامَلْتُه** : ona denk oldum (**عادَلْته**).

Ve **الزّاملة** : adamın, eşyasını üzerine yüklediği, kendisiyle destek aldığı devedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İşin âlimi olan adama: “O, onun **زَوْمَلَتِها**’nın oğludur” denir; yani: onun âlimidir. Dedi: **ابنُ زَوْمَلَة** da: cariyenin oğludur.

Ebû Zeyd dedi: **الزُّمْلَةُ** : yol arkadaşlığıdır (**الرُّفْقة**). Ve şu beyti okudu:
لَم يمْرِها حالبٌ يوماً ولا نُتِجتْ
سَقباً ولا ساقَها في زُمْلة حادِي

**النضرُ** : **الزوملة** , **الرُّفقة** gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء واللام وما يثلثهما)
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
(زلج) الزاء واللام والجيم أُصَيْلٌ يدلُّ على الاندفاع والدَّفْع. من ذلك المُزَلَّج من العيش، وهو المُدَافعُ بالبُلْغَة. والمُزَلَّج: الذي يُدفَع عن كلِّ خيرٍ من كِفَايةٍ وغَناء. قال:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
والزَّلْج: السُّرْعَة في المشْيِ وغيرِه، وكلُّ سريعٍ  زالجٌ. وسَهْمٌ([4]) زالجٌ: يتزَلّج من القَوس. والمُزَلَّج: المدفوع عن حَسَبه. فأمّا المِزْلاج فالمرأة الرَّسْحَاء، وكأنها شُبِّهت في دِقّتها بالسَّهم الزّالج.
(زلح) الزاء واللام والحاء ليس بأصل في اللغة منقاسٍ، وقد جاءت فيه كلماتٌ الله أعلَمُ بصحَّتها، يقولون: قَصعة زَلَحْلَحَةٌ، وهي التي لا قَعْرَ لها.
وقال ابن السِّكيت: الزَّلَحْلَحُ من الرِّجال: الخفيف([5]). وقالوا: الزَّلَحْلَحُ الوادي الذي ليس بعميقٍ: فإن كان هذا صحيحاً فالكلمةُ تدلُّ على تبسُّط الشَّيءِ من غير قعر يكون لـه.
(زلخ) الزاء واللام والخاء أصلٌ إنْ صحَ يدلُّ على تزلُّق الشَّيء. فالزَّلْخ: المَزَِلَّة. ويقال بئرٌ زَلُوخٌ، إذا كان أعلاها مَزَِلّة يُزْلِق مَنْ قام عليه. ويقال إنَّ الزَّلْخ: رفْعُك يدَك في رَمْي السهم إلى أقصى ما تقدِرُ عليه، تريد به الغَلْوة([6]). قال:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
وقال بعضهم الزَّلْخُ: أقصى غايةِ المغَالي، ويقولون: إن الزُّلَّخَة عِلّة([8]). وهو كلامٌ يُنْظَرُ فيه.
(زلع) الزاء واللام والعين أصلٌ يدلُّ على تَفَطُّرٍ وزَوَالِ شيء عن مكانه. فالزَّلَع: تفطُّر الجِلد. تَزَلَّعَت يدُهُ: تشقَّقَت. ويقال: زَلِعَت جراحته: فسدَتْ. قال الخليل: الزَّلَع: شُقاقُ ظاهِرِ الكفّ. فإن كانَ في الباطن فهو كَلَع. والزَّلْع: استلابُ شيءٍ في خَتْل.
(زلف) الزاء واللام والفاء يدلُّ* على اندفاعٍ وتقدمٍ  في قرب إلى شيء. يقال من ذلك ازدَلَف الرجلُ: تقدَّم. وسمِّيَت مُزْدَلِفَة بمكة، لاقترابِ الناس إلى مِنَىً بعد الإفاضة من عَرَفات. ويقال لفُلانٍ عند فلانٍ زُلفَى، أي قرْبى. قال الله جلَّ وعزَّ: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾  [ص 25 و 40]. والزَّلف والزُّلْفَة: الدَّرجة والمنْزلة. وأزْلَفت الرجلَ إلى كذا: أدنَيته. فأما قولُ القائل:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])فقال قومٌ: الزَّلَف: الأجاجِينُ الخُضْر. فإن كان كذا فإِنما سُمِّيَت بذلك لأن الماء لا يثبُت فيها عند امتلائِها، بل يندفع. وقال قومٌ: المزالف هي بلادٌ بين البرِّ والرِّيف. وإنّما سُمِّيت بذلك لقُرْبِها من الرِّيف. وأما الزُّلَف من الليل، فهي طوائفُ منه؛ لأنَّ كلَّ طائفةٍ منها تقربُ من الأخرى.
(زلق) الزاء واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تزلُّج الشيء عن مقامهِ. من ذلك الزَّلَق. ويقال أَزْلَقَتِ الحامل، إذا أَزْلَقَتِ ولدَها. ويقال ـ وهو الأصحُّ ـ إِذا ألقَتِ الماء ولم تقبَلْهُ رَحِمُها. والمَزْلَقَة والمَزْلَق: الموضع لا يُثْبَت عليه. فأمَّا قَولُه جلَّ ثناؤُه: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. فحقيقة معناه أنَّه مِنْ حِدّة نظرِهما حَسَدَاً، يكادون يُنحُّونَك عن مكانِك. قال:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
ويقال إنَّ الزَّلِق: الذي إذا دنا من المرأة رَمَى بِمائِهِ قبل أن يَغْشاها. قال:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
وقال ابنُ الأعرابيّ: زَلَقَ الرَّجلُ رأسه: حَلَقه. فأما قولُ رُؤبة:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
فيقال إنّ الزَّلَق العَجُز منها ومِنْ كلِّ دابة. وسُمِّيت بذلك لأنَّ اليدَ تَزْلَقُ عنها، وكذلك ما يصيبُها من مَطَرٍ وندى. والله أعلم.
--------------ـــــ
([1]) قطعة من بيت لـه في معلقته. وهو بتمامه:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) هو كغرفة وتمرة وشجرة ولمزة.
([3])  كذا في الأصل: ولم أجده لغيره.
([4]) في الأصل: "ومنهم" صوابه في المجمل واللسان.
([5]) ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.
([6]) الغلوة: قدر رمية  بسهم. وفي اللسان والتاج: "تريد به بعد الغلوة". لكن ورد هكذا في الأصل والمجمل.
([7]) البيت في المجمل واللسان (مرخ، غلا).
([8]) قال ابن سيده: وهو داء يأخذ في الظهر والجنب، وأنشد:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
 ([9]) الرجز للعماني ، كمافي اللسان (زلف).
([10]) البيت في البيان والتبيين: (1: 11)، من مكتبة الجاحظ. وأنشده في اللسان (قرض، زلق)، وصدره:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) هو للقلاخ بن حزن المنقري. وكذا أنشده في اللسان (زملق)، والمخصص (5: 115): "إن الحصين". على أنه ذكر أن صواب روايته: "إن الجليد" وهو الجليد الكلابي. وذلك لأن في الرجز: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) سبق إنشاد البيت في (حقب)، وسيعيده في (غني). وهو في ديوانه 104 واللسان (حقب، زلق)، والمخصص (6: 143).

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **اللام** ve ikisini üçleyen şey)
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**; pürüzsüzlükte incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ondan şey şâz da olabilir. Asıl **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**: kendisiyle kura çekilen ok’tur. Onlar bunu câhiliyede yaparlardı; İslâm’da ise, O’nun (cellet senâühû) sözüyle bu haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, benzetme üzerinedir.
Ve derler: adam **مُزَلَّمٌ**: zayıf. Ve **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan şeydir; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. Ve **الزَّلَم** dahi: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**’dır. Ve bâbdan **المُزَلَّم**: kötü gıdalı (beslenmesi kötü olan); ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlistir; asıl ise, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmiş olmasıdır. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denir ki o, zamandır; ve denir ki aslan **الأزلم الجَذَع** diye adlandırılır.([3])

(**زلج**) **الزاء** ve **اللام** ve **الجيم**; itiliş ve itme üzerine delâlet eden küçük bir asıldır. Bundan: geçimden **المُزَلَّج**; o, azıkla (yetecek kadarla) savuşturandır. Ve **المُزَلَّج**: her hayırdan, yeterlilikten ve zenginlikten uzaklaştırılan kimsedir. Dedi ki:
دعَوْتُ إلى ما نابني فَأَجابَني *** كريمٌ من الفِتْيانِ غيرُ مُزَلَّجِ
Ve **الزَّلْج**: yürüyüşte ve başkasında sürattir; her süratli **زالجٌ**’dır. Ve **سَهْمٌ**([4]) **زالجٌ**: yaydan kayıp gider. Ve **المُزَلَّج**: soyundan (hasebinden) uzaklaştırılmıştır. **المِزْلاج**’a gelince, o, kalçaları geniş kadındır; sanki inceliğinde **السَّهم الزّالج**’e benzetilmiştir.

(**زلح**) **الزاء** ve **اللام** ve **الحاء**; dilde kıyaslı bir asıl değildir; onda, Allah sıhhatini daha iyi bilmek üzere, kelimeler gelmiştir. Derler: **قَصعة زَلَحْلَحَةٌ**; o, dibi olmayan (çukur olmayan) olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: erkeklerden **الزَّلَحْلَحُ**: hafif([5]). Ve dediler: **الزَّلَحْلَحُ**; derin olmayan vâdidir: eğer bu sahih ise, kelime, bir çukur kendisine ait olmaksızın şeyin yayılıp düzleşmesine delâlet eder.

(**زلخ**) **الزاء** ve **اللام** ve **الخاء**; sahih ise, şeyin kaymasına delâlet eden bir asıldır. Öyleyse **الزَّلْخ**: kaygan yer (**المَزَِلَّة**). Ve denir: **بئرٌ زَلُوخٌ**; eğer onun üst tarafı kaygan yer olup üzerinde duran kimseyi kaydırırsa. Ve denir ki **الزَّلْخ**: oku atmada elini gücünün yettiği en uca kadar kaldırmandır; bununla **الغَلْوة**([6])’yi kastedersin. Dedi ki:
* مِنْ مائةٍ زَلْخ بِمِرِّيخٍ غالْ([7]) *
Ve bazısı dedi: **الزَّلْخُ**; en uç hedeflerin en uç gayesidir; ve derler: **الزُّلَّخَة** bir hastalıktır([8]). Bu, kendisinde bakılacak bir sözdür.

(**زلع**) **الزاء** ve **اللام** ve **العين**; bir çatlama ve bir şeyin yerinden zâil olması üzerine delâlet eden bir asıldır. Öyleyse **الزَّلَع**: derinin çatlamasıdır. **تَزَلَّعَت** eli: çatladı. Ve denir: **زَلِعَت** yarası: bozuldu. Halîl dedi ki: **الزَّلَع**; avuç içinin dış yüzünün çatlaklarıdır. Eğer iç tarafta ise o **كَلَع**’dır. Ve **الزَّلْع**: gizlice kapıp alma ile bir şeyi çekip almaktır.

(**زلف**) **الزاء** ve **اللام** ve **الفاء**; bir şeye yakınlıkta itiliş ve ilerleme üzerine delâlet eder. Bundan denir: **ازدَلَف** adam: ilerledi. Ve Mekke’de **مُزْدَلِفَة** adlandırıldı; Arafat’tan dönüşten sonra insanların Minâ’ya yaklaşmaları sebebiyle. Ve denir: falanın, falan yanında **زُلفَى**’sı vardır; yani yakınlık. Allah (celle ve azze) dedi: ﴿وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى﴾ [ص 25 و 40]. Ve **الزَّلف** ve **الزُّلْفَة**: derece ve menzildir. Ve **أزْلَفت** adamı şuna: onu yaklaştırdın. Şu söyleyenin sözüne gelince:
حتى إذا ماءُ الصَّهاريجِ نَشَفْ *** من بَعدِ ما كانت مِلاَءً كالزَّلَفْ([9])
bir kavim dedi ki: **الزَّلَف**; yeşil küplerdir (**الأجاجِينُ الخُضْر**). Eğer böyle ise, ona bu ancak, su doluyken onda durmayıp bilakis itilip aktığı için ad verilmiştir. Ve bir kavim dedi: **المزالف**; kır ile köy arasındaki beldelerdir. Ona bu ancak, köye yakınlığı sebebiyle ad verilmiştir. Ve geceden **الزُّلَف**’e gelince, o, ondan taifelerdir; çünkü onun her taifesi ötekine yaklaşır.

(**زلق**) **الزاء** ve **اللام** ve **القاف**; bir tek asıldır, şeyin yerinden kaymasına delâlet eder. Bundan **الزَّلَق**. Ve denir: **أَزْلَقَتِ** hamile; eğer çocuğunu düşürdüyse. Ve denir — ki daha sahih olan odur — eğer suyu attı da rahmi onu kabul etmediyse. Ve **المَزْلَقَة** ve **المَزْلَق**: üzerinde durulup sabit kalınmayan yerdir. O’nun (cellet senâühû) sözüne gelince: ﴿وَإِنْ يَكَادُ الَّذينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ﴾ [القلم 51]. Mânâsının hakikati şudur: onların bakışının keskinliğinden, hased olarak, seni yerinden neredeyse uzaklaştıracaklardır. Dedi ki:
* نظراً يُزيل مواطئ الأقدامِ([10]) *
Ve denir ki **الزَّلِق**: kadına yaklaştığında, ona girmeden önce suyunu atan kimsedir. Dedi ki:
* إنَّ الزُّبير زَلِقٌ وَزُمَّلِق([11])  *
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زَلَقَ** adam başını: onu tıraş etti. Rü’be’nin sözüne gelince:
* كَأَنّها حَقْبَاءُ بَلْقَاءُ الزَّلَقْ([12]) *
denir ki **الزَّلَق**; onun ve her binen hayvanın kıçıdır. Ona bu ad verildi; çünkü el ondan kayar; ve ona isabet eden yağmur ve çiy de böyledir. Allah daha iyi bilir.
--------------ـــــ
([1]) Muallakasındaki bir beytin parçasıdır. Tamamı şudur:
حتى إذا انحسر الظلام وأسفرت *** بكرت تزل عن الثرى أزلامها
([2]) O, **غرفة** ve **تمرة** ve **شجرة** ve **لمزة** gibidir.
([3]) Asılda böyle: ve onu başkası için bulmadım.
([4]) Asılda: “**ومنهم**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([5]) **القاموس**’ta zikredildi, **اللسان**’da zikredilmedi.
([6]) **الغلوة**: okla bir atış miktarı. **اللسان** ve **التاج**’da: “**تريد به بعد الغلوة**”. Lâkin asılda ve **المجمل**’de böyle vârid olmuştur.
([7]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’dadır (**مرخ، غلا**).
([8]) İbn Sîde dedi ki: o, sırtta ve böğürde tutan bir hastalıktır; ve şu beyti şâhid getirdi:
كأن ظهري أخذته زلخه *** لما تمطى بالفرى المفضخه
([9]) Recez, el-‘Umânî’nindir; **اللسان**’da (**زلف**) böyle.
([10]) Beyit **البيان والتبيين**’dedir: (1: 11), Câhiz kütüphanesinden. **اللسان**’da (**قرض، زلق**) onu şâhid getirdi; ve صدرُه:  * يتقارضون إذا التقوا في موطن *.
([11]) O, el-Kalâh b. Hazn el-Munkarî’nindir. **اللسان**’da (**زملق**) ve **المخصص** (5: 115) onu böyle şâhid getirdi: “**إن الحصين**”. Şu var ki, rivayetinin doğrusunun: “**إن الجليد**” olduğunu zikretti; o da el-Celîd el-Kilâbî’dir. Bu, recezde şu bulunduğu içindir: *يدعى الجليد وهو فينا الزملق*.
([12]) Beytin inşâdı (**حقب**)’da geçti; ve (**غني**)’de onu iade edecektir. O, divanında 104’te ve **اللسان**’da (**حقب، زلق**) ve **المخصص** (6: 143)’tedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ل م
إستقسموا بالأزلام وهي القداح‏.‏
والزلم والقلم واحد‏.‏
‏"‏ وأن تستقسموا بالأزلام ‏"‏ ‏"‏ إذ يلقون أقلامهم ‏"‏ وهما فعل بمعنى مفعول من زلمه وقلمه إذا قطعه‏.‏
يقال‏:‏ زلم أذنه وأنفه زلماً‏.‏
وهذا العبـد زلمـاً‏:‏ قـداً وتقطيعـاً أي قـده قـدّ العبيـد ويقال‏:‏ زلمة وزلمة‏.‏
وقال رجل من بني سعد لرجل مـن مخـارب‏:‏ إذهـب فأنـت واللـه العبـد زلمـة يعنـي لا شـك فـي عبوديتـك ولـم يخطئك شكل العبيد‏.‏
وعنـز زلمـاء زنمـة‏.‏
وقـد زلمتها وزنمتها وهي هنة من خلقة في حنك بعض المعزى وهما هنتان كالقرطين توسان وهي من أكرم المعزى وأعزها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قول لبيد يصف البقرة‏:‏ حتى إذا حسر الظلام وأسفرت بكرت نزل عـن الثـرى أزلامهـا أراد قوائمها وجعلها أزلاماً لقوتها وصلابتها‏.‏
كما قال رشيد‏:‏ بات يقاسيها غلام كالزلم وقال المتنخل‏:‏ حلو ومر كعطف القـدح مرتـه وقال الطرماح‏:‏ فتولّـى وهو مستوهل ترعـى أزلامـه بالرغام

##### Türkçe

ز ل م
**إستقسموا بالأزلام**: ve o, **الأزلام** ile fal açtılar; o da **القداح**tır.
Ve **الزلم** ile **القلم** birdir.
“Ve **أن تستقسموا بالأزلام**” “**إذ يلقون أقلامهم**”; ve ikisi de, **زلمه** ve **قلمه**’den (türetilmiş) “mef‘ûl mânasında fiil”dir; **قطعه** ettiği zaman.
Denilir: kulağını ve burnunu **زلم** etti; **زلماً**.
Ve bu köle **زلمـاً**: boyca ve kesip-parçalama olarak; yani onu, kölelerin boyu gibi boyladı; ve denilir: **زلمة** ve **زلمة**.
Benî Sa‘d’dan bir adam, Muhârib’den bir adama dedi ki: Git; çünkü sen, vallahi, **العبد زلمة**sin; yani köleliğinde şüphe yoktur ve kölelerin şekli seni ıskalamamıştır.
Ve **عنز زلماء زنمة**.
Ve onu **زلمتها** ettim ve **زنمتها** ettim; ve o, bazı keçilerin çenesinde yaratılıştan bir **هنة**dir; ve ikisi, **كالقرطين** iki **هنة**dir; **توسان**; ve o, keçilerin en kerîmi ve en azîzidir.
Mecazdan: Lebîd’in, ineği vasfederken sözü:
حتى إذا حسر الظلام وأسفرت
بكرت نزل عـن الثـرى أزلامهـا
Onunla, onun ayaklarını murad etti; ve onları, kuvveti ve sağlamlığı için **أزلاماً** kıldı.
Nitekim Reşîd dedi ki:
بات يقاسيها غلام كالزلم
Ve el-Mütenahhil dedi ki:
حلو ومر كعطف القـدح مرتـه
Ve et-Tırmâh dedi ki:
فتولّـى وهو مستوهل ترعـى أزلامـه بالرغام

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام. الجوهري: الزَّلَمُ، بالتحريك، القِدْحُ؛ قال الشاعر:
بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ،
ليس بِراعي إبلٍ ولا غَنَمْ
قال: وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.
وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه. وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ من حروفها؛ قال ذو الرمة:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِراتٍ وَقِيعَةٍ،
كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ
(* قوله «مجمرات وقيعة» هذا هو الصواب في اللفظ والضبط وما تقدم في مادة رقد تحريف).
شبه خُفِّ البعير بالرَّحَى أَي قد أَخذت المَناقِرُ والمعاوِلُ من حروفها وسوَّتْها. وزَلَّمْتُ الحجر أَي قطعته وأَصلحته للرَّحَى، قال: وهذا أَصل قولهم هو العبدُ زُلْمَةً، وقيل: كل ما حُذِقَ وأُخذ من حروفه فقد زُلِّم. ويقال: قِدْحٌ مُزَلَّمٌ
وقِدْحٌ زَلِيمٌ إذا طُرَّ وأُّجِيدَ قَدُّه وصنعته، وعَصاً مُزَلَّمَةٌ، وما أَحسن ما زَلَّمَ سهمه.
وفي التنزيل العزيز: وأَن تَسْتَقْسِموا بالأَزلامِ ذلكم فسق؛ قال الأَزهري، رحمه الله: الاستقسام مذكور في موضعه، والأَزْلامُ كانت لقريش في الجاهلية مكتوب عليها أَمر ونهي وافْعَلْ ولا تَفْعَلْ، قد زُلّمَتْ وسُوِّيَتْ ووضعتْ في الكعبة، يقوم بها سَدَنَةُ البيت، فإذا أَراد رجل سفراً أَو نكاحاً أَتى السادِنَ فقال: أَخْرِج لي زَلَماً، فيخرجه وينظر إليه، فإذا خرج قِدْحُ الأَمر مضى على ما عزم عليه، وإن خرج قِدْحُ النهي قعد عما أَراده، وربما كان مع الرجل زَلَمانِ وضعهما في قِرابِه، فإِذا أَراد الاستقسام أَخرج أَحدهما؛ قال الحُطَيْئَةُ يمدح أَبا موسى الأَشعري: لم يَزْجُرِ الطير، إن مَرَّتْ به سُنُحاً،
ولا يُفِيضُ علي قِسْمٍ بأَزْلامِ
وقال طَرَفَةُ:
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً،
فأتى أَغْواهما زَلَمَهْ
ويقال: مرَّ بنا فلان يَزْلِم زَلَماناً
(* قوله «يزلم زلماناً»أي يسرع)
ويَحْذِم حَذَماناً؛ وقال ابن السكيت في قوله:
...كأنَّها * رَبابِيحُ تَنْزُو أَو فُرارٌ مُزَلَّمُ
قال: الربابيح القُرود العظام، واحدها رُبَّاح.
والمُزَلَّمُ: القصير الذنب. ابن سيده: والمُزَلَّمُ من الرجال القصير الخفيف الظريف، شبه بالقِدْحِ الصغير. وفرس مُزَلَّمٌ: مُقْتَدِرُ الخَلْق. ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التي ليست بطويلة: رجل مُزَلَّمٌ وامرأَة مُزَلَّمَة مثل مُقذَّذَةٍ. وزَلَّمَ غِذاءه: أَساءه فصغُر جِرمه لذلك. وقالوا: هو العبد زُلْماً؛ عن اللحياني، وزُلْمَةً وزُلَمَةً وزَلْمَةً وزَلَمَةً أَي قَدُّه قَدُّ العَبد وحَذْوُهُ حَذوُهُ، وقيل: معناه كأَنه يشبه العبد حتى كأنه هو؛ عن اللحياني، قال: يقال ذلك في النكرة وكذلك في الأَمة، وفي الصحاح: أَي قُدَّ قَدَّ العبد. يقال: هذا العبد زُلْماً يا فتى أَي قَدّاً وحَذْواً، وقيل: معنى كل ذلك حَقّاً. وعطاء مُزَلَّم: قليل. وزَلَّمْتُ عطاءه: قللته. والمُزَلَّم: الرجل القصير. ابن الأَعرابي: المُزَلَّمُ والمُزَنَّمُ الصغير الجُثَّةِ، والمُزَلَّمُ السيِّء الغذاء.
والزَّلَمَةُ: هَنَةٌ معلقة في حلق الشاة، فإذا كانت في الأُذن فهي زَنَمَةٌ، وقد زَنَّمْتُها؛ وأَنشد:
بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ
وقال الليث: الزَّلَمَة تكون للمِعْزى في حلوقها متعلقة كالقُرْط ولها زَلَمتان، وإذا كانت في الأُذن فهي زَنَمَةٌ، بالنون، والنعت أَزْلَمُ وأَزْنَمُ، والأُنثى زَلْماء وزَنماء، والمُزَنَّمُ: المقطوع طرف الأُذن. والمزَلَّمُ والمُزَنَّم من الإبل: الذي تقطع أُذنه وتترك له زَلَمَةٌ أَو زَنَمَةٌ؛ قال أَبو عبيد: وإنما يفعل ذلك بالكِرامِ منها. وشاة زَلْماء: مثل زَنْماء، والذكر أَزْلَمُ. ابن شميل: ازْدَلَم فلان رأْس فلان أَي قطعه، وزَلَم الله أَنفه.
وأَزْلامُ البقر: قوائمها، قيل لها أَزْلامٌ
للطافتها، شبهت بأَزْلامِ القِداح. والزَّلَمُ والزُّلَمُ: الظِّلْفُ؛ الأَخيرة عن كراع، والجمع أَزْلامٌ، وخص بعضهم به أَظلاف البقر. والزَّلَمُ: الزَّمَعُ الذي خلف الأَظلاف، والجمع أَزْلام؛ قال: تَزِلُّ على الأَرض أَزْلامُهُ،
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ
الآزِحَةُ: الكثيرةُ لحم الأَخْمَص، شبهها بأَزْلامِ القِداحِ، واحدها زَلَمٌ، وهو القِدْح المَبْرِيّ؛ وقال الأَخْفش: واحد الأَزْلامِ زُلَم وزَلَم. وفي حديث الهجرة: قال سُراقَة فأَخرجت زُلَماً، وفي رواية: الأَزْلامَ، وهي القِداح التي كانت في الجاهلية، كان الرجل منهم يضعها في وعاء له، فإذا أَراد سفراً أَو رَواحاً أَو أَمراً مُهِمّاً أَدخل يده فأَخرج منها زُلَماً، فإن خرج الأَمرُ مضى لشأْنه، وإن خرج النهي كَفَّ عنه ولم يفعله. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهر، وقيل: الدهر الشديد، وقيل: الشديد المرّ، وقيل: هو المتعلق به البَلايا والمَنايا، وقال يعقوب: سمي بذلك لأَن المنايا مَنُوطة به تابعة له؛ قال الأَخطل:
يا بِشْرُ، لو لم أكُنْ منكم بمَنزلةٍ،
أَلْقَى عليَّ يَدَيْهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ
وهو الأَزْنَمُ الجَذَعُ، فمن قالها بالنون فمعناه أَن المنايا منوطة به، أخذها من زَنَمَةِ الشاة، ومن قال الأَزْلَم أَراد خفتها؛ قال ابن بري: وقال عباس بن مرْداسٍ:
إني أَرَى لكَ أَكْلاً لا يَقومُ به،
من الأَكولة، إلاَّ الأَزْلَمُ الجَذَع
قال: وقيل البيت لمالك بن ربيعة العامِرِيّ يقوله لأَبي خُباشة عامر بن كعب بن عبد الله بن أُبَيّ بن كِلاب، وأَصل الأَزْلَمِ الجَذَعِ الوَعِلُ.ويقال للوعِلِ: مُزَلَّم؛ وقال:
لو كان حَيٌّ ناجِياً لَنَجَا،
من بومه، المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ
وقد ذكر أَن الوُعول والظّباء لا يسقط لها سنّ فهي جُذْعان أَبداً، وإنما يريدون أَن الدهر على حال واحدة. وقالوا: أَوْدَى به الأَزْلَمُ الجَذَعُ والأَزْنَمُ الجَذَعُ أي أَهلكه الدهر، يقال ذلك لما ولَّى وفات ويُئِسَ منه. ويقال: لا آتيه الأَزْلَمَ الجَذَعَ أَي لا آتيه أَبداً، ومعناه أَن الدهر باقٍ على حاله لا يتغير على طول إناه فهو أَبداً جَذَعٌ لا يُسِنُّ.
والزَّلْماء: الأُرْوِيَّةُ، وقيل: أُنثى الصُّقور؛ كلاهما عن كراع. وزَلَمَ الإناء: ملأه؛ هذه عن أَبي حنيفة. وزَلَمْتُ الحوض فهو مَزْلومٌ إذا ملأته؛ وقال:
حابية كالثَّغَبِ المَزْلوم
أَبو عمرو: الأَزْلامُ الوِبارُ، واحدها زَلَمٌ؛ وقال قُحَيْفٌ: يبيتُ مع الأَزْلامِ في رأْس حالقٍ،
ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزْه المَخاوِفُ
وفي حديث سَطِيحٍ:
أَم فاد فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ
قال ابن الأَثير: فازْلَمَّ أَي ذهب مسرعاً، والأَصل فيه ازْلأَمَّ فحذف الهمزة تخفياً، وقيل: أَصلها ازْلامَّ كأشْهابَّ، فحذف الأَلف تخفياً، وقيل: أزلَمَّ قبض، والعَنَنُ: الموت أي عرض له الموت فقبضه. وزُلَيْم وزَلاَّمٌ: إسمان.
وازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً: ارتحلوا؛ قال العجاج:
واحتملوا الأُمور فازْلأَمُّوا
والمُزْلَئِمُّ: الذاهب الماضي، وقيل: هوالمرتفع في سير أَو غيره؛ قال كُثَيِّر:
تَأَرَّض أَخْفافُ المُناخَةِ منهم
مكان الي قد بُعِّدَتْ فازْلأَمَّت
أَي ذهبت فمضت، وقيل: ارتفعت في سيرها. ويقال للرجل إذا نهض فانتصب: قد ازْلأَمَّ. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع. وزْلأَمَّت الضُّحى: انبسطت. الجوهري: ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً أَي ولَّوا سِراعاً. وازْلأَمَّ الشيءُ: انتصب. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع ضَحاؤه، وقيل في شَأْوِ العَنَنِ: إنه اعتراض الموت على الخَلْقِ.

##### Türkçe

**الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**: üzerinde tüy bulunmayan **القِدْح**; çoğulu **أَزْلام**.

**الجوهري**: **الزَّلَمُ**, harekeli olarak, **القِدْح**tır; şair dedi ki:
بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ،
ليس بِراعي إبلٍ ولا غَنَمْ

Dedi ki: Aynı şekilde **الزُّلَمُ**, **الزاي**’ın dammesiyle; çoğulu **الأَزْلامُ**dur ve bunlar, câhiliye ehlinin kendileriyle fal açtıkları oklardır.

**وزَلَّمَ القِدْحَ**: onu düzeltti ve yumuşattı. **وزَلَّمَ الرَّحَى**: onu döndürdü ve onun kenarlarından aldı; **ذو الرمة** dedi ki:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِراتٍ وَقِيعَةٍ،
كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ

(* «مجمرات وقيعة» sözü: lafız ve ضبط bakımından doğrusu budur; **رقد** maddesinde daha önce geçen ise tahriftir).

Devenin tırnağını **الرَّحَى**’ya benzetti; yani **المَناقِرُ** ve **المَعاوِلُ** onun kenarlarından almış ve onu düzeltmiştir. **وزَلَّمْتُ الحجر**: yani onu kestim ve **الرَّحَى** için ıslah ettim. Dedi ki: Bu, onların “o, köleye tam benzer” sözünün aslıdır; ve denildi ki: Her ne ki ustaca yapılmış ve kenarlarından alınmışsa, muhakkak **زُلِّم** edilmiştir. Ve denir: **قِدْحٌ مُزَلَّمٌ**
ve **قِدْحٌ زَلِيمٌ**; eğer yontulmuş ve ölçüsü ile yapımı iyi yapılmışsa; ve **عَصاً مُزَلَّمَةٌ**; “okunu ne güzel **زَلَّمَ** etti!”

Aziz tenzilde: “ve **الأَزْلامِ** ile fal açmanız; işte bu fısktır.”; **الأَزهري**, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **الاستقسام** kendi yerinde zikredilmiştir; **الأَزْلامُ** ise câhiliyede Kureyş’e aitti; üzerinde emir ve nehiy ve “yap” ve “yapma” yazılıydı; **زُلّمَتْ** edilmiş, düzeltilmiş ve Kâbe’ye konulmuştu; onunla Beyt’in hizmetkârları iş görürdü. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde hizmetkâra gelir ve: “Bana bir **زَلَماً** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir **قِدْح**’ı çıkarsa, azmettiği şeye göre giderdi; eğer nehiy **قِدْح**’ı çıkarsa, istediği şeyden vazgeçerdi. Bazen adamın yanında iki **زَلَمانِ** olur, onları sadağına koyardı; fal açmak istediğinde ikisinden birini çıkarırdı. **الحُطَيْئَةُ**, **أَبا موسى الأَشعري**’yi överken dedi ki:
لم يَزْجُرِ الطير، إن مَرَّتْ به سُنُحاً،
ولا يُفِيضُ علي قِسْمٍ بأَزْلامِ

Ve **طَرَفَةُ** dedi ki:
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً،
فأتى أَغْواهما زَلَمَهْ

Ve denir: “Falan bize uğradı, iki **زَلَماناً** **يَزْلِم** eder halde”
(* «يزلم زلماناً» sözü: yani hızlanır)
ve “iki **حَذَماناً** **يَحْذِم** eder halde”; ve **ابن السكيت**, şu söz hakkında dedi ki:
...كأنَّها * رَبابِيحُ تَنْزُو أَو فُرارٌ مُزَلَّمُ

Dedi ki: **الربابيح** iri maymunlardır; tekili **رُبَّاح**tır.

**والمُزَلَّمُ**: kısa kuyruklu. **ابن سيده**: Erkeklerden **المُزَلَّمُ**, kısa, hafif, zarif olandır; küçük **القِدْح**’a benzetilmiştir. Ve **فرس مُزَلَّمٌ**: yaratılışı güçlü olan. Ve denir: heyeti hafif olan erkeğe ve uzun olmayan kadına: **رجل مُزَلَّمٌ** ve **امرأَة مُزَلَّمَة**; **مُقذَّذَةٍ** gibi. **وزَلَّمَ غِذاءه**: onu kötü yaptı; bu yüzden cismi küçüldü. Ve dediler: “O, köleye tam benzer” **زُلْماً**; **اللحياني**’den; ve **زُلْمَةً** ve **زُلَمَةً** ve **زَلْمَةً** ve **زَلَمَةً**; yani boyu kölenin boyu, hizası onun hizasıdır. Ve denildi ki: manası, sanki köleye benzer; hatta sanki o odur; **اللحياني**’den. Dedi ki: Bu, nekirede söylenir; cariyede de böyledir. **الصحاح**’ta: yani kölenin boyuna göre biçimlenmiştir. Denir: “Bu köleye tam benzer” **زُلْماً** ey delikanlı; yani boyca ve hizaca. Ve denildi ki: bütün bunların manası “gerçekten”dir. **وعطاء مُزَلَّم**: azdır. **وزَلَّمْتُ عطاءه**: onu azalttım. **والمُزَلَّم**: kısa adam. **ابن الأَعرابي**: **المُزَلَّمُ** ve **المُزَنَّمُ**, küçük cüsseli olandır; ve **المُزَلَّمُ**, kötü beslenmiş olandır.

**والزَّلَمَةُ**: koyunun boğazında asılı bir şeydir; eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**’dir; ve onu **زَنَّمْتُ**. Ve şu beyit okundu:
بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ

**الليث** dedi ki: **الزَّلَمَة**, keçilerde boğazlarında küpe gibi asılı olur; onun iki **زَلَمتان**’ı vardır. Eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**’dir, **النون** ile; sıfatı **أَزْلَمُ** ve **أَزْنَمُ**; dişisi **زَلْماء** ve **زَنماء**; **والمُزَنَّمُ**: kulağın ucundan kesilmiş olan.

Develerden **المزَلَّمُ** ve **المُزَنَّم**: kulağı kesilen ve ona bir **زَلَمَةٌ** yahut **زَنَمَةٌ** bırakılan; **أَبو عبيد** dedi ki: Bu, ancak onların kıymetlileriyle yapılır. **وشاة زَلْماء**: **زَنْماء** gibidir; erkeği **أَزْلَمُ**. **ابن شميل**: “Falan, falanın başını **ازْدَلَم** etti” yani onu kesti; ve “Allah onun burnunu **زَلَم** etti.”

**وأَزْلامُ البقر**: onun ayaklarıdır; inceliklerinden dolayı onlara **أَزْلامٌ** denilmiştir; **القِداح**’ın **أَزْلام**’ına benzetilmiştir. **والزَّلَمُ** ve **الزُّلَمُ**: tırnaktır; ikincisi **كراع**’dan; çoğulu **أَزْلامٌ**dur; bazısı bunu sığır tırnaklarına tahsis etmiştir.

**والزَّلَمُ**: tırnakların arkasındaki **الزَّمَعُ**dır; çoğulu **أَزْلام**; dedi ki:
تَزِلُّ على الأَرض أَزْلامُهُ،
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ

**الآزِحَةُ**: ayak kavisinin eti çok olan; onu **القِداح**’ın **أَزْلام**’ına benzetti; tekili **زَلَمٌ**dur; o da yontulmuş **القِدْح**tır. **الأَخْفش** dedi ki: **الأَزْلامِ**’ın tekili **زُلَم** ve **زَلَم**dır. Hicret hadîsinde: **سُراقَة** dedi ki: “Bir **زُلَماً** çıkardım”; bir rivayette: “**الأَزْلامَ**”; bunlar câhiliyede bulunan **القِداح**tır. Onlardan bir adam, onları kendisine ait bir kaba koyardı; yolculuk yahut dönüş yahut önemli bir iş istediğinde elini sokar ve onlardan bir **زُلَماً** çıkarırdı; eğer emir çıkarsa işine giderdi; eğer nehiy çıkarsa ondan el çeker ve yapmazdı. **والأَزْلَمُ الجَذَعُ**: zamandır; ve denildi ki: şiddetli zamandır; ve denildi ki: acı şiddetlidir; ve denildi ki: belâlar ve ölümler kendisine bağlı olandır. **يعقوب** dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü ölümler ona bağlanmış, ona tâbidir; **الأَخطل** dedi ki:
يا بِشْرُ، لو لم أكُنْ منكم بمَنزلةٍ،
أَلْقَى عليَّ يَدَيْهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ

Ve o, **الأَزْنَمُ الجَذَعُ**dır; onu **النون** ile söyleyenin manası: ölümler ona bağlıdır; bunu koyunun **زَنَمَةِ**’sinden almıştır. **الأَزْلَم** diyen ise onun hafifliğini kastetmiştir. **ابن بري** dedi ki: **عباس بن مرْداسٍ** dedi ki:
إني أَرَى لكَ أَكْلاً لا يَقومُ به،
من الأَكولة، إلاَّ الأَزْلَمُ الجَذَع

Dedi ki: Ve denildi ki: Beyit, **مالك بن ربيعة العامِرِيّ**’nindir; onu **أَبي خُباشة** **عامر بن كعب بن عبد الله بن أُبَيّ بن كِلاب**’a söyler. **الأَزْلَمِ الجَذَعِ**’ın aslı **الوَعِلُ**dür. Ve **الوعِل** için: **مُزَلَّم** denir; ve dedi ki:
لو كان حَيٌّ ناجِياً لَنَجَا،
من بومه، المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ

Ve zikredildi ki: **الوُعول** ve **الظّباء** için diş düşmez; bu yüzden onlar daima **جُذْعان**dır; onların kastı, zamanın tek bir hâl üzere olmasıdır. Ve dediler: “Onu **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** ve **الأَزْنَمُ الجَذَعُ** helâk etti”; yani zaman onu helâk etti; bu, dönüp giden, kaçırılan ve ondan ümit kesilen şey için söylenir. Ve denir: “Ona **الأَزْلَمَ الجَذَعَ** gelmem”; yani ona asla gelmem. Manası: zaman, uzun müddet boyunca değişmeyen bir hâl üzere bâkidir; bu yüzden o, daima **جَذَعٌ**dır; yaşlanıp diş çıkarmaz.

**والزَّلْماء**: **الأُرْوِيَّةُ**’dir; ve denildi ki: şahinlerin dişisidir; ikisi de **كراع**’dan. **وزَلَمَ الإناء**: onu doldurdu; bu, **أَبي حنيفة**’dendir. **وزَلَمْتُ الحوض فهو مَزْلومٌ**: onu doldurduğumda; ve dedi ki:
حابية كالثَّغَبِ المَزْلوم

**أَبو عمرو**: **الأَزْلامُ** **الوِبارُ**dır; tekili **زَلَمٌ**dur; **قُحَيْفٌ** dedi ki:
يبيتُ مع الأَزْلامِ في رأْس حالقٍ،
ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزْه المَخاوِفُ

**سَطِيحٍ** hadîsinde:
أَم فاد فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ

**ابن الأَثير** dedi ki: **فازْلَمَّ** yani hızlıca gitti; aslı **ازْلأَمَّ** idi; hafifletme için hemze düşürüldü. Ve denildi ki: Aslı **ازْلامَّ**dır; **أشْهابَّ** gibi; hafifletme için elif düşürüldü. Ve denildi ki: **أزلَمَّ** kabzetti. **العَنَنُ**: ölümdür; yani ölüm ona arız oldu da onu kabzetti.

**وزُلَيْم** ve **زَلاَّمٌ**: iki isimdir.

**وازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً**: göçtüler; **العجاج** dedi ki:
واحتملوا الأُمور فازْلأَمُّوا

**والمُزْلَئِمُّ**: giden, geçen; ve denildi ki: yürüyüşte yahut başka bir şeyde yükselen olandır; **كُثَيِّر** dedi ki:
تَأَرَّض أَخْفافُ المُناخَةِ منهم
مكان الي قد بُعِّدَتْ فازْلأَمَّت

Yani gitti de geçti; ve denildi ki: yürüyüşünde yükseldi. Ve denir: Bir adam kalkıp doğrulunca: “**ازْلأَمَّ** etti.” Ve **ازْلأَمَّ النهار**: kuşluğu yükseldiğinde. **وزْلأَمَّت الضُّحى**: yayıldığında.

**الجوهري**: **ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً** yani hızlıca dönüp gittiler. **وازْلأَمَّ الشيءُ**: dikildi. Ve **ازْلأَمَّ النهار**: kuşluğu yükseldiğinde. Ve **شَأْوِ العَنَنِ** hakkında denildi ki: o, ölümün yaratılmışlara arız olmasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ل م * * الزَّلَمُ * بفتحتين القدح وكذا * الزُّلَمُ * بضم الزاي والجمع * الأَزْلاَمُ * وهي السهام التي كان أهل الجاهلية يستقسمون بها

##### Türkçe

* ز ل م * * **الزَّلَمُ** * (iki fetha ile) ok; aynı şekilde * **الزُّلَمُ** * (زاي’nin dammesiyle); çoğulu * **الأَزْلاَمُ** *; bunlar, cahiliye ehlinin kendileriyle fal açtıkları oklardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزَّلَم مُحَرَّكة وكَصُرَد ) ، وهذه | عن كُراع : ( الظِّلْفُ ) ، وخصّ | بَعْضُهم به أَظْلافَ البَقَر ، ( أو ) هو | الزَّمَع ( الَّذي ) هو ( خَلْفَه ) . | | ( و ) الزَّلَم والزُّلَم : ( قِدْحٌ لا رِيشَ | عليه ، و ) هي ( سِهامٌ كانوا | يَسْتَقْسِمون بها في الجاهِلِيَّة ج ) | أي : جمع الكُلّ : ( أَزْلامٌ ) . قال | الله تعالى : ! 2 \< وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق > 2 ! . قال الأزهريّ : |   الأزلام كانت لقُرَيْش في الجاهِليَّة | مَكْتوب عليها أمرٌ ونَهْي ، واْفْعَل | ولا تَفْعَل ، وقد زُلِّمَت وسُوِّيت | ووُضِعَت في الكَعْبة يقوم بها | سَدَنَة البَيْت ، فإذ أراد رَجلٌ سَفَراً | أو نِكاحاً أَتَى السّادنَ ، وقال : | أَخْرِجْ لي زَلَماً فيُخرِجُه ويَنظُر إليه ، | فإذا خَرَج قِدْحُ الأَمْرِ مَضَى على ما |

| عَزَم عليه ، وإن خرج قِدْحٌ النَّهي قَعَد | عمّا أراده ، وربما كان مع الرجل | زَلَمان وَضَعَهما في قِرابِه ، فإذا أراد | الاستِقْسَام أَخْرَجَ أحدَهما ، قال | الحُطَيْئة : | % ( لم يزجُرِ الطَّيرَ إِن مَرّت به سُنُحاً % | ولا يُفِيضُ على قِسْمٍ بأزلامِ ) % | | وقال طَرفَةُ : | % ( أَخَذَ الأزلامَ مُقْتَسِماً % | فَأَتى أغَواهُما زَلَمَهْ ) % | | وقال الأزهريّ في معنى الآية : |   أي تَطْلُبوا من جِهَة الأزلام ما قُسِم | لكم من أَحدِ الأَمْرَيْن   . وقد قال | المُؤرَّج وجَماعةٌ من أهل اللُّغة : إن | الأزلاَم قِداحُ المَيْسر قال : وهو | وهم ، بل هي قِداحُ الأمرِ والنَّهي ، | واْستدَلَّ عليه بحَدِيث سُراقةَ بنِ | جَعْشَم المُدْلَجِيّ بما هو مذكور في | التَّهْذِيب تَركتُه لطُولِه . | | ( وزَلَّمَه تَزْلِيماً : سَوَّاه وَلَيَّنَه ) ، فهو | مُزلَّم ، وقيل : كل ما حُذِف وأُخِذ من | حُرُوفه فقد زُلّم . ( و ) زلَّم ( الرَّحَى : | أَدارَها وَأَخَذ من حُرُوفِها ) ، قال ذو | الرُّمَّة : | % ( تَفُضُّ الحَصَى عن مُجمِراتٍ وَقِيعَةٍ % | كأَرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ ) % | | شبّه خُفَّ البعيرِ بالرَّحَى التي قد | أَخَذَت المعاوِلُ من حُروفِها | وسَوَّتْها . وَزَلَّمتُ الحَجَر أي : | قَطعتُه وَأَصْلَحْتُه للرَّحَى . | | ( و ) زَلَّم ( غِذاءَه : أَساءَه ) فَصغُر | جِرمُه لذلك ، وهو مُزلَّم . | | ( و ) المُزَلَّم ( كَمُعَظَّم : القَصِيرُ | الخَفِيف الظَّرِيفُ ) ، شُبِّه بالقِدْح | الصَّغِير كما في المُحكَم . | | ( و ) المُزَلَّم : ( الفَرَسُ المُقْتَدِر |

| الخَلْق ) كما في المُحْكَم . وفي بَعْض | النّسخ : المُتَلَزِّز الخَلْق . | | ( و ) المُزَلَّم ( المَقْطُوع طَرَف | الأُذُن ) . وكَذلك المُزَنَّم : قال أبو | عُبَيْد : وإنما ( يُفْعَل ذلِك بِكرام | الإبِل ) ، تُقطَعُ أُذُنه وتُتْركُ له زَلَمة أو | زَنَمة . ( و ) زاد غَيْرُ أبي عُبَيْد في | ( الشَّاء ) أيضًا : ( وهو أزلَمُ ) أي : ذَكَر الشاء ( وهي زَلْماءُ ) مثل زَنْماء . | | ( و ) المُزَلَّم : ( القِدْح ) طُرَّ و ( أُجِيدَ | صَنْعَتُه وقَدَّه كالزَّلِيم ) ، يقال : قِدْح | زَلِيم ومُزَلَّم ، نقله الجَوْهريُّ عن ابنِ | السِّكّيت . | | ( و ) المُزَلَّم : ( الوَعِل ) . قال | الشاعِرُ : | % ( لو كان حَيٌّ ناجِيًا لنَجَا % | من يومِه المُزَلَّم الأعصَمُ ) % | | ( و ) المُزَلَّم : ( الصَّغِير الجُثَّة ) | كالمُزَنَّم ، عن ابنِ الأعرابيّ . ( و ) | يقال : ( هُوَ العَبْد زَلْمَةً ) بالفَتْح | ( ويُضَمّ ويُحَرَك أي : قَدُّه قَدُّ | العَبْد ) ، نَقَله الجوهريّ ، وفي | التَّهذِيب : ( العَبِيد ( أو حَذْوُه | حَذْوُه ) . وقال الكِسائِيُّ : أي : حَقًّا ، | كما في الصحاح . ( أو ) معناه ( يُشْبِهُه ) | حَتّى ( كَأَنَّه هُوَ ) ، عن اللِّحياني . قال : | يُقالُ ذلك في النَّكِرة ، ( وَكَذلِك ) في | ( الأَمَة ) ، وقرأتُ بِخَطّ عبدِ السلام | البَصْرِيّ ما نصّه : الأصمَعِيُّ يقول : | هو العبدُ زَلَمةُ مرفوع غَيرُ مُنوَّن . | وابنُ الأعرابيّ يقول : هو العَبْدُ | زَنَمةً ، بالنَّصْب والتنوين . | | ( والزَّلَم مُحَرَّكَة وكَصُرَد : واحِدُ | الوِبارِج : أزلامٌ ) ، عن أبي عمرو ، | وأنشد لقحَيْف : | % ( يَبِيتُ مع الأَزْلام في رَأسِ حالقٍ % ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزه المَخاوِفُ ) % | | واقْتَصَر الجوهَرِيّ على الزُّلَم | كصُرَد ، ونَقَله عن أبي عَمْرو . | | ( وزَلَمَتا العَنْزِ ) مُحَرَّكة : |

| ( زَنَمَتاها ) . قال الخَلِيل :   الزَّلَمة | تكون للمَعِز في حُلوقِها مُتعَلّقة | كالقُرْط   ، ولها زَلَمَتَان ، فإن كانت | في الأُذُن فهي زَنَمة بالنّون كما في | الصّحاح . ( ويقال للوَعِل ) على | الأصل ، ( والدَّهْرِ ) كما في | الصحاح ، زاد غَيرُه ( الشَّدِيد ) . | وقيل : الشَّدِيدُ المَرِّ ، وقيل : هو | ( الكَثِير البَلايَا ) ، والمَنايَا ، على | التَّشْبِيه ( الأَزْلَمُ الجَذَعُ ) ، قال | يَعْقُوب : سُمِّي بِذلك لأن المَنَايَا | مَنوطَةٌ تابِعَة له ، وأنشد الجوهَرِيُّ | للأخطَلِ : | % ( يا بِشرُ لوْ لم أَكُن مِنْكُم بِمَنْزِلةٍ % | ألقَى عليَّ يَدَيْه الأزلمُ الجذَعُ ) % | | ويُروَى بالنُّون أيضًا . | | وقالوا : ( أَوْدَى به الأَزْلَمُ | الجَذَعُ ، والأزنَمُ : الجَذَع أي : | أهلَكه الدَّهر   . يقال ذلِك لما وَلَّى | وفات ويُئِس منه . ويقال : لا آتيه | الأزلَمَ الجَذَعَ أي : أبدًا . والمعنى | أَنَّ الدهرَ باقٍ على حاله لا يتغَيَّر | على طُولِ إناه ، فهو أبدًا جَذَع لا يُسنُّ . | | ( والزّلْماءُ : الأُروِيَّة ، و ) قيل : | ( أُنْثَى الصُقُور ) كلاهما عن كُراع . | | ( والمُزَلَئِمّ كَمُشمَعِلّ : الذاهِبُ | المَاضِي ، أو المُرْتَفِع في سَيْر أو | غَيْرِه ) ، قال كُثَيّر : | % ( تأَرَّضَ أخفافُ المُناخَة منهما % | مَكانَ التي قد بُعِّدتْ فازْلأَمَّتِ ) % | | أي : ذَهَبت فَمَضَت . وقيل : | ارتَفَعَت في سَيْرها . | | ( و ) المُزْلَئِمُّ : ( المُرْتَحِلُ ) ، نقله | الجَوهريّ عن أبي زَيْد ، وقال غيره : | هو المُولِّي سريعًا . | | ( وازلأّمَّ الضُّحَى ) ، كذا في النُّسَخ ، | والصَّوابُ وازلأَمَّت الضُّحَى : | ( انْبَسَطَت ) ، وفي الصّحاح : ازْلأَمَّ | النَّهارُ : ارتَفع ضَحاؤُه . |

| | ( و ) زُلَيْمٌ وزَلاَّمٌ ( كَزُبَيْر وشَدَّاد : | اسْمان ) . | | ( وزَلَم ) زَلْمًا : أخْطأ ، و ) زَلَم | ( الإناءَ ) ، وفي الصّحاح : الحَوْضَ : | ( مَلأَه ) ، فهو مَزْلومٌ . قال : | % ( جابية كالثَّغَبِ المَزْلُومِ % ) % | | ( و ) زَلَم ( عَطاءَه : قَلَّلَه ) ، والذي | في الصّحاح بالتَّشْدِيد . ( و ) قال ابنُ | شُمَيْل : زَلَم ( أَنْفَه ) : إذا ( قَطَعَه | وازْدَلم أنفَه : استَأْصَله . و ) ازدَلَم | ( رأسَه : قَطَعَه ) . ونصُّ ابنِ شُمَيْل : | ازدَلَم رأسَه أي : قَطَعه ، وزَلَم اللهُ | أنفهُ . | | ( والزَّلَم مُحَرَّكة : جَبَل قُرب | شَهْرَزُور ) . | | ( والزَّلَم : ( نَباتٌ لا بِزْر له ولا | زَهْر ، وفي عُروقِه التي تَحْت | الأرضِ حَبٌّ مُفَلْطَح حُلوٌ باهِيٌ ) . | | [ ] وَمِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الزَّلَم بالتَّحْرِيك : الغُلام الشَّدِيد | الخَفِيف ، والجَمْع : أَزْلامٌ ، قال | الشاعِرُ : | % ( بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ % | ليس بِراعِي إبل ولا غَنَمْ ) % | | والمُزَلَّمةُ كمُعَظِّمةٍ : العصا أُجِيد | قَدُّها . ومَرَّ بنا فلان : يَزلِم زَلمانًا | ويَحذِم حَذمَانًا . | | والمُزَلَّمُ كمُعظَّمٍ : القَصِير الذَّنَب ، | عن ابنِ السّكّيت ،   يقال للرّجل | إذا كان خَفِيفَ الهَيْئة ، وللمرأة التي | لَيْسَت بِطَوِيلة : رجل مُزلَّم ، وامرأة | مُزلَّمة مثل مُقَذَّذة   نقله الجَوهَرِيّ | عن ابن السِّكّيت . |

| | ويقال : هو العَبْد زَلَمةً بضَمّ فَفَتْح ، | نقله الجوهريّ فهي لُغاتٌ أربعة ، | ونقل عن اللّحيانيّ : يقال : هذا | العَبْد زُلْمًا يا فَتى بالضَّم أي : قَدًّا | وحَذْوًا ، وقيل : معنى كل ذلك | حَقًّا . وعَطاءٌ مُزْلَّم : قلِيلٌ . | | ومن المجاز : أَزلام البَقَر : قوائِمُها . | قيل لها : أَزلامٌ لِلطَافَتِها شُبِّهت بأَزْلام | القِداح . وفي الأَساس : سُمِّيت لقُوِّتِها | وصَلابَتِها ، وأنشد لِلَبِيد : | % ( حتى إذا حَسَر الظَّلام وأسفَرَتْ % | بَكَرَتْ تَزِلّ عن الثَّرى أَزْلامُهَا ) % | | وتزْلِيمُ الإناءِ : مَلؤُه ، عن أَبي | حَنِيفةَ . | | وازلَمَّ كاحمَرَّ : ذهب مُسرِعاً | كازلامّ كاحمارّ ، وازلمّ أيضًا : | قَبضَ . ويقال للرَّجُل إذا نَهَض | فانْتَصَب قد ازلأَم . | | والأزلَمُ : أحدُ مَناهِل الحاجّ | المصرِيّ ، سُمِي به لأنه لا يَنْبُت به | نَبات كأنه من الزَّلَم ، وهو السَّهْم | الذي لا رِيشَ له ، ذكره هكذا أَربابُ | الرحل ، ونقله شيخنا كذلك . | | قلتُ : والصَّواب فيه أَزْنَم بالنّون | كما ضَبَطه قَاضِي القُضاة شَمْسُ | الدّين محمدُ بنُ محمد بن ظَهِيرِ | الدّين الطّرابلسيّ الحنفِيّ في | مَناسِكه ، وسيأتي ذلك قريبًا . | | والزَّلّومةُ : اللَّحمة المُتدَلِّية ، | عامية . |

##### Türkçe

( **الزَّلَم** harekeli ve **كَصُرَد** ) ve bu, Kُراع’dan: ( **الظِّلْفُ** )dır; ve bazısı onunla sığırın tırnaklarını tahsis etti; ( veya ) o, **الزَّمَع**dır ( **الَّذي** ) o ( **خَلْفَه** )dir.

( Ve ) **الزَّلَم** ve **الزُّلَم**: ( üzerinde tüy olmayan bir **قِدْحٌ**; ve ) o, ( câhiliyede onunla paylaştırma yaptıkları **سِهامٌ** )dır; ( ج ) yani: bütünün çoğulu: ( **أَزْلامٌ** ). Allah Teâlâ dedi ki: ! 2 \< وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق > 2 !. Ezherî dedi ki:
  **الأزلام** câhiliyede Kureyş’indir; üzerinde emir ve nehiy, “yap” ve “yapma” yazılı idi; ve gerçekten **زُلِّمَت** ve düzeltildi; ve Kâbe’ye konuldu; onunla Beyt’in hizmetkârları (sedenesi) dururdu. Bir adam yolculuk veya nikâh istediğinde sâdine gelir ve derdi: “Bana bir **زَلَماً** çıkar”; o da onu çıkarır ve ona bakardı. Eğer emir oku (**قِدْحُ الأَمْرِ**) çıkarsa, azmettiği şey üzere giderdi; eğer nehiy oku (**قِدْحٌ النَّهي**) çıkarsa, istediği şeyden oturup kalırdı. Bazen adamın yanında iki **زَلَمان** olur, onları kılıfına koyardı; paylaştırma (**الاستِقْسَام**) istediğinde ikisinden birini çıkarırdı. Hutay’e dedi ki:
% ( لم يزجُرِ الطَّيرَ إِن مَرّت به سُنُحاً %
ولا يُفِيضُ على قِسْمٍ بأزلامِ ) %

Ve Tarafe dedi ki:
% ( أَخَذَ الأزلامَ مُقْتَسِماً %
فَأَتى أغَواهُما زَلَمَهْ ) %

Ve Ezherî âyetin manasında dedi ki:
  yani **الأزلام** cihetinden, iki işten birinden size paylaştırılanı talep edesiniz. Müerric ve dil ehlinden bir cemaat dedi ki: **الأزلاَم** meysir oklarıdır; dedi ki: ve bu vehimdir; bilakis o, emir ve nehiy oklarıdır. Ve buna, Tehzîb’de zikredilmiş olan Sürâka b. Ca‘şem el-Mudlecî hadisiyle istidlâl etti; uzunluğundan dolayı onu terk ettim.

( Ve **زَلَّمَه تَزْلِيماً**: onu düzeltti ve yumuşattı ); o hâlde o **مُزلَّم**dir. Ve denildi ki: her ne ki atılmış ve harflerinden alınmışsa, gerçekten **زُلّم** edilmiştir. ( Ve ) **زلَّم** ( **الرَّحَى**: onu döndürdü ve harflerinden aldı ); Zü’r-Rumme dedi ki:
% ( تَفُضُّ الحَصَى عن مُجمِراتٍ وَقِيعَةٍ %
كأَرحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المناقِرُ ) %

Devenin tırnağını, kazmaların harflerinden alıp düzlettiği değirmene benzetti. Ve **زَلَّمتُ الحَجَر** yani: onu kestim ve değirmen için ıslah ettim.

( Ve ) **زَلَّم** ( **غِذاءَه**: onu kötüleştirdi ); bunun için cismi küçüldü; ve o **مُزلَّم**dir.

( Ve ) **المُزَلَّم** ( **كَمُعَظَّم**: kısa, hafif, zarif olan )dır; Muhkem’de olduğu üzere küçük oka (**القِدْح**) benzetilmiştir.

( Ve ) **المُزَلَّم**: ( yaratılışı güçlü olan at )tır; Muhkem’de olduğu gibi. Bazı nüshalarda: **المُتَلَزِّز الخَلْق**.

( Ve ) **المُزَلَّم** ( kulağın ucundan kesilmiş olan )dır. Ve كذلك **المُزَنَّم**: Ebû Ubeyd dedi ki: ancak ( bu, develerin kerîmlerine yapılır ); kulağı kesilir ve ona bir **زَلَمة** veya **زَنَمة** bırakılır. ( Ve ) Ebû Ubeyd’den başkası ( **الشَّاء** )da da artırdı: ( ve o **أزلَمُ**dur ) yani: koyunun erkeği; ( ve o **زَلْماءُ**dur ) **زَنْماء** gibi.

( Ve ) **المُزَلَّم**: ( **القِدْح** ) yontuldu ve ( sanatı güzel yapıldı ve **الزَّلِيم** gibi yontuldu ); denir: **قِدْح زَلِيم** ve **مُزَلَّم**; Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti.

( Ve ) **المُزَلَّم**: ( **الوَعِل** )dir. Şair dedi ki:
% ( لو كان حَيٌّ ناجِيًا لنَجَا %
من يومِه المُزَلَّم الأعصَمُ ) %

( Ve ) **المُزَلَّم**: ( cüssesi küçük olan )dır; **كالمُزَنَّم**; İbnü’l-A‘râbî’den. ( Ve ) denir: ( **هُوَ العَبْد زَلْمَةً** ) fetha ile; ( ve damme ile ve harekeli de olur; yani: boyu kölenin boyudur ); Cevherî onu nakletti. Tehzîb’de: ( **العَبِيد** ( veya **حَذْوُه حَذْوُه** ) ). Kisâî dedi ki: yani: gerçekten; Sıhâh’ta olduğu gibi. ( Veya ) manası ( **يُشْبِهُه** )dir; ta ki ( **كَأَنَّه هُوَ** ) gibi; Lihyânî’den. Dedi ki: bu, nekirede söylenir; ( ve كذلك ) ( **الأَمَة** )de de. Abdüsselâm el-Basrî’nin hattıyla şunu okudum, nassı: Asma‘î der ki: **هو العبدُ زَلَمةُ** merfûdur, tenvinsiz. İbnü’l-A‘râbî der ki: **هو العَبْدُ زَنَمةً** nasb ile ve tenvinle.

( **والزَّلَم** harekeli ve **كَصُرَد**: **الوِبارِج**in biridir; **أزلامٌ** )dır; Ebû Amr’dan. Ve Kuhayf’a ait olarak inşâd etti:
% ( يَبِيتُ مع الأَزْلام في رَأسِ حالقٍ %
ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزه المَخاوِفُ ) %

Cevherî, **الزُّلَم** ile **كصُرَد** üzerine iktisar etti; ve onu Ebû Amr’dan nakletti.

( **وزَلَمَتا العَنْزِ** ) harekeli:
( **زَنَمَتاها** )dır. Halîl dedi ki: **الزَّلَمة** keçi için boğazlarında, küpe gibi asılı olur; ve onun iki **زَلَمَتَان**ı vardır. Eğer kulakta ise, Sıhâh’ta olduğu üzere nûn ile **زَنَمة**dir. ( Ve **الوَعِل** için ) asıl üzere, ( ve **الدَّهْرِ** için ) Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası ( **الشَّدِيد** )i artırdı. Ve denildi ki: **الشَّدِيدُ المَرِّ**dir; ve denildi ki: o, ( **الكَثِير البَلايَا** )dır; ve **المَنايَا**; teşbih üzere ( **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** ). Ya‘kūb dedi ki: bununla adlandırıldı; çünkü **المَنَايَا** ona asılı, ona tâbidir. Cevherî, Ahtal’den inşâd etti:
% ( يا بِشرُ لوْ لم أَكُن مِنْكُم بِمَنْزِلةٍ %
ألقَى عليَّ يَدَيْه الأزلمُ الجذَعُ ) %

Ve nûn ile de rivayet olunur.

Ve dediler ki: ( **أَوْدَى به الأَزْلَمُ الجَذَعُ ، والأزنَمُ : الجَذَع** ) yani: onu dehr helâk etti. Bu, dönüp giden, geçen ve ondan ümit kesilen şey için söylenir. Ve denir: **لا آتيه الأزلَمَ الجَذَعَ** yani: ebediyen. Mana: dehr, hâli üzere bâkidir; uzun müddetine rağmen değişmez; o hâlde o, ebediyen **جَذَع**dır, yaşlanmaz.

( **والزّلْماءُ**: **الأُروِيَّة**; ve ) denildi ki: ( **أُنْثَى الصُقُور** ); ikisi de Kُراع’dan.

( **والمُزَلَئِمّ كَمُشمَعِلّ**: giden, geçen; veya yürüyüşte yahut başkasında yükselen )dir; Kuseyyir dedi ki:
% ( تأَرَّضَ أخفافُ المُناخَة منهما %
مَكانَ التي قد بُعِّدتْ فازْلأَمَّتِ ) %

Yani: gitti de geçti. Ve denildi ki: yürüyüşünde yükseldi.

( Ve ) **المُزْلَئِمُّ**: ( göçen )dir; Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti. Ve başkası dedi ki: o, hızlıca yüz çevirip giden.

( **وازلأّمَّ الضُّحَى** ), nüshalarda böyle; doğrusu **وازلأَمَّت الضُّحَى**:
( **انْبَسَطَت** )tir. Ve Sıhâh’ta: **ازْلأَمَّ النَّهارُ**: kuşluğu yükseldi.

| | ( و ) **زُلَيْمٌ** ve **زَلاَّمٌ** ( **زُبَيْر** ve **شَدَّاد** gibi: | iki isimdir ) . | | ( ve **زَلَم** ) **زَلْمًا** : yanıldı; ve ) **زَلَم** | ( **الإناءَ** ) , ve **الصّحاح**’ta: **الحَوْضَ** : | ( onu doldurdu ) , artık o **مَزْلومٌ**’dur. Dedi ki: | % ( **جابية** **كالثَّغَبِ** **المَزْلُومِ** % ) % | | ( ve ) **زَلَم** ( **عَطاءَه** : onu azalttı ) , ve ki | **الصّحاح**’ta şeddeli iledir. ( ve ) İbn | **شُمَيْل** dedi: **زَلَم** ( **أَنْفَه** ) : ( onu kestiği zaman ) ; | ve **ازْدَلم** burnunu: onu kökünden kesti. ve ) **ازدَلَم** | ( **رأسَه** : onu kesti ) . İbn **شُمَيْل**’in nassı: | **ازدَلَم** başını yani: onu kesti; ve Allah | onun burnunu **زَلَم** etti. | | ( ve **الزَّلَم** harekeli: **شَهْرَزُور** yakınında bir dağdır ) . | | ( ve **الزَّلَم** : ( tohumu yok ve | çiçeği yok bir bitkidir; ve yerin altında olan | köklerinde yassı bir tane, tatlı, parlak vardır ) . | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **الزَّلَم** tahrîk ile: şiddetli | hafif (çevik) oğlandır; cem‘i: **أَزْلامٌ**’dır. Dedi | şair: | % ( بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ % | ليس بِراعِي إبل ولا غَنَمْ ) % | | ve **المُزَلَّمةُ** **مُعَظِّمةٍ** gibi: değnektir; | onun yontusu iyi yapılmıştır. Ve falan bize uğradı: **يَزلِم** **زَلمانًا** | ve **يَحذِم** **حَذمَانًا** . | | ve **المُزَلَّمُ** **مُعظَّمٍ** gibi: kısa kuyrukludur; | İbn **السّكّيت**’ten. Erkeğe denir | heyeti hafif olduğu zaman; ve uzun olmayan kadına: | **رجل مُزلَّم** , ve **امرأة مُزلَّمة** , **مُقَذَّذة** gibi; | onu **الجَوهَرِيّ** İbn **السِّكّيت**’ten nakletti. |

| | Ve denir: o, **العَبْد** **زَلَمةً**’dir; zamme sonra fetha ile, | onu **الجوهريّ** nakletti; artık bunlar dört lugattır. | Ve **اللّحيانيّ**’den nakledildi: denir: bu | **العَبْد** **زُلْمًا**’dır ey delikanlı; zamme ile; yani: boyca | ve ölçüce. Ve denildi: bütün bunun manası | gerçekten’dir. Ve **عَطاءٌ مُزْلَّم**: azdır. | | Mecazdan: **أَزلام البَقَر**: onun ayaklarıdır. | Ona **أَزلامٌ** denildi: inceliğinden dolayı; **أَزْلام** | **القِداح**’a benzetildi. Ve **الأَساس**’ta: onun kuvvetinden | ve sertliğinden dolayı isimlendirildi. Ve **لِلَبِيد**’e ait olarak inşad etti: | % ( حتى إذا حَسَر الظَّلام وأسفَرَتْ % | بَكَرَتْ تَزِلّ عن الثَّرى أَزْلامُهَا ) % | | ve **تزْلِيمُ الإناءِ**: onu doldurmaktır; Ebû | **حَنِيفةَ**’den. | | ve **ازلَمَّ** **كاحمَرَّ** gibi: hızlıca gitti; **كازلامّ كاحمارّ** gibi. Ve **ازلمّ** ayrıca: | kabzetti. Ve erkeğe denir; kalkıp | doğrulup dikildiği zaman: **ازلأَم** etmiştir. | | ve **الأزلَمُ**: Mısırlı hacının menzillerinden biridir; | onunla isimlendirildi; çünkü onda bitki bitmez; sanki **الزَّلَم**’dendir. Ve o, | tüyü olmayan oktur; onu böylece yol azığı | erbabı zikretti; ve şeyhimiz de onu böyle nakletti. | | Dedim: ve onda doğru olan **أَزْنَم**’dır, **النون** ile; | onu **قَاضِي القُضاة شَمْسُ الدّين محمدُ بنُ محمد بن ظَهِيرِ | الدّين الطّرابلسيّ الحنفِيّ** menâsikinde ضبط ettiği gibi; | ve bu yakında gelecektir. | | ve **الزَّلّومةُ**: sarkık et parçasıdır; | avamîdir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَلَمَ
1 زَلَمَ ذ , (aor. زَلُمَ , inf. n. زَلْمٌ, TK,) He cut off one's nose [and app. anything projecting, or prominent: see 2: and see also 8]. (ISh, K.) ― -b2- (assumed tropical:) He made his gift little, or small, in quantity or amount; (S, K;) [as though he cut off something from it;] in [some of the copies of] the S, [but not so in mine,] ↓ زلّم. (TA.) ― -b3- He filled (S, K) a water-ing-trough, or tank, (S,) or a vessel; (K;) as also ↓ زلّم, inf. n. تَزْلِيمٌ. (AHn, K.)

زلّم السَّهْمَ
2 زلّم السَّهْمَ ذ , (S, K, *) inf. n. تَزْلِيمٌ, (K,) He cut [or pared] the arrow, and made its proportion or conformation, and its workmanship, good: (S:) [he shaped it well:] or he made it even and supple. (K.) And زُلِّمَ is said of anything as meaning Its edges were pared off. (TA.) [Hence,] زلّم الرَّحَى He made the mill-stone round, and took from its edges. (K.) Dhu-r-Rummeh says,
كَأَرْحَآءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْهَا المَنَاقِرُ
[Like the mill-stones of Rakd (a mountain so called) which the picks have rounded by taking from their edges]: he likens the foot of the camel to a mill-stone from the edges of which the مَعَاوِل have taken, (S, TA,) and which they have made even. (TA.) And زَلَّمْتُ الحَجَرَ signifies I cut the stone, and prepared it properly for a millstone. (TA.) ― -b2- See also 1, in two places. ― -b3- زلّم غِذَآءَهُ (assumed tropical:) He made his food, or nutriment, bad, [i. e. fed him ill,] (K, TA,) so that his body became small. (TA.)

اِزْدَلَمَ
8 اِزْدَلَمَ ذ He cut off one's head. (ISh, K.) And He extirpated one's nose. (K.)

زَلْمٌ
زَلْمٌ ذ or زُلْمٌ, whence the phrase هُوَ العَبْدُ زَلْمًا: see زَلْمَة.

زَلَمٌ
زَلَمٌ ذ and ↓ زُلَمٌ An arrow without a head and without feathers: pl. أَزْلَامٌ: (S, Mgh, Msb, K:) which was applied to those [divining-] arrows by means of which the Arabs in the Time of Ignorance sought to know what was allotted to them: (S, K:) they were arrows upon which the Arabs in the Time of Ignorance wrote “ Command ” and “ Prohibition; ” (Mgh, Msb;) or upon some of which was written “ My Lord hath commanded me; ” and upon some, “ My Lord hath forbidden me; ” (Har p. 465;) or they were three arrows; upon one of which was written “ My Lord hath commanded me; ” and upon another, “ My Lord hath forbidden me; ” and the third was blank; (Bd in v. 4;) and they put them in a receptacle, (Mgh, Msb,) and when any one of them desired to make a journey, or to accomplish a want, (Mgh,) or when he desired to perform some affair, (Msb,) he put his hand into that receptacle, (Mgh, Msb,) and took forth an arrow; (Msb;) and if the arrow upon which was “ Command ” [or “ My Lord hath commanded me ” (Har ubi suprà)] came forth, he went to accomplish his purpose; but if that upon which was “ Prohibition ” [or “ My Lord hath forbidden me ” (Har)] came forth, he refrained; (Mgh, Msb;) and if the blank came forth, they shuffled them a second time: (Bd ubi suprà:) or, as some say, the ازلام were white pebbles, upon which they thus wrote, and by means of which they sought to know what was allotted to them in the manner expl. above: (Har ubi suprà:) or, accord. to Az, the ازلام [were arrows that] belonged to Kureysh, in the Time of Ignorance, upon which were written “ He hath commanded ” and “ He hath forbidden, ” and “ Do thou ” and “ Do thou not; ” they had been well shaped (زُلِّمَتْ) and made even, and placed in the Kaabeh, the ministers of the House taking care of them; and when a man desired to go on a journey, or to marry, he came to the minister, and said, “ Take thou forth for me a زلم; ” and thereupon he would take it forth, and look at it; and if the arrow of command came forth, he went to accomplish that which he had purposed to do; but if the arrow of prohibition came forth, he refrained from that which he desired to do: [it is said that] there were seven of the arrows thus called with the minister of the Kaabeh, having marks upon them, and used for this purpose: (Jel in v. 4:) and sometimes there were with the man two such arrows, which he put into his sword-case; and when he desired to seek the knowledge of what was allotted to him, he took forth one of them. (TA.) Some say that the أَزْلَام are The arrows of the game called المَيْسِر: but this is a mistake. (TA.) The seeking to obtain the knowledge of what is allotted to one by means of the ازلام is forbidden in the Kur v. 4. (TA.) ― -b2- Hence, أَزْلَامُ البَقَرَةِ (tropical:) The legs of the [wild] ox or cow: likened to the arrows called ازلام because of their slenderness: or, accord. to the A, because of their strength and hardness. (TA.) [Hence, likewise,] the former of the two words (زَلَمٌ) signifies also (assumed tropical:) A strong and light or active boy: pl. as above: (TA:) [app. because] a poet likens [such] a boy to an arrow of the kind thus called. (S, TA. *) -A2- Also, both words, (K,) the latter on the authority of Kr, (TA,) A cloven hoof: (K:) accord. to some, peculiarly of the ox-kind: (TA:) or the [projecting] thing that is behind it: (S, K:) pl. as above. (K, * TA.) -A3- And the latter of the same two words, (AA, S,) or each of them, (K,) [The hyrax Syriacus;] one of the [animals called] وِبَار [pl. of وَبْرٌ]: pl. as above. (AA, S, K.)

زُلَمٌ
زُلَمٌ ذ : see the next preceding paragraph, throughout.

هُوَالعَبْدُ زَلْمَةً
هُوَالعَبْدُ زَلْمَةً ذ and ↓ زُلْمَةً and ↓ زَلَمَةً and ↓ زُلَمَةً, [the last omitted in some copies of the K,] (S, K,) and also with ن in the place of the ل, (S and K in art. زنم) (assumed tropical:) He is one whose proportion, or conformation, (S, K,) or whose cut, (K,) is that of the slave: (S, K:) or he is the slave in truth: (Ks, S:) or he resembles the slave as though he were he: (Lh, K:) it is as though one said, ↓ هو العبد مَزْلُومًا, i. e. he is the slave, being thus created by God, so that every one who looks at him sees the characteristics of the slaves impressed upon him: and it is a prov. applied to him who is low, ignoble, or mean: (Meyd:) [i. e.,] one says thus in disapproval (فى النكرة [i. e. فِى النَّكَرَةِ] or فى النَّكِرَةِ): (Lh: so in different copies of the S:) and in like manner one says of the female slave [هِىَ الأَمَةُ زَلْمَةً &c.]: (Lh, S, K:) As said, هُوَ العَبْدُ زَلْمَةُ, using the nom. case, without tenween; but IAar said, هو العبد زَلْمَةً, using the accus. case, with tenween: so in the handwriting of 'Abd-Es-Selلm El-Basree: (TA:) and accord. to Lh, one says, يَا فَتَى ↓ هٰذَا العَبْدُ زَلْمًا, (so in some copies of the S,) or ↓ زُلْمًا, (so in other copies of the S, and in the TA,) with damm, (TA,) meaning (assumed tropical:) This is the slave in proportion, or conformation, and in cut, O young man: (S, TA:) or, as some say, the meaning is, truly. (TA.)

زُلْمَة
زُلْمَة ذ : see the next preceding paragraph.

زَلَمَةٌ
زَلَمَةٌ ذ [A kind of wattle]: زَلَمَتَا العَنْزِ means the زَنَمَتَانِ of the she-goat: (K:) or, accord. to Kh, زَلَمَةٌ signifies a certain appertenance of goats; a thing hanging from their حُلُوق [here meaning throats, externally,] like the [kind of ear-ring called] قُرْط; the animal having two of such things: if an appertenance of the ear, it is called زَنَمَةٌ, [q. v.,] with ن. (S, TA.) See also أَزْلَمُ. -A2- See also زَلْمَة.

زُلَمَة
زُلَمَة ذ : see زَلْمَة.

زَلِيمٌ
زَلِيمٌ ذ : see مُزَلَّمٌ.

نَاىٌ زُلَامِىٌّ
نَاىٌ زُلَامِىٌّ ذ : see زُنَامِىٌّ, in art. زنم.

أَزْلَمُ
أَزْلَمُ ذ (K) and ↓ مُزَلَّمٌ, (A'Obeyd, K,) as also [أَزْنَمُ and زَنِمٌ and] مُزَنَّمٌ [applied to a camel], (TA,) Having the end of the ear cut, (A'Obeyd, K,) a [portion termed] ↓ زَلَمَة or زَنَمَة being left [hanging] to it: (A'Obeyd, TA:) this is done only to camels of generous race, (A'Obeyd, K,) and to sheep or goats: the fem. of the first is زَلْمَآءُ: (K:) [see also زَنِمٌ: or] أَزْلَمُ, fem. as above, is applied to a goat, as meaning having what are termed زَلَمَتَانِ [dual of زَلَمَةٌ expl. above]. (S.) ― -b2- الأَزْلَمُ الجَدَعُ signifies The mountain-goat; (K;) agreeably with the original meaning; (TA;) and so ↓ المُزَلَّمُ: (K: [in the CK, وَ is erroneously omitted between the words الوَعِلُ and الصَّغِيرُ الجُثَّةِ:]) and الزَّلْمَآءُ signifies The female mountain-goat. (Kr, K.) ― -b3- And also, i. e. الازلم الجذع, (K,) because it is [as though it were] always جَذَع, not becoming old, (TA,) (tropical:) Time, or fortune, (S, K,) that is hard, or rigorous, (K,) in its course, (TA,) abounding with trials (K) and deaths: accord. to Yaakoob, so called because deaths hang upon it, and follow it. (TA.) They said, أَوْدَى بِهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ and الأَزْنَمُ الجَذَعُ, [q. v.] i. e. (assumed tropical:) Time, or fortune, [&c.,] destroyed it; relating to a thing that has gone, and passed, and of which one has despaired. (TA.) [See also art. جذع.] ― -b4- الزَّلْمَآءُ also signifies The female of the hawk kind. (Kr, K.)

مُزَلَّمٌ
مُزَلَّمٌ ذ , applied to an arrow, (S, K, TA,) like ↓ زَلِيمٌ, (S, K,) Cut [or pared], (ISk, S,) and made good in its proportion or conformation, and its workmanship: (ISk, S, K:) [well shaped:] or made even and supple: (TA:) and in like manner the former, with ة, applied to a staff (عَصًا). (S.) ― -b2- See also أَزْلَمُ, in two places. ― -b3- Also (i. e. مُزَلَّمٌ) (assumed tropical:) Short [as though cropped] in the tail. (ISk, TA.) ― -b4- (assumed tropical:) Small in body: (K: [in the CK, وَ is erroneously omitted before the words explaining this meaning:]) and so مُزَنَّمٌ: (IAar, TA:) and the former, rendered small in the body by being badly fed: (TA:) or [simply] badly fed. (S.) ― -b5- Applied to a man, (S, TA,) (assumed tropical:) Light, (TA,) or, like مُقَذَّذٌ, made light, (S,) in form, figure, or person: so says ISk: (S, TA:) or (assumed tropical:) short, light, or active, and ظَرِيف [app. as meaning either elegant in form, or clever]; (M, K;) likened to a small arrow: (M:) and, with ة, applied to a woman as meaning (assumed tropical:) not tall; like مُقَذَّذَةٌ. (S.) ― -b6- Applied to a horse, (assumed tropical:) Of middling make; مُقْتَدِرُ الخَلْقِ or مُقْتَدَرُ الخلق: (so in different copies of the K:) thus expl. in the M. (TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) Small [or scanted]; applied to a gift. (TA.)

مَزْلُومٌ
مَزْلُومٌ ذ : see زَلْمَة.

##### Türkçe

**زَلَمَ**
1 **زَلَمَ** ذ , (muzâri‘i **زَلُمَ** , mastar ismi **زَلْمٌ**, TK,) Burnunu kesti [ve görünüşe göre dışarı doğru çıkan yahut belirgin olan her şeyi: 2’ye bak; ve ayrıca 8’e de bak]. (ISh, K.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Bağışını az, yahut miktar ve tutar bakımından küçük yaptı; (S, K;) [sanki ondan bir şey kesip çıkarmış gibi;] S’nin [bazı nüshalarında], [fakat benimkinde böyle değil,] ↓ **زلّم**. (TA.) ― -b3- (S, K) Bir suluk oluğunu yahut havuzu, (S,) yahut bir kabı; (K;) doldurdu; bunun gibi ↓ **زلّم**, mastar ismi **تَزْلِيمٌ**. (AHn, K.)

**زلّم السَّهْمَ**
2 **زلّم السَّهْمَ** ذ , (S, K, *) mastar ismi **تَزْلِيمٌ**, (K,) Oku kesti [yahut yonttu], ve onun oranını yahut biçimlenişini, ve işçiliğini, iyi yaptı: (S:) [onu iyi biçimlendirdi:] yahut onu düzgün ve esnek yaptı. (K.) Ve **زُلِّمَ** herhangi bir şey hakkında, “Kenarları yontulup alınmıştı” mânasında söylenir. (TA.) [Bundan dolayı,] **زلّم الرَّحَى** Değirmen taşını yuvarlak yaptı, ve kenarlarından aldı. (K.) ذو الرمة der ki,
كَأَرْحَآءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْهَا المَنَاقِرُ
[Rakd’ın (bu adla anılan bir dağın) değirmen taşları gibi; kazmalar onları kenarlarından alarak yuvarlaklaştırmıştır]: deve ayağını, kenarlarından **مَعَاوِل**’in aldığı, (S, TA,) ve onları düzgün yaptığı (TA) bir değirmen taşına benzetir. Ve **زَلَّمْتُ الحَجَرَ** “Taşı kestim, ve onu değirmen taşı için gereği gibi hazırladım” demektir. (TA.) ― -b2- 1’e de bak, iki yerde. ― -b3- **زلّم غِذَآءَهُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Onun yiyeceğini yahut gıdasını kötü yaptı, [yani onu kötü besledi,] (K, TA,) öyle ki bedeni küçük oldu. (TA.)

**اِزْدَلَمَ**
8 **اِزْدَلَمَ** ذ Birinin başını kesti. (ISh, K.) Ve birinin burnunu kökünden kesti. (K.)

**زَلْمٌ**
**زَلْمٌ** ذ yahut **زُلْمٌ**, buradan “**هُوَ العَبْدُ زَلْمًا**” ibaresi: **زَلْمَة**’ye bak.

**زَلَمٌ**
**زَلَمٌ** ذ ve ↓ **زُلَمٌ** Başsız ve tüysüz bir ok: çoğulu **أَزْلَامٌ**: (S, Mgh, Msb, K:) bununla, Cahiliye devrinde Arapların kendilerine neyin takdir edildiğini bilmek için başvurdukları [fal] okları kastedilirdi: (S, K:) bunlar, Cahiliye devrinde Arapların üzerine “Emir” ve “Nehiy” yazdıkları oklardı; (Mgh, Msb;) yahut bazılarının üzerine “Rabbim bana emretti” yazılırdı; ve bazılarının üzerine “Rabbim bana yasakladı” yazılırdı; (Har s. 465;) yahut bunlar üç oktu; birinin üzerine “Rabbim bana emretti” yazılırdı; ve bir diğerinin üzerine “Rabbim bana yasakladı” yazılırdı; ve üçüncüsü boştu; (Bd, 4. âyette;) ve onları bir kaba koyarlardı, (Mgh, Msb,) ve onlardan biri yolculuk etmek, yahut bir ihtiyacı gidermek istediğinde, (Mgh,) yahut bir işi yapmak istediğinde, (Msb,) elini o kaba sokar, (Mgh, Msb,) ve bir ok çıkarırdı; (Msb;) eğer üzerinde “Emir” [yahut “Rabbim bana emretti” (Har, yukarıda geçtiği üzere)] olan ok çıkarsa, maksadını gerçekleştirmeye giderdi; fakat üzerinde “Nehiy” [yahut “Rabbim bana yasakladı” (Har)] olan çıkarsa, vazgeçerdi; (Mgh, Msb;) ve eğer boş olan çıkarsa, onları ikinci kez karıştırırlardı: (Bd, yukarıda geçtiği üzere:) yahut bazılarına göre, **ازلام** beyaz çakıl taşlarıydı; üzerlerine böyle yazarlardı ve yukarıda açıklanan tarzda kendilerine neyin takdir edildiğini bilmek için bunlarla başvururlardı: (Har, yukarıda geçtiği üzere:) yahut Ez’e göre, **ازلام** [oklar] Cahiliye devrinde Kureyş’e aitti; üzerlerinde “Emretti” ve “Yasakladı,” ve “Yap” ve “Yapma” yazılıydı; iyi biçimlendirilmiş (**زُلِّمَتْ**) ve düzgün yapılmış, ve Kâbe’ye konulmuştu; Evin hizmetkârları onları gözetirdi; ve bir adam yolculuğa çıkmak yahut evlenmek istediğinde, hizmetkâra gelir ve “Benim için bir **زلم** çıkar” derdi; bunun üzerine o onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir oku çıkarsa, yapmayı kastettiği şeyi gerçekleştirmeye giderdi; fakat nehiy oku çıkarsa, yapmak istediğinden vazgeçerdi: [denilmiştir ki] Kâbe hizmetkârının yanında bu adla anılan yedi ok vardı; üzerlerinde işaretler bulunur ve bu amaçla kullanılırdı: (Jel, 4. âyette:) ve bazen adamın yanında bu türden iki ok bulunurdu; onları kılıç kınına koyardı; ve kendisine neyin takdir edildiğinin bilgisini aramak istediğinde, onlardan birini çıkarırdı. (TA.) Bazıları der ki **أَزْلَامٌ**, **المَيْسِر** denilen oyun oklarıdır: fakat bu bir hatadır. (TA.) **ازلام** vasıtasıyla kişiye takdir edileni bilmeye çalışmak, Kur’ân’da 4. âyette yasaklanmıştır. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **أَزْلَامُ البَقَرَةِ** (mecaz:) [yaban] öküzün yahut ineğin bacakları: incelikleri sebebiyle **ازلام** denilen oklara benzetilmiştir: yahut A’ya göre, kuvvetleri ve sertlikleri sebebiyle. (TA.) [Bundan dolayı, yine,] iki kelimeden ilki (**زَلَمٌ**) ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) güçlü ve hafif yahut çevik bir oğlan demektir: çoğulu yukarıdaki gibidir: (TA:) [görünüşe göre çünkü] bir şair böyle bir oğlanı bu adla anılan bir oka benzetir. (S, TA. *) -A2- Ayrıca, iki kelime de, (K,) ikincisi Kr rivayetine göre, (TA,) Yarık tırnak: (K:) bazılarına göre, özellikle sığır cinsinde: (TA:) yahut onun arkasında bulunan [çıkıntılı] şey: (S, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K, * TA.) -A3- Ve aynı iki kelimenin ikincisi, (AA, S,) yahut her ikisi, (K,) [Suriye kaya porsuğu;] **وِبَار** denilen [hayvanlar]dan biri [**وَبْرٌ**’ün çoğulu]: çoğulu yukarıdaki gibidir. (AA, S, K.)

**زُلَمٌ**
**زُلَمٌ** ذ : Baştan sona bir önceki paragrafa bak.

**هُوَالعَبْدُ زَلْمَةً**
**هُوَالعَبْدُ زَلْمَةً** ذ ve ↓ **زُلْمَةً** ve ↓ **زَلَمَةً** ve ↓ **زُلَمَةً**, [sonuncusu K’nin bazı nüshalarında düşürülmüştür,] (S, K,) ve ayrıca **ل** yerine **ن** ile, (S ve K, madde **زنم**’de) (mecaz olduğu varsayılan:) O, oranı yahut biçimlenişi, (S, K,) yahut kesimi, (K,) köleninki olan kimsedir: (S, K:) yahut o, hakikatte köledir: (Ks, S:) yahut o, sanki oymuş gibi köleye benzer: (Lh, K:) sanki biri ↓ **هو العبد مَزْلُومًا** demiş gibidir; yani o, Allah tarafından böyle yaratılmış olarak köledir; öyle ki ona bakan herkes, kölelerin özelliklerinin onun üzerine basılmış olduğunu görür: ve bu, aşağı, soysuz yahut bayağı kimse hakkında kullanılan bir darb-ı meseldir: (Meyd:) [yani,] bunu kınama olarak (فى النكرة [yani **فِى النَّكَرَةِ**] yahut **فى النَّكِرَةِ**) söylerler: (Lh: S’nin farklı nüshalarında böyledir:) ve aynı şekilde kadın köle hakkında da söylenir [**هِىَ الأَمَةُ زَلْمَةً** vb.]: (Lh, S, K:) Şöyle de söylenmiştir: **هُوَ العَبْدُ زَلْمَةُ**, merfû‘ hâl ile, tenvinsiz; fakat IAar, **هو العبد زَلْمَةً**, mansûb hâl ile, tenvinli dedi: ‘Abd-Es-Selلm El-Basree’nin el yazısında böyledir: (TA:) ve Lh’ye göre, şöyle denir: يَا فَتَى ↓ **هٰذَا العَبْدُ زَلْمًا**, (S’nin bazı nüshalarında böyle,) yahut ↓ **زُلْمًا**, (S’nin diğer nüshalarında ve TA’da böyle,) damme ile, (TA,) mânası (mecaz olduğu varsayılan:) “Ey delikanlı, bu, oran ve biçimlenişte ve kesimde köledir”: (S, TA:) yahut bazılarına göre mânası “hakikaten”dir. (TA.)

**زُلْمَة**
**زُلْمَة** ذ : Bir önceki paragrafa bak.

**زَلَمَةٌ**
**زَلَمَةٌ** ذ [Bir tür gerdanlık/sarkıntı]: **زَلَمَتَا العَنْزِ** dişi keçinin **زَنَمَتَانِ**’ı demektir: (K:) yahut Kh’ye göre, **زَلَمَةٌ** keçilerin bir eklentisini ifade eder; **حُلُوق**’larından [burada dıştan boğazlar mânasında] sarkan, [**قُرْط** denilen] küpe türü gibi bir şey; hayvanda bu türden iki şey bulunur: eğer kulağın bir eklentisi ise, **ن** ile **زَنَمَةٌ** denir, [bk.], (S, TA.) **أَزْلَمُ**’a da bak. -A2- **زَلْمَة**’ye de bak.

**زُلَمَة**
**زُلَمَة** ذ : **زَلْمَة**’ye bak.

**زَلِيمٌ**
**زَلِيمٌ** ذ : **مُزَلَّمٌ**’a bak.

**نَاىٌ زُلَامِىٌّ**
**نَاىٌ زُلَامِىٌّ** ذ : **زنم** maddesinde **زُنَامِىٌّ**’a bak.

**أَزْلَمُ**
**أَزْلَمُ** ذ (K) ve ↓ **مُزَلَّمٌ**, (A'Obeyd, K,) bunun gibi [**أَزْنَمُ** ve **زَنِمٌ** ve] **مُزَنَّمٌ** [deveye nispetle], (TA,) Kulağın ucu kesilmiş olan, (A'Obeyd, K,) ona asılı bırakılan bir [parça] ki ↓ **زَلَمَة** yahut **زَنَمَة** diye adlandırılır: (A'Obeyd, TA:) bu, yalnızca soylu ırktan develere, (A'Obeyd, K,) ve koyun yahut keçilere yapılır: birincinin müennesi **زَلْمَآءُ**’dur: (K:) [**زَنِمٌ**’e de bak: yahut] **أَزْلَمُ**, müennesi yukarıdaki gibi, keçiye, “**زَلَمَتَانِ** denilen şeylere sahip” mânasında uygulanır [yukarıda **زَلَمَةٌ** açıklamasının tesniyesi]. (S.) ― -b2- **الأَزْلَمُ الجَدَعُ** Dağ keçisi demektir; (K;) aslî mânaya uygun olarak; (TA;) ve bunun gibi ↓ **المُزَلَّمُ**: (K: [CK’de **الوَعِلُ** ile **الصَّغِيرُ الجُثَّةِ** kelimeleri arasındaki **وَ** yanlışlıkla düşürülmüştür:]) ve **الزَّلْمَآءُ** dişi dağ keçisi demektir. (Kr, K.) ― -b3- Ve ayrıca, yani **الازلم الجذع**, (K,) çünkü o, [sanki] daima **جَذَع**’dır, yaşlanmaz, (TA,) (mecaz:) Seyir ve gidişinde (TA) sert yahut çetin olan, (K,) belâlar (K) ve ölümlerle dolu zaman yahut felek: Yaakoob’a göre, ölümler ona asılı olduğu ve onu izlediği için böyle adlandırılmıştır. (TA.) Şöyle dediler: **أَوْدَى بِهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ** ve **الأَزْنَمُ الجَذَعُ**, [bk.], yani (mecaz olduğu varsayılan:) Zaman yahut felek [&c.,] onu helâk etti; gitmiş, geçmiş ve kendisinden ümit kesilmiş bir şeye dair söylenir. (TA.) [**جذع** maddesine de bak.] ― -b4- **الزَّلْمَآءُ** ayrıca şahin cinsinin dişisi demektir. (Kr, K.)

**مُزَلَّمٌ**
**مُزَلَّمٌ** ذ , oka nispetle, (S, K, TA,) ↓ **زَلِيمٌ** gibi, (S, K,) Kesilmiş [yahut yontulmuş], (ISk, S,) ve oranı yahut biçimlenişi ve işçiliği iyi yapılmış: (ISk, S, K:) [iyi biçimlendirilmiş:] yahut düzgün ve esnek yapılmış: (TA:) ve aynı şekilde birincisi, ة ile, değneğe (**عَصًا**) nispetle. (S.) ― -b2- **أَزْلَمُ**’a da bak, iki yerde. ― -b3- Ayrıca (yani **مُزَلَّمٌ**) (mecaz olduğu varsayılan:) Kuyrukta kısa [sanki kırpılmış] olan. (ISk, TA.) ― -b4- (mecaz olduğu varsayılan:) Bedence küçük: (K: [CK’de bu mânayı açıklayan kelimelerden önceki **وَ** yanlışlıkla düşürülmüştür:]) ve bunun gibi **مُزَنَّمٌ**: (IAar, TA:) ve birincisi, kötü beslenmekle bedence küçültülmüş: (TA:) yahut [sadece] kötü beslenmiş. (S.) ― -b5- İnsana nispetle, (S, TA,) (mecaz olduğu varsayılan:) Hafif, (TA,) yahut **مُقَذَّذٌ** gibi, suret, şekil yahut beden bakımından hafif yapılmış: ISk böyle der: (S, TA:) yahut (mecaz olduğu varsayılan:) kısa, hafif yahut çevik, ve **ظَرِيف** [görünüşe göre ya biçimde zarif, yahut zeki mânasında]; (M, K;) küçük bir oka benzetilmiştir: (M:) ve ة ile, kadına nispetle (mecaz olduğu varsayılan:) uzun boylu olmayan; **مُقَذَّذَةٌ** gibi. (S.) ― -b6- Ata nispetle, (mecaz olduğu varsayılan:) Yapısı orta; **مُقْتَدِرُ الخَلْقِ** yahut **مُقْتَدَرُ الخلق**: (K’nin farklı nüshalarında böyledir:) M’de böyle açıklanmıştır. (TA.) ― -b7- Ve (mecaz olduğu varsayılan:) Küçük [yahut kısılmış]; bağışa nispetle. (TA.)

**مَزْلُومٌ**
**مَزْلُومٌ** ذ : **زَلْمَة**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَلَمَ
زَلَمَ U ( n. ac. زَلْم 1 ),
a.  Made a mistake, committed an error.

b.  Filled.

c.  Cut, cut off.

d.  see II (c) .

زَلَّمَ
زَلَّمَ II ,
a.  Smoothed; polished; rounded ( mill-stone ).

b.  Spoilt ( food ).

c.  Gave little to.

اِزْتَلَمَ
اِزْتَلَمَ VIII , ( d ),
a.  see I (c) .

زَلْمَة
زَلْمَة 1t ,  زُلْمَة 3t ,
a.  Exterior appearance; physiognomy.

زَلَم
زَلَم 4 , ( pl. أَزْلَاْم 38 ),
a.  Cloven hoof.

b.  Diviningarrow.

زَلَمَة
زَلَمَة 4t ,
a.  Lappet of flesh, caruncle.

b.  [ coll. ], Pedestrian, wayfarer; person.

c.  see 1t .

زُلَم
زُلَم 9 ,
a.  see 4 .

زَلِيْم
زَلِيْم 25 ,
a.  Well cut ( arrow ).

زَلْمَآءُ
زَلْمَآءُ 42 ,
a.  She-hawk.

زَلَّمَ
N. P. زَلَّمَ II ,
a.  Small, light, agile.

##### Türkçe

**زَلَمَ**
**زَلَمَ** U ( n. ac. **زَلْم** 1 ),
a. Bir yanılgı yaptı, bir hata işledi.

b. Doldurdu.

c. Kesti, kesti attı.

d. II (c)’ye bak.

**زَلَّمَ**
**زَلَّمَ** II ,
a. Düzleştirdi; cilaladı; yuvarlattı (değirmen taşı).

b. Bozdu (yiyecek).

c. Az verdi.

**اِزْتَلَمَ**
**اِزْتَلَمَ** VIII , ( d ),
a. I (c)’ye bak.

**زَلْمَة**
**زَلْمَة** 1t ,  **زُلْمَة** 3t ,
a. Dış görünüş; fizyonomi.

**زَلَم**
**زَلَم** 4 , ( pl. **أَزْلَاْم** 38 ),
a. Çatallı toynak.

b. Fal oku.

**زَلَمَة**
**زَلَمَة** 4t ,
a. Et sarkıntısı, karunkül.

b. [ topluluk ], Yaya, yolcu; kişi.

c. 1t’ye bak.

**زُلَم**
**زُلَم** 9 ,
a. 4’e bak.

**زَلِيْم**
**زَلِيْم** 25 ,
a. İyi kesilmiş (ok).

**زَلْمَآءُ**
**زَلْمَآءُ** 42 ,
a. Dişi şahin.

**زَلَّمَ**
N. P. **زَلَّمَ** II ,
a. Küçük, hafif, çevik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زلم
زَلَمَ - يَزْلِمُ - زَلَم - أَزْلام
زَلَمَ - يَزلِمُ + كائن + شيئاً: يبريه ويشفيه ويهذبه ويقدده ويجعله ذا حواف دائرية من غير بروزات أو نتوءات
زَلَم: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " زَلَمَ - يَزْلِمُ ": الشيء الذي زُلِم: المبري المهذب ذو الحواف الدائرية من غير بروزات أو نتوءات: وهواصطلاحاً ما يسمى به السهام التي تستعمل للاستقسام أي لإجراء القرعة وبيان الحظ والبخت، والاستخارة هل يفعل أو لا يفعل
أَزْلام : جمع " زَلَم "
ملاحظة: في العامية الشامية،  يطلق لفظ " زَلَمَة " على الفرد النشيط ذو القوام الرشيق، وجمعه  "زُلـُم"
ومعنى لفظ " زَلَمَ - يَزلِمُ " يقترب من معنى: يحسن قده وقوامه بعمل الريجيم، فيزيل منه النتوءات والبروزات الشحمية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع صغيرة، بالبري والنحت والبرادة، وإزالتها عن الشيء، لتشكيله بشكل مجسم "، وهي:
خَضَد - يَخْضِدُ، قَلَمَ - يَقْلِمُ، زَلَمَ - يَزْلِمُ، نَحَتَ - يَنْحِتُ، سَحَلَ - يَسْحَلُ، قَدَحَ - يَقْدَحُ
زلم - أزلام
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون(90)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [زلم] ز ل م: الزَّلَمُ بفتحتين القدح وكذا الزُّلَمُ بضم الزاي والجمع الأَزْلاَمُ وهي السهام التي كان أهل الجاهلية يستقسمون بها
ملخص اللسان
1.    الزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام
2.     وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.
3. وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه.
4.     وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ من حروفها؛
5.     وزَلَّمْتُ الحجر أَي قطعته وأَصلحته للرَّحَى، قال: وهذا أَصل قولهم هو العبدُ زُلْمَةً،
6. كل ما حُذِقَ وأُخذ من حروفه فقد  زُلِّم.
7.     ويقال: قِدْحٌ مُزَلَّمٌ  وقِدْحٌ زَلِيمٌ إذا طُرَّ وأُّجِيدَ قَدُّه وصنعته،
8.    وعَصاً مُزَلَّمَةٌ، وما أَحسن ما زَلَّمَ سهمه.
9.    والأَزْلامُ كانت لقريش في  الجاهلية مكتوب عليها أَمر ونهي وافْعَلْ ولا تَفْعَلْ، قد زُلّمَتْ وسُوِّيَتْ ووضعتْ في الكعبة، يقوم بها سَدَنَةُ البيت، فإذا أَراد رجل سفراً أَو نكاحاً أَتى السادِنَ فقال: أَخْرِج لي زَلَماً، فيخرجه وينظر إليه،فإذا خرج قِدْحُ الأَمر مضى على ما عزم عليه، وإن خرج قِدْحُ النهي قعد عما أَراده، وربما كان مع الرجل زَلَمانِ وضعهما في قِرابِه، فإِذا أَراد الاستقسام أَخرج أَحدهما؛
10. والمُزَلَّمُ: القصير الذنب
11.                        والمُزَلَّمُ من الرجال القصير الخفيف الظريف، شبه بالقِدْحِ الصغير.
12.                        وفرس مُزَلَّمٌ: مُقْتَدِرُ الخَلْق.
13.                        ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التي ليست بطويلة: رجل مُزَلَّمٌ وامرأَة مُزَلَّمَة مثل مُقذَّذَةٍ.
14.                        وزَلَّمَ غِذاءه: أَساءه فصغُر جِرمه لذلك. وقالوا: هو العبد زُلْماً؛وزُلْمَةً وزُلَمَةً وزَلْمَةً وزَلَمَةً أَي قَدُّه قَدُّ العَبد وحَذْوُهُ حَذوُهُ، وقيل: معناه كأَنه يشبه العبد حتى كأنه هو؛
15.                        والمُزَنَّمُ: المقطوع طرف الأُذن.
16.                        ازْدَلَم فلان رأْس فلان أَي قطعه،
17.                        وزَلَم الله أَنفه.
18.                        وأَزْلامُ البقر: قوائمها،
19.                        وزَلَمَ الإناء: ملأه؛
20.                       فازْلَمَّ أَي ذهب مسرعاً ، والمُزْلَئِمُّ: الذاهب الماضي
21.                       مرَّ فلان يَزْلِم زَلَماناً يسرع
لسان العرب
● - زلم: الزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام.      الجوهري: الزَّلَمُ، بالتحريك، القِدْحُ؛ قال الشاعر:      بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ،      ليس بِراعي إبلٍ ولا غَنَمْ      قال: وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي      كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.      وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه. وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ      من حروفها؛ قال ذو الرمة:      تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِراتٍ وَقِيعَةٍ،      كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ      (* قوله «مجمرات وقيعة» هذا هو الصواب في اللفظ والضبط وما تقدم في مادة      رقد تحريف).      شبه خُفِّ البعير بالرَّحَى أَي قد أَخذت المَناقِرُ والمعاوِلُ من      حروفها وسوَّتْها. وزَلَّمْتُ الحجر أَي قطعته وأَصلحته للرَّحَى، قال: وهذا      أَصل قولهم هو العبدُ زُلْمَةً، وقيل: كل ما حُذِقَ وأُخذ من حروفه فقد      زُلِّم. ويقال: قِدْحٌ مُزَلَّمٌ  وقِدْحٌ زَلِيمٌ إذا طُرَّ وأُّجِيدَ قَدُّه وصنعته، وعَصاً      مُزَلَّمَةٌ، وما أَحسن ما زَلَّمَ سهمه.      وفي التنزيل العزيز: وأَن تَسْتَقْسِموا بالأَزلامِ ذلكم فسق؛ قال      الأَزهري، رحمه الله: الاستقسام مذكور في موضعه، والأَزْلامُ كانت لقريش في      الجاهلية مكتوب عليها أَمر ونهي وافْعَلْ ولا تَفْعَلْ، قد زُلّمَتْ      وسُوِّيَتْ ووضعتْ في الكعبة، يقوم بها سَدَنَةُ البيت، فإذا أَراد رجل سفراً      أَو نكاحاً أَتى السادِنَ فقال: أَخْرِج لي زَلَماً، فيخرجه وينظر إليه،      فإذا خرج قِدْحُ الأَمر مضى على ما عزم عليه، وإن خرج قِدْحُ النهي قعد      عما أَراده، وربما كان مع الرجل زَلَمانِ وضعهما في قِرابِه، فإِذا أَراد      الاستقسام أَخرج أَحدهما؛ قال الحُطَيْئَةُ يمدح أَبا موسى الأَشعري:      لم يَزْجُرِ الطير، إن مَرَّتْ به سُنُحاً،      ولا يُفِيضُ علي قِسْمٍ بأَزْلامِ      وقال طَرَفَةُ:      أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً،      فأتى أَغْواهما زَلَمَهْ      ويقال: مرَّ بنا فلان يَزْلِم زَلَماناً      (* قوله «يزلم زلماناً»أي يسرع)      ويَحْذِم حَذَماناً؛ وقال ابن السكيت في قوله:      ...كأنَّها * رَبابِيحُ تَنْزُو أَو فُرارٌ مُزَلَّمُ      قال: الربابيح القُرود العظام، واحدها رُبَّاح.   والمُزَلَّمُ: القصير الذنب. ابن سيده: والمُزَلَّمُ من الرجال القصير      الخفيف الظريف، شبه بالقِدْحِ الصغير. وفرس مُزَلَّمٌ: مُقْتَدِرُ      الخَلْق. ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التي ليست بطويلة: رجل      مُزَلَّمٌ وامرأَة مُزَلَّمَة مثل مُقذَّذَةٍ. وزَلَّمَ غِذاءه: أَساءه فصغُر      جِرمه لذلك. وقالوا: هو العبد زُلْماً؛ عن اللحياني، وزُلْمَةً وزُلَمَةً      وزَلْمَةً وزَلَمَةً أَي قَدُّه قَدُّ العَبد وحَذْوُهُ حَذوُهُ، وقيل:      معناه كأَنه يشبه العبد حتى كأنه هو؛ عن اللحياني، قال: يقال ذلك في      النكرة وكذلك في الأَمة، وفي الصحاح: أَي قُدَّ قَدَّ العبد. يقال: هذا العبد      زُلْماً يا فتى أَي قَدّاً وحَذْواً، وقيل: معنى كل ذلك حَقّاً. وعطاء      مُزَلَّم: قليل. وزَلَّمْتُ عطاءه: قللته. والمُزَلَّم: الرجل القصير. ابن      الأَعرابي: المُزَلَّمُ والمُزَنَّمُ الصغير الجُثَّةِ، والمُزَلَّمُ      السيِّء الغذاء.      والزَّلَمَةُ: هَنَةٌ معلقة في حلق الشاة، فإذا كانت في الأُذن فهي      زَنَمَةٌ، وقد زَنَّمْتُها؛ وأَنشد:      بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ      وقال الليث: الزَّلَمَة تكون للمِعْزى في حلوقها متعلقة كالقُرْط ولها      زَلَمتان، وإذا كانت في الأُذن فهي زَنَمَةٌ، بالنون، والنعت أَزْلَمُ      وأَزْنَمُ، والأُنثى زَلْماء وزَنماء، والمُزَنَّمُ: المقطوع طرف الأُذن.      والمزَلَّمُ والمُزَنَّم من الإبل: الذي تقطع أُذنه وتترك له زَلَمَةٌ أَو      زَنَمَةٌ؛ قال أَبو عبيد: وإنما يفعل ذلك بالكِرامِ منها. وشاة زَلْماء:      مثل زَنْماء، والذكر أَزْلَمُ. ابن شميل: ازْدَلَم فلان رأْس فلان أَي      قطعه، وزَلَم الله أَنفه.      وأَزْلامُ البقر: قوائمها، قيل لها أَزْلامٌ      للطافتها، شبهت بأَزْلامِ القِداح. والزَّلَمُ والزُّلَمُ: الظِّلْفُ؛      الأَخيرة عن كراع، والجمع أَزْلامٌ، وخص بعضهم به أَظلاف البقر.      والزَّلَمُ: الزَّمَعُ الذي خلف الأَظلاف، والجمع أَزْلام؛ قال:      تَزِلُّ على الأَرض أَزْلامُهُ،      كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ      الآزِحَةُ: الكثيرةُ لحم الأَخْمَص، شبهها بأَزْلامِ القِداحِ، واحدها      زَلَمٌ، وهو القِدْح المَبْرِيّ؛ وقال الأَخْفش: واحد الأَزْلامِ زُلَم      وزَلَم. وفي حديث الهجرة: قال سُراقَة فأَخرجت زُلَماً، وفي رواية:      الأَزْلامَ، وهي القِداح التي كانت في الجاهلية، كان الرجل منهم يضعها في وعاء      له، فإذا أَراد سفراً أَو رَواحاً أَو أَمراً مُهِمّاً أَدخل يده فأَخرج      منها زُلَماً، فإن خرج الأَمرُ مضى لشأْنه، وإن خرج النهي كَفَّ عنه ولم      يفعله. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهر، وقيل: الدهر الشديد، وقيل: الشديد      المرّ، وقيل: هو المتعلق به البَلايا والمَنايا، وقال يعقوب: سمي بذلك لأَن      المنايا مَنُوطة به تابعة له؛ قال الأَخطل:      يا بِشْرُ، لو لم أكُنْ منكم بمَنزلةٍ،      أَلْقَى عليَّ يَدَيْهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ      وهو الأَزْنَمُ الجَذَعُ، فمن قالها بالنون فمعناه أَن المنايا منوطة      به، أخذها من زَنَمَةِ الشاة، ومن قال الأَزْلَم أَراد خفتها؛ قال ابن بري:      وقال عباس بن مرْداسٍ:      إني أَرَى لكَ أَكْلاً لا يَقومُ به،      من الأَكولة، إلاَّ الأَزْلَمُ الجَذَع      قال: وقيل البيت لمالك بن ربيعة العامِرِيّ يقوله لأَبي خُباشة عامر بن      كعب بن عبد الله بن أُبَيّ بن كِلاب، وأَصل الأَزْلَمِ الجَذَعِ      الوَعِلُ.ويقال للوعِلِ: مُزَلَّم؛ وقال:      لو كان حَيٌّ ناجِياً لَنَجَا،      من بومه، المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ      وقد ذكر أَن الوُعول والظّباء لا يسقط لها سنّ فهي جُذْعان أَبداً،      وإنما يريدون أَن الدهر على حال واحدة. وقالوا: أَوْدَى به الأَزْلَمُ      الجَذَعُ والأَزْنَمُ الجَذَعُ أي أَهلكه الدهر، يقال ذلك لما ولَّى وفات      ويُئِسَ منه. ويقال: لا آتيه الأَزْلَمَ الجَذَعَ أَي لا آتيه أَبداً، ومعناه      أَن الدهر باقٍ على حاله لا يتغير على طول إناه فهو أَبداً جَذَعٌ      لا يُسِنُّ.      والزَّلْماء: الأُرْوِيَّةُ، وقيل: أُنثى الصُّقور؛ كلاهما عن كراع.      وزَلَمَ الإناء: ملأه؛ هذه عن أَبي حنيفة. وزَلَمْتُ الحوض فهو مَزْلومٌ      إذا ملأته؛ وقال:      حابية كالثَّغَبِ المَزْلوم      أَبو عمرو: الأَزْلامُ الوِبارُ، واحدها زَلَمٌ؛ وقال قُحَيْفٌ:      يبيتُ مع الأَزْلامِ في رأْس حالقٍ،      ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزْه المَخاوِفُ      وفي حديث سَطِيحٍ:      أَم فاد فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ      قال ابن الأَثير: فازْلَمَّ أَي ذهب مسرعاً، والأَصل فيه ازْلأَمَّ فحذف      الهمزة تخفياً، وقيل: أَصلها ازْلامَّ كأشْهابَّ، فحذف الأَلف تخفياً،      وقيل: أزلَمَّ قبض، والعَنَنُ: الموت أي عرض له الموت فقبضه.      وزُلَيْم وزَلاَّمٌ: إسمان.      وازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً: ارتحلوا؛ قال العجاج:      واحتملوا الأُمور فازْلأَمُّوا      والمُزْلَئِمُّ: الذاهب الماضي، وقيل: هوالمرتفع في سير أَو غيره؛ قال      كُثَيِّر:      تَأَرَّض أَخْفافُ المُناخَةِ منهم      مكان الي قد بُعِّدَتْ فازْلأَمَّت      أَي ذهبت فمضت، وقيل: ارتفعت في سيرها. ويقال للرجل إذا نهض فانتصب: قد      ازْلأَمَّ. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع. وزْلأَمَّت الضُّحى: انبسطت.      الجوهري: ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً أَي ولَّوا سِراعاً. وازْلأَمَّ      الشيءُ: انتصب. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع ضَحاؤه، وقيل في شَأْوِ      العَنَنِ: إنه اعتراض الموت على الخَلْقِ.
مقاييس اللغة:
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
القاموس المحيط:
الزَّلَمُ، مُحَرَّكةً وكصُرَدٍ الظِلْفُ، أو الذي خَلْفَهُ، وقِدحٌ لا ريشَ عليه، وسِهامٌ كانوا يَسْتَقْسمونَ بها في الجاهِلِيَّةِ ج أزْلامٌ. وزَلَّمَهُ تَزْليماً سَوَّاهُ، ولَيَّنَهُ، و الرَّحَى أدارَها، وأخَذَ من حُروفِها، و غِذاءَهُ أساءَهُ. وكمُعَظَّمٍ القصيرُ الخفيفُ الظريفُ، والفَرَسُ المُقْتَدِرُ الخَلْقِ، والمَقْطوعُ طَرَفِ الأُذُنِ، يُفْعَلُ ذلك بِكرامِ الإِبِلِ والشاءِ، وهو أزْلَمُ، وهي زَلْماءُ، والقِدْحُ أُجيدَ صَنْعَتُهُ وقَدُّهُ، كالزَّليمِ، والوَعِلُ، والصغيرُ الجُثَّةِ. وهو العبدُ زَلْمَةً، ويُضَمُّ ويُحَرَّكُ، أي قَدُّهُ قَدُّ العبدِ، أو حَذْوُهُ حَذْوُهُ، أو يُشْبِهُهُ كأَنَّهُ هو، وكذلك الأَمَةُ. والزَّلَمُ، مُحرَّكةً وكصُرَدٍ واحِدُ الوِبارِ
ج: أزْلامٌ. وزَلَمَتا العَنْزِ: زَنَمتاها. ويقالُ للوَعِل والدَّهْرِ الشَّديدِ الكثيرِ البَلايا: الأَزْلَمُ الجَذَعُ.
والزَّلْماءُ: الأُرْوِيَّةُ، وأُنْثَى الصُّقورِ. والمُزْلَئِمُّ، كمُشْمَعِلٍّ: الذاهِبُ الماضي، أو المُرْتَفِعُ في سَيْرٍ أو غيرِهِ، والمُرْتَحِلُ. وازلأَمَّ الضُّحَى: انْبَسَطَتْ. وكزُبيرٍ وشَدَّادٍ: اسمان. وزَلَمَ: أخْطَأ، و الإِناءَ: مَلأَهُ، و عَطاءَهُ: قَلَّلَهُ، و أنْفَهُ: قَطَعَهُ. وازْدَلَمَ أنْفَهُ: اسْتَأصلَهُ، و رَأسَهُ: قَطَعَهُ. والزَّلَمُ، مُحَرَّكةً: جَبَلٌ قُرْبَ شَهْرَزُورَ، ونَباتٌ لا بِزْرَ لَه ولا زَهْرَ، وفي عُروقِهِ التي تَحْتَ الأرضِ حَبٌّ مُفَلْطَحٌ حُلْوٌ باهِيٌّ.
تاج العروس:
( الزلم محركة وكصرد ) وهذه عن كراع ( الظلف ) وخص بعضهم به أظلاف البقر ( أو ) هو الزمع ( الذى ) هو ( خلفه و ) الزلم والزلم ( قدح لا ريش عليه و ) هي ( سهام كانوا يستقسمون بها في الجاهلية ج ) أي جمع الكل ( أزلام ) قال الله تعالى وأن تستقسموا
بالازلام ذلكم فسق قال الازهرى الازلام كانت لقريش في الجاهلية مكتوب عليها أمر ونهى وافعل ولا تفعل وقد زلمت وسويت ووضعت في الكعبة يقوم بها سدنة البيت فإذا أردا رجل سفرا أو نكاحا أتى السادن وقال أخرج لى زلما فيخرجه وينظر إليه فإذا خرج قدح الامر مضى على ما عزم عليه وان خرج قدح النهى قعد عما أراده وربما كان مع الرجل زلمان وضعهما في قرابه فإذا أراد
الاستقام أخرج أحدهما قال الحطيئة لم يزجر الطيران مرت به سنحا * ولا يفيض على قسم بأزلام وقال طرفة أخذ الازلام مقتسما * فأتى اغواهما زلمه وقال الازهرى في معنى الآية أي تطلبوا من جهة الازلام ما قسم لكم من أحد الامرين وقد قال المؤرج وجماعة من أهل اللغة ان الازلام قداح الميسر قال وهو وهم بل هي قداح الامر والنهى واستدل عليه بحديث سراقة بن جعشم المدلجى بما هو مذكور في التهذيب تركته لطوله ( وزلمه تزليما سواه ولينه ) فهو مزلم وقيل كل ما حذف وأخذ من حروفه فقد زلم ( و ) زلم ( الرحى أدارها وأخذ من حروفها ) قال ذو الرمة تفض الحصى عن مجمرات وقيعة * كأرحاء وقد زلمتها المناقر شبه خف البعير بالرحى التى قد أخذت المعاول من حروفها وسوتها وزلمت الحجر أي قطعته وأصلحته للرحى ( و ) زلم ( غذاءه أساءه ) فصغر جرمه لذلك وهو مزلم ( و ) الزملم ( كمعظم القصير الخفيف الظريف ) شبه بالقدح الصغير كما في المحكم ( و ) المزلم ( الفرس المقتدر الخلق ) كما في المحكم وفي بعض النسخ المتلزز الخلق ( و ) المزلم ( المقطوع طرف الاذن ) وكذلك المزنم قال أبو عبيد وانما ( يفعل ذلك بكرام الابل ) تقطع أذنه وتترك له زلمة أو زنمة ( و ) زاد غير أبى عبيد في ( الشاء ) أيضا ( وهو أزلم ) أي ذكر الشاء ( وهى زلماء ) مثل زنماء ( و ) المزلم ( القدح ) طر و ( أجيد صنعته وقده كالزليم ) يقال قدح زليم ومزلم نقله الجوهرى عن ابن السكيت ( و ) المزلم ( الوعل ) قال الشاعر لو كان حى ناجيا لنجا * من يومه المزلم الاعصم ( و ) المزلم ( الصغير الجثة ) كالمزنم عن ابن الاعرابي ( و ) يقال ( هو العبد زلمة ) بالفتح ( ويضم ويحرك أي قده قد العبد ) نقله الجوهرى وفي التهذيب العبيد ( أو حذوه حذوه ) وقال الكسائي أي حقا كما في الصحاح ( أو ) معناه ( يشبهه ) حتى ( كانه هو ) عن اللحيانى قال يقال ذلك في النكرة ( وكذلك ) في ( الامة ) وقرأت بخط عبد السلام البصري ما نصه الاصمعي يقول هو العبد زلمة مرفوع غير منون وابن الاعرابي يقول هو العبد زنمة بالنصب والتنوين ( والزلم محركة وكصرد واحد الوبارج أزلام ) عن أبى عمرو وأنشد لقحيف يبيت مع الازلام في رأس حالق * ويرتاد ما لم تحترزه المخاوف واقتصر الجوهرى على الزلم كصرد ونقله عن أبى عمرو ( وزلمتا العنز ) محركة ( زنمتاها ) قال الخليل الزلمة تكون للمعز في حلوقها متعلقة كالقرط ولها زلمتان فان كانت في الاذن فهى زنمة بالنون كما في الصحاح ( ويقال للوعل ) على الاصل ( والدهر ) كما في الصحاح زاد عيره ( الشديد ) وقيل الشديد المر وقيل هو ( الكثير البلايا ) والمنايا على التشبيه ( الازلم الجذع ) قال يعقوب سمى بذلك لان المنايا منوطة تابعة له وأنشد الجوهرى للاخطل يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلة * ألقى على يديه الازلم الجذع ويروى بالنون أيضا وقالوا أودى به الازلم الجذع والازنم الجذع أي أهلكه الدهر يقال ذلك لما ولى وفات ويئس منه ويقال لا آتيه الازلم الجذع أي أبدا والمعنى أن الدهر باق على حاله لا يتغير على طول اناه فهو أبد اجذع لا يسن ( والزلماء الاروية و ) قيل ( أنثى الصقور ) كلاهما عن كراع ( والمزلئم كمشمعل الذاهب الماضي أو المرتفع في سير أو غيره ) قال كثير تأرض أخفاف المناخة منهما * مكان التى قد بعدت فازلامت أي ذهبت فمضت وقيل ارتفعت في سيرها ( و ) المزلئم ( المرتحل ) نقله الجوهرى عن أبى زيد وقال غيره هو المولى سريعا ( وازلام الضحى ) كذا في النسخ والصواب وازلامت الضحى ( انبسطت ) وفي الصحاح ازلام النهار ارتفع ضحاؤه ( و ) زليم وزلام ( كزبير وشداد اسمان وزلم ) زلما ( أخطأ و ) زلم ( الاناء ) وفي الصحاح الحوض ( ملاه ) فهو مزلوم قال * جابية كالثغب المزلوم * ( و ) زلم ( عطاء قلله ) والذى في الصحاح بالتشديد ( و ) قال ابن شميل زلم ( أنفه ) إذا ( قطعه وازدلم أنفه استأصله و ) ازدلم ( رأسه قطعه ) ونص ابن شميل ازدلم رأسه أي قطعه وزلم الله أنفه ( والزلم محركة جبل قرب شهرزور و ) الزلم ( نبات لا بزرله ولا زهر وفي عروقه التى تحت الارض حب مفلطح حلو باهى ) * ومما يستدرك عليه الزلم بالتحريك الغلام الشديد الخفيف والجمع أزلام قال الشاعر بات يقاسيها غلام كالزلم * ليس براعى ابل ولا غنم والمزلمة كمعظمة العصا أجيد قدها ومر بنا فلان يزلم زلمانا ويحذم حذمانا والمزلم كمعظم القصير الذنب عن ابن السكيت
ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التى ليست بطويلة رجل مزلم وامرأة مزلمة مثل مقدذة نقله الجوهرى عن ابن السكيت ويقال هو العبد زلمة بضم ففتح نقله الجوهرى فهى لغات أربعة ونقل عن اللحيانى يقال هذا العبد زلما يافتى بالضم أي قدا وحذوا وقيل مغنى كل ذلك حقا وعطاء مزلم قليل ومن المجاز أزلام البقر قوائمها قيل لها أزلام للطافتها شبهت بأزلام القداح وفى الاساس سميت لقوتها وصلابتها وأنشد للبيد حتى إذا حسر الظلام وأسفرت * بكرت تزل عن الثرى أزلامها وتزليم الاناء ملؤه عن أبى حنيفة وازلم كاحمر ذهب مسرعا كازلام كاحمار وازلم أيضا قبض ويقال للرجل إذا نهض فانتصب قد ازلام والازلم أحد مناهل الحاج المصرى سمى به لانه لا ينبت به نبات كأنه من الزلم وهو السهم الذى لا ريش له ذكره هكذا أرباب الرحل ونقله شيخنا كذلك * قلت والصواب فيه أزنم بالنون كما ضبطه قاضى القضاة شمس الدين محمد بن محمد بن ظهير الدين
الطرابلسي الحنفي في مناسكه وسيأتى ذلك قريبا والزلومة اللحمة المتدلية عامية

##### Türkçe

زلم
**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ** - **زَلَم** - **أَزْلَام**

**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ** + bir varlık + bir şeyi: onu yontar; onu düzeltir; onu inceltip zarif kılar; onu biçimlendirir; onu, çıkıntılar veya tümsekler olmaksızın yuvarlak kenarlı kılar.

**زَلَم**: “**فـَعـَل**” vezninde: “**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ**”dan, mef‘ûl mânasında ism-i fiil: **زُلِم** edilmiş şey: çıkıntılar veya tümsekler olmaksızın yuvarlak kenarlı, yontulmuş, düzeltilmiş (şey). Ve o, ıstılah olarak, **السهام**dan, **الاستقسام** için, yani kura çekmeyi yürütmek ve talih ile bahtı beyan etmek ve **الاستخارة** (yapacak mı yapmayacak mı) için kullanılanlara verilen addır.

**أَزْلام**: “**زَلَم**”ın çoğulu.

Not: Şam lehçesinde, “**زَلَمَة**” lafzı, çevik yapılı, endamı zarif olan ferde söylenir; çoğulu “**زُلـُم**”dur.

“**زَلَمَ** - **يَزلِمُ**” lafzının mânası, şu mânaya yaklaşır: rejim yaparak boyunu ve endamını güzelleştirir; böylece ondan yağlı tümsekleri ve çıkıntıları giderir.

Lafız, “bir şeyden küçük parçaları, yontma, oyma ve törpüleme ile küçük parçalar şeklinde koparıp çıkarma ve onları şeyden giderme; onu hacimli bir biçimde şekillendirme” grubuna mensuptur; bunlar:
**خَضَد** - **يَخْضِدُ**، **قَلَمَ** - **يَقْلِمُ**، **زَلَمَ** - **يَزْلِمُ**، **نَحَتَ** - **يَنْحِتُ**، **سَحَلَ** - **يَسْحَلُ**، **قَدَحَ** - **يَقْدَحُ**

zlm - **أزلام**
﴿Size ölü (hayvan), kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına kesilen, boğulmuş, vurulup öldürülmüş, düşüp ölmüş, boynuzlanmış ve yırtıcı hayvanın yediği (hayvan) —ancak (yetişip) boğazladıklarınız müstesna—, dikili taşlar üzerinde kesilen ve **الأزلام** ile fal/kura aramanız haram kılındı; işte bu fısktır. Bugün kâfirler dininizden ümit kesmiştir; onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslâm’ı razı oldum. Kim açlık sıkıntısında, günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir (3)﴾ **المائدة**
﴿Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve **الأزلام** ancak şeytan işinden bir pisliktir; ondan kaçının ki kurtuluşa eresiniz (90)﴾ **المائدة**

**مختار الصحاح**
● [**زلم**] ز ل م: **الزَّلَمُ** (iki fetha ile): **القدح**; yine **الزُّلَمُ** (زاي’nin dammesiyle); çoğulu **الأَزْلاَمُ**dur; ve o, cahiliye ehlinin kendisiyle **يستقسمون** oldukları oklardır.

**ملخص اللسان**
1. **الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**: üzerinde tüy bulunmayan **القِدْح**; çoğulu **أَزْلام**.
2. Yine **الزُّلَمُ**, **الزاي**’nin dammesiyle; çoğulu **الأَزْلامُ**dur; ve o, cahiliye ehlinin kendisiyle **يستقسمون** oldukları oklardır.
3. **زَلَّمَ** **القِدْحَ**: onu düzledi ve yumuşattı.
4. **زَلَّمَ** **الرَّحَى**: onu döndürdü ve onun kenarlarından aldı;
5. “**زَلَّمْتُ** **الحجر**” yani: onu kestim ve **الرَّحَى** için ıslah ettim. Dedi ki: Bu, onların “هو العبدُ **زُلْمَةً**” sözünün aslıdır.
6. Her ne ki ustaca yapılmış ve kenarlarından alınmışsa, muhakkak **زُلِّم** edilmiştir.
7. “**قِدْحٌ مُزَلَّمٌ**” ve “**قِدْحٌ زَلِيمٌ**” denir; eğer yontulmuş, boyu ve yapımı güzel yapılmışsa.
8. “**عَصاً مُزَلَّمَةٌ**”; ve “Onun okunu ne güzel **زَلَّمَ** etti.”
9. **الأَزْلامُ**, cahiliyede Kureyş’e ait idi; üzerinde emir ve nehiy, “yap” ve “yapma” yazılı idi; **زُلّمَتْ** ve düzlenmişti; Kâbe’ye konulmuştu; onunla evin hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde, hizmetkâra gelir ve derdi ki: “Bana bir **زَلَماً** çıkar.” O da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir **قِدْحُ**u çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer nehiy **قِدْحُ**u çıkarsa, istediğinden vazgeçerdi. Bazen adamın yanında iki **زَلَمانِ** olur, onları kılıfına koyardı; **الاستقسام** istediğinde ikisinden birini çıkarırdı;
10. **المُزَلَّمُ**: kuyruğu kısa olan.
11. Erkeklerden **المُزَلَّمُ**: kısa, hafif, zarif; küçük **القِدْح**a benzetilmiştir.
12. “**فرس مُزَلَّمٌ**”: yaratılışı güçlü olan.
13. Adam için, heyeti hafif olduğunda; ve uzun olmayan kadın için: “**رجل مُزَلَّمٌ**” ve “**امرأَة مُزَلَّمَة**”, “**مُقذَّذَةٍ**” gibi.
14. **زَلَّمَ** gıdasını: onu kötü yaptı; bu yüzden cismi küçüldü. Ve dediler ki: “هو العبد **زُلْماً**; **وزُلْمَةً** ve **وزُلَمَةً** ve **وزَلْمَةً** ve **وزَلَمَةً**” yani: boyu kölenin boyu, ölçüsü onun ölçüsü; ve denildi ki: mânası, sanki köleye benzer, hatta sanki o odur;
15. **المُزَنَّمُ**: kulağın ucundan kesilmiş olan.
16. **ازْدَلَم** falan, falanın başını; yani onu kesti.
17. Allah onun burnunu **زَلَم** etti.
18. Sığırın **أَزْلامُ**u: ayaklarıdır.
19. **زَلَمَ** kabı: onu doldurdu;
20. **فازْلَمَّ**: yani hızlıca gitti; **المُزْلَئِمُّ**: gidip geçen.
21. Falan geçti; **يَزْلِم** **زَلَماناً**: hızlanır.

**لسان العرب**

● - زلم: **الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**: üzerinde tüy bulunmayan **القِدْح**; çoğulu **أَزْلام**.      Cevherî: **الزَّلَمُ**, harekeli olarak, **القِدْح**tır; şair dedi ki:
     “Geceyi ona katlanarak geçirir, **الزَّلَمْ** gibi bir delikanlı,
     ne deve güdücüsüdür ne de koyun.”
     Dedi ki: **الزُّلَمُ** da böyledir; **الزاي**’ın dammesiyle; çoğulu **الأَزْلامُ**dur; bunlar, câhiliye ehlinin kendileriyle fal açtıkları oklardır.
     Ve **زَلَّمَ القِدْحَ**: onu düzeltti ve yumuşattı. Ve **زَلَّمَ الرَّحَى**: onu döndürdü ve onun kenarlarından aldı; Zû’r-Rumme dedi ki:
     “Çakılı, çukur bir yerdeki kızgın taşlardan dağıtır,
     uyku değirmenleri gibi; onları kazmalar düzeltmiştir.”
     (* “**مجمرات وقيعة**” sözü: lafız ve ضبط bakımından doğrusu budur; daha önce **رقد** maddesinde geçen ise tahriftir.)
     Devenin toynağını **الرَّحَى**’ya benzetti; yani kazmalar ve külünkler onun kenarlarından almış ve onu düzeltmiştir. Ve **زَلَّمْتُ الحجر**: yani onu kestim ve **الرَّحَى** için ıslah ettim. Dedi ki: Bu, onların “**هو العبدُ زُلْمَةً**” sözünün aslıdır. Ve denildi ki: Her ne ki ustaca yapılmış ve kenarlarından alınmışsa, muhakkak **زُلِّم** edilmiştir. Ve denir: **قِدْحٌ مُزَلَّمٌ** ve **قِدْحٌ زَلِيمٌ**, eğer yontulmuş ve onun yontması ve yapımı iyi yapılmışsa; ve **عَصاً مُزَلَّمَةٌ**; ve onun okunu **زَلَّمَ** edişi ne güzeldir.
     Aziz tenzilde: “**وأَن تَسْتَقْسِموا بالأَزلامِ ذلكم فسق**”; Ezherî, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **الاستقسام** kendi yerinde zikredilmiştir; **الأَزْلامُ** ise câhiliyede Kureyş’e aitti; üzerinde emir ve nehiy ve “yap” ve “yapma” yazılıydı; **زُلّمَتْ** ve düzeltildi ve Kâbe’ye konuldu; onunla Beyt’in hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde hizmetkâra gelir ve: “Bana bir **زَلَماً** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir **قِدْح**’ı çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer nehiy **قِدْح**’ı çıkarsa, istediğinden vazgeçerdi. Bazen adamın yanında iki **زَلَمانِ** olur, onları sadağına koyardı; fal açmak istediğinde ikisinden birini çıkarırdı. Hutay’e, Ebû Mûsâ el-Eş’arî’yi överken dedi ki:
     “Kuşu ürkütmez; yanından uğur kuşu olarak geçse bile,
     ve bana bir payı **أَزْلامِ** ile taksim ettirmez.”
     Ve Tarafe dedi ki:
     “**الأَزْلامَ**ı fal açarak aldı,
     derken onun **زَلَم**’ı ikisinin en azgınını getirdi.”
     Ve denir: Falan bize uğradı, iki **زَلَماناً** **يَزْلِم** eder.
     (* “**يزلم زلماناً**” sözü: yani hızlanır.)
     Ve iki **حَذَماناً** **يَحْذِم** eder. İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi ki:
     “… sanki o, * sıçrayan iri maymunlar yahut kısa kuyruklu bir kaçıştır.”
     Dedi ki: **الربابيح** iri maymunlardır; tekili **رُبَّاح**tır. Ve **المُزَلَّمُ**: kısa kuyrukludur. İbn Sîde: Erkeklerden **المُزَلَّمُ**, kısa, hafif, zarif olandır; küçük **القِدْح**a benzetilmiştir. Ve **فرس مُزَلَّمٌ**: yaratılışı güçlü olandır. Ve denir: heyeti hafif olan erkeğe ve uzun olmayan kadına: **رجل مُزَلَّمٌ** ve **امرأَة مُزَلَّمَة**; **مُقذَّذَةٍ** gibi. Ve **زَلَّمَ غِذاءه**: onu kötü yaptı; bunun için cismi küçüldü. Ve dediler ki: **هو العبد زُلْماً**; Lihyânî’den; ve **زُلْمَةً** ve **زُلَمَةً** ve **زَلْمَةً** ve **زَلَمَةً**: yani boyu kölenin boyu, ölçüsü onun ölçüsü; ve denildi ki: manası, sanki köleye benzer; hatta sanki o odur; Lihyânî’den. Dedi ki: Bu, nekirede de söylenir; cariyede de böyledir. Ve **الصحاح**’ta: yani kölenin boyuna göre biçimlenmiştir. Denir: “Bu köle, ey delikanlı, **زُلْماً**dır”; yani boyca ve ölçüce; ve denildi ki: bütün bunların manası “gerçekten”dir. Ve **عطاء مُزَلَّم**: azdır. Ve **زَلَّمْتُ عطاءه**: onu azalttım. Ve **المُزَلَّم**: kısa adamdır. İbnü’l-A‘râbî: **المُزَلَّمُ** ve **المُزَنَّمُ**, küçük cüsseli olandır; ve **المُزَلَّمُ**, kötü beslenmiş olandır.
     Ve **الزَّلَمَةُ**: koyunun boğazında asılı bir şeydir; eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**dir; ve ben onu **زَنَّمْتُ**. Ve şu beyit okundu:
     “Geceyi ona katlanarak geçirir, **الزَّلَمْ** gibi bir delikanlı.”
     Leys dedi ki: **الزَّلَمَة** keçilerde boğazlarında küpe gibi asılı olur; onun iki **زَلَمتان**ı vardır. Eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**dir, **النون** ile; sıfatı **أَزْلَمُ** ve **أَزْنَمُ**dur; dişisi **زَلْماء** ve **زَنماء**dır. Ve **المُزَنَّمُ**: kulağın ucundan kesilmiş olandır.
     Ve develerden **المزَلَّمُ** ve **المُزَنَّم**: kulağı kesilip ona bir **زَلَمَةٌ** yahut **زَنَمَةٌ** bırakılan kimsedir; Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, ancak onların kıymetlilerinde yapılır. Ve **شاة زَلْماء**: **زَنْماء** gibidir; erkeği **أَزْلَمُ**dur. İbn Şümeyl: Falan, falanın başını **ازْدَلَم** etti; yani onu kesti. Ve Allah onun burnunu **زَلَم** etti.
     Ve **أَزْلامُ البقر**: onun ayaklarıdır; inceliğinden dolayı ona **أَزْلامٌ** denilmiştir; **أَزْلامِ القِداح**a benzetilmiştir. Ve **الزَّلَمُ** ve **الزُّلَمُ**: tırnaktır (**الظِّلْفُ**); sonuncusu Kurâ‘dan; çoğulu **أَزْلامٌ**dur; bazısı bunu sığırın tırnaklarına tahsis etmiştir.
     Ve **الزَّلَمُ**: tırnakların arkasındaki **الزَّمَعُ**dır; çoğulu **أَزْلام**dır; dedi ki:
     “Yerde onun **أَزْلامُهُ** kayar,
     tıpkı **القَدَمُ الآزِحَهْ** kaydığı gibi.”
     **الآزِحَةُ**: ayak tabanı çukurunun eti çok olan (ayaktır); onu **أَزْلامِ القِداحِ**a benzetti; tekili **زَلَمٌ**dur; o da yontulmuş **القِدْح**tır (**القِدْح المَبْرِيّ**). Ahfeş dedi ki: **الأَزْلامِ**ın tekili **زُلَم** ve **زَلَم**dır. Hicret hadîsinde: Sürâka dedi ki: “Bir **زُلَماً** çıkardım”; bir rivayette: “**الأَزْلامَ**”; bunlar câhiliyede bulunan **القِداح**tır: Onlardan bir adam, onları kendisine ait bir kaba koyardı; yolculuk yahut gidiş yahut önemli bir iş istediğinde elini sokar ve onlardan bir **زُلَماً** çıkarırdı; eğer emir çıkarsa işine giderdi; eğer nehiy çıkarsa ondan vazgeçer ve yapmazdı.
     Ve **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: dehrdir; ve denildi ki: şiddetli dehr; ve denildi ki: şiddetli acı; ve denildi ki: belâlar ve ölümler kendisine bağlı olandır. Yakub dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü ölümler ona asılıdır, ona tâbidir. Ahtal dedi ki:
     “Ey Bişr, eğer sizden bir menzilde olmasaydım,
     **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** iki elini üzerime atardı.”
     Ve o, **الأَزْنَمُ الجَذَعُ**dır. Kim onu **النون** ile söylerse, manası: ölümler ona asılıdır; bunu koyunun **زَنَمَةِ**sinden almıştır. Kim **الأَزْلَم** derse, onun hafifliğini kastetmiştir. İbn Berrî dedi ki: Abbâs b. Mirdâs da dedi ki:
     “Ben, senin için bir yeme görüyorum ki ona ancak,
     oburdan, **الأَزْلَمُ الجَذَع** dayanır.”
     Dedi ki: Ve denildi ki: Beyit, Mâlik b. Rabî‘a el-Âmirî’nindir; onu Ebû Hubâşe Âmir b. Ka‘b b. Abdillâh b. Ubeyy b. Kilâb’a söyler. Ve **الأَزْلَمِ الجَذَعِ**ın aslı **الوَعِلُ**dür. Ve **الوعِل**e **مُزَلَّم** denir. Ve dedi ki:
     “Eğer bir diri kurtulacak olsaydı, kurtulurdu,
     onun baykuşundan, **المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ**.”
     Ve zikredilmiştir ki **الوُعول** ve **الظّباء** için diş düşmez; bu yüzden onlar daima **جُذْعان**dır; ancak onların muradı, dehrin tek bir hâl üzere olmasıdır. Ve dediler ki: Onu **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** ve **الأَزْنَمُ الجَذَعُ** helâk etti; yani dehr onu helâk etti; bu, dönüp gittiği, geçtiği ve ondan ümit kesildiği zaman söylenir. Ve denir: Ona **الأَزْلَمَ الجَذَعَ** gelmem; yani ona asla gelmem. Manası: dehr, hâli üzere bâkidir; uzun müddet boyunca değişmez; bu yüzden o, daima **جَذَعٌ**dır, yaşlanmaz (**لا يُسِنُّ**).
     Ve **الزَّلْماء**: dişi dağ keçisidir (**الأُرْوِيَّةُ**); ve denildi ki: doğanların dişisi (**أُنثى الصُّقور**); ikisi de Kurâ‘dan.

Ve **زَلَمَ الإناء**: onu doldurdu; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **زَلَمْتُ الحوض**; o da **مَزْلومٌ**dur, onu doldurduğum zaman; ve dedi ki:

Hâbiye, **الثَّغَبِ المَزْلوم** gibi.

Ebû Amr: **الأَزْلامُ** **الوِبار**dır; onun teki **زَلَمٌ**dur; ve **قُحَيْفٌ** dedi ki:

**الأَزْلامِ** ile, kel bir başın tepesinde geceleyip kalır,
ve korkuların sakınmadığın şeyi arar.

Ve **سَطِيحٍ** hadîsinde:

Yahut bir fâd; böylece onunla **شَأْوُ العَنَنْ** **فازْلَمَّ** etti.

İbnü’l-Esîr dedi ki: **فازْلَمَّ** yani hızlıca gitti; aslında onda **ازْلأَمَّ** vardır; hafifletme için hemzeyi düşürdü; ve denildi ki: aslı **ازْلامَّ**dır, **أشْهابَّ** gibi; hafifletme için elifi düşürdü; ve denildi ki: **أزلَمَّ** kabzetti; ve **العَنَنُ**: ölüm; yani ona ölüm arız oldu da onu kabzetti.

Ve **زُلَيْم** ve **زَلاَّمٌ**: iki isimdir.

Ve **ازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً**: göçtüler; **العجاج** dedi ki:

İşleri yüklendiler de **فازْلأَمُّوا**.

Ve **المُزْلَئِمُّ**: giden, geçip giden; ve denildi ki: yürüyüşünde yahut başkasında yükselen olandır; **كُثَيِّر** dedi ki:

Onlardan konaklayan(ın) ayak tabanları,
uzaklaştırılmış olan yerin mekânına değdi de **فازْلأَمَّت**.

Yani gitti de geçti; ve denildi ki: yürüyüşünde yükseldi. Ve adam için, kalkıp doğrulduğu zaman, denilir: gerçekten **ازْلأَمَّ**. Ve **ازْلأَمَّ النهار**: yükseldiği zaman. **وزْلأَمَّت الضُّحى**: yayıldı.

Cevherî: **ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً** yani hızlıca yüz çevirdiler. Ve **ازْلأَمَّ الشيءُ**: dikildi. Ve **ازْلأَمَّ النهار**: onun kuşluk aydınlığı yükseldiği zaman; ve **شَأْوِ العَنَنِ** hakkında denildi ki: o, ölümün yaratılmışlara karşı çıkmasıdır.

مقاييس اللغة:
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**, pürüzsüzlükte bir incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ve şey ondan şâz olabilir. Asıl, **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**’dır: onunla kura çekilen bir ok. Ve bunu câhiliyyede yaparlardı; İslâm’da ise bu, O’nun (azze ve celle) sözüyle haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denilir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, teşbih üzerinedir.
Ve derler: **رجلٌ مُزَلَّمٌ**: zayıf. Ve **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan şey; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. Ve **الزَّلَمُ** dahi: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**. Ve babdan **المُزَلَّم**: kötü gıdalı (beslenmesi kötü olan); ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denilmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlistir; asıl ise, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmiş olmasıdır. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denilir ki o, zamandır; ve denilir ki aslan **الأزلم الجَذَع** diye adlandırılır.([3])

القاموس المحيط:
**الزَّلَمُ**, harekeli olarak ve **صُرَد** gibi: tırnak; yahut onun arkasındaki (şey); ve üzerinde tüy olmayan bir ok; ve câhiliyyede onunla kura çektikleri oklar; çoğulu **أزْلامٌ**. Ve **زَلَّمَهُ تَزْليماً**: onu düzeltti ve yumuşattı; ve değirmeni döndürdü ve onun kenarlarından aldı; ve onun gıdasını kötüleştirdi. Ve **كمُعَظَّمٍ**: kısa, hafif, zarif; ve yaratılışı güçlü at; ve kulağın ucundan kesilmiş (olan); bu, değerli develerde ve koyunlarda yapılır; o (erkek) **أزْلَمُ**’dır, o (dişi) **زَلْماءُ**’dır. Ve okun sanatı ve yontusu güzel yapılmış olanı; **الزَّليمِ** gibi; ve dağ keçisi; ve küçük cüsseli. Ve “**هو العبدُ زَلْمَةً**”, zamme ile de ve hareke ile de (söylenir); yani boyu kölenin boyu gibidir; yahut ayak izi onun ayak izi gibidir; yahut onu andırır, sanki o odur; cariye de böyledir. Ve **الزَّلَمُ**, harekeli olarak ve **صُرَد** gibi: **الوِبارِ**’ın bir teki; çoğulu: **أزْلامٌ**. Ve **زَلَمَتا العَنْزِ**: onun **زَنَمتاها**’sı. Ve dağ keçisine ve belâları çok olan şiddetli zamana: **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** denilir.
Ve **الزَّلْماءُ**: **الأُرْوِيَّةُ**; ve doğanların dişisi. Ve **المُزْلَئِمُّ**, **مُشْمَعِلٍّ** gibi: gidip geçmiş olan; yahut yürüyüşte veya başkasında yükselen; ve göçen. Ve **ازلأَمَّ الضُّحَى**: yayıldı. Ve **زُبيرٍ** ve **شَدَّادٍ** gibi: iki isim. Ve **زَلَمَ**: hata etti; ve kabı: doldurdu; ve bağışını: azalttı; ve burnunu: kesti. Ve **ازْدَلَمَ أنْفَهُ**: onu kökünden kesti; ve başını: kesti. Ve **الزَّلَمُ**, harekeli olarak: Şehrizûr yakınında bir dağ; ve tohumu da çiçeği de olmayan bir bitki; yer altındaki köklerinde yassı, tatlı, parlak bir tane vardır.

تاج العروس:
(**الزلم** harekeli olarak ve **صرد** gibi) ve bu, Kurâ‘dan (nakildir). (**الظلف**) ve bazısı onu sığırın tırnaklarına tahsis etti. (yahut) o, (**الزمع**)dır ki o, (onun) (**خلفه**)sindedir. Ve **الزلم** ve **الزلم**: (üzerinde tüy olmayan bir ok) ve o, (câhiliyyede onunla kura çektikleri oklar)dır; (çoğulu) yani hepsinin çoğulu: **أزلام**. Allah Teâlâ dedi: **وأن تستقسموا بالازلام ذلكم فسق**. Ezherî dedi: **الازلام**, câhiliyyede Kureyş’e aitti; üzerinde “emir” ve “nehiy” ve “yap” ve “yapma” yazılıydı; ve **زلمت** ve düzeltildi ve Kâbe’ye konuldu; onunla Beyt’in hizmetkârları (sedeneler) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk veya nikâh istediğinde, hizmetkâra gelir ve “bana bir **زلما** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer “emir oku” çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer “nehiy oku” çıkarsa, istediğinden oturup vazgeçerdi. Bazen adamla birlikte iki **زلمان** olurdu; onları sadağına koyardı; kura istemek istediğinde, ikisinden birini çıkarırdı. Hutay’e dedi:
لم يزجر الطيران مرت به سنحا * ولا يفيض على قسم بأزلام
ve Tarafe dedi:
أخذ الازلام مقتسما * فأتى اغواهما زلمه
ve Ezherî dedi: âyetin mânâsında, yani iki işten birinde sizin için taksim edilmiş olanı **الازلام** cihetinden talep etmenizdir. Ve Müerric ve ehl-i lugattan bir cemaat dedi ki: **الازلام**, kumar oklarıdır; dedi ki: bu bir vehimdir; bilakis onlar, emir ve nehiy oklarıdır. Ve buna, Tehzîb’de zikredilmiş olan Surâka b. Cu‘şem el-Mudlicî hadisiyle delil getirdi; uzunluğundan dolayı onu terk ettim. (**وزلمه تزليما سواه ولينه**) böylece o **مزلم**’dir. Ve denildi ki: her ne ki hazfedilip harflerinden alınmışsa, muhakkak **زلم** edilmiştir. (ve) **زلم**: (değirmeni döndürdü ve onun kenarlarından aldı). Zû’r-Rumme dedi:
تفض الحصى عن مجمرات وقيعة * كأرحاء وقد زلمتها المناقر
devenin ayağını, kenarlarından kazmaların aldığı, düzeltip yonttuğu değirmene benzetti. Ve **زلمت الحجر**: yani onu kesti ve değirmene uygun hâle getirdi. (ve) **زلم**: (gıdasını kötüleştirdi); bu sebeple cüssesi küçüldü; o **مزلم**’dir. (ve) **الزملم** (**معظم** gibi): kısa, hafif, zarif; **المحكم**’de olduğu üzere küçük oka benzetildi. (ve) **المزلم**: (yaratılışı güçlü at); **المحكم**’de olduğu üzere; bazı nüshalarda “**المتلزز الخلق**”. (ve) **المزلم**: (kulağın ucundan kesilmiş olan); **المزنم** de böyledir. Ebû Ubeyd dedi: ancak (bu, değerli develerde yapılır); kulağı kesilir ve ona bir **زلمة** yahut **زنمة** bırakılır. (ve) Ebû Ubeyd’den başkası (koyunlarda) da ziyade etti. (ve o) **أزلم**’dir: yani koyunun erkeği; (ve o) **زلماء**’dır: **زنماء** gibi. (ve) **المزلم**: (ok) … ve (sanatı ve yontusu güzel yapılmış olan; **الزليم** gibi). “**قدح زليم ومزلم**” denilir; Cevherî bunu İbn Sikkît’ten nakletti. (ve) **المزلم**: (dağ keçisi). Şair dedi:
لو كان حى ناجيا لنجا * من يومه المزلم الاعصم
(ve) **المزلم**: (küçük cüsseli); İbnü’l-A‘râbî’den, **المزنم** gibi. (ve) denilir: (**هو العبد زلمة**) fetha ile; (ve zamme ile ve hareke ile (de söylenir); yani boyu kölenin boyu gibidir); Cevherî nakletti; Tehzîb’de “**العبيد**”. (yahut ayak izi onun ayak izi gibidir). Kisâî dedi: yani “hakikaten”, Sıhâh’ta olduğu üzere. (yahut) mânâsı: (onu andırır), ta ki (sanki o odur); Lihyânî’den. Denilir ki bu, nekirede söylenir. (ve aynı şekilde) (cariyede) de. Abdüsselâm el-Basrî’nin hattıyla okudum; metni şudur: Asma‘î “**هو العبد زلمة**” der; merfû, tenvinsiz. İbnü’l-A‘râbî “**هو العبد زنمة**” der; nasb ile ve tenvin ile. (**والزلم** harekeli olarak ve **صرد** gibi: **الوبار**’ın bir teki; çoğulu **أزلام**) Ebû Amr’dan. Ve Kuhayf’e ait şu beyti şâhid getirdi:
يبيت مع الازلام في رأس حالق * ويرتاد ما لم تحترزه المخاوف
Cevherî, **الزلم** ile **صرد** gibi olanla yetindi; onu Ebû Amr’dan nakletti. (**وزلمتا العنز**) harekeli: (**زنمتاها**). Halîl dedi: **الزلمة**, keçilerde boğazlarında, küpe gibi asılı olur; onun iki **زلمتان**’ı vardır. Eğer kulakta olursa, o **زنمة**’dir, **النون** ile; Sıhâh’ta olduğu üzere. (ve dağ keçisine) asıl üzere; (ve zamana) Sıhâh’ta olduğu üzere; başkası “(şiddetli)”yi ziyade etti. Ve denildi: şiddetli acı olan; ve denildi: o, (belâları çok olan)dır; ölümler de teşbih üzere. (**الازلم الجذع**). Ya‘kûb dedi: ona bu ad verildi; çünkü ölümler ona bağlanmış, ona tâbidir. Ve Cevherî, Ahtal’dan şu beyti şâhid getirdi:
يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلة * ألقى على يديه الازلم الجذع
ve **النون** ile de rivayet olunur. Ve dediler: “onu **الازلم الجذع** helâk etti” ve “**الازنم الجذع**”; yani zaman onu helâk etti. Bu, dönüp giden, ölen ve ondan ümit kesilen şey için söylenir. Ve “ona **الازلم الجذع** gelmem” denilir: yani ebediyen. Mânâ: zaman, hâli üzere bâkidir; uzun müddetine rağmen değişmez; o, ebedî bir **اجذع**’dır; yaşlanmaz. (**والزلماء**: **الاروية** ve) denildi: (doğanların dişisi); ikisi de Kurâ‘dan. (**والمزلئم** **كمشمعل**: gidip geçmiş olan; yahut yürüyüşte veya başkasında yükselen). Kesîr dedi:
تأرض أخفاف المناخة منهما * مكان التى قد بعدت فازلامت
yani gitti, geçti. Ve denildi: yürüyüşünde yükseldi. (ve) **المزلئم**: (göçen); Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti. Başkası dedi: o, hızlıca giden kimsedir. (ve **ازلام الضحى**) nüshalarda böyledir; doğrusu: **وازلامت الضحى**. (yayıldı). Sıhâh’ta: **ازلام النهار**: kuşluğu yükseldi. (ve) **زليم** ve **زلام** (**زبير** ve **شداد** gibi: iki isim). Ve **زلم**: (**أخطأ**); ve **زلم**: (kabı) Sıhâh’ta: havuzu (doldurdu); o **مزلوم**’dur. Şu (beyit)te:
جابية كالثغب المزلوم
(ve) **زلم**: (bağışı azalttı); Sıhâh’ta olan, şeddelidir. (ve) İbn Şümeyl dedi: **زلم**: (burnunu), eğer (kesti) ise; ve **ازدلم أنفه**: onu kökünden kesti; ve **ازدلم**: (başını), onu kesti. İbn Şümeyl’in nassı: **ازدلم رأسه**: yani onu kesti. Ve “Allah onun burnunu **زلم** etti”. (**والزلم** harekeli: Şehrizûr yakınında bir dağ) ve (**الزلم**: tohumu da çiçeği de olmayan bir bitki; yer altındaki köklerinde yassı, tatlı, parlak bir tane vardır). *Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الزلم** hareke ile, şiddetli, hafif delikanlı; çoğulu **أزلام**. Şair dedi:
بات يقاسيها غلام كالزلم * ليس براعى ابل ولا غنم
ve **المزلمة** **معظمة** gibi: yontusu güzel yapılmış değnek. Ve “falanca bize uğradı; **يزلم زلمانا** ve **يحذم حذمانا**” (denilir). Ve **المزلم** **معظم** gibi: kısa kuyruklu; İbn Sikkît’ten. Ve erkeğe, eğer görünüşü hafif ise; ve kadına, eğer uzun boylu değilse: **رجل مزلم** ve **امرأة مزلمة** denilir; **مقدذة** gibi; Cevherî bunu İbn Sikkît’ten nakletti. Ve “**هو العبد زلمة**” zamme sonra fetha ile (de söylenir); Cevherî nakletti; böylece dört lugattır. Ve Lihyânî’den nakledildi: “**هذا العبد زلما يافتى**” zamme ile; yani boyca ve ayak izince; ve denildi: bütün bunun mânâsı “hakikaten”dir. Ve **عطاء مزلم**: az (bağış). Ve mecazdandır: **أزلام البقر**: onun ayakları; inceliklerinden dolayı onlara bu ad verildi; okların **أزلام**’ına benzetildi. Ve **الاساس**’ta: kuvvetleri ve sertlikleri sebebiyle adlandırıldı. Ve Lebîd’den şu beyti şâhid getirdi:
حتى إذا حسر الظلام وأسفرت * بكرت تزل عن الثرى أزلامها
ve **تزليم الاناء**: onu doldurmak; Ebû Hanîfe’den. Ve **ازلم** **احمر** gibi: hızlıca gitti; **ازلام** gibi; **احمار** gibi. Ve **ازلم** dahi: kabzetti. Ve bir adam için, kalkıp doğrulduğunda: “**قد ازلام**” denilir. Ve **الازلم**, Mısırlı hacının menzillerinden biridir; orada bitki bitmediği için onunla adlandırıldı; sanki o, **الزلم**’dandır; o da tüyü olmayan oktur; yol ehli erbabı onu böyle zikretti; şeyhimiz de onu böyle nakletti. *Ben dedim: doğrusu onda **أزنم**’dir, **النون** ile; Kadı’l-kudât Şemseddîn Muhammed b. Muhammed b. Zuhayriddîn et-Trablusî el-Hanefî, menâsikinde onu böyle ضبط etti; bu yakında gelecektir. Ve **الزلومة**: sarkan et; âmiyye (halk dili).*
