# زلم — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%84%D9%85/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: زلم

زلم
زَلَمَ - يَزْلِمُ - زَلَم - أَزْلام
زَلَمَ - يَزلِمُ + كائن + شيئاً: يبريه ويشفيه ويهذبه ويقدده ويجعله ذا حواف دائرية من غير بروزات أو نتوءات
زَلَم: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " زَلَمَ - يَزْلِمُ ": الشيء الذي زُلِم: المبري المهذب ذو الحواف الدائرية من غير بروزات أو نتوءات: وهواصطلاحاً ما يسمى به السهام التي تستعمل للاستقسام أي لإجراء القرعة وبيان الحظ والبخت، والاستخارة هل يفعل أو لا يفعل
أَزْلام : جمع " زَلَم "
ملاحظة: في العامية الشامية،  يطلق لفظ " زَلَمَة " على الفرد النشيط ذو القوام الرشيق، وجمعه  "زُلـُم"
ومعنى لفظ " زَلَمَ - يَزلِمُ " يقترب من معنى: يحسن قده وقوامه بعمل الريجيم، فيزيل منه النتوءات والبروزات الشحمية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع صغيرة، بالبري والنحت والبرادة، وإزالتها عن الشيء، لتشكيله بشكل مجسم "، وهي:
خَضَد - يَخْضِدُ، قَلَمَ - يَقْلِمُ، زَلَمَ - يَزْلِمُ، نَحَتَ - يَنْحِتُ، سَحَلَ - يَسْحَلُ، قَدَحَ - يَقْدَحُ
زلم - أزلام
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون(90)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [زلم] ز ل م: الزَّلَمُ بفتحتين القدح وكذا الزُّلَمُ بضم الزاي والجمع الأَزْلاَمُ وهي السهام التي كان أهل الجاهلية يستقسمون بها
ملخص اللسان
1.    الزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام
2.     وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.
3. وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه.
4.     وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ من حروفها؛
5.     وزَلَّمْتُ الحجر أَي قطعته وأَصلحته للرَّحَى، قال: وهذا أَصل قولهم هو العبدُ زُلْمَةً،
6. كل ما حُذِقَ وأُخذ من حروفه فقد  زُلِّم.
7.     ويقال: قِدْحٌ مُزَلَّمٌ  وقِدْحٌ زَلِيمٌ إذا طُرَّ وأُّجِيدَ قَدُّه وصنعته،
8.    وعَصاً مُزَلَّمَةٌ، وما أَحسن ما زَلَّمَ سهمه.
9.    والأَزْلامُ كانت لقريش في  الجاهلية مكتوب عليها أَمر ونهي وافْعَلْ ولا تَفْعَلْ، قد زُلّمَتْ وسُوِّيَتْ ووضعتْ في الكعبة، يقوم بها سَدَنَةُ البيت، فإذا أَراد رجل سفراً أَو نكاحاً أَتى السادِنَ فقال: أَخْرِج لي زَلَماً، فيخرجه وينظر إليه،فإذا خرج قِدْحُ الأَمر مضى على ما عزم عليه، وإن خرج قِدْحُ النهي قعد عما أَراده، وربما كان مع الرجل زَلَمانِ وضعهما في قِرابِه، فإِذا أَراد الاستقسام أَخرج أَحدهما؛
10. والمُزَلَّمُ: القصير الذنب
11.                        والمُزَلَّمُ من الرجال القصير الخفيف الظريف، شبه بالقِدْحِ الصغير.
12.                        وفرس مُزَلَّمٌ: مُقْتَدِرُ الخَلْق.
13.                        ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التي ليست بطويلة: رجل مُزَلَّمٌ وامرأَة مُزَلَّمَة مثل مُقذَّذَةٍ.
14.                        وزَلَّمَ غِذاءه: أَساءه فصغُر جِرمه لذلك. وقالوا: هو العبد زُلْماً؛وزُلْمَةً وزُلَمَةً وزَلْمَةً وزَلَمَةً أَي قَدُّه قَدُّ العَبد وحَذْوُهُ حَذوُهُ، وقيل: معناه كأَنه يشبه العبد حتى كأنه هو؛
15.                        والمُزَنَّمُ: المقطوع طرف الأُذن.
16.                        ازْدَلَم فلان رأْس فلان أَي قطعه،
17.                        وزَلَم الله أَنفه.
18.                        وأَزْلامُ البقر: قوائمها،
19.                        وزَلَمَ الإناء: ملأه؛
20.                       فازْلَمَّ أَي ذهب مسرعاً ، والمُزْلَئِمُّ: الذاهب الماضي
21.                       مرَّ فلان يَزْلِم زَلَماناً يسرع
لسان العرب
● - زلم: الزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام.      الجوهري: الزَّلَمُ، بالتحريك، القِدْحُ؛ قال الشاعر:      بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ،      ليس بِراعي إبلٍ ولا غَنَمْ      قال: وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي      كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.      وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه. وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ      من حروفها؛ قال ذو الرمة:      تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِراتٍ وَقِيعَةٍ،      كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ      (* قوله «مجمرات وقيعة» هذا هو الصواب في اللفظ والضبط وما تقدم في مادة      رقد تحريف).      شبه خُفِّ البعير بالرَّحَى أَي قد أَخذت المَناقِرُ والمعاوِلُ من      حروفها وسوَّتْها. وزَلَّمْتُ الحجر أَي قطعته وأَصلحته للرَّحَى، قال: وهذا      أَصل قولهم هو العبدُ زُلْمَةً، وقيل: كل ما حُذِقَ وأُخذ من حروفه فقد      زُلِّم. ويقال: قِدْحٌ مُزَلَّمٌ  وقِدْحٌ زَلِيمٌ إذا طُرَّ وأُّجِيدَ قَدُّه وصنعته، وعَصاً      مُزَلَّمَةٌ، وما أَحسن ما زَلَّمَ سهمه.      وفي التنزيل العزيز: وأَن تَسْتَقْسِموا بالأَزلامِ ذلكم فسق؛ قال      الأَزهري، رحمه الله: الاستقسام مذكور في موضعه، والأَزْلامُ كانت لقريش في      الجاهلية مكتوب عليها أَمر ونهي وافْعَلْ ولا تَفْعَلْ، قد زُلّمَتْ      وسُوِّيَتْ ووضعتْ في الكعبة، يقوم بها سَدَنَةُ البيت، فإذا أَراد رجل سفراً      أَو نكاحاً أَتى السادِنَ فقال: أَخْرِج لي زَلَماً، فيخرجه وينظر إليه،      فإذا خرج قِدْحُ الأَمر مضى على ما عزم عليه، وإن خرج قِدْحُ النهي قعد      عما أَراده، وربما كان مع الرجل زَلَمانِ وضعهما في قِرابِه، فإِذا أَراد      الاستقسام أَخرج أَحدهما؛ قال الحُطَيْئَةُ يمدح أَبا موسى الأَشعري:      لم يَزْجُرِ الطير، إن مَرَّتْ به سُنُحاً،      ولا يُفِيضُ علي قِسْمٍ بأَزْلامِ      وقال طَرَفَةُ:      أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً،      فأتى أَغْواهما زَلَمَهْ      ويقال: مرَّ بنا فلان يَزْلِم زَلَماناً      (* قوله «يزلم زلماناً»أي يسرع)      ويَحْذِم حَذَماناً؛ وقال ابن السكيت في قوله:      ...كأنَّها * رَبابِيحُ تَنْزُو أَو فُرارٌ مُزَلَّمُ      قال: الربابيح القُرود العظام، واحدها رُبَّاح.   والمُزَلَّمُ: القصير الذنب. ابن سيده: والمُزَلَّمُ من الرجال القصير      الخفيف الظريف، شبه بالقِدْحِ الصغير. وفرس مُزَلَّمٌ: مُقْتَدِرُ      الخَلْق. ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التي ليست بطويلة: رجل      مُزَلَّمٌ وامرأَة مُزَلَّمَة مثل مُقذَّذَةٍ. وزَلَّمَ غِذاءه: أَساءه فصغُر      جِرمه لذلك. وقالوا: هو العبد زُلْماً؛ عن اللحياني، وزُلْمَةً وزُلَمَةً      وزَلْمَةً وزَلَمَةً أَي قَدُّه قَدُّ العَبد وحَذْوُهُ حَذوُهُ، وقيل:      معناه كأَنه يشبه العبد حتى كأنه هو؛ عن اللحياني، قال: يقال ذلك في      النكرة وكذلك في الأَمة، وفي الصحاح: أَي قُدَّ قَدَّ العبد. يقال: هذا العبد      زُلْماً يا فتى أَي قَدّاً وحَذْواً، وقيل: معنى كل ذلك حَقّاً. وعطاء      مُزَلَّم: قليل. وزَلَّمْتُ عطاءه: قللته. والمُزَلَّم: الرجل القصير. ابن      الأَعرابي: المُزَلَّمُ والمُزَنَّمُ الصغير الجُثَّةِ، والمُزَلَّمُ      السيِّء الغذاء.      والزَّلَمَةُ: هَنَةٌ معلقة في حلق الشاة، فإذا كانت في الأُذن فهي      زَنَمَةٌ، وقد زَنَّمْتُها؛ وأَنشد:      بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ      وقال الليث: الزَّلَمَة تكون للمِعْزى في حلوقها متعلقة كالقُرْط ولها      زَلَمتان، وإذا كانت في الأُذن فهي زَنَمَةٌ، بالنون، والنعت أَزْلَمُ      وأَزْنَمُ، والأُنثى زَلْماء وزَنماء، والمُزَنَّمُ: المقطوع طرف الأُذن.      والمزَلَّمُ والمُزَنَّم من الإبل: الذي تقطع أُذنه وتترك له زَلَمَةٌ أَو      زَنَمَةٌ؛ قال أَبو عبيد: وإنما يفعل ذلك بالكِرامِ منها. وشاة زَلْماء:      مثل زَنْماء، والذكر أَزْلَمُ. ابن شميل: ازْدَلَم فلان رأْس فلان أَي      قطعه، وزَلَم الله أَنفه.      وأَزْلامُ البقر: قوائمها، قيل لها أَزْلامٌ      للطافتها، شبهت بأَزْلامِ القِداح. والزَّلَمُ والزُّلَمُ: الظِّلْفُ؛      الأَخيرة عن كراع، والجمع أَزْلامٌ، وخص بعضهم به أَظلاف البقر.      والزَّلَمُ: الزَّمَعُ الذي خلف الأَظلاف، والجمع أَزْلام؛ قال:      تَزِلُّ على الأَرض أَزْلامُهُ،      كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ      الآزِحَةُ: الكثيرةُ لحم الأَخْمَص، شبهها بأَزْلامِ القِداحِ، واحدها      زَلَمٌ، وهو القِدْح المَبْرِيّ؛ وقال الأَخْفش: واحد الأَزْلامِ زُلَم      وزَلَم. وفي حديث الهجرة: قال سُراقَة فأَخرجت زُلَماً، وفي رواية:      الأَزْلامَ، وهي القِداح التي كانت في الجاهلية، كان الرجل منهم يضعها في وعاء      له، فإذا أَراد سفراً أَو رَواحاً أَو أَمراً مُهِمّاً أَدخل يده فأَخرج      منها زُلَماً، فإن خرج الأَمرُ مضى لشأْنه، وإن خرج النهي كَفَّ عنه ولم      يفعله. والأَزْلَمُ الجَذَعُ: الدهر، وقيل: الدهر الشديد، وقيل: الشديد      المرّ، وقيل: هو المتعلق به البَلايا والمَنايا، وقال يعقوب: سمي بذلك لأَن      المنايا مَنُوطة به تابعة له؛ قال الأَخطل:      يا بِشْرُ، لو لم أكُنْ منكم بمَنزلةٍ،      أَلْقَى عليَّ يَدَيْهِ الأَزْلَمُ الجَذَعُ      وهو الأَزْنَمُ الجَذَعُ، فمن قالها بالنون فمعناه أَن المنايا منوطة      به، أخذها من زَنَمَةِ الشاة، ومن قال الأَزْلَم أَراد خفتها؛ قال ابن بري:      وقال عباس بن مرْداسٍ:      إني أَرَى لكَ أَكْلاً لا يَقومُ به،      من الأَكولة، إلاَّ الأَزْلَمُ الجَذَع      قال: وقيل البيت لمالك بن ربيعة العامِرِيّ يقوله لأَبي خُباشة عامر بن      كعب بن عبد الله بن أُبَيّ بن كِلاب، وأَصل الأَزْلَمِ الجَذَعِ      الوَعِلُ.ويقال للوعِلِ: مُزَلَّم؛ وقال:      لو كان حَيٌّ ناجِياً لَنَجَا،      من بومه، المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ      وقد ذكر أَن الوُعول والظّباء لا يسقط لها سنّ فهي جُذْعان أَبداً،      وإنما يريدون أَن الدهر على حال واحدة. وقالوا: أَوْدَى به الأَزْلَمُ      الجَذَعُ والأَزْنَمُ الجَذَعُ أي أَهلكه الدهر، يقال ذلك لما ولَّى وفات      ويُئِسَ منه. ويقال: لا آتيه الأَزْلَمَ الجَذَعَ أَي لا آتيه أَبداً، ومعناه      أَن الدهر باقٍ على حاله لا يتغير على طول إناه فهو أَبداً جَذَعٌ      لا يُسِنُّ.      والزَّلْماء: الأُرْوِيَّةُ، وقيل: أُنثى الصُّقور؛ كلاهما عن كراع.      وزَلَمَ الإناء: ملأه؛ هذه عن أَبي حنيفة. وزَلَمْتُ الحوض فهو مَزْلومٌ      إذا ملأته؛ وقال:      حابية كالثَّغَبِ المَزْلوم      أَبو عمرو: الأَزْلامُ الوِبارُ، واحدها زَلَمٌ؛ وقال قُحَيْفٌ:      يبيتُ مع الأَزْلامِ في رأْس حالقٍ،      ويَرْتادُ ما لم تَحْتَرِزْه المَخاوِفُ      وفي حديث سَطِيحٍ:      أَم فاد فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ      قال ابن الأَثير: فازْلَمَّ أَي ذهب مسرعاً، والأَصل فيه ازْلأَمَّ فحذف      الهمزة تخفياً، وقيل: أَصلها ازْلامَّ كأشْهابَّ، فحذف الأَلف تخفياً،      وقيل: أزلَمَّ قبض، والعَنَنُ: الموت أي عرض له الموت فقبضه.      وزُلَيْم وزَلاَّمٌ: إسمان.      وازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً: ارتحلوا؛ قال العجاج:      واحتملوا الأُمور فازْلأَمُّوا      والمُزْلَئِمُّ: الذاهب الماضي، وقيل: هوالمرتفع في سير أَو غيره؛ قال      كُثَيِّر:      تَأَرَّض أَخْفافُ المُناخَةِ منهم      مكان الي قد بُعِّدَتْ فازْلأَمَّت      أَي ذهبت فمضت، وقيل: ارتفعت في سيرها. ويقال للرجل إذا نهض فانتصب: قد      ازْلأَمَّ. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع. وزْلأَمَّت الضُّحى: انبسطت.      الجوهري: ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً أَي ولَّوا سِراعاً. وازْلأَمَّ      الشيءُ: انتصب. وازْلأَمَّ النهار إذا ارتفع ضَحاؤه، وقيل في شَأْوِ      العَنَنِ: إنه اعتراض الموت على الخَلْقِ.
مقاييس اللغة:
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء.  فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
ويقولون: رجلٌ مُزَلَّمٌ: نَحيف. والزَّلَمة: الهَنَة المتدلِّية من عُنُق الماعزة، ولها زَلمتان. والزَّلَمُ أيضاً: الزَّمَع التي تكون خَلْفَ الظِّلْف. ومن الباب المُزَلَّم: السيِّئ الغِذاء، وإِنَّما قيل لـه ذلك لأنه يَنْحَُف ويَدِقُّ. فأمَّا قولهم: "هو العبد زَُلْمَةً"([2])، فقال قومٌ: معناه خالصٌ في العُبودية، وكان الأصل أنَّه شُبِّه بِما خَلف الأظلاف من الزَّمَع . وأمَّا الأزْلَم الجَذَع، فيقال إنَّه الدَّهر، ويقال إنَّ الأسَد يسمَّى الأزلم الجَذَع.([3])
القاموس المحيط:
الزَّلَمُ، مُحَرَّكةً وكصُرَدٍ الظِلْفُ، أو الذي خَلْفَهُ، وقِدحٌ لا ريشَ عليه، وسِهامٌ كانوا يَسْتَقْسمونَ بها في الجاهِلِيَّةِ ج أزْلامٌ. وزَلَّمَهُ تَزْليماً سَوَّاهُ، ولَيَّنَهُ، و الرَّحَى أدارَها، وأخَذَ من حُروفِها، و غِذاءَهُ أساءَهُ. وكمُعَظَّمٍ القصيرُ الخفيفُ الظريفُ، والفَرَسُ المُقْتَدِرُ الخَلْقِ، والمَقْطوعُ طَرَفِ الأُذُنِ، يُفْعَلُ ذلك بِكرامِ الإِبِلِ والشاءِ، وهو أزْلَمُ، وهي زَلْماءُ، والقِدْحُ أُجيدَ صَنْعَتُهُ وقَدُّهُ، كالزَّليمِ، والوَعِلُ، والصغيرُ الجُثَّةِ. وهو العبدُ زَلْمَةً، ويُضَمُّ ويُحَرَّكُ، أي قَدُّهُ قَدُّ العبدِ، أو حَذْوُهُ حَذْوُهُ، أو يُشْبِهُهُ كأَنَّهُ هو، وكذلك الأَمَةُ. والزَّلَمُ، مُحرَّكةً وكصُرَدٍ واحِدُ الوِبارِ
ج: أزْلامٌ. وزَلَمَتا العَنْزِ: زَنَمتاها. ويقالُ للوَعِل والدَّهْرِ الشَّديدِ الكثيرِ البَلايا: الأَزْلَمُ الجَذَعُ.
والزَّلْماءُ: الأُرْوِيَّةُ، وأُنْثَى الصُّقورِ. والمُزْلَئِمُّ، كمُشْمَعِلٍّ: الذاهِبُ الماضي، أو المُرْتَفِعُ في سَيْرٍ أو غيرِهِ، والمُرْتَحِلُ. وازلأَمَّ الضُّحَى: انْبَسَطَتْ. وكزُبيرٍ وشَدَّادٍ: اسمان. وزَلَمَ: أخْطَأ، و الإِناءَ: مَلأَهُ، و عَطاءَهُ: قَلَّلَهُ، و أنْفَهُ: قَطَعَهُ. وازْدَلَمَ أنْفَهُ: اسْتَأصلَهُ، و رَأسَهُ: قَطَعَهُ. والزَّلَمُ، مُحَرَّكةً: جَبَلٌ قُرْبَ شَهْرَزُورَ، ونَباتٌ لا بِزْرَ لَه ولا زَهْرَ، وفي عُروقِهِ التي تَحْتَ الأرضِ حَبٌّ مُفَلْطَحٌ حُلْوٌ باهِيٌّ.
تاج العروس:
( الزلم محركة وكصرد ) وهذه عن كراع ( الظلف ) وخص بعضهم به أظلاف البقر ( أو ) هو الزمع ( الذى ) هو ( خلفه و ) الزلم والزلم ( قدح لا ريش عليه و ) هي ( سهام كانوا يستقسمون بها في الجاهلية ج ) أي جمع الكل ( أزلام ) قال الله تعالى وأن تستقسموا
بالازلام ذلكم فسق قال الازهرى الازلام كانت لقريش في الجاهلية مكتوب عليها أمر ونهى وافعل ولا تفعل وقد زلمت وسويت ووضعت في الكعبة يقوم بها سدنة البيت فإذا أردا رجل سفرا أو نكاحا أتى السادن وقال أخرج لى زلما فيخرجه وينظر إليه فإذا خرج قدح الامر مضى على ما عزم عليه وان خرج قدح النهى قعد عما أراده وربما كان مع الرجل زلمان وضعهما في قرابه فإذا أراد
الاستقام أخرج أحدهما قال الحطيئة لم يزجر الطيران مرت به سنحا * ولا يفيض على قسم بأزلام وقال طرفة أخذ الازلام مقتسما * فأتى اغواهما زلمه وقال الازهرى في معنى الآية أي تطلبوا من جهة الازلام ما قسم لكم من أحد الامرين وقد قال المؤرج وجماعة من أهل اللغة ان الازلام قداح الميسر قال وهو وهم بل هي قداح الامر والنهى واستدل عليه بحديث سراقة بن جعشم المدلجى بما هو مذكور في التهذيب تركته لطوله ( وزلمه تزليما سواه ولينه ) فهو مزلم وقيل كل ما حذف وأخذ من حروفه فقد زلم ( و ) زلم ( الرحى أدارها وأخذ من حروفها ) قال ذو الرمة تفض الحصى عن مجمرات وقيعة * كأرحاء وقد زلمتها المناقر شبه خف البعير بالرحى التى قد أخذت المعاول من حروفها وسوتها وزلمت الحجر أي قطعته وأصلحته للرحى ( و ) زلم ( غذاءه أساءه ) فصغر جرمه لذلك وهو مزلم ( و ) الزملم ( كمعظم القصير الخفيف الظريف ) شبه بالقدح الصغير كما في المحكم ( و ) المزلم ( الفرس المقتدر الخلق ) كما في المحكم وفي بعض النسخ المتلزز الخلق ( و ) المزلم ( المقطوع طرف الاذن ) وكذلك المزنم قال أبو عبيد وانما ( يفعل ذلك بكرام الابل ) تقطع أذنه وتترك له زلمة أو زنمة ( و ) زاد غير أبى عبيد في ( الشاء ) أيضا ( وهو أزلم ) أي ذكر الشاء ( وهى زلماء ) مثل زنماء ( و ) المزلم ( القدح ) طر و ( أجيد صنعته وقده كالزليم ) يقال قدح زليم ومزلم نقله الجوهرى عن ابن السكيت ( و ) المزلم ( الوعل ) قال الشاعر لو كان حى ناجيا لنجا * من يومه المزلم الاعصم ( و ) المزلم ( الصغير الجثة ) كالمزنم عن ابن الاعرابي ( و ) يقال ( هو العبد زلمة ) بالفتح ( ويضم ويحرك أي قده قد العبد ) نقله الجوهرى وفي التهذيب العبيد ( أو حذوه حذوه ) وقال الكسائي أي حقا كما في الصحاح ( أو ) معناه ( يشبهه ) حتى ( كانه هو ) عن اللحيانى قال يقال ذلك في النكرة ( وكذلك ) في ( الامة ) وقرأت بخط عبد السلام البصري ما نصه الاصمعي يقول هو العبد زلمة مرفوع غير منون وابن الاعرابي يقول هو العبد زنمة بالنصب والتنوين ( والزلم محركة وكصرد واحد الوبارج أزلام ) عن أبى عمرو وأنشد لقحيف يبيت مع الازلام في رأس حالق * ويرتاد ما لم تحترزه المخاوف واقتصر الجوهرى على الزلم كصرد ونقله عن أبى عمرو ( وزلمتا العنز ) محركة ( زنمتاها ) قال الخليل الزلمة تكون للمعز في حلوقها متعلقة كالقرط ولها زلمتان فان كانت في الاذن فهى زنمة بالنون كما في الصحاح ( ويقال للوعل ) على الاصل ( والدهر ) كما في الصحاح زاد عيره ( الشديد ) وقيل الشديد المر وقيل هو ( الكثير البلايا ) والمنايا على التشبيه ( الازلم الجذع ) قال يعقوب سمى بذلك لان المنايا منوطة تابعة له وأنشد الجوهرى للاخطل يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلة * ألقى على يديه الازلم الجذع ويروى بالنون أيضا وقالوا أودى به الازلم الجذع والازنم الجذع أي أهلكه الدهر يقال ذلك لما ولى وفات ويئس منه ويقال لا آتيه الازلم الجذع أي أبدا والمعنى أن الدهر باق على حاله لا يتغير على طول اناه فهو أبد اجذع لا يسن ( والزلماء الاروية و ) قيل ( أنثى الصقور ) كلاهما عن كراع ( والمزلئم كمشمعل الذاهب الماضي أو المرتفع في سير أو غيره ) قال كثير تأرض أخفاف المناخة منهما * مكان التى قد بعدت فازلامت أي ذهبت فمضت وقيل ارتفعت في سيرها ( و ) المزلئم ( المرتحل ) نقله الجوهرى عن أبى زيد وقال غيره هو المولى سريعا ( وازلام الضحى ) كذا في النسخ والصواب وازلامت الضحى ( انبسطت ) وفي الصحاح ازلام النهار ارتفع ضحاؤه ( و ) زليم وزلام ( كزبير وشداد اسمان وزلم ) زلما ( أخطأ و ) زلم ( الاناء ) وفي الصحاح الحوض ( ملاه ) فهو مزلوم قال * جابية كالثغب المزلوم * ( و ) زلم ( عطاء قلله ) والذى في الصحاح بالتشديد ( و ) قال ابن شميل زلم ( أنفه ) إذا ( قطعه وازدلم أنفه استأصله و ) ازدلم ( رأسه قطعه ) ونص ابن شميل ازدلم رأسه أي قطعه وزلم الله أنفه ( والزلم محركة جبل قرب شهرزور و ) الزلم ( نبات لا بزرله ولا زهر وفي عروقه التى تحت الارض حب مفلطح حلو باهى ) * ومما يستدرك عليه الزلم بالتحريك الغلام الشديد الخفيف والجمع أزلام قال الشاعر بات يقاسيها غلام كالزلم * ليس براعى ابل ولا غنم والمزلمة كمعظمة العصا أجيد قدها ومر بنا فلان يزلم زلمانا ويحذم حذمانا والمزلم كمعظم القصير الذنب عن ابن السكيت
ويقال للرجل إذا كان خفيف الهيئة وللمرأة التى ليست بطويلة رجل مزلم وامرأة مزلمة مثل مقدذة نقله الجوهرى عن ابن السكيت ويقال هو العبد زلمة بضم ففتح نقله الجوهرى فهى لغات أربعة ونقل عن اللحيانى يقال هذا العبد زلما يافتى بالضم أي قدا وحذوا وقيل مغنى كل ذلك حقا وعطاء مزلم قليل ومن المجاز أزلام البقر قوائمها قيل لها أزلام للطافتها شبهت بأزلام القداح وفى الاساس سميت لقوتها وصلابتها وأنشد للبيد حتى إذا حسر الظلام وأسفرت * بكرت تزل عن الثرى أزلامها وتزليم الاناء ملؤه عن أبى حنيفة وازلم كاحمر ذهب مسرعا كازلام كاحمار وازلم أيضا قبض ويقال للرجل إذا نهض فانتصب قد ازلام والازلم أحد مناهل الحاج المصرى سمى به لانه لا ينبت به نبات كأنه من الزلم وهو السهم الذى لا ريش له ذكره هكذا أرباب الرحل ونقله شيخنا كذلك * قلت والصواب فيه أزنم بالنون كما ضبطه قاضى القضاة شمس الدين محمد بن محمد بن ظهير الدين
الطرابلسي الحنفي في مناسكه وسيأتى ذلك قريبا والزلومة اللحمة المتدلية عامية

### Türkçe

زلم
**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ** - **زَلَم** - **أَزْلَام**

**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ** + bir varlık + bir şeyi: onu yontar; onu düzeltir; onu inceltip zarif kılar; onu biçimlendirir; onu, çıkıntılar veya tümsekler olmaksızın yuvarlak kenarlı kılar.

**زَلَم**: “**فـَعـَل**” vezninde: “**زَلَمَ** - **يَزْلِمُ**”dan, mef‘ûl mânasında ism-i fiil: **زُلِم** edilmiş şey: çıkıntılar veya tümsekler olmaksızın yuvarlak kenarlı, yontulmuş, düzeltilmiş (şey). Ve o, ıstılah olarak, **السهام**dan, **الاستقسام** için, yani kura çekmeyi yürütmek ve talih ile bahtı beyan etmek ve **الاستخارة** (yapacak mı yapmayacak mı) için kullanılanlara verilen addır.

**أَزْلام**: “**زَلَم**”ın çoğulu.

Not: Şam lehçesinde, “**زَلَمَة**” lafzı, çevik yapılı, endamı zarif olan ferde söylenir; çoğulu “**زُلـُم**”dur.

“**زَلَمَ** - **يَزلِمُ**” lafzının mânası, şu mânaya yaklaşır: rejim yaparak boyunu ve endamını güzelleştirir; böylece ondan yağlı tümsekleri ve çıkıntıları giderir.

Lafız, “bir şeyden küçük parçaları, yontma, oyma ve törpüleme ile küçük parçalar şeklinde koparıp çıkarma ve onları şeyden giderme; onu hacimli bir biçimde şekillendirme” grubuna mensuptur; bunlar:
**خَضَد** - **يَخْضِدُ**، **قَلَمَ** - **يَقْلِمُ**، **زَلَمَ** - **يَزْلِمُ**، **نَحَتَ** - **يَنْحِتُ**، **سَحَلَ** - **يَسْحَلُ**، **قَدَحَ** - **يَقْدَحُ**

zlm - **أزلام**
﴿Size ölü (hayvan), kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına kesilen, boğulmuş, vurulup öldürülmüş, düşüp ölmüş, boynuzlanmış ve yırtıcı hayvanın yediği (hayvan) —ancak (yetişip) boğazladıklarınız müstesna—, dikili taşlar üzerinde kesilen ve **الأزلام** ile fal/kura aramanız haram kılındı; işte bu fısktır. Bugün kâfirler dininizden ümit kesmiştir; onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım ve size din olarak İslâm’ı razı oldum. Kim açlık sıkıntısında, günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir (3)﴾ **المائدة**
﴿Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve **الأزلام** ancak şeytan işinden bir pisliktir; ondan kaçının ki kurtuluşa eresiniz (90)﴾ **المائدة**

**مختار الصحاح**
● [**زلم**] ز ل م: **الزَّلَمُ** (iki fetha ile): **القدح**; yine **الزُّلَمُ** (زاي’nin dammesiyle); çoğulu **الأَزْلاَمُ**dur; ve o, cahiliye ehlinin kendisiyle **يستقسمون** oldukları oklardır.

**ملخص اللسان**
1. **الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**: üzerinde tüy bulunmayan **القِدْح**; çoğulu **أَزْلام**.
2. Yine **الزُّلَمُ**, **الزاي**’nin dammesiyle; çoğulu **الأَزْلامُ**dur; ve o, cahiliye ehlinin kendisiyle **يستقسمون** oldukları oklardır.
3. **زَلَّمَ** **القِدْحَ**: onu düzledi ve yumuşattı.
4. **زَلَّمَ** **الرَّحَى**: onu döndürdü ve onun kenarlarından aldı;
5. “**زَلَّمْتُ** **الحجر**” yani: onu kestim ve **الرَّحَى** için ıslah ettim. Dedi ki: Bu, onların “هو العبدُ **زُلْمَةً**” sözünün aslıdır.
6. Her ne ki ustaca yapılmış ve kenarlarından alınmışsa, muhakkak **زُلِّم** edilmiştir.
7. “**قِدْحٌ مُزَلَّمٌ**” ve “**قِدْحٌ زَلِيمٌ**” denir; eğer yontulmuş, boyu ve yapımı güzel yapılmışsa.
8. “**عَصاً مُزَلَّمَةٌ**”; ve “Onun okunu ne güzel **زَلَّمَ** etti.”
9. **الأَزْلامُ**, cahiliyede Kureyş’e ait idi; üzerinde emir ve nehiy, “yap” ve “yapma” yazılı idi; **زُلّمَتْ** ve düzlenmişti; Kâbe’ye konulmuştu; onunla evin hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde, hizmetkâra gelir ve derdi ki: “Bana bir **زَلَماً** çıkar.” O da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir **قِدْحُ**u çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer nehiy **قِدْحُ**u çıkarsa, istediğinden vazgeçerdi. Bazen adamın yanında iki **زَلَمانِ** olur, onları kılıfına koyardı; **الاستقسام** istediğinde ikisinden birini çıkarırdı;
10. **المُزَلَّمُ**: kuyruğu kısa olan.
11. Erkeklerden **المُزَلَّمُ**: kısa, hafif, zarif; küçük **القِدْح**a benzetilmiştir.
12. “**فرس مُزَلَّمٌ**”: yaratılışı güçlü olan.
13. Adam için, heyeti hafif olduğunda; ve uzun olmayan kadın için: “**رجل مُزَلَّمٌ**” ve “**امرأَة مُزَلَّمَة**”, “**مُقذَّذَةٍ**” gibi.
14. **زَلَّمَ** gıdasını: onu kötü yaptı; bu yüzden cismi küçüldü. Ve dediler ki: “هو العبد **زُلْماً**; **وزُلْمَةً** ve **وزُلَمَةً** ve **وزَلْمَةً** ve **وزَلَمَةً**” yani: boyu kölenin boyu, ölçüsü onun ölçüsü; ve denildi ki: mânası, sanki köleye benzer, hatta sanki o odur;
15. **المُزَنَّمُ**: kulağın ucundan kesilmiş olan.
16. **ازْدَلَم** falan, falanın başını; yani onu kesti.
17. Allah onun burnunu **زَلَم** etti.
18. Sığırın **أَزْلامُ**u: ayaklarıdır.
19. **زَلَمَ** kabı: onu doldurdu;
20. **فازْلَمَّ**: yani hızlıca gitti; **المُزْلَئِمُّ**: gidip geçen.
21. Falan geçti; **يَزْلِم** **زَلَماناً**: hızlanır.

**لسان العرب**

● - زلم: **الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**: üzerinde tüy bulunmayan **القِدْح**; çoğulu **أَزْلام**.      Cevherî: **الزَّلَمُ**, harekeli olarak, **القِدْح**tır; şair dedi ki:
     “Geceyi ona katlanarak geçirir, **الزَّلَمْ** gibi bir delikanlı,
     ne deve güdücüsüdür ne de koyun.”
     Dedi ki: **الزُّلَمُ** da böyledir; **الزاي**’ın dammesiyle; çoğulu **الأَزْلامُ**dur; bunlar, câhiliye ehlinin kendileriyle fal açtıkları oklardır.
     Ve **زَلَّمَ القِدْحَ**: onu düzeltti ve yumuşattı. Ve **زَلَّمَ الرَّحَى**: onu döndürdü ve onun kenarlarından aldı; Zû’r-Rumme dedi ki:
     “Çakılı, çukur bir yerdeki kızgın taşlardan dağıtır,
     uyku değirmenleri gibi; onları kazmalar düzeltmiştir.”
     (* “**مجمرات وقيعة**” sözü: lafız ve ضبط bakımından doğrusu budur; daha önce **رقد** maddesinde geçen ise tahriftir.)
     Devenin toynağını **الرَّحَى**’ya benzetti; yani kazmalar ve külünkler onun kenarlarından almış ve onu düzeltmiştir. Ve **زَلَّمْتُ الحجر**: yani onu kestim ve **الرَّحَى** için ıslah ettim. Dedi ki: Bu, onların “**هو العبدُ زُلْمَةً**” sözünün aslıdır. Ve denildi ki: Her ne ki ustaca yapılmış ve kenarlarından alınmışsa, muhakkak **زُلِّم** edilmiştir. Ve denir: **قِدْحٌ مُزَلَّمٌ** ve **قِدْحٌ زَلِيمٌ**, eğer yontulmuş ve onun yontması ve yapımı iyi yapılmışsa; ve **عَصاً مُزَلَّمَةٌ**; ve onun okunu **زَلَّمَ** edişi ne güzeldir.
     Aziz tenzilde: “**وأَن تَسْتَقْسِموا بالأَزلامِ ذلكم فسق**”; Ezherî, Allah ona rahmet etsin, dedi ki: **الاستقسام** kendi yerinde zikredilmiştir; **الأَزْلامُ** ise câhiliyede Kureyş’e aitti; üzerinde emir ve nehiy ve “yap” ve “yapma” yazılıydı; **زُلّمَتْ** ve düzeltildi ve Kâbe’ye konuldu; onunla Beyt’in hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk yahut nikâh istediğinde hizmetkâra gelir ve: “Bana bir **زَلَماً** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir **قِدْح**’ı çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer nehiy **قِدْح**’ı çıkarsa, istediğinden vazgeçerdi. Bazen adamın yanında iki **زَلَمانِ** olur, onları sadağına koyardı; fal açmak istediğinde ikisinden birini çıkarırdı. Hutay’e, Ebû Mûsâ el-Eş’arî’yi överken dedi ki:
     “Kuşu ürkütmez; yanından uğur kuşu olarak geçse bile,
     ve bana bir payı **أَزْلامِ** ile taksim ettirmez.”
     Ve Tarafe dedi ki:
     “**الأَزْلامَ**ı fal açarak aldı,
     derken onun **زَلَم**’ı ikisinin en azgınını getirdi.”
     Ve denir: Falan bize uğradı, iki **زَلَماناً** **يَزْلِم** eder.
     (* “**يزلم زلماناً**” sözü: yani hızlanır.)
     Ve iki **حَذَماناً** **يَحْذِم** eder. İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi ki:
     “… sanki o, * sıçrayan iri maymunlar yahut kısa kuyruklu bir kaçıştır.”
     Dedi ki: **الربابيح** iri maymunlardır; tekili **رُبَّاح**tır. Ve **المُزَلَّمُ**: kısa kuyrukludur. İbn Sîde: Erkeklerden **المُزَلَّمُ**, kısa, hafif, zarif olandır; küçük **القِدْح**a benzetilmiştir. Ve **فرس مُزَلَّمٌ**: yaratılışı güçlü olandır. Ve denir: heyeti hafif olan erkeğe ve uzun olmayan kadına: **رجل مُزَلَّمٌ** ve **امرأَة مُزَلَّمَة**; **مُقذَّذَةٍ** gibi. Ve **زَلَّمَ غِذاءه**: onu kötü yaptı; bunun için cismi küçüldü. Ve dediler ki: **هو العبد زُلْماً**; Lihyânî’den; ve **زُلْمَةً** ve **زُلَمَةً** ve **زَلْمَةً** ve **زَلَمَةً**: yani boyu kölenin boyu, ölçüsü onun ölçüsü; ve denildi ki: manası, sanki köleye benzer; hatta sanki o odur; Lihyânî’den. Dedi ki: Bu, nekirede de söylenir; cariyede de böyledir. Ve **الصحاح**’ta: yani kölenin boyuna göre biçimlenmiştir. Denir: “Bu köle, ey delikanlı, **زُلْماً**dır”; yani boyca ve ölçüce; ve denildi ki: bütün bunların manası “gerçekten”dir. Ve **عطاء مُزَلَّم**: azdır. Ve **زَلَّمْتُ عطاءه**: onu azalttım. Ve **المُزَلَّم**: kısa adamdır. İbnü’l-A‘râbî: **المُزَلَّمُ** ve **المُزَنَّمُ**, küçük cüsseli olandır; ve **المُزَلَّمُ**, kötü beslenmiş olandır.
     Ve **الزَّلَمَةُ**: koyunun boğazında asılı bir şeydir; eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**dir; ve ben onu **زَنَّمْتُ**. Ve şu beyit okundu:
     “Geceyi ona katlanarak geçirir, **الزَّلَمْ** gibi bir delikanlı.”
     Leys dedi ki: **الزَّلَمَة** keçilerde boğazlarında küpe gibi asılı olur; onun iki **زَلَمتان**ı vardır. Eğer kulakta olursa o **زَنَمَةٌ**dir, **النون** ile; sıfatı **أَزْلَمُ** ve **أَزْنَمُ**dur; dişisi **زَلْماء** ve **زَنماء**dır. Ve **المُزَنَّمُ**: kulağın ucundan kesilmiş olandır.
     Ve develerden **المزَلَّمُ** ve **المُزَنَّم**: kulağı kesilip ona bir **زَلَمَةٌ** yahut **زَنَمَةٌ** bırakılan kimsedir; Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, ancak onların kıymetlilerinde yapılır. Ve **شاة زَلْماء**: **زَنْماء** gibidir; erkeği **أَزْلَمُ**dur. İbn Şümeyl: Falan, falanın başını **ازْدَلَم** etti; yani onu kesti. Ve Allah onun burnunu **زَلَم** etti.
     Ve **أَزْلامُ البقر**: onun ayaklarıdır; inceliğinden dolayı ona **أَزْلامٌ** denilmiştir; **أَزْلامِ القِداح**a benzetilmiştir. Ve **الزَّلَمُ** ve **الزُّلَمُ**: tırnaktır (**الظِّلْفُ**); sonuncusu Kurâ‘dan; çoğulu **أَزْلامٌ**dur; bazısı bunu sığırın tırnaklarına tahsis etmiştir.
     Ve **الزَّلَمُ**: tırnakların arkasındaki **الزَّمَعُ**dır; çoğulu **أَزْلام**dır; dedi ki:
     “Yerde onun **أَزْلامُهُ** kayar,
     tıpkı **القَدَمُ الآزِحَهْ** kaydığı gibi.”
     **الآزِحَةُ**: ayak tabanı çukurunun eti çok olan (ayaktır); onu **أَزْلامِ القِداحِ**a benzetti; tekili **زَلَمٌ**dur; o da yontulmuş **القِدْح**tır (**القِدْح المَبْرِيّ**). Ahfeş dedi ki: **الأَزْلامِ**ın tekili **زُلَم** ve **زَلَم**dır. Hicret hadîsinde: Sürâka dedi ki: “Bir **زُلَماً** çıkardım”; bir rivayette: “**الأَزْلامَ**”; bunlar câhiliyede bulunan **القِداح**tır: Onlardan bir adam, onları kendisine ait bir kaba koyardı; yolculuk yahut gidiş yahut önemli bir iş istediğinde elini sokar ve onlardan bir **زُلَماً** çıkarırdı; eğer emir çıkarsa işine giderdi; eğer nehiy çıkarsa ondan vazgeçer ve yapmazdı.
     Ve **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**: dehrdir; ve denildi ki: şiddetli dehr; ve denildi ki: şiddetli acı; ve denildi ki: belâlar ve ölümler kendisine bağlı olandır. Yakub dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü ölümler ona asılıdır, ona tâbidir. Ahtal dedi ki:
     “Ey Bişr, eğer sizden bir menzilde olmasaydım,
     **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** iki elini üzerime atardı.”
     Ve o, **الأَزْنَمُ الجَذَعُ**dır. Kim onu **النون** ile söylerse, manası: ölümler ona asılıdır; bunu koyunun **زَنَمَةِ**sinden almıştır. Kim **الأَزْلَم** derse, onun hafifliğini kastetmiştir. İbn Berrî dedi ki: Abbâs b. Mirdâs da dedi ki:
     “Ben, senin için bir yeme görüyorum ki ona ancak,
     oburdan, **الأَزْلَمُ الجَذَع** dayanır.”
     Dedi ki: Ve denildi ki: Beyit, Mâlik b. Rabî‘a el-Âmirî’nindir; onu Ebû Hubâşe Âmir b. Ka‘b b. Abdillâh b. Ubeyy b. Kilâb’a söyler. Ve **الأَزْلَمِ الجَذَعِ**ın aslı **الوَعِلُ**dür. Ve **الوعِل**e **مُزَلَّم** denir. Ve dedi ki:
     “Eğer bir diri kurtulacak olsaydı, kurtulurdu,
     onun baykuşundan, **المُزَلَّمُ الأَعْصَمُ**.”
     Ve zikredilmiştir ki **الوُعول** ve **الظّباء** için diş düşmez; bu yüzden onlar daima **جُذْعان**dır; ancak onların muradı, dehrin tek bir hâl üzere olmasıdır. Ve dediler ki: Onu **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** ve **الأَزْنَمُ الجَذَعُ** helâk etti; yani dehr onu helâk etti; bu, dönüp gittiği, geçtiği ve ondan ümit kesildiği zaman söylenir. Ve denir: Ona **الأَزْلَمَ الجَذَعَ** gelmem; yani ona asla gelmem. Manası: dehr, hâli üzere bâkidir; uzun müddet boyunca değişmez; bu yüzden o, daima **جَذَعٌ**dır, yaşlanmaz (**لا يُسِنُّ**).
     Ve **الزَّلْماء**: dişi dağ keçisidir (**الأُرْوِيَّةُ**); ve denildi ki: doğanların dişisi (**أُنثى الصُّقور**); ikisi de Kurâ‘dan.

Ve **زَلَمَ الإناء**: onu doldurdu; bu, Ebû Hanîfe’dendir. Ve **زَلَمْتُ الحوض**; o da **مَزْلومٌ**dur, onu doldurduğum zaman; ve dedi ki:

Hâbiye, **الثَّغَبِ المَزْلوم** gibi.

Ebû Amr: **الأَزْلامُ** **الوِبار**dır; onun teki **زَلَمٌ**dur; ve **قُحَيْفٌ** dedi ki:

**الأَزْلامِ** ile, kel bir başın tepesinde geceleyip kalır,
ve korkuların sakınmadığın şeyi arar.

Ve **سَطِيحٍ** hadîsinde:

Yahut bir fâd; böylece onunla **شَأْوُ العَنَنْ** **فازْلَمَّ** etti.

İbnü’l-Esîr dedi ki: **فازْلَمَّ** yani hızlıca gitti; aslında onda **ازْلأَمَّ** vardır; hafifletme için hemzeyi düşürdü; ve denildi ki: aslı **ازْلامَّ**dır, **أشْهابَّ** gibi; hafifletme için elifi düşürdü; ve denildi ki: **أزلَمَّ** kabzetti; ve **العَنَنُ**: ölüm; yani ona ölüm arız oldu da onu kabzetti.

Ve **زُلَيْم** ve **زَلاَّمٌ**: iki isimdir.

Ve **ازْلأَمَّ القومُ ازْلِئْماماً**: göçtüler; **العجاج** dedi ki:

İşleri yüklendiler de **فازْلأَمُّوا**.

Ve **المُزْلَئِمُّ**: giden, geçip giden; ve denildi ki: yürüyüşünde yahut başkasında yükselen olandır; **كُثَيِّر** dedi ki:

Onlardan konaklayan(ın) ayak tabanları,
uzaklaştırılmış olan yerin mekânına değdi de **فازْلأَمَّت**.

Yani gitti de geçti; ve denildi ki: yürüyüşünde yükseldi. Ve adam için, kalkıp doğrulduğu zaman, denilir: gerçekten **ازْلأَمَّ**. Ve **ازْلأَمَّ النهار**: yükseldiği zaman. **وزْلأَمَّت الضُّحى**: yayıldı.

Cevherî: **ازْلأَمَّ القومُ إزْلِئماماً** yani hızlıca yüz çevirdiler. Ve **ازْلأَمَّ الشيءُ**: dikildi. Ve **ازْلأَمَّ النهار**: onun kuşluk aydınlığı yükseldiği zaman; ve **شَأْوِ العَنَنِ** hakkında denildi ki: o, ölümün yaratılmışlara karşı çıkmasıdır.

مقاييس اللغة:
(**زلم**) **الزاء** ve **اللام** ve **الميم**, pürüzsüzlükte bir incelik ve dakikliğe delâlet eden bir asıldır. Ve şey ondan şâz olabilir. Asıl, **الزَّلَمْ** ve **الزُّلَم**’dır: onunla kura çekilen bir ok. Ve bunu câhiliyyede yaparlardı; İslâm’da ise bu, O’nun (azze ve celle) sözüyle haram kılındı: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. Lebîd’in sözüne gelince:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
denilir ki o, ineğin tırnaklarını kastetmiştir; bu, teşbih üzerinedir.
Ve derler: **رجلٌ مُزَلَّمٌ**: zayıf. Ve **الزَّلَمة**: keçinin boynundan sarkan şey; onun iki **زَلمتان**’ı vardır. Ve **الزَّلَمُ** dahi: tırnağın arkasında bulunan **الزَّمَع**. Ve babdan **المُزَلَّم**: kötü gıdalı (beslenmesi kötü olan); ona bu ancak, zayıflayıp inceldiği için denilmiştir. “**هو العبد زَُلْمَةً**”([2]) sözlerine gelince, bir kavim dedi ki: mânâsı, kullukta hâlistir; asıl ise, tırnakların arkasındaki **الزَّمَع**’a benzetilmiş olmasıdır. **الأزْلَم الجَذَع**’a gelince, denilir ki o, zamandır; ve denilir ki aslan **الأزلم الجَذَع** diye adlandırılır.([3])

القاموس المحيط:
**الزَّلَمُ**, harekeli olarak ve **صُرَد** gibi: tırnak; yahut onun arkasındaki (şey); ve üzerinde tüy olmayan bir ok; ve câhiliyyede onunla kura çektikleri oklar; çoğulu **أزْلامٌ**. Ve **زَلَّمَهُ تَزْليماً**: onu düzeltti ve yumuşattı; ve değirmeni döndürdü ve onun kenarlarından aldı; ve onun gıdasını kötüleştirdi. Ve **كمُعَظَّمٍ**: kısa, hafif, zarif; ve yaratılışı güçlü at; ve kulağın ucundan kesilmiş (olan); bu, değerli develerde ve koyunlarda yapılır; o (erkek) **أزْلَمُ**’dır, o (dişi) **زَلْماءُ**’dır. Ve okun sanatı ve yontusu güzel yapılmış olanı; **الزَّليمِ** gibi; ve dağ keçisi; ve küçük cüsseli. Ve “**هو العبدُ زَلْمَةً**”, zamme ile de ve hareke ile de (söylenir); yani boyu kölenin boyu gibidir; yahut ayak izi onun ayak izi gibidir; yahut onu andırır, sanki o odur; cariye de böyledir. Ve **الزَّلَمُ**, harekeli olarak ve **صُرَد** gibi: **الوِبارِ**’ın bir teki; çoğulu: **أزْلامٌ**. Ve **زَلَمَتا العَنْزِ**: onun **زَنَمتاها**’sı. Ve dağ keçisine ve belâları çok olan şiddetli zamana: **الأَزْلَمُ الجَذَعُ** denilir.
Ve **الزَّلْماءُ**: **الأُرْوِيَّةُ**; ve doğanların dişisi. Ve **المُزْلَئِمُّ**, **مُشْمَعِلٍّ** gibi: gidip geçmiş olan; yahut yürüyüşte veya başkasında yükselen; ve göçen. Ve **ازلأَمَّ الضُّحَى**: yayıldı. Ve **زُبيرٍ** ve **شَدَّادٍ** gibi: iki isim. Ve **زَلَمَ**: hata etti; ve kabı: doldurdu; ve bağışını: azalttı; ve burnunu: kesti. Ve **ازْدَلَمَ أنْفَهُ**: onu kökünden kesti; ve başını: kesti. Ve **الزَّلَمُ**, harekeli olarak: Şehrizûr yakınında bir dağ; ve tohumu da çiçeği de olmayan bir bitki; yer altındaki köklerinde yassı, tatlı, parlak bir tane vardır.

تاج العروس:
(**الزلم** harekeli olarak ve **صرد** gibi) ve bu, Kurâ‘dan (nakildir). (**الظلف**) ve bazısı onu sığırın tırnaklarına tahsis etti. (yahut) o, (**الزمع**)dır ki o, (onun) (**خلفه**)sindedir. Ve **الزلم** ve **الزلم**: (üzerinde tüy olmayan bir ok) ve o, (câhiliyyede onunla kura çektikleri oklar)dır; (çoğulu) yani hepsinin çoğulu: **أزلام**. Allah Teâlâ dedi: **وأن تستقسموا بالازلام ذلكم فسق**. Ezherî dedi: **الازلام**, câhiliyyede Kureyş’e aitti; üzerinde “emir” ve “nehiy” ve “yap” ve “yapma” yazılıydı; ve **زلمت** ve düzeltildi ve Kâbe’ye konuldu; onunla Beyt’in hizmetkârları (sedeneler) ilgilenirdi. Bir adam yolculuk veya nikâh istediğinde, hizmetkâra gelir ve “bana bir **زلما** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer “emir oku” çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer “nehiy oku” çıkarsa, istediğinden oturup vazgeçerdi. Bazen adamla birlikte iki **زلمان** olurdu; onları sadağına koyardı; kura istemek istediğinde, ikisinden birini çıkarırdı. Hutay’e dedi:
لم يزجر الطيران مرت به سنحا * ولا يفيض على قسم بأزلام
ve Tarafe dedi:
أخذ الازلام مقتسما * فأتى اغواهما زلمه
ve Ezherî dedi: âyetin mânâsında, yani iki işten birinde sizin için taksim edilmiş olanı **الازلام** cihetinden talep etmenizdir. Ve Müerric ve ehl-i lugattan bir cemaat dedi ki: **الازلام**, kumar oklarıdır; dedi ki: bu bir vehimdir; bilakis onlar, emir ve nehiy oklarıdır. Ve buna, Tehzîb’de zikredilmiş olan Surâka b. Cu‘şem el-Mudlicî hadisiyle delil getirdi; uzunluğundan dolayı onu terk ettim. (**وزلمه تزليما سواه ولينه**) böylece o **مزلم**’dir. Ve denildi ki: her ne ki hazfedilip harflerinden alınmışsa, muhakkak **زلم** edilmiştir. (ve) **زلم**: (değirmeni döndürdü ve onun kenarlarından aldı). Zû’r-Rumme dedi:
تفض الحصى عن مجمرات وقيعة * كأرحاء وقد زلمتها المناقر
devenin ayağını, kenarlarından kazmaların aldığı, düzeltip yonttuğu değirmene benzetti. Ve **زلمت الحجر**: yani onu kesti ve değirmene uygun hâle getirdi. (ve) **زلم**: (gıdasını kötüleştirdi); bu sebeple cüssesi küçüldü; o **مزلم**’dir. (ve) **الزملم** (**معظم** gibi): kısa, hafif, zarif; **المحكم**’de olduğu üzere küçük oka benzetildi. (ve) **المزلم**: (yaratılışı güçlü at); **المحكم**’de olduğu üzere; bazı nüshalarda “**المتلزز الخلق**”. (ve) **المزلم**: (kulağın ucundan kesilmiş olan); **المزنم** de böyledir. Ebû Ubeyd dedi: ancak (bu, değerli develerde yapılır); kulağı kesilir ve ona bir **زلمة** yahut **زنمة** bırakılır. (ve) Ebû Ubeyd’den başkası (koyunlarda) da ziyade etti. (ve o) **أزلم**’dir: yani koyunun erkeği; (ve o) **زلماء**’dır: **زنماء** gibi. (ve) **المزلم**: (ok) … ve (sanatı ve yontusu güzel yapılmış olan; **الزليم** gibi). “**قدح زليم ومزلم**” denilir; Cevherî bunu İbn Sikkît’ten nakletti. (ve) **المزلم**: (dağ keçisi). Şair dedi:
لو كان حى ناجيا لنجا * من يومه المزلم الاعصم
(ve) **المزلم**: (küçük cüsseli); İbnü’l-A‘râbî’den, **المزنم** gibi. (ve) denilir: (**هو العبد زلمة**) fetha ile; (ve zamme ile ve hareke ile (de söylenir); yani boyu kölenin boyu gibidir); Cevherî nakletti; Tehzîb’de “**العبيد**”. (yahut ayak izi onun ayak izi gibidir). Kisâî dedi: yani “hakikaten”, Sıhâh’ta olduğu üzere. (yahut) mânâsı: (onu andırır), ta ki (sanki o odur); Lihyânî’den. Denilir ki bu, nekirede söylenir. (ve aynı şekilde) (cariyede) de. Abdüsselâm el-Basrî’nin hattıyla okudum; metni şudur: Asma‘î “**هو العبد زلمة**” der; merfû, tenvinsiz. İbnü’l-A‘râbî “**هو العبد زنمة**” der; nasb ile ve tenvin ile. (**والزلم** harekeli olarak ve **صرد** gibi: **الوبار**’ın bir teki; çoğulu **أزلام**) Ebû Amr’dan. Ve Kuhayf’e ait şu beyti şâhid getirdi:
يبيت مع الازلام في رأس حالق * ويرتاد ما لم تحترزه المخاوف
Cevherî, **الزلم** ile **صرد** gibi olanla yetindi; onu Ebû Amr’dan nakletti. (**وزلمتا العنز**) harekeli: (**زنمتاها**). Halîl dedi: **الزلمة**, keçilerde boğazlarında, küpe gibi asılı olur; onun iki **زلمتان**’ı vardır. Eğer kulakta olursa, o **زنمة**’dir, **النون** ile; Sıhâh’ta olduğu üzere. (ve dağ keçisine) asıl üzere; (ve zamana) Sıhâh’ta olduğu üzere; başkası “(şiddetli)”yi ziyade etti. Ve denildi: şiddetli acı olan; ve denildi: o, (belâları çok olan)dır; ölümler de teşbih üzere. (**الازلم الجذع**). Ya‘kûb dedi: ona bu ad verildi; çünkü ölümler ona bağlanmış, ona tâbidir. Ve Cevherî, Ahtal’dan şu beyti şâhid getirdi:
يا بشر لو لم أكن منكم بمنزلة * ألقى على يديه الازلم الجذع
ve **النون** ile de rivayet olunur. Ve dediler: “onu **الازلم الجذع** helâk etti” ve “**الازنم الجذع**”; yani zaman onu helâk etti. Bu, dönüp giden, ölen ve ondan ümit kesilen şey için söylenir. Ve “ona **الازلم الجذع** gelmem” denilir: yani ebediyen. Mânâ: zaman, hâli üzere bâkidir; uzun müddetine rağmen değişmez; o, ebedî bir **اجذع**’dır; yaşlanmaz. (**والزلماء**: **الاروية** ve) denildi: (doğanların dişisi); ikisi de Kurâ‘dan. (**والمزلئم** **كمشمعل**: gidip geçmiş olan; yahut yürüyüşte veya başkasında yükselen). Kesîr dedi:
تأرض أخفاف المناخة منهما * مكان التى قد بعدت فازلامت
yani gitti, geçti. Ve denildi: yürüyüşünde yükseldi. (ve) **المزلئم**: (göçen); Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti. Başkası dedi: o, hızlıca giden kimsedir. (ve **ازلام الضحى**) nüshalarda böyledir; doğrusu: **وازلامت الضحى**. (yayıldı). Sıhâh’ta: **ازلام النهار**: kuşluğu yükseldi. (ve) **زليم** ve **زلام** (**زبير** ve **شداد** gibi: iki isim). Ve **زلم**: (**أخطأ**); ve **زلم**: (kabı) Sıhâh’ta: havuzu (doldurdu); o **مزلوم**’dur. Şu (beyit)te:
جابية كالثغب المزلوم
(ve) **زلم**: (bağışı azalttı); Sıhâh’ta olan, şeddelidir. (ve) İbn Şümeyl dedi: **زلم**: (burnunu), eğer (kesti) ise; ve **ازدلم أنفه**: onu kökünden kesti; ve **ازدلم**: (başını), onu kesti. İbn Şümeyl’in nassı: **ازدلم رأسه**: yani onu kesti. Ve “Allah onun burnunu **زلم** etti”. (**والزلم** harekeli: Şehrizûr yakınında bir dağ) ve (**الزلم**: tohumu da çiçeği de olmayan bir bitki; yer altındaki köklerinde yassı, tatlı, parlak bir tane vardır). *Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الزلم** hareke ile, şiddetli, hafif delikanlı; çoğulu **أزلام**. Şair dedi:
بات يقاسيها غلام كالزلم * ليس براعى ابل ولا غنم
ve **المزلمة** **معظمة** gibi: yontusu güzel yapılmış değnek. Ve “falanca bize uğradı; **يزلم زلمانا** ve **يحذم حذمانا**” (denilir). Ve **المزلم** **معظم** gibi: kısa kuyruklu; İbn Sikkît’ten. Ve erkeğe, eğer görünüşü hafif ise; ve kadına, eğer uzun boylu değilse: **رجل مزلم** ve **امرأة مزلمة** denilir; **مقدذة** gibi; Cevherî bunu İbn Sikkît’ten nakletti. Ve “**هو العبد زلمة**” zamme sonra fetha ile (de söylenir); Cevherî nakletti; böylece dört lugattır. Ve Lihyânî’den nakledildi: “**هذا العبد زلما يافتى**” zamme ile; yani boyca ve ayak izince; ve denildi: bütün bunun mânâsı “hakikaten”dir. Ve **عطاء مزلم**: az (bağış). Ve mecazdandır: **أزلام البقر**: onun ayakları; inceliklerinden dolayı onlara bu ad verildi; okların **أزلام**’ına benzetildi. Ve **الاساس**’ta: kuvvetleri ve sertlikleri sebebiyle adlandırıldı. Ve Lebîd’den şu beyti şâhid getirdi:
حتى إذا حسر الظلام وأسفرت * بكرت تزل عن الثرى أزلامها
ve **تزليم الاناء**: onu doldurmak; Ebû Hanîfe’den. Ve **ازلم** **احمر** gibi: hızlıca gitti; **ازلام** gibi; **احمار** gibi. Ve **ازلم** dahi: kabzetti. Ve bir adam için, kalkıp doğrulduğunda: “**قد ازلام**” denilir. Ve **الازلم**, Mısırlı hacının menzillerinden biridir; orada bitki bitmediği için onunla adlandırıldı; sanki o, **الزلم**’dandır; o da tüyü olmayan oktur; yol ehli erbabı onu böyle zikretti; şeyhimiz de onu böyle nakletti. *Ben dedim: doğrusu onda **أزنم**’dir, **النون** ile; Kadı’l-kudât Şemseddîn Muhammed b. Muhammed b. Zuhayriddîn et-Trablusî el-Hanefî, menâsikinde onu böyle ضبط etti; bu yakında gelecektir. Ve **الزلومة**: sarkan et; âmiyye (halk dili).*
