# زمت (ز-م-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - م - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والتاء والميم معهما
ز م ت مستعمل فقط
زمت:
الزَّمِيتُ: السّاكن، والمُزَمَّتُ: السّاكت، وفيه زَماتهٌ، والزِّمِّيت أيضاً، قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ ضامنٌ زِمِّيت

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **التاء** ve **الميم** onlarla birlikte

ز م ت yalnızca kullanılmıştır

**زمت**:

**الزَّمِيتُ**: sakin (hareketsiz); ve **المُزَمَّتُ**: susan; ve onda **زَماتهٌ** vardır; ve **الزِّمِّيت** de (böyledir). Dedi ki:

Ve kabir, kefil bir kayın (hısımlık)tır; **زِمِّيت**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَميتُ: الوَقورُ. قال الراجز:
والقَبْرُ صِهْرٌ ضامِنٌ زَميت
والزِمِّيتُ مثال الفِسِّيقِ أوقر من الزَميتِ. وفلانٌ أَزْمَتُ الناس، أي أَوْقَرَهُمْ. وما أشَدّ تَزَمُّتَهُ.

##### Türkçe

**الزَميتُ**: vakur olan. Râciz dedi ki:
Ve kabir, damın (kefil) bir sıhrıdır; **زَميت**.

**والزِمِّيتُ** **مثال** **الفِسِّيقِ**: **الزَميتِ**’ten daha vakurdur. Ve falan, insanların **أَزْمَتُ**’udur; yani onların en vakurudur. Ve onun **تَزَمُّتَهُ** ne şiddetlidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ت م
زمت ، متز
استعمل من وجوهه : زمت متز .
زمت : قال الليث : الزَّمِيت : السَّاكت . ورجل متزمِّت وزِمِّيت ، وفيه زَماتَةٌ .
وقال ابن بُزُرج : الزُّمَّتُ : طائر أسوَد يتلوّن في الشمس ألواناً ، أحمرُ المِنقار والرِّجْلين دُونَ الغُداف شيئاً . ويقال : ازْمَأَتَّ يَزْمَئِتُّ ازمِئْتاتاً : فهو مُزمئت : إذا تلوَّن ألواناً متغايرة .
وقال ابن الأعرابي : رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت : إذا تَوَقَّر في مَجلِسه .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان مِن أَزْمَتِهم في المَجْلس ، أي : من أَرْزَنِهِمْ وأَوْقَرِهم ، وأنشد غيره في الزِّمِّيت بمعنى الساكت :
والقبرُ صِهْرٌ ضامِنٌ زِمِّيتُ
ليس لمن ضُمّنه تربيت
متز : أهمَله الليث .
وقال ابن دُرَيد : مَتزَ فلانٌ بسَلْحِه : إذا رَمَى به ، ومَتَس بسَلْحِه مِثْله ولم أسمعهما لغيره .
والزاي قد أهمِلت مع الظاء ومع الذال ومع الثاء إلى آخر الحروف .

##### Türkçe

ز ت م
**زمت** ، **متز**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **زمت** **متز** .

**زمت** : Leys dedi: **الزَّمِيت**: susan (kimse)dir. Ve **متزمِّت** ve **زِمِّيت** (olan) bir adam; onda **زَماتَةٌ** vardır.
İbn Büzürc dedi: **الزُّمَّتُ**: güneşte renkten renge giren siyah bir kuştur; gagası ve ayakları kırmızıdır; **الغُداف**’dan biraz aşağıdır. Ve denilir: **ازْمَأَتَّ** **يَزْمَئِتُّ** **ازمِئْتاتاً**: o hâlde o **مُزمئت**’tir; yani birbirinden farklı renkler ile renkten renge girdiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَمِيت** ve **زِمِّيت** bir adam: meclisinde vakar gösterdiği zaman.
Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: mecliste onların **أَزْمَتِهم**’inden idi; yani onların en ağırbaşlısından ve en vakurlusundan. Ve başkası, susan mânâsında **الزِّمِّيت** hakkında inşad etti:
Ve kabir, bir sıhırdır; zâmin, **زِمِّيت**’tir
Kendisine toprak yığılan için (artık) terbiye yoktur

**متز** : Leys onu ihmal etti.
İbn Düreyd dedi: Bir kimse **مَتزَ** kendi **سَلْحِه** ile: onu attığı zaman. Ve **مَتَس** kendi **سَلْحِه** ile: onun benzeridir; ve ikisini de ondan başkası için işitmedim.

Ve **الزاي** , **الظاء** ile ve **الذال** ile ve **الثاء** ile, harflerin sonuna kadar, ihmal edilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve**الميم** ve**النون** tek bir asıldır; vaktin bir vaktine delâlet eder. Bundan **الزَّمان**dır; o da **الحِين**dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve**زَمَن** denir; cem‘i **أَزمانٌ** ve**أزمنَة**dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Ve derler: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" bununla müddetin uzaması kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**ya gelince; onun aslı **الضّاد**dadır; o da **الضَّمَانة**dır. Kıyasına göre **الضّاد**da yazılmıştır.
(**زمت**) **الزاء** ve**الميم** ve**التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o ibdâl babındandır. Derler: **رجلٌ زَمِيت** ve**زِمِّيت**; yani **سِكّيت**. Bu hususta **الزاء** **صاد**dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**tir.
(**زمج**) **الزاء** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **الزُّمَّج**: kuş([3]). Ve**الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslında **الكاف** vardır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak **جَزَمْتُهُ**dur. Onun zikri geçti.
(**زمح**)([4]) **الزاء** ve**الميم** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.
(**زمخ**) **الزاء** ve**الميم** ve**الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek olandır. **الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun olanlar. Bu sahih ise, onda asıl **الشين**dir: "شمخ".
(**زمر**) **الزاء** ve**الميم** ve**الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder, diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi **الزَّمَر**: kılın azlığı. Ve**الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: **رجلٌ زَمِرُ المروءة**; yani onun azı.
Diğer asıl **الزَّمْر** ve**الزِّمار**dır: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve**تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**ya gelince: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" dediler ki: o **الزَّانية**dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar demişlerdir: ancak o **الرّمّازة**dir: erkeklere kaşlarıyla işaret eden. Bu daha yakındır.
(**زمع**) **الزاء** ve**الميم** ve**العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan **الزَّمَع**dır; o, koyunun tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve**الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi olan. İşte bu, bu babdır.
**الزَّماع** hakkında ve**أزْمَع** şöyle şöyle (denilmesi)ne gelince; bunun iki vechi vardır: birincisi **عزم**dan maklûb olmasıdır; diğer vech ise **الزاء**ın **الجيم**den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından.
Babdan, hızlı olana([6]) **زميع** demeleridir. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler ki: **الزّميع**; sonra dönmeyen, **يُزْمِع** eden yiğittir; cem‘i **الزُّمَعاء**dır. Masdar **الزَّمَاع**dır. Kisâî dedi: **رجلٌ زَمِيع الرّأي**; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim kalb veya ibdâldendir.
İnsanı titreme gibi alan **الزَّمَع**a gelince; o işitilmiş bir sözdür; onun sıhhatini bilmem; belki de, asıl kıldığım asıldan şâz olanlardandır.
(**زمق**) **الزاء** ve**الميم** ve**القاف** bir şey değildir; her ne kadar derlerse de: **زَمَقَ شَعَره**; onu yolduğunda. Sahih olursa, asıl **زَبقَ**tır. Zikredildi.
(**زمك**) **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**. İbn Düreyd ve başkaları zikretti ki **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف** şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: bundan **الزِّمِكَّى**nın iştikakı; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.
(**زمل**) **الزاء** ve**الميم** ve**اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder, diğeri sestir.
Birincisi **الزَّامِلة**dir; o, adamın onunla sırtını dayadığı devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) **الشّيءَ**; onu yüklediğinde. Ve denir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da babdandır; sanki onlar yüklerin tümüdür; ne yüklenirler ne de kendilerine güç yetirirler.
Babdan **الزُّمَّيل**dir; o, zayıf adamdır; kendisini bir iş sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar; ta ki sanki bir yük gibi olsun. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])و**المُزَامَلة**: deve üzerinde **المعادلة**([10]).
Diğer asla gelince; o **الأزْمَلُ**dür; şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan **الإِزْمِيل**: **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: **أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه**.
 ---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**. Beyit A‘şâ’nındır; divanında 22 ve Lisân (**غنا**) ve Muhaṣṣaṣ ( 12: 276).
([2]) Lisân (**وحم**)da inşâd etti. Ve dedi: "**والوحم**: arzulanan şeyin adıdır". Muhaṣṣaṣ’ta (1: 19) da böyle inşâd etti; dedi: "der ki: Leylâ, nefsimin arzuladığıdır". ‘Accâc’ındır; divanında 58.
([3]) Yani bilinen kuş; o, kartaldan aşağı bir kuştur; onunla avlanılır. Mücmel’de: "kuş".
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)ten sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve Mücmel’de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun bir beytinden bir parçadır; divanı 61 ve Lisân (**زمع**); o şöyledir:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) Asılda (**للسرمع**)dır; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([7]) Beyit tamamıyla Lisân (**زمع**)da olduğu üzere:
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) Asılda: "أزملت"tir; doğrusu Lisân’dan (13-331).
([9]) Mücmel’de (**زمل**) inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona denk olmasıdır. Asılda: "المعاملة". Doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([11]) Lisân’da onu **شفرة الحذّاء** ile kayıtladı. Ve ‘Abde b. et-Tabîb’e ait olarak inşâd etti:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز م ت
رجـل زميـت وزميـت بين الزماتة من رجال زمتاء‏.‏
وقد زمت فلان وتزمت‏:‏ توقر‏.‏
وتقول‏:‏ ما فيه زماته إنما فيه زمانه‏.‏

##### Türkçe

ز م ت
**رجل زميت** ve **زميت**: **رجال زمتاء**’dan olan erkeklerin **الزماتة**’si arasında.
Ve **زمت فلان** ve **تزمت**: vakar sahibi oldu.
Ve dersin ki: Onda **زماته** yoktur; onda ancak **زمانه** vardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّمِيتُ والزِّمِّيتُ: الحليم الساكن، القليل الكلام،
كالصِّمِّيتِ؛ وقيل: الساكتُ، والاسم الزَّماتَةُ، وقد تَزَمَّتَ، وما أَشدَّ تَزَمُّتَه.
ورجل مُتَزَمِّتٌ، وزِمِّيتٌ، وفيه زَماتة. ابن الأَعرابي: رجل زَمِيتٌ وزِمِّيتٌ إِذا تَوَفَّر في مجلسه. الجوهري: الزِّمِّيتُ مثال الفِسِّيق، أَوقَرُ من الزِّمِيتِ. وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان من أَزْمَتِهم في المجلس أَي من أَرْزَنِهم وأَوْقَرِهم. قال ابن الأَثير: كذا ذكره الهروي في كتابه عن النبي، صلى الله عليه وسلم؛ والذي جاء في كتاب أَبي عبيد وغيره، قال في حديث زيد بن ثابت: كان من أَفْكه الناسِ إِذا خَلا مع أَهله، وأَزْمَتِهم في المجلس؛ قال: ولعلهما حديثان؛ وقال الشاعر في الزِّمِّيت بمعنى الساكن:
والقَبْرُ صِهْرٌ ضامِنٌ زِمِّيتُ،
ليس لمَنْ ضُمِّنَه تَزْبِيتٌ
والزُّمَّتُ: طائر أَسود، أَحمر الرجلين والمِنْقار، يَتَلوَّن في الشمس أَلواناً، دون الغُدافِ شيئاً، ويَدْعُوه العامة: أَبا قَلَمُونَ. ويقال: ازْمَأَتَّ يَزْمَئِتُّ ازْمِئْتاتاً، فهو مُزْمَئِتٌّ إِذا تَلوَّن أَلواناً مُتَغايرة.

##### Türkçe

**الزَّمِيتُ** ve **الزِّمِّيتُ**: yumuşak huylu, sakin; az sözlü; **الصِّمِّيتِ** gibi; ve “suskun” denilmiştir. İsim **الزَّماتَةُ**’dır. **تَزَمَّتَ** etmiştir; ve onun **تَزَمُّتَه**’i ne şiddetlidir.

Ve (bir) adam **مُتَزَمِّتٌ**, ve **زِمِّيتٌ**; onda **زَماتة** vardır. İbnü’l-A‘râbî: (Bir) adam **زَمِيتٌ** ve **زِمِّيتٌ** olur; meclisinde ağırbaşlılık gösterdiği zaman. el-Cevherî: **الزِّمِّيتُ**, **الفِسِّيق** veznindedir; **الزِّمِيتِ**’ten daha vakarlıdır. Nebî’nin sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: mecliste onların **أَزْمَتِهم**’inden idi; yani onların en ağırbaşlısından ve en vakarlısından idi. İbnü’l-Esîr dedi: Heravî onu kitabında Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, böyle zikretti; fakat Ebû Ubeyd’in ve başkasının kitabında gelen şudur: Zeyd b. Sâbit hadîsinde dedi: ehliyle baş başa kaldığı zaman insanların en şakalısı idi; ve mecliste onların **أَزْمَتِهم**’i idi; dedi: belki de ikisi iki hadistir. Ve şair, sakin manasında **الزِّمِّيت** hakkında dedi:
والقَبْرُ صِهْرٌ ضامِنٌ زِمِّيتُ،
ليس لمَنْ ضُمِّنَه تَزْبِيتٌ

Ve **الزُّمَّتُ**: siyah bir kuş; ayakları ve gagası kırmızıdır; güneşte türlü renklere bürünür; **الغُدافِ**’tan biraz aşağıdır; avam ona **أَبا قَلَمُونَ** der.

Ve denilir: **ازْمَأَتَّ** **يَزْمَئِتُّ** **ازْمِئْتاتاً**; o hâlde o **مُزْمَئِتٌّ**’tir; türlü, birbirinden farklı renklere büründüğü zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زمت، ككرم، زماتة: وقر ورزن. وفي صفة النبي، صلى الله عليه وسلم،  أنه كان من أزمتهم في المجلس  أي: من أرزنهم وأوقرهم. كذا في الغريبين للهروي. ومن سجعات الأساس، وتقول: ما فيه زماتة، إنما فيه إماتة. والزميت، كأمير: الوقور في مجلسه، عن ابن الأعرابي. الزميت، كالسكيت: أوقر منه، وهو الحليم الساكن القليل الكلام، كالصميت. وقيل: الساكت، وقد تزمت. ورجل متزمت وزميت، وفيه زماتة، وهو من رجال زمتاء وفي الصحاح: وما أشد تزمته، عن الفراء؛ وقال الشاعر في الزميت بمعنى الساكن:
  والقبر صهر ضامن زميت
  ليس لمن ضمنه تـربـيت الزمت، كزمج، وفي نسخة: كسكر، وهذا أقرب للعامة: طائر أسود: أحمر الرجلين والمنقار يتلون في الشمس ألوانا، دون الغداف شيئا، وتدعوه العامة أبا قلمون. وقد ازمأت، يزمئت، ازمئتاتا، فهو مزمئت: إذا تلون ألوانا متغايرة ومثله في اللسان. وزمته، كمنعه: خنقه. وذكره ابن منظور في ترجمة: ذعت.

##### Türkçe

**زمت**; **ككرم**; **زماتة**: vakar ve ağırlık. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, sıfatında: onun mecliste onların **أزمتهم**’inden olduğu (yani: onların en ağırbaşlısı ve en vakurlusu olduğu). Böylece Herevî’nin **الغريبين**’inde. Ve **الأساس**’ın secili sözlerinden: ve dersin ki: onda **زماتة** yoktur; ancak onda **إماتة** vardır. Ve **الزميت**, **كأمير**: meclisinde vakur olan; İbnü’l-A‘râbî’den. **الزميت**, **كالسكيت**: ondan daha vakur; ve o, halîm, sakin, az sözlüdür; **كالصميت** gibi. Ve denildi: susan; ve **تزمت** etti. Ve **رجل متزمت وزميت**; onda **زماتة** vardır; ve o, **رجال زمتاء**’dandır. Ve **الصحاح**’ta: “Onun **تزمته**’si ne şiddetlidir”; Ferrâ’dan. Şair, **الزميت** hakkında “sakin” mânâsında dedi:
  Ve kabir, damat; kefil; **زميت**
  Onu kefil alan için **تـربـيت** yoktur

**الزمت**, **كزمج**; ve bir nüshada: **كسكر**; ve bu, avama daha yakındır: siyah bir kuş: ayakları ve gagası kırmızıdır; güneşte renk renk renklere bürünür; **الغداف**’tan biraz aşağıdır; ve avam ona **أبا قلمون** der. Ve **ازمأت** eder; **يزمئت**; **ازمئتاتا**; o hâlde o **مزمئت**’tir: birbirinden farklı renklere büründüğü zaman. Ve bunun benzeri **اللسان**’dadır. Ve **زمته**, **كمنعه**: onu boğdu. Onu İbn Manzûr, **ذعت** maddesinin tercümesinde zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَمُتَ
1 زَمُتَ ذ , aor. زَمُتَ , inf. n. زَمَاتَهُ, He was, or became, grave, staid, steady, sedate, or calm. (A, K.)

تزمّت
5 تزمّت ذ i. q. تَوَقَّرَ [He showed, exhibited, or manifested, gravity, staidness, steadiness, sedateness, or calmness; or he endeavoured, or constrained himself, to be grave, staid, &c.]. (A.) One says, مَا أَشَدَّ تَزَمُّتَهُ [How great is his show of gravity, &c.! or his endeavour, or constraint of himself, to be grave, &c.!]. (Fr, S.)

زَمِيتٌ
زَمِيتٌ ذ Grave, staid, steady, sedate, or calm, (IAar, S, A, K, TA,) in his sitting-place: (IAar, TA:) pl. رُمَتَآءُ, (A,) or زمت [app. زُمْتٌ or زُمُتٌ, if not a mistranscription for زُمَتَآءُ, which I rather think it to be]. (TA.)

زِمِّيتٌ
زِمِّيتٌ ذ Very grave, staid, steady, sedate, or calm: (S, K, TA:) forbearing, or clement; quiet; of few words; like صِمِّيتٌ: or, as some say, silent. (TA.)

فُلَانٌ أَزْمَتُ النَّاسِ
فُلَانٌ أَزْمَتُ النَّاسِ ذ Such a one is the most grave, staid, steady, sedate, or calm, of men. (S.)

##### Türkçe

زَمُتَ
1 **زَمُتَ** ذ , aor. **زَمُتَ** , inf. n. **زَمَاتَهُ**, O, ağırbaşlı, vakur, sâkin, temkinli, mutedil, yahut sakin oldu. (A, K.)

تزمّت
5 **تزمّت** ذ i. q. **تَوَقَّرَ** [O, ağırlık, vakar, temkin, mutedillik yahut sükûnet gösterdi, sergiledi veya ortaya koydu; yahut ağırbaşlı, vakur vb. olmaya gayret etti, yahut kendini buna zorladı]. (A.) Şöyle denir: **مَا أَشَدَّ تَزَمُّتَهُ** [Onun ağırlık gösterişi vb. ne kadar büyüktür! yahut onun ağırbaşlı vb. olmaya gayreti, yahut kendini buna zorlaması (ne kadar büyüktür)!]. (Fr, S.)

زَمِيتٌ
**زَمِيتٌ** ذ Oturduğu yerde ağırbaşlı, vakur, temkinli, mutedil yahut sakin, (IAar, S, A, K, TA,) (IAar, TA:) çoğulu **رُمَتَآءُ**, (A,) yahut **زمت** [görünüşe göre **زُمْتٌ** veya **زُمُتٌ**, eğer **زُمَتَآءُ** için bir yanlış yazım değilse; ki ben bunun o olduğunu daha çok düşünüyorum]. (TA.)

زِمِّيتٌ
**زِمِّيتٌ** ذ Pek ağırbaşlı, vakur, temkinli, mutedil yahut sakin: (S, K, TA:) tahammüllü yahut yumuşak huylu; sakin; az sözlü; **صِمِّيتٌ** gibi: yahut, bazılarının dediğine göre, suskun. (TA.)

فُلَانٌ أَزْمَتُ النَّاسِ
**فُلَانٌ أَزْمَتُ النَّاسِ** ذ Böyle biri, insanların en ağırbaşlısı, en vakuru, en temkinlisi, en mutedili yahut en sakinidir. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمُتَ
زَمُتَ U ( n. ac. زَمَاْتَة 22t ),
a.  Was grave, staid, dignified.

زَمِيْت
زَمِيْت 25 ,  زِمِّيْت 30 ,
a.  Grave, staid, dignified.

##### Türkçe

زَمُتَ
**زَمُتَ** U (n. ac. **زَمَاْتَة** 22t),
a. Ağırbaşlı oldu, vakarlı oldu, onurlu oldu.

زَمِيْت
**زَمِيْت** 25, **زِمِّيْت** 30,
a. Ağırbaşlı, vakarlı, onurlu.
