# زمج (ز-م-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - م - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والميم معهما
م ز ج، ز م ج، ج م ز، ج ز م، ز ج م مستعملات
مزج:
المَزجُ: مصدر مزجته: والمِزاجُ الاسم، ومِزاجُ الجسم ما أسس عليه البدن من المِرَّة ونحوه.
ويقال: قد مزَّج السُّنبل أي لون من خضرةٍ إلى صفرةٍ.
والمَزجُ: الشُّهدُ.
زمج:
الزُّمَّجُ طائرٌ دون العُقاب في قمَّته حُمرةٌ غالبة تُسمَّيه العجم دوبراد، وترجمته أنه إذا عجز عن صيده أعانه أخوه على أخذهِ.
جمز:
الجَمزُ والجَمَزانُ والجَمَزي: عدوٌ دون الحضر الشديد قال:
كأنيّ ورحلي إذا زُغـتُـهـا		على جمزي جازىءٍ بالرِّحالٍ
وجَمَزَ يجَمِزُ جمزاً وجَمَزاناً.
والجُمزانُ: ضربٌ من التَّمرِ والنَّخل والجُمَّيز، ومنهم من يُؤنِّثُ فيقول الجُمَّيزى شجرة كالتّين خِلقةً وكالفرصادِ عظماً، ورقة أصغر من التّين، ويحمل تيناً أصفر وأسود، صِغاراً يكونُ بالغورِ يسمِّيه بعضهم التين الذَّكَرَ ويسمِّي بعضهم حملة الحُما، فالأصفر منه حُلو، والأسود يُدمي.
والجُمزوُ كتلة من تمرٍ وأقطٍ ونحو ذلك.
جزم:
الجَزمُ: ضرب من الكتابة، وهو تسوية الحرف، وقلم جزمٌ: لا حرف فيه.
ومن القراءة: أن يُجزَمَ الكلام جزماً، تُوضعُ الحروفُ في مواضعها في بيانِ ومَهَلٍ.
والجَزمُ: الحرف إذا سكن آخرهُ.
وجَزَمتُ له جَزمةَ من مالٍ أي قطعتُه له.
والجَزم: الخرصُ من التَّمرِ وغيره.
زجم:
يقال: ما تكلَّم فلانٌ بزَجمةٍ أي بنسبةٍ.
وزَجَمَ له زَجمَةً أي ألقى إليه كلمةً أو سبباً من الأسباب.
والزَّجُومُ من القِسيِّ: التي ليست بشديدةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**الميم** معهما
م ز ج، ز م ج، ج م ز، ج ز م، ز ج م مستعملات

**مزج**:
**المَزجُ**: **مزجته**’nin mastarıdır; **المِزاجُ** isimdir; **مِزاجُ الجسم** ise bedenin **المِرَّة** ve benzeri şeylerden üzerine bina edildiği şeydir.
Ve denilir ki: **قد مزَّج السُّنبل**; yani yeşillikten sarılığa bir renk.
Ve **المَزجُ**: **الشُّهدُ**.

**زمج**:
**الزُّمَّجُ**: **العُقاب**’dan aşağı bir kuştur; tepesinde baskın bir kızıllık vardır; Acemler ona **دوبراد** der; bunun tercümesi şudur: onu avlamaktan âciz kalınca kardeşi onu almada ona yardım eder.

**جمز**:
**الجَمزُ** ve **الجَمَزانُ** ve **الجَمَزي**: şiddetli **الحضر**’dan aşağı bir koşudur. Dedi ki:
كأنيّ ورحلي إذا زُغـتُـهـا		على جمزي جازىءٍ بالرِّحالٍ
Ve **جَمَزَ** **يجَمِزُ** **جمزاً** ve **جَمَزاناً**.
Ve **الجُمزانُ**: hurma ve hurma ağacından bir türdür; ve **الجُمَّيز**; onlardan kimi müennes yapar da **الجُمَّيزى** der: yaratılışça incir gibi, büyüklükçe **الفرصاد** gibi bir ağaçtır; yaprağı incirden daha küçüktür; sarı ve siyah incir taşır; küçük küçük olur; **الغور**’da bulunur; bazısı ona **التين الذَّكَرَ** der, bazısı da ona **حملة الحُما** der; onun sarısı tatlıdır, siyahı kanatır.
Ve **الجُمزوُ**: hurma ve **أقط** ve bunun gibi şeylerden bir kütledir.

**جزم**:
**الجَزمُ**: yazıdan bir türdür; o, harfi düzleştirmektir; ve **قلم جزمٌ**: onda harf yoktur.
Ve kıraatten: sözün **جزماً** cezmedilmesidir; harfler, açıklık ve ağır ağır (okuyuş) içinde yerlerine konur.
Ve **الجَزمُ**: sonu sâkin olunca harftir.
Ve **جَزَمتُ له جَزمةَ من مالٍ**: yani ondan onun için kestim.
Ve **الجَزم**: hurmadan ve başkasından tahmindir.

**زجم**:
Denilir ki: **ما تكلَّم فلانٌ بزَجمةٍ**; yani bir nisbetle.
Ve **زَجَمَ له زَجمَةً**: yani ona bir kelime yahut sebeplerden bir sebep attı.
Ve yaylardan **الزَّجُومُ**: şiddetli olmayanlardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمَعي: زَمَجْتُ القربة: ملأْتها. قال: والزَمَجُ بالتحريك الغضَب؛ وقد زَمِجَ بالكسر. قال: وسمعتُ رجلاً من أشجعَ يقول: مالي أراك مُزْمَئِجَّاً، أي غضبان. والزِمجِيَّ: أصل ذَنَبِ الطائر، مثل الزِمِكَّى. وجاء من القوم بِزَأمَجِهِمْ أي بأجمعهم. وأخذتُ الشيء بزَأْمَجِهِ وزَأْنَجِهِ، إذا أخذتَه كلَّه ولم تدعْ منه شيئاً.

##### Türkçe

الأصمَعي: **زَمَجْتُ** kırbayı: onu doldurdum. Dedi ki: ve **الزَمَجُ** (harekeli olarak) öfkedir; ve (fiil) kesre ile **زَمِجَ** olmuştur. Dedi ki: ve Eşca‘dan bir adamı işittim, diyordu ki: “Bana ne oluyor da seni **مُزْمَئِجَّاً** görüyorum?”, yani öfkeli. Ve **الزِمجِيَّ**: kuşun kuyruğunun kökü, **الزِمِكَّى** gibi. Ve kavimden **بِزَأمَجِهِمْ** ile geldi, yani onların hepsiyle. Ve şeyi **بزَأْمَجِهِ** ve **زَأْنَجِهِ** ile aldım; onu bütünüyle aldığın ve ondan hiçbir şey bırakmadığın zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز م
جزم ، جمز ، مزج ، زمج ، زجم : مستعملة .
جزم : قال الليث : الجَزْمُ : عزيمةٌ في النحو في الفعل ، فالحرف المَجْزُوُم ، آخِرُهُ لا إعراب له .
والجَزْمُ : ضرب من الكتابة ، وهو تسوية الحرف ، وَقَلَمٌ جَزْمٌ : لا حرف له . ومن القراءة : أن يُجْزَمَ الكلامُ جَزْماً ، توضع الحروف في مواضع في بيانٍ ومَهَلٍ .
والجَزْمُ : الحرف إذا سكن آخره .
وقال أبو العباس المُبَرَّد فيما روى أبو عمر له : إنما سمي الجزم في النحو جزماً لأن الجزم في كلام العرب : القَطْعُ .
يقال : أفْعَلُ ذلك جزماً ، فكأنه قطع الإعرابَ عن الحَرفِ .
وروي عن النَّخَعي أنه قال : التَّكبير : جَزْمٌ ، والتسليم : جزم ، أراد أنهما لا يُمَدَّانِ ، ولا يُعرب آخر حروفهما ، ولكن يسكَّن ، فيقال : الله أكبرْ إذا وقف عليه ، ولا يقال : الله أكبرُ في الوقف .
ويقال : جزمتُ ما بيني وبينه ، أي قَطَعْتُهُ .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) : جزمْتُ النخل ، وَجَرمْتُهَ إذا خَرَصْتَه وحَزَرته .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنه قال : إذا باع الثمرة في أكمامها بالدراهم فذلك الجَزْمُ ، وقد اجْتَزَمَ فلان نخل فلان فَأَجْزَمَهُ أي ابتاعه منه فباعه .
( سلمة عن الفراء ) : جَزَمتُ القِرْبَة : ملأتُها .
وقال أبو عبيد : وأنشد :
فلما جَزَمْتُ به قِربَتي
تيمَّمْتُ أطِرقَةً أو خَلِيفَا
( أبو عبيد ) : جزَّم القومُ إذا عجزوا .
وبقيتُ مُجَزِّماً : أي منقطعاً بي ، وأنشد :
ولكني مَضَيْتُ ولم أُجَزِّم
فكان الصَّبرُ عادة أوَّلينا
ويقال : جزَّم البعير فما يبرح .
وانْجَزَمَ العظم إذا انكسر .
( سلمة عن الفراء ) : جَزَمَتِ الإبل إذا رويَتْ من الماء .
وبعير جَازِمٌ ، وإبلٌ جَوَازِمُ .
ويقال للسِّقاء مِجْزَمٌ ، وجمعه : مَجَازِمُ .
زمج : قال ابن الأعرابي : زَمَجَ القِرْبَةَ وجَزَمَها إذا مَلأَها .
وقال اللحياني : وقال شمر : قال ابن الأعرابي : زَمَجَ على القوم ، ودَمَقَ ودَمَر بمعنى واحد .
وروى أبو تُراب عن شمر : زَمَجَ بين القومِ ، وزَأجَ إذا حرَّشَ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أخذ الشيء بزَأبَرِهِ ، وبَزأمَجِهِ إذا أخذه كله .
( الليث ) : الزُّمَّج : طائر دون العُقاب ، في قِمَّته حُمرة غالبَةٌ تُسَمّيهِ العَجَمُ دُبرَاذَ .
قال : وترجمته أنه إذا عجز عن صيده أعانه أخوه على أخذه .
مزج : قال الليث : المَزْجُ : خلطُك المِزَاجَ بالشيء .
ومِزَاجُ الجسمِ : ما أُسِّس عليه البدنُ من المرتين ، والدمِ والبَلْغَمِ .
ويقال : قد مزَّج السُّنْبُلُ إذا لوَّن من خُضْرةٍ إلى صُفْرةٍ .
والمَزْجُ : الشَّهدُ ، قال أبو ذؤيب :
فجاء بِمَزجٍ لم ير الناسُ مثله
هو الضَّحْكُ إلا أنه عَمَلُ النحل
وقال ابن شميل : يَسأَلُ السَّائِلُ ، فيقال : مزِّجوه أي أعطوه شيئاً ، وأنشد :
وأغْتَبِقُ الماءَ القَرَاحَ وأنطوي
إذا المَاءُ أمسى للممزَّجِ ذا طعمِ
جمز : قال الليث : جَمَزَ الإنسانُ والدابةُ والبعير يَجْمِزُ جَمْزاً . وجَمَزَى وهو عَدْوٌ دون الحُضْرِ الشديد ، قال أمية بن أبي عائذ الهُذلي :
كأني ورحلي إذا زُعتُها
على جَمَزَى جازىءٍ بالرِّحالِ
( أبو عبيد عن الكسائي ) : الناقة تعدو الجَمَزَى ، والوَكَرَى . والوَلَقَى ، وقد جمَزَتْ ، وهو العَدْوُ الذي كأنه ينزُو .
وقال شمر : بلغني أن الأصمعي قال : قول الهذليِّ .
جَمَزَى وحَيَدى بالرِّحال
خطأ لأن ( فَعَلَى ) لا تكون إلا للمؤنث .
قال شمر : ورواه ابن الأعرابي : حيِّد
بالرِّحَالِ يريد عن الرِّحَالِ .
( قلت ) : ومَخرَجُ من رواه : على جَمَزَى على عيْر ذي جَمَزَى أي ذي مِشْيَة جَمَزَى ، وهو كقولهم : ناقة وَكَرَى أي ذات مِشيةٍ وَكَرَى .
وقال الليث : الجُمْزَانُ : ضرب من التمر ، والنخل والجُمَّيز ، ومنهم من يقول : الجُمَّيزى : شجر كالتين في الخِلقَةِ ، ويعظُمُ عِظَمَ الفِرصَادِ ، وورقُهُ أصغَرُ من ورق التين ، ويحمل تيناً صغاراً من بين أصفر وأسود ، يكون بالغور ، ويسمَّى التين الذَّكَرَ . ويُسَمِّي بعضُهم حَمْلَهُ الحُما ، فالأصفر منه حُلْوٌ ، والأسود يدمِّي .
والجُمْزَةُ كُتلة من تمر وأقط ونحو ذلك .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه توضأ فضاق عن يديه كُمًّا جُمَّازة كانت عليه فأَخْرَجَ يَدَيْهِ من تَحْتِهَا ) .
والجُمَّازة : مِدْرَعَةُ صُوفٍ ضيِّقةٌ الكُمَّيْن ، وأنشد ابن الأعرابي :
بكفيك من طاقٍ كثير الأثمان
جُمَّازةٌ شُمِّر منها الكُمَّان
وقال أبو وَجْزَةَ :
دَلَنْظَى يَزِلُّ القَطْرُ عن صَهَوَاتِهِ
هو الليث في الجُمَّازَةِ المتورِّد
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الجَمْزُ : الاستهزاءُ .
زجم : قال الليث : ما تَكَلَّم بِزَجْمَةٍ ، أي ما نَبَسَ بكلمة .
قال : والزَّجُومُ من القسيِّ : التي ليست بشديدة الإرَنانِ ، وقال أبو النجم :
فَظَلَّ يمطُو عُطُفاً زجوما
( أبو عبيد عن الأحمر ) : بعيرٌ أَزْيَمُ وأسجَمُ وهو الذي لا يرغو .
قال شمر : الذي سمعت : بَعِيرٌ أزجَمُ بالزاي والجيم ، وليس بين الأزيَمِ والأزْجَم إلا تَحْوِيلُ الياءِ جيماً ، وأنشدنا أبو جعفر الهُزيميُّ ، وكان عالماً :
من كل أزجَمَ شَابِكٍ أنيَابُهُ
ومقصَّف بالهدل كيف يَصُولُ
وقال أبو الهيثم : العرب تجعل الجيم مكان الزاي لأن مخرجهما من شَجْرِ الفم ، وشَجْرُ الفم : الهواء ، وخَرْقُ الفم الذي بين الحَنَكَيْنِ .
وقال غيره : الزَّجُومُ : النَّاقَةُ السيِّئة الخُلُقِ التي لا تكاد تَرْأَمُ سَقْبَ غيرها ، ترتاب بشمِّه ، وأنشد بعضهم :
كما ارتاب في أنف الزَّجُوم شميمها
وربما أُكرهت حتى ترأمه فتدر عليه .
قال الكميت :
ولم أُحْلِلْ لصاعقةٍ وبرقٍ
كما درَّت لِحَالِبِها الزَّجُومُ
لم أُحْلِل من قولك : أحلَّت الناقة إذا
أصابت الربيع فأنزلت اللبن ، يقول : لم أعطهم على الكُره ما يريدون كما تَدِرُّ الزَّجُومُ على الكُرهِ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّجْمَةُ : الصوت بمنزلة النَّأمَةِ .
ويقال : ما عَصَيتُهُ زَجْمَةً ولا نَأْمَةً ولا زَأْمَةً ولا وَشْمَةً أي ما عَصَيْتُهُ في كَلِمَةً .

##### Türkçe

ج ز م
**جزم** , **جمز** , **مزج** , **زمج** , **زجم** : kullanımdadır.

**جزم** : Leys dedi: **الجَزْمُ**: nahivde fiilde bir azimettir; artık **المَجْزُوُم** harfinin sonu için i‘rab yoktur.

Ve **الجَزْمُ**: yazıdan bir türdür; o, harfi düzleştirmektir; ve **قَلَمٌ جَزْمٌ**: harfi olmayan (kalemdir). Kıraatten: sözün **جَزْماً** cezmedilmesidir; harfler, bir açıklık ve ağırbaşlılık içinde yerlerine konur.

Ve **الجَزْمُ**: harf, sonu sâkin olunca.

Ebu’l-Abbas el-Müberred, Ebu Ömer’in kendisinden rivayet ettiğinde dedi: Nahivde cezm ancak **جَزْم** diye adlandırıldı; çünkü Arapların sözünde cezm: **القَطْعُ**tır.

Denir: Bunu **جزماً** yaparım; sanki i‘rabı harften kesmiştir.

Nehâî’den rivayet olundu ki dedi: **التَّكبير**: **جَزْمٌ**dur; ve **التسليم**: cezm’dir; iki­sinin de uzatılmamasını ve iki­sinin harflerinin sonunun i‘rablanmamasını, fakat sâkin kılınmasını kastetti; böylece üzerinde durulunca “Allah أكبرْ” denir; vakıfta “Allah أكبرُ” denmez.

Ve denir: Onunla benim aramı **جزمتُ**; yani onu kestim.

( Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den ): Hurmayı **جزمْتُ** ve onu **جَرمْتُهَ**; onu **خَرَصْتَه** ve **حَزَرته** ettiğin zaman.

İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Meyveyi kılıfları içinde dirhemlerle satarsa, işte bu **الجَزْمُ**dur; ve falan, falanın hurmasını **اجْتَزَمَ** etmiştir; onu **فَأَجْزَمَهُ**; yani onu ondan satın aldı da sattı.

( Seleme, Ferrâ’dan ): **جَزَمتُ القِرْبَة**: onu doldurdum.

Ebu Ubeyd dedi: Ve inşad etti:
فلما **جَزَمْتُ** به قِربَتي
تيمَّمْتُ أطِرقَةً أو خَلِيفَا

( Ebu Ubeyd ): Kavim **جزَّم** ettiğinde; aciz kaldıklarında.

Ve **مُجَزِّماً** kaldım: yani benden kesilmiş (yolu kesilmiş) olarak; ve inşad etti:
ولكني مَضَيْتُ ولم أُجَزِّم
فكان الصَّبرُ عادة أوَّلينا

Ve denir: Deve **جزَّم** etti; artık ayrılmaz.

Ve kemik **انْجَزَمَ** ettiğinde; kırıldığı zaman.

( Seleme, Ferrâ’dan ): Develer **جَزَمَت** ettiğinde; sudan kandıkları zaman.

Ve **بَعِير جَازِمٌ**; ve **إبلٌ جَوَازِمُ**.

Ve kırbaya **مِجْزَمٌ** denir; cem‘i: **مَجَازِمُ**.

**زمج** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَمَجَ القِرْبَةَ** ve onu **جَزَمَها**; onu doldurduğu zaman.

Lihyânî dedi: Ve Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Kavmin üzerine **زَمَجَ** etti; ve **دَمَقَ** ve **دَمَر**; bir mânâdadır.

Ebu Turâb, Şemmer’den rivayet etti: Kavmin arasında **زَمَجَ** etti; ve **زَأجَ**; kışkırttığı zaman.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): Şeyi **بزَأبَرِهِ** ile ve **بَزأمَجِهِ** ile aldı; onu bütünüyle aldığı zaman.

( Leys ): **الزُّمَّج**: kartaldan aşağı bir kuştur; tepesinde baskın bir kızıllık vardır; Acemler ona **دُبرَاذَ** der.

Dedi: Ve tercümesi: avından aciz kalınca kardeşi onu almada ona yardım eder.

**مزج** : Leys dedi: **المَزْجُ**: **المِزَاجَ**ı şey ile karıştırmandır.

Ve bedenin **مِزَاجُ**ı: bedenin iki safradan, kandan ve balgamdan üzerine kurulduğu şeydir.

Ve denir: Başak **مزَّج** etti; yeşillikten sarılığa renklendiği zaman.

Ve **المَزْجُ**: baldır; Ebu Züeyb dedi:
فجاء بِمَزجٍ لم ير الناسُ مثله
هو الضَّحْكُ إلا أنه عَمَلُ النحل

İbn Şümeyl dedi: Dilenci ister; sonra denir: **مزِّجوه**; yani ona bir şey verin; ve inşad etti:
وأغْتَبِقُ الماءَ القَرَاحَ وأنطوي
إذا المَاءُ أمسى للممزَّجِ ذا طعمِ

**جمز** : Leys dedi: İnsan ve binek ve deve **جَمَزَ** eder; **يَجْمِزُ** **جَمْزاً**. Ve **جَمَزَى**; şiddetli hızlı yürüyüşten aşağı bir koşudur. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
كأني ورحلي إذا زُعتُها
على جَمَزَى جازىءٍ بالرِّحالِ

( Ebu Ubeyd, Kisâî’den ): Dişi deve **الجَمَزَى** ve **الوَكَرَى** ve **الوَلَقَى** koşar; ve **جمَزَتْ**; o, sanki sıçrıyormuş gibi olan koşudur.

Şemmer dedi: Asmaî’nin dediği bana ulaştı: Hüzelî’nin sözü:
جَمَزَى وحَيَدى بالرِّحال
hata­dır; çünkü **( فَعَلَى )** ancak müennes için olur.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî onu şöyle rivayet etti: **حيِّد**
بالرِّحَالِ; yani **عن الرِّحَالِ** (yüklerden uzak).

( Ben dedim ): Onu rivayet edenin çıkışı: “على **جَمَزَى**” yani **جَمَزَى** sahibi bir merkep üzerinde; yani **جَمَزَى** yürüyüşü sahibi; bu, onların “**ناقة وَكَرَى**” demesi gibidir; yani **وَكَرَى** yürüyüşü sahibi.

Leys dedi: **الجُمْزَانُ**: hurmadan bir türdür; ve hurmalık ve **الجُمَّيز**. Onlardan kimi der ki: **الجُمَّيزى**: yaratılışta incir gibi bir ağaçtır; **الفِرصَاد** büyüklüğünce büyür; yaprağı incir yaprağından daha küçüktür; sarı ile siyah arası küçük incirler taşır; çukur yerde olur; ve **التين الذَّكَرَ** diye adlandırılır. Bazıları onun meyvesini **الحُما** diye adlandırır; onun sarısı tatlıdır; siyahı kanatır.

Ve **الجُمْزَةُ**: hurma ve kurutulmuş yoğurt ve bunun benzeri şeylerden bir yığındır.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: (Abdest aldı; üzerinde bulunan dar kollu bir **كُمًّا جُمَّازة** ellerine dar geldi; böylece ellerini onun altından çıkardı.)

Ve **الجُمَّازة**: kolları dar bir yün **مِدْرَعَة**dır. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
بكفيك من طاقٍ كثير الأثمان
جُمَّازةٌ شُمِّر منها الكُمَّان

Ebu Vecze dedi:
دَلَنْظَى يَزِلُّ القَطْرُ عن صَهَوَاتِهِ
هو الليث في الجُمَّازَةِ المتورِّد

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الجَمْزُ**: alay etmedir.

**زجم** : Leys dedi: **بزَجْمَةٍ** konuşmadı; yani bir kelime ile bile ses çıkarmadı.

Dedi: Ve yaylardan **الزَّجُومُ**: şiddetli **الإرَنانِ**ı olmayanlardır. Ebu’n-Necm dedi:
فَظَلَّ يمطُو عُطُفاً زجوما

( Ebu Ubeyd, Ahmer’den ): **بعيرٌ أَزْيَمُ** ve **أسجَمُ**; o, böğürmeyendir.

Şemmer dedi: İşittiğim: **بَعِيرٌ أزجَمُ**; **بالزاي والجيم**; ve **الأزيَم** ile **الأزْجَم** arasında, yalnızca **الياءِ**’yi **جيماً**a çevirmek vardır. Bize Ebu Ca‘fer el-Hüzeymî inşad etti; âlim idi:
من كل أزجَمَ شَابِكٍ أنيَابُهُ
ومقصَّف بالهدل كيف يَصُولُ

Ebu’l-Heysem dedi: Araplar **الجيم**i **الزاي**ın yerine getirir; çünkü ikisinin mahreci ağzın **شَجْر**indendir; ve ağzın **شَجْر**i: havadır; ve ağzın **خَرْق**ı: iki damak arasındaki şeydir.

Başkası dedi: **الزَّجُومُ**: kötü huylu dişi devedir; başkasının yavrusunu neredeyse hiç kabullenmez; onu koklamaktan kuşkulanır. Bazısı inşad etti:
كما ارتاب في أنف الزَّجُوم شميمها

Ve bazen zorlanır da onu kabullenir; böylece ona süt akıtır.

Kümeyt dedi:
ولم أُحْلِلْ لصاعقةٍ وبرقٍ
كما درَّت لِحَالِبِها الزَّجُومُ

**لم أُحْلِلْ** senin “**أحلَّت الناقة**” sözündendir; dişi deve bahara eriştiğinde sütü indirip (sağılacak hâle) getirdiği zaman. Diyor ki: Onlara istemedikleri hâlde istediklerini vermedim; **الزَّجُومُ**un istemediği hâlde süt akıtması gibi.

( Ebu Ubeyd, Asmaî’den ): **الزَّجْمَةُ**: **النَّأمَة** mertebesinde bir sestir.

Ve denir: Ona **زَجْمَةً** ve **نَأْمَةً** ve **زَأْمَةً** ve **وَشْمَةً** isyan etmedim; yani bir kelimede ona isyan etmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve**الميم** ve**النون** tek bir asıldır; vakitlerden bir vakte delâlet eder. Bundan **الزَّمان**dır; o da **الحِين**dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve**زَمَن** denir; cem‘i **أَزمانٌ** ve**أزمنَة**dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Ve derler ki: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن"; bununla müddetin uzaması kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**ya gelince, bunun aslı **الضّاد**dadır; o da **الضَّمَانة**dır. Kıyasına göre **الضّاد**da yazılmıştır.
(**زمت**) **الزاء** ve**الميم** ve**التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o ibdâl babındandır. Derler: **رجلٌ زَمِيت** ve**زِمِّيت**; yani **سِكّيت**. Bu hususta **الزاء**, **صاد**dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**tir.
(**زمج**) **الزاء** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **الزُّمَّج**: **الطائر**([3]). Ve**الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslında **الكاف** vardır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak **جَزَمْتُهُ**dur. Onun zikri geçti.
(**زمح**)([4]) **الزاء** ve**الميم** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.
(**زمخ**) **الزاء** ve**الميم** ve**الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek olan. Ve**الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun olanlar. Bu sahih ise, aslında **الشين** vardır: "شمخ".
(**زمر**) **الزاء** ve**الميم** ve**الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder, diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi **الزَّمَر**dir: kılın azlığı. Ve**الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: **رجلٌ زَمِرُ المروءة**; yani onun azı.
Diğer asıl **الزَّمْر** ve**الزِّمار**dır: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve**تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**ya gelince: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" dedi; dediler ki: o **الزَّانية**dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar: ancak o **الرّمّازة**dır, yani kaşlarıyla erkeklere işaret eden, demişlerdir. Bu daha yakındır.
(**زمع**) **الزاء** ve**الميم** ve**العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan **الزَّمَع**dır; o, koyunun tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve**الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi olan. İşte bu, bu babdır.
**الزَّماع** hakkında ve**أزْمَع** şöyle şöyle hakkında onların sözüne gelince, bunun iki vechi vardır: birincisi **عزم**dan maklûb olmasıdır; diğer vech ise **الزاء**ın **الجيم**den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından.
Babdan, hızlı olana([6]) onların sözü: **زميع**. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler: ve**الزّميع**; sonra dönmeyen şekilde **يُزْمِع** eden yiğittir; cem‘i **الزُّمَعاء**dır. Masdar **الزَّمَاع**dır. Kisâî dedi: **رجلٌ زَمِيع الرّأي**; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim üzere kalb veya ibdâldendir.
İnsanı titreme gibi tutan **الزَّمَع**a gelince, o işitilmiş bir sözdür; sahihliğini bilmiyorum; belki de, asıl kıldığım asıldan şâz olanlardandır.
(**زمق**) **الزاء** ve**الميم** ve**القاف** bir şey değildir; her ne kadar: **زَمَقَ شَعَره** derlerse de, yani onu yolduğunda. Sahih olursa asıl **زَبقَ**tır. Zikredildi.
(**زمك**) **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**. İbn Düreyd ve başkaları zikretti ki **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: bundan **الزِّمِكَّى**nın iştikakı; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.
(**زمل**) **الزاء** ve**الميم** ve**اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder, diğeri sestir.
Birincisi **الزَّامِلة**dir; o, adamın onunla sırtını güçlendirdiği devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) **الشّيءَ**; onu taşıdığında. Ve denir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da babdandır; sanki onlar yüklerin tamamıdır; ne yüklenirler ne de kendilerine güç yetirirler.
Babdan **الزُّمَّيل**dir; o, zayıf adamdır; bir iş onu sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar, ta ki sanki bir yük gibi olur. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])و**المُزَامَلة**: deve üzerinde **المعادلة**([10]).
Diğer asla gelince, **الأزْمَلُ**dür; o, şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan **الإِزْمِيل**: **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: **أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه**.
 ---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**. Beyit A‘şâ’nındır; divanında 22 ve Lisân (**غنا**) ve Muhaṣṣaṣ ( 12: 276).
([2]) Lisân’da (**وحم**) onu inşâd etti. Ve dedi: "**والوحم**: arzulanan şeyin adıdır". Muhaṣṣaṣ’ta da (1: 19) böyle inşâd etti; dedi: "diyor ki: Leylâ, nefsimin arzuladığıdır". ‘Accâc’ındır; divanında 58.
([3]) Yani bilinen kuş; kartaldan aşağı bir kuştur, onunla avlanılır. Ve Mücmel’de: "**طائر**".
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)ten sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve Mücmel’de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun divanında 61 ve Lisân’da (**زمع**) olan bir beytin bir parçasıdır; o da:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) Asılda (**للسرمع**)dır; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([7]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**زمع**) olduğu üzere:
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) Asılda: "أزملت"tir; doğrusu Lisân’dan (13-331).
([9]) Mücmel’de (**زمل**) onu inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona denk olmasıdır. Asılda: "المعاملة". Doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([11]) Lisân’da onu **شفرة الحذّاء** ile kayıtladı. Ve ‘Abde b. et-Tabîb’e ait inşâd etti:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَمَجَ قِرْبَتَه وسِقاءَه زَمْجاً إِذا ملأَهما، لغة في جَزَمَها؛ قال ابن سيجه: وزعم يعقوب أَنه مقلوب، والمصدر يأْبى ذلك. وزَمَجَ الرجلُ زَمْجاً: دخل على القوم بغير دعوة فأَكل؛ ابن الأَعرابي: زَمَجَ على القوم ودَمَقَ ودَمَرَ، بمعنى واحد. والزَّمَجُ، بالتحريك: الغَضَبُ، وقد زَمِجَ، بالكسر.
الأَصمعي: قال سمعت رجلاً من أَشْجَعَ يقول: ما لي أَراك مُزْمَئِجّاً؟ أَي غَضْبَانَ.
والزِّمِجَّى: مَنْبِتُ ذنب الطائر مثل الزِّمِكَّى. والزُّمَّجُ: طائر دون العُقاب يصاد به؛ وقيل: هو ذكر العِقْبانِ، وقد يقال: زُمَّجَةٌ؛ قال ابن سيده: زعم الفارسي عن أَبي حاتم أَنه معرَّب، قال: وذكر سيبويه الزَّمَّجَ في الصفات، ولم يفسره السيرافي؛ قال: والأَعرف أَنه الزُّمَّحُ، بالحاء. والزُّمَّجُ، مثل الخُرَّدِ: اسم طير يقال له بالفارسية (* قوله
«يقال له بالفارسية إلخ» هذه عبارة الجوهري، ولكونه وهم في فارسيته أَتى بعبارة التهذيب التي هي الصواب، وذلك لان ده معناها عشرة وهو لا يوافق قولهم: وترجمته أَنه إلخ. ودو معناها اثنان وهو الموافق كما أفاده شارح القاموس.): دَهْ بِرادَرانْ. التهذيب: الزُّمَّجُ طائر دون العقاب في قِمَّتِهِ حُمْرةٌ غالبة، تسميه العجم دوبِرادَرانْ، وترجمته أَنه إِذا عجز عن صيده أَعانه أَخوه على أَخذه. ابن سيده: يقال: رجل زُمَّجٌ وزُماجٌ، وهو الخفيف الرِّجْلَيْنِ. وجاءني القوم بِزَأْمَجِهمْ، مهموز، أَي بأَجمعهم. وأَخذ الشيءَ بِزَأْمَجِه وزَأْبَجِهِ وزَأْبَرِهِ إِذا أَخذه كله، ولم يدع منه شيئاً؛ وحكاه سيبويه غير مهموز عند ذكر العالم والناصر وقد همزا؛ وقيل: الهمزة فيهما أَصلية.
وازْمَأَجَّتِ الرُّطَبَةُ: انتفخت من حَرٍّ أَو ندًى أَو انتهاء؛ عن الهجري.
شمر: زَأَجَ بين القوم وزَمَجَ إِذا حَرَّشَ.

##### Türkçe

**زَمَجَ** tulumunu ve su kabını **زَمْجاً** (diye) **زَمَجَ** etti: ikisini doldurduğu zaman; **جَزَمَها** (kelimesinde) bir lehçedir;
İbn Sîde dedi: Yakub, onun kalb edilmiş olduğunu iddia etti; fakat mastar bunu reddeder. Ve adam **زَمَجَ** etti, **زَمْجاً**: davetsiz olarak kavmin yanına girdi de yedi; İbnü’l-A‘râbî: **زَمَجَ** kavmin üzerine (yani yanına) ve **دَمَقَ** ve **دَمَرَ**; tek bir mânâdadır. Ve **الزَّمَجُ**, harekeli olarak: öfkedir; ve **زَمِجَ**, kesre ile (denir).

el-Asma‘î: dedi: Eşca‘dan bir adamı işittim, diyordu: Bana ne oluyor da seni **مُزْمَئِجّاً** görüyorum?
Yani: öfkeli.

Ve **الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun bittiği yer; **الزِّمِكَّى** gibi. Ve **الزُّمَّجُ**: kartaldan aşağı bir kuş; onunla avlanılır; ve denildi ki: o, **العِقْبانِ**’ın erkeğidir; ve bazen **زُمَّجَةٌ** denir; İbn Sîde dedi: el-Fârisî, Ebû Hâtim’den onun mu‘arreb olduğunu iddia etti; dedi: Sîbeveyh sıfatlarda **الزَّمَّجَ**’ı zikretti, fakat es-Sîrâfî onu açıklamadı; dedi: daha bilinen, onun **الزُّمَّحُ** olduğudur, **الحاء** ile. Ve **الزُّمَّجُ**, **الخُرَّدِ** gibi: Farsçada kendisine denilen bir kuşun adıdır
(* “Farsçada kendisine denilir vb.” sözü el-Cevherî’nin ifadesidir; Farsçasında vehim olduğu için, doğru olan tezhîb ifadesini getirdi; çünkü **ده**’nin mânâsı ondur ve onların sözünü uygun düşürmez: “ve tercümesi şudur ki vb.”; **دو**’nun mânâsı ikidir ve uygun düşen odur; Kāmûs şârihinin faydalandırdığı üzere.): **دَهْ بِرادَرانْ**. Tehzîb: **الزُّمَّجُ** kartaldan aşağı bir kuştur; tepesinde baskın bir kızıllık vardır; Acem ona **دوبِرادَرانْ** der; ve tercümesi şudur ki: onu avlamaktan âciz kaldığı zaman, kardeşi onu almada ona yardım eder. İbn Sîde: denir ki: adam **زُمَّجٌ** ve **زُماجٌ**; o, iki ayağı hafif olandır. Ve kavim bana **بِزَأْمَجِهمْ** ile geldi, hemzeli: yani hepsiyle. Ve bir şeyi **بِزَأْمَجِه** ve **زَأْبَجِهِ** ve **زَأْبَرِهِ** ile aldı: onu bütünüyle aldığı zaman; ondan hiçbir şey bırakmadı; Sîbeveyh bunu, **العالم** ve **الناصر**’ı zikrederken hemzesiz olarak rivayet etti; hâlbuki ikisi hemzelenmiştir; ve denildi ki: hemze ikisinde de aslîdir.

Ve **ازْمَأَجَّتِ الرُّطَبَةُ**: bir sıcaklıktan yahut bir çiğden yahut bir sona erişten şişti; el-Hicrî’den.

Şemmer: kavmin arasında **زَأَجَ** etti ve **زَمَجَ** etti: kışkırttığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زمج القربة  زمجا: إذا  ملأها  لغة في جزمها. قال ابن سيده: وزعم يعقوب أنه مقلوب. والمصدر يأبى ذلك. وعن شمر: زأج بينهم وزمج: إذا حرش وأغرى. وزمج عليهم زمجا: إذا  دخل بلا إذن  ولا دعوة فأكل. وعن ابن الأعرابي: زمج على القوم ودمق ودمر بمعنى واحد.

  وزمج  كفرح: غضب  زمجا، محركة  وهو زمج ومزمئج  . قال الأصمعي: سمعت رجلا من أشجع يقول: ما لي أراك مزمئجا: أي غضبان.  والزمجي كزمكي: أصل ذنب الطائر  ومنبته.
 وزمج  كدمل: طائر  دون العقاب يصاد به. وقيل: هو ذكر العقبان -عن أبي حاتم. وقد يقال زمجة- يشبه صوته نباح الجرو. وفي سفر السعادة: هو من الجوارح التي تعلم. وقال الجرمي: هو ضرب من العقبان. قال ابن سيده: زعم الفارسي عن أبي حاتم أنه معرب، قال: وذكر سيبويه الزمج في الصفات ولم يفسره السيرافي. قال: والأعرف أنه الزمح، بالحاء. وفي التهذيب  فارسيته دوبرادران، لأنه إذا عجز عن صيده أعانه أخوه  على أخذه.  ووهم الجوهري في: ده  لأن  ده  معناه عشرة و  دو  معناة اثنان. فاتضح أن قول شيخنا في تأييد الجوهري أن المصنف جرى على فارسية مولدة تحامل محض.
  وأخذه بزأمجه  وزأبره، مهموز: أي أخذه كله ولم يدع منه شيئا. وحكاه سيبويه غير مهموز عند ذكر العالم والناصر، وقد همزا. وقيل: إن الهمزة فيهما أصلية.
  وزمجه الظليم  - ذكر النعام - بكسرتين وشد الجيم: منقاره.
 ومما يستدرك عليه: عن ابن سيده: يقال رجل زمج وزماج: وهو الخفيف الرجلين.
 وجاءني القوم بزأمجهم  أي بأجمعهم. وازمأجت الرطبة: انتفخت من حر أو ندى أو انتهاء، عن الهجري. وفي الأساس: سمعت لزيد زمجة صخبا وزجرا، وهو ذو زماجر وزماجير، ويجوز كون ميمها زائدة.

##### Türkçe

**زمج** tulumu **زمجا**: onu doldurduğu zaman; **جزمها**’da (geçen) bir lugattır. İbn Sîde dedi: Yakub, onun قلب (ters çevrilmiş) olduğunu iddia etti. Masdar ise buna yanaşmaz. Şemr’den: **زأج** aralarında ve **زمج**: kışkırttığı ve azdırdığı zaman. Ve onlara **زمجا** **زمج** etti: izinsiz ve davetsiz girdiği zaman da yedi. İbnü’l-A‘râbî’den: **زمج** kavmin üzerine ve **دمق** ve **دمر** tek bir mânâdadır.

  Ve **زمج** (kalıbı) **كفرح**: **زمجا** öfkelendi; harekeli; ve o **زمج** ve **مزمئج**’dir. Asma‘î dedi: Eşca‘dan bir adamı işittim, diyordu: Bana ne oluyor da seni **مزمئجا** görüyorum: yani öfkeli. Ve **الزمجي** (kalıbı) **كزمكي**: kuşun kuyruğunun kökü ve bittiği yeridir.
 Ve **زمج** (kalıbı) **كدمل**: kartaldan aşağı bir kuştur; onunla avlanılır. Ve denildi: o, kartalların erkeğidir — Ebû Hâtim’den. Ve bazen **زمجة** denilir — sesi yavru köpeğin havlamasına benzer. Ve **سفر السعادة**’de: o, öğretilen yırtıcılardandır. Cermî dedi: o, kartallardan bir türdür. İbn Sîde dedi: Fârisî, Ebû Hâtim’den onun mu‘arreb olduğunu iddia etti; dedi: Sîbeveyh sıfatlarda **الزمج**’i zikretti ve Sîrâfî onu açıklamadı. Dedi: ve daha bilinen, **الزمح**’tır, **الحاء** ile. **التهذيب**’de: Farsçası **دوبرادران**’dır; çünkü avını yakalamaktan âciz kaldığı zaman kardeşi onu almada ona yardım eder. Cevherî, **ده**’de vehmetti; çünkü **ده**’nin mânâsı ondur ve **دو**’nun mânâsı ikidir. Böylece şeyhimizin, Cevherî’yi desteklemede söylediği sözün, musannifin müvelled bir Farsçaya göre yürüdüğü (iddiasının) sırf bir tekellüf olduğu açıklığa kavuştu.
  Ve onu **بزأمجه** ve **بزأبره** ile aldı, hemzeli: yani onu bütünüyle aldı ve ondan hiçbir şey bırakmadı. Sîbeveyh bunu, **العالم** ve **الناصر**’ı zikrederken hemzesiz olarak nakletti; hâlbuki ikisi hemzelenmiştir. Ve denildi: hemze ikisinde de aslîdir.
  Ve **زمجه** **الظليم** — devekuşu erkeği zikri — iki kesre ile ve **الجيم**’i şeddeli: onun gagasıdır.
 Ve ona istidrâk olunanlardandır: İbn Sîde’den: **زمج** ve **زماج** adam denilir: o, ayakları hafif olandır.
 Ve kavim bana **بزأمجهم** ile geldi; yani **بأجمعهم** ile. Ve **ازمأجت** taze hurma: sıcaklıktan yahut çiğden yahut olgunlaşmadan şişti; Hicrî’den. Ve **الأساس**’ta: Zeyd’den bir **زمجة** işittim; gürültü ve azarlama; ve o, **ذو زماجر** ve **زماجير**’dir; ve mîm’inin زائد olması câizdir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمَجَ
زَمَجَ U ( n. ac. زَمْج 1 )
a.  [ Bain ], Sowed discord between.

b.  [ 'Ala ], Intruded upon.

زَمِجَ
زَمِجَ A ( n. ac. زَمَج 4 ),
a.  Was in a rage.

زَمَج
زَمَج 4 ,
a.  Anger, rage.

##### Türkçe

زَمَجَ
زَمَجَ U ( n. ac. **زَمْج** 1 )
a. [ Bain ], arasını bozdu; araya nifak ekti.

b. [ 'Ala ], üzerine sokuldu; araya girdi.

زَمِجَ
زَمِجَ A ( n. ac. **زَمَج** 4 ),
a. öfkede idi.

زَمَج
زَمَج 4 ,
a. öfke, hiddet.
