# زمخشر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AE%D8%B4%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%AE%D8%B4%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زمخشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%AE%D8%B4%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زمخشر

زمخشر، كسفرجل: ة صغيرة بنواحي خوارزم، وقال الزمخشرى في الرسالة التي كتبها لأبي طاهر السلفي جوابا عن استدعائه له قال في آخره. وأما المولد فقرية مجهولة من خوارزم تسمى زمخشر، قال: وسمعت أبي - رحمه الله - يقول: اجتاز بها، أي مر بها، ووقع في نسخة شيخنا اجتازها أعرابي فسأل عن اسمها واسم كبيرها، أي رئيسها فقيل اسم القرية زمخشر، واسم كبيرهما الرداد. فقال: لا خير في شر ورد. رجع ولم يلمم بها، أي لم يدخل، من ألم بالمكان، إذا ورده. منها علامة الدنيا جار الله، لقب به لطوله في مجاورة مكة المشرفة. وكنيته أبو القاسم محمود بن عمر بن محمد بن أحمد الخوارزمي النحوي اللغوي المتكلم المفسر، ولد سنة 467 في رجب، وتوفي يوم عرفة سنة 538، قدم بغداد، فسمع من أبي الخطاب بن البطر وابن منصور الحارثي وغيرهما، وحدث، وأخذ الأدب عن أبي الحسن النيسابوري وغيره، كان إمام الأدب ونسابة العرب، وأجاز السلفي وزينب الشعرية. وفيه يقول أمير مكة الشريف الأجل ذو المناقب أبو الحسن علي - بالتصغير - بن عيسى بن حمزة بن سليمان بن وهاس بن داوود بن عبد الرحمن بن عبد الله بن داوود بن سليمان بن عبدالله بن موسى الجون بن عبد الله المحض بن الحسن المثنى بن الحسن السبط بن علي بن أبي طالب السليماني الحسني وقوله: أمير مكة فيه تجوز. ولم يصفه الزمخشرى في رسالته التي كتبها كالإجازة لأبي طاهر السلفي إلا بالشريف الأجل ذي المناقب، وبالإمام أبي الحسن، ولم يل مكة هو ولا أبوه وإنما وليها جده حمزة بن سليمان بن وهاس، ولم يلها من بني سليمان بن عبد الله سواه، وكانت ولايته لها بعد وفاة الأمير أبي المعالي شكر بن أبي الفتوح، وقامت الحرب بين بني موسى الثاني وبين بني سليمان مدة سبع سنوات، حتى خلصت مكة للأمير محمد بن جعفر بن محمد بن عبد الله بن أبي هاشم الحسني، وملكها بعده جماعة من أولاده، كما هو مفصل في كتب الأنساب. وأما الأمير عيسى فكان أميرا بالمخلاف السليماني. قتله أخوه أبو غانم يحيى، وتأمر بالمخلاف بعده وهرب ابنه علي بن عيسى هذا إلى مكة وأقام بها وكان عالما فاضلا جوادا ممدحا، وفي أيام مقامه ورد مكة الزمخشرى وصنف باسمه كتابه الكشاف ومدحه بقصائد عدة موجودة في ديوانه، فمنها قصيدته التي يقول فيها:
  وكـم لـلإمــام الـــفـــرد عـــنـــدي مـــن يد                      وهـاتـيك مــمـــا قـــد أطـــاب وأكـــثـــرا
  أخـي الـعـزمة الـبـيضـاء والــهـــمة الـــتـــي                      أنـافـت بـه عــلامة الـــعـــصـــر والـــورى
  جمـيع قـرى الـدنـيا سـوى الــقـــرية الـــتـــي                      تبـــوأهـــا دارا فـــداء زمـــخـــشـــــرا
  وأحر بأن تزهى زمخشر بامرئإذا عد في أسد الشرى زمخ الشرا
  فلولاه ما طن البلاد بذكرها                      ولا طـار فـيهــا مـــنـــجـــدا ومـــغـــورا
  فلـيس ثـنـاهــا بـــالـــعـــراق وأهـــلـــه                      بأعـرف مـنـه فـي الـحـــجـــاز وأشـــهـــرا
  إمـام قـلـبـنـا مـن قـلـبــنـــا وكـــلـــمـــا                      طبـعـنـاه سـبـكـا كـان أنـضـــر جـــوهـــرا في أبيات غيرها كما أوردها الإمام المقري في نفخ الطيب نقلا عن رسالة الزمخشرى التي أرسلها لأبي طاهر السلفي. ومن أقواله فيه:
  ولو وزن الدنيا تراب زمخشر                      لإنك منها زاده الله رجحانا

  قال شيخنا: وفي القولين جراءة عظيمة وانتهاك ظاهر، كما لا يخفى. وقوله: سوى القرية هي مكة المشرفة: وأحر، بالحاء المهملة، جيء به للتعجب. كأنه يقول ما أحر بأن تزهى. من قولهم: هو حر بكذا، أي حقيق به وجدير. وقد خبطوا فيه خبط عشواء، فمنهم من ضبطه بالجيم وزاد ياء تحتية وبعضهم بالخاء. وفي بعض النسخ وحسبك أن تزهى، وتزهى مجهولا من الزهو وهو الأنفة والنخوة. كأنه يقول: ما أحرى وأحق وأجدر هذه القرية المسماة زمخشر بأن تتبختر بنسبة هذا الشخص إليها، وهو إذا عد أي عده عاد في أسد الشرى، وهي مأسدة مشهورة، زمخ، أي تكبر وازدهى ذلك الشرى، وأظهر في مقام الإضمار لإظهار الاعتناء، أو التلذذ، أو غير ذلك من نكات الإظهار في محل الإضمار، والله أعلم. كذا حققه شيخنا وأطال فأطاب، أحله الله خير مآب.

### Türkçe

**زمخشر**; **سفرجل** gibi: Hârizm yörelerinde küçük bir kasaba. **الزمخشرى**, Ebû Tâhir **السلفي**’nin kendisini çağırmasına cevap olarak ona yazdığı risalede, sonunda şöyle dedi: “Doğum yeri ise Hârizm’den meçhul bir köydür; ona **زمخشر** denir.” Dedi ki: Babamı -Allah ona rahmet etsin- şöyle derken işittim: “Oradan geçti,” yani oradan geçti. Şeyhimizin nüshasında “Bir bedevî onu geçti; adını ve büyüğünün adını sordu,” yani reisinin; “Köyün adı **زمخشر**, büyüğünün adı da **الرداد**” denildi. O da dedi ki: “Şer ve redd’de hayır yoktur.” Döndü ve oraya uğramadı; yani girmedi; “Bir yere uğradı” (ألم بالمكان), onu ziyaret ettiğinde (وَرَدَه) denir. Ondan (bu köydendir) “Dünyanın alâmeti” **جار الله**; Mekke-i müşerrefe’ye uzun süre komşuluk etmesinden dolayı onunla lakaplandırıldı. Künyesi: Ebü’l-Kâsım **محمود بن عمر بن محمد بن أحمد الخوارزمي**; nahivci, lugatçı, kelâmcı, müfessir. 467 yılında Receb’de doğdu; 538 yılında Arefe günü vefat etti. Bağdat’a geldi; Ebü’l-Hattâb b. el-Batr’dan, İbn Mansûr el-Hârisî’den ve başkalarından işitti; rivayet etti. Edebiyatı Ebü’l-Hasen en-Nîsâbûrî’den ve başkalarından aldı. Edebiyatın imamı ve Arapların nesep âlimi idi. **السلفي**’ye ve Zeyneb eş-Şi‘riyye’ye icazet verdi. Onun hakkında Mekke emîri, şerefli, menkıbeler sahibi Ebü’l-Hasen Ali -küçültme ile- b. Îsâ b. Hamza b. Süleymân b. Vehhâs b. Dâvûd b. Abdirrahmân b. Abdillâh b. Dâvûd b. Süleymân b. Abdillâh b. Mûsâ el-Cevn b. Abdillâh el-Mahd b. el-Hasen el-Müsnâ b. el-Hasen es-Sıbt b. Ali b. Ebî Tâlib es-Süleymânî el-Hasenî şöyle der; “Mekke emîri” sözü onda mecazdır. **الزمخشرى**, Ebû Tâhir **السلفي**’ye icazet gibi yazdığı risalesinde onu ancak “şerefli, menkıbeler sahibi” ve “imam Ebü’l-Hasen” diye vasfetti. Mekke’yi ne o ne de babası yönetti; onu ancak dedesi Hamza b. Süleymân b. Vehhâs yönetti; Süleymân b. Abdillâh oğullarından ondan başkası onu yönetmedi. Mekke üzerindeki yönetimi, emîr Ebü’l-Me‘âlî Şükr b. Ebî’l-Fütûh’un vefatından sonra oldu. Mûsâ oğullarının ikinci kolu ile Süleymân oğulları arasında yedi yıl süreyle savaş sürdü; nihayet Mekke, Hasenî emîr Muhammed b. Ca‘fer b. Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Hâşim’e kaldı; ondan sonra da onu, nesep kitaplarında tafsil edildiği üzere, evlatlarından bir cemaat yönetti. Emîr Îsâ ise el-Mıhlâf es-Süleymânî’de emîr idi. Onu kardeşi Ebû Gânim Yahyâ öldürdü; ondan sonra el-Mıhlâf’ta emîr oldu. Îsâ’nın oğlu Ali b. Îsâ bu, Mekke’ye kaçtı ve orada ikamet etti; âlim, faziletli, cömert, övülen biri idi. İkameti günlerinde **الزمخشرى** Mekke’ye geldi; **الكشاف** adlı kitabını onun adıyla telif etti ve onu divanında mevcut birkaç kasideyle övdü. Bunlardan, içinde şöyle dediği kasidesi:
  Ve nice, bende, o tek imamın eli vardır;                      ve işte o, hoş kılmış ve çoğaltmıştır.
  Beyaz azmin kardeşi ve o himmet ki                      onunla asrın ve halkın alâmeti yükseldi.
  Dünyanın bütün köyleri, ancak o köy hariç ki                      onu yurt edindi; fedâ olsun **زمخشر**.
  Ve daha layıktır ki **زمخشر**, bir kişiyle övünsün;                      o, sayıldığında **أسد الشرى** içinde, **زمخ الشرا**.
  O olmasaydı, beldeler onun zikriyle ötmezdi;                      onda ne bir yardım edici ne de bir yiğit uçardı.
  Onun ikincisi Irak’ta ve halkında değildir;                      Hicaz’da ondan daha bilinen ve daha meşhur.
  Kalbimizin imamı, kalbimizden; ve her ne zaman                      onu dökümle tabiatlandırdıysak, daha taze bir cevher oldu.

Bunun dışındaki beyitlerde de; imam el-Makrî’nin **نفخ الطيب**’de, **الزمخشرى**’nin Ebû Tâhir **السلفي**’ye gönderdiği risaleden naklen aktardığı gibi. Onun hakkında sözlerinden:
  Eğer dünyanın toprağı **زمخشر** toprağıyla tartılsa                      şüphesiz sen, ondan; Allah ona daha ağır basma vermiştir.

Şeyhimiz dedi ki: İki sözde de büyük bir cüret ve açık bir ihlâl vardır; gizli değildir. “Köy hariç” sözü: o, Mekke-i müşerrefedir. “Ve **أحر**”: ihmâl edilmiş **الحاء** ile; taaccüb için getirilmiştir. Sanki “Ne kadar **أحر** ki övünsün” der. Onların sözü: “O, bununla **حر**dır,” yani ona layıktır ve ona yaraşır. Onda körlemesine çırpındılar: onlardan kimi onu **الجيم** ile ضبط etti ve altına bir **ياء** ekledi; kimisi de **الخاء** ile. Bazı nüshalarda “Ve sana yeter ki övünsün” vardır; “övünür” meçhul olarak, **الزهو**’dan; o da kibir ve gururdur. Sanki der ki: Ne kadar daha layık, daha hak, daha yaraşırdır; **زمخشر** diye adlandırılan bu köyün, bu şahsın ona nispet edilmesiyle salınması; o ise “sayılırsa” yani sayılması, **أسد الشرى** içinde döner; o, meşhur bir aslanlıktır; **زمخ** yani kibirlendi ve böbürlendi o **الشرى**; ve zamir yerinde ismi açıkça getirdi; ihtimamı göstermek için, yahut lezzet almak için, yahut zamir yerinde izharın başka incelikleri için. Allah daha iyi bilir. Şeyhimiz bunu böyle tahkik etti; uzattı da güzel yaptı. Allah onu hayırlı bir dönüş yerine indirsin.
