# زمر (ز-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zümer toplulukların içindeki gruplaşmalara, kümelere denir

- Harfler: ز - م - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [زُمَرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَلًا | Gruplar | 2 | 2 | [39:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/ayet/39:71.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Hazen : Depo demektir
2. [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 24 · Sevk bacak demektir
3. [بوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Bab kapı demektir
4. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Feth, kapının açılması demektir
5. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
6. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
7. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İyi
8. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
9. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tilvi toklu demektir
10. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kelime
11. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
13. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
14. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dahl: Kuytu yer demektir
15. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
16. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Süllem” merdiven demektir
17. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
18. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
19. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
20. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
21. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
22. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
23. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
25. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md), [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md), [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünden ayrılmış, az sayıda fertten oluşan ve birbirini ardı sıra takip eden sınırlandırılmış küme veya dar boğazdan çıkan tiz ses |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük insan kütlesinin ortak niteliklerine ve amellerine göre tasnif edilerek ardışık kafileler halinde sevk edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Nihai hesaplaşma ve varış sürecinde varlıkların kütlesel bir yığın olarak değil, türdeş özelliklerine göre ayrıştırılmış kümeler halinde yürütülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü genel ve belirsiz bir kalabalık ya da rastgele bir topluluk sayarak ardışık tasnif ve ayrışma nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زم | Bir şeyi toplamak, sıkıştırmak, bir araya getirip bağlamak veya dar bir menfezden ses çıkarmak; nitekim [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md) yükü toplayıp sarmayı, [زمهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%87%D8%B1.md) ise şiddetle büzüşüp donmayı ifade eder. | ر | Çekirdeğin sıkıştırma ve toplama anlamına akıcılık, ardışıklık ve titreşim katarak topluluğu birbirini izleyen küçük kümelere (زمرة) veya sesi dar borudan çıkan kesintisiz bir tona (مزمار) dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bütünden kesip ayırma, sınır koyma ve parçalara bölme hareketini başlatır. |
| م | Su dalgası, akış | Ayrılan parçaların bir araya gelerek kendi içinde bir hacim ve akıcı birlik oluşturmasını sağlar. |
| ر | İnsan başı | Belirli bir istikamette ilerleyen, öne düşen ve ardı sıra takip edilen bir düzeni kurar. |
| زمر | Bütünden kesilerek ayrılmış bir grubun kendi içinde toplanıp belirli bir öncünün ardı sıra ardışık bir hat boyunca akması | Sınırlanmış ve ayrışmış bir kümenin belirli bir nizamla birbiri peşine sevk edilme dinamizmini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Az tüylü veya cılız koyun (شاة زمرة), az mürüvvetli insan ve devekuşunun gırtlağını sıkarak çıkardığı kesik tiz ses (زِمار). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye döneminde dişi devekuşunun dar boğazından çıkardığı tiz feryadı nitelemek üzere kullanılmıştır; şairler ıssız vadilerdeki ürpertici yankıyı bu kökle tasvir etmişlerdir. |
| Erken Arapça kullanım | Esmaî tarafından nakledilen erken dönem beytinde hor görülen kişinin küçülüp büzüşmesini anlatmak üzere yer alır: إن الكبير إذا يشاف رأيته مبرنشقا وإذا يهان استزمرا / Ayrıca kamış düdüğe (مزمار) üfleme fiili olarak işlenmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde زمر kökü, dar bir kanaldan çıkan kontrollü ses, üflemeli çalgı çalma ve buna bağlı olarak ezgiyle terennüm etme anlam alanıyla güçlü bir ortaklık gösterir. İbranicede yer alan z-m-r (זמר) kökü, şarkı söylemek, ilahi terennüm etmek, müzik aleti çalmak ve bağı budamak/kesmek anlamlarını taşır. Süryanicede z-m-r (ܙܡܪ) biçimi ezgi söylemek, mezmur okumak ve çalgı çalmak işlevindedir. Akadcada zamāru(m) fiili ilahi söylemek, terennüm etmek anlamına gelir. Arapçada bu kök bir yandan müzikal üfleme ve ses (مزمار) hattını korurken, diğer yandan kütleden kesilip azalan şey (زَمِر) ve bir bütünden ayrışarak birbirini izleyen müstakil insan kümeleri (زمرة) anlamında fiziksel ve toplumsal bir nitelik kazanmıştır. Budama ve kesme ile ses çıkarma arasındaki bağ, daraltma ve ayrıştırma ortak paydasında birleşir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kılların ve mürüvvetin azlığı ile kaval sesi | Azlık, daralma ve bütünden ayrışma fikri zamanla sınırlı cemaatler ve dar menfezden çıkan ses anlamını geliştirmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zāmar (זמר), Süryanice zmar (ܙܡܪ), Akadca zamāru | Müzikal ses çıkarma, ilahi terennüm etme ve budayarak ayırma anlamlarında ortak Sami mirasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زمر | Anlamlı | Azlık, ses çıkarma, ayrışmış grup | Az yünlülük, kaval çalma ve ardışık kafileler halinde toplanma anlamlarını taşır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [زرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Kesilmek, duraklamak | Suyun, idrarın veya akışın aniden kesilip tutulmasıdır. | Kur'an'da geçmez; zıt yönde akışın durmasını anlatır. |
| [مزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | İçmek, özümsemek | Suyu azar azar yudumlamak veya arpa/darıdan yapılan bir tür içkiyi tüketmektir. | Kur'an'da geçmez. |
| [مرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Çimdiklemek, hafifçe ısırmak | Tırnakla veya dişle eti bütünden koparmadan sıkıştırmak ve hafifçe yaralamaktır. | Kur'an'da geçmez. |
| [رزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Paketlemek, çökmek, homurdanmak | Elbiseyi bir bohçada toplamak, devenin yorgunluktan çökmesi ve göğüsten ses çıkarmasıdır. | Kur'an'da geçmez; toplama ve ses çekirdeğini paylaşır. |
| [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md) | Anlamlı | İma etmek, gizli hareket | Kaş, göz, dudak veya kısık sesle işaret ederek meramını kapalı biçimde anlatmaktır. | Kur'an'da geçer (Âl-i İmrân [3:41](https://lisan.digital/tr/ayet/3:41.md)). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زمر | Merkez | Ardışık kümeler | Bütünden niteliklerine göre ayrılmış, küçük ve birbiri peşine sevk edilen grupları bildirir. | Ayrışma, ardışıklık ve sevk ediliş nizamı esastır. |
| [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Hızlı ve yoğun kalabalık | Bir kapıdan veya menfezden hızla ve taşkın bir debiyle dalgalar halinde giren büyük kitleyi ifade eder. | زمر köküne göre daha kalabalık, taşkın ve ani girişleri niteler. |
| [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) | Komşu | Fikir ve hedef birliği | Belirli bir menfaat, inanç veya gaye etrafında katı biçimde kenetlenmiş taraftarlar topluluğudur. | Birliktelik fikrî ve siyasî aidiyete dayanır, sevk nizamına değil. |
| [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Bir liderin ardına düşen fırka | Bir önderin görüşlerini benimseyip yayılarak ana gövdeden kopan zümreleri gösterir. | Yayılma ve taraftarlık boyutu belirgindir. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Tekillik | Kendi başına kalmış, hiçbir topluluğa veya sevk kafilesine dahil olmayan tek ferttir. | Zümreleşmenin ve ardışık grup nizamının tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زمر | Ayrışmış ardışık küme | Bir bütünden amellerine göre tasnif edilip sevk edilen cemaat parçaları. | Kesin |
| Latince | Turma, caterva | Bölük, takvimli grup | Bütünün askeri veya idari düzende küçük ve ardışık birliklere ayrılmasını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Cohort, batch, contingent | Ortak özellikli grup, kafile | Zaman ve nitelik bakımından ortaklaşan ve ardışık işleme tabi tutulan kümeleri verir; manevi boyutu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Schar, Abteilung | Kafile, ayrılmış küme | Düzenli biçimde birbirinden ayrılmış ve art arda gelen toplulukları karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Cohorte, groupe successif | Ardışık kafile, küme | Belli bir hiyerarşi ve sırayla sevk edilen insan gruplarını ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Charlton T. Lewis Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زُمَرًا (Cehenneme sevk) | İnkâr ve isyan türlerine göre ayrılmış, ardışık cezalandırma kafileleri | Kafirlerin amellerine ve inkâr derecelerine göre fırkalara ayrılarak zincirleme bir düzenle ateşe sürülmesi (Zümer [39:71](https://lisan.digital/tr/ayet/39:71.md)). |
| زُمَرًا (Cennete sevk) | Takva ve fazilet derecelerine göre tasnif edilmiş, ardışık ikram kafileleri | Müttakilerin manevi makam ve amellerine göre zümre zümre ayrılarak esenlikle cennete doğru yürütülmesi (Zümer [39:73](https://lisan.digital/tr/ayet/39:73.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza-mükafat adaleti | İnsanların mahşerde tek bir homojen yığın olarak mı yoksa ameli sınıflarına göre mi hesaba çekileceği meselesi. | Ceza ve mükâfatın mutlak adaletle, her grubun kendi vasfına uygun düşen zümreyle birlikte infaz edilmesi. |
| Fıkıh | Hac ve cemaat nizamı | Büyük insan kitlelerinin menasiki ifa ederken kafileler ve nöbetleşe gruplar halinde intikali. | İzdihamı önleyici tedrici intikal ve intizamlı hareket düzeni. |
| Tefsir | Zümer suresi 71 ve 73. ayetlerin tahlili | Sevk fiili (سيق) ile zümer kelimesi arasındaki tenasüp ve her iki zümrenin kapılardaki karşılanış farkı. | Toplulukların rastgele değil, kendi yol göstericileri ve amel defterleri doğrultusunda ayrıştırılarak götürülmesi. |
| Hadis | Şefaat ve kıyamet tasvirleri | Peygamberlerin sancakları altında ümmetlerin ve velilerin bölük bölük ayrılması rivayetleri. | İman derecelerine göre şekillenen öncelik sıralaması ve manevi hiyerarşi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi varış ve amel tasnifi | Mertebe ve taife | Adaletin tecellisi | İnsanların nihai akıbetlerine kendi inanç ve ahlak zümreleri içinde, topluca ama ayrışmış olarak erişmesi. | Kesin |
| İlmi | Taksonomi ve veri analizi | Alt küme ve sınıflandırma | Ayrıştırma ve tanıma | Büyük veri yığınlarının ortak parametrelere göre homojen kümelere bölünerek incelenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal tabakalaşma ve kitle yönetimi | Kafile ve zümre nizamı | Sevk ve idare | Yönetilen kitlenin kaos oluşturmadan, belirli kanallar ve teşkilatlar üzerinden aşamalı olarak yönlendirilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Pazar bölümlendirmesi ve gelir grupları | Segmentasyon | Hedefli dağıtım | Tüketici veya üretici kitlesinin gelir, ihtiyaç ve tüketim kalıplarına göre sınıflara ayrılması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde denklik sınıfları (partition / equivalence classes) | Bir ana kümenin, kesişimleri boş ve birleşimleri evrensel kümeyi verecek biçimde ortak bir bağıntıya göre alt kümelere ayrılması işlemi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik tabakalaşma ve grup dinamiği | Toplumun ortak norm, statü ve eylem biçimlerine göre türdeş mikro yapılara ayrılarak tarihsel akışta rol alması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir kalabalık, rastgele bir cemaat veya herhangi bir insan grubu olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece çokluğu değil; niteliksel homojenliği, bütünden ayrışmışlığı ve belirli bir sırayla sevk edilme disiplinini içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet ve cehenneme gidişin kaotik bir sürüklenme olduğu zannedilir; amellerin mahiyetine göre yapılan kusursuz ontolojik tasnif gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, ahlak ve hesap tasavvurunda hiçbir ferdin veya eylemin genel bir belirsizlik içinde kaybolmadığını, her şeyin türdeş kriterlerle ayrıştırıldığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zümer suresinin nihai akıbeti, eskatolojik sahneleri ve ilahi adaletin infaz biçimini anlatan sevk ayetlerinde ([39:71](https://lisan.digital/tr/ayet/39:71.md), [39:73](https://lisan.digital/tr/ayet/39:73.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanlığın ahirette topyekûn ve farksız bir kütle olarak işlem göreceği zannını yıkar; zümre zümre ayrışmanın amel adaletiyle doğrudan bağlantılı olduğunu vazeder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kılları seyrelmiş koyun derisi veya dar bir kamışın boğazından kesik kesik ve tiz bir sesle çıkan hava akımı; bütünden ayrılan küçük ve sıralı parça.
- Soyut anlam: Büyük bir varlık kütlesinin ortak niteliklerine göre alt kümelere ayrılarak, belirli bir istikamete doğru ardışık kafileler halinde yönlendirilmesi.
- Sistematik karşılık: Bir ana kümenin denklik bağıntısıyla ayrık parçalara bölünmesi ve her parçanın kendi özgül rotasında kademeli olarak işletilmesi nizamı.
- LaTeX modeli: $$U = \bigcup_{i=1}^{n} Z_i \quad \text{ile} \quad Z_i \cap Z_j = \emptyset \quad (i \neq j) \quad \xrightarrow{f} \quad S(Z_1) \prec S(Z_2) \prec \dots \prec S(Z_n)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $U$ evrensel insan kütlesini temsil eder. Bu kütle, ortak ameli niteliklerine göre kesişimleri boş ($Z_i \cap Z_j = \emptyset$) olan ayrık zümrelere ($Z_i$) bölünür. $f$ sevk fonksiyonu aracılığıyla her bir zümre, $S(Z_i)$ şeklinde gösterilen ardışık bir öncelik ve varış sırasına ($\prec$) tabi tutularak kendi nihai menziline yönlendirilir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Zümer 39:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/ayet/39:71.md) — زُمَرًا

وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Küfredenler bölük bölük cehenneme sürüldü. Oraya vardıklarında kapıları açıldı ve bekçileri onlara dediler ki: İçinizden, size Rabbınızın ayetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden elçiler gelmedi mi? Onlar da: Evet, dediler. Fakat azab sözü küfredenlerin üzerine hak oldu.

### [Zümer 39:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/ayet/39:73.md) — زُمَرًا

وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ

Meal (IK): Rabblarından sakınanlar ise fevc fevc cennete götürüldüler. Oraya varıp da kapıları açılınca, bekçileri onlara dediler ki: Selam olsun size. Hoş geldiniz. Temelli olarak girin buraya.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zümer toplulukların içindeki gruplaşmalara, kümelere denir. Bir topluluğun ayrılmış bölümleri demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء والميم معهما
ز ر م، ز م ر، ر ز م، ر م ز، م ز ر، م ر ز كلهن مستعملات
ز ر م:
الزَّرْمُ من السَّنانير والكِلاب: ما يَبْقَى جَعْرهُ في دُبُره، والفِعْلُ: زَرِمَ، والسِّنَّوْرُ يُسَمَّى: أزرم.
والإزرام: القطع. وأَزْرَمَ بَوْلَه: قطعه. وزَرِمَ البول نفسه: انقطع فهو زرِمٌ، قالك
أو كماءِ المثمود بعد جِمـامٍ		زَرِمِ الدّمعِ لا يَؤُوبُ نَزُورا
وزَرِمَ عطاؤُهُ، أي: قلّ.
زمر:
الزَّمْرُ بالمِزمار، والجميع: المزامير زَمَرَ الزّامِرُ، يَزْمِرُ زَمْراً.
والزِّمارُ: صوتُ النَّعام. زَمَرتِ النَّعامة تَزْمِرُ زِماراً.
والزُّمرة: فَوْجٌ من النّاس، ويقال: جماعة في تفرقة، بعض على أثر بعض.
والزّمّارة: الزّانية. وفي الحديث: "نَهَى عن كَسْبِ الزَّمّارة".
رزم:
الإرزامُ: صوتُ الرّعد.
ورَزَمتِ النّاقة تَرْزُمُ رُزوماً، أي: قامتْ من إعياءٍ أو هُزال فهي رازمة، والجميع: رَزْمَى ويقال: أَرْزَمَتِ النّاقةُ وإرزاماً، وهو صوتٌ تُخرِجه من حَلْقها، ولاتَقْتَح به فاها.
والرِّزْمةُ من الثّياب: ما شُدَّ في ثوبٍ واحدٍ، يقال: رَزَّمْت الثِّيابَ تَرْزيماً.
رمز:
الرّمّاز: من أسماء الدُّبر، والفعل: رَمُزَ يَرْمُزُ، أي: يَنْضَمُّ.
والرّمز باللسان: الصّوت الخفيّ. ويكون الرّمز: الإيماء بالحاجب بلا كلام، ومثله الهمس. ويقال للرّجل الوقيد: ارتمز.
وقد يُقالُ للجارية الغمّازة الهمّازة بعينها، واللمّازة بفمها: رمّازة، ترمز بفمها، وتغمز بعينها. ويُقال: الرَّمْز: تحريك الشَّفَتين.
مزر:
المَزْرُ: نبيذ الشَّعير الحبوب، ويقال: نبيذ الذُّرَةِ خاصّة.
والمزَارة: مصدر المَزير، وهو القويُّ النّافذُ في الأُمور.
والمَزْرُ: الذّوق، والشُّرْبُ القليل، ويُقال: الشُّرْبُ بمرّة. قال:
تكونُ بعدَ الحَسْوِ والتَّمَرُّزِ
في فمه مثلَ عَصير السُّكَّرِ
مرز:
المَرْزُ: دونَ القَرْص، تقول: مَرَزَهُ مَرْزاً. وقام عُمَرُ ليصلّي على جنازة فمرز حذيفةُ يده، كأنّه أراد أن يكفّه عن الصّلاة عليها، لأنّ الميّت كان منالمنافقين، فأمسك عنه عمر، وكان عمر بعد ذلك لا يُصلّي على جنازة إذا لم يتابعه حذيفة، لأن النّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم ذكرهم لحذيفة.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء** ve **الميم** onlarla birlikte

**ز ر م**، **ز م ر**، **ر ز م**، **ر م ز**، **م ز ر**، **م ر ز**: hepsi kullanımdadır.

**ز ر م**:
**الزَّرْمُ**, sansar ve köpeklerden: dışkısının, makatında kalan şeyidir; fiil: **زَرِمَ**; kediye **أزرم** denir.
Ve **الإزرام**: kesmedir. **أَزْرَمَ بَوْلَه**: onu kesti. Ve bizzat idrar **زَرِمَ**: kesildi; o hâlde o **زرِمٌ**dur. Şu sözündür:
أو كماءِ المثمود بعد جِمـامٍ		زَرِمِ الدّمعِ لا يَؤُوبُ نَزُورا
Ve **زَرِمَ** onun bağışı; yani: azaldı.

**زمر**:
**الزَّمْرُ**: mizmar ile (çalma); çoğulu: **المزامير**. **زَمَرَ** çalan, **يَزْمِرُ** **زَمْراً**.
Ve **الزِّمارُ**: devekuşunun sesidir. Devekuşu **زَمَرتِ**; **تَزْمِرُ** **زِماراً**.
Ve **الزُّمرة**: insanlardan bir bölüktür; ve denir: dağınıklık içinde bir topluluk; bir kısmı bir kısmının ardınca.
Ve **الزّمّارة**: zina eden kadındır. Hadiste: “**الزَّمّارة**’nın kazancını yasakladı.”

**رزم**:
**الإرزامُ**: gök gürültüsünün sesidir.
Ve dişi deve **رَزَمتِ**; **تَرْزُمُ** **رُزوماً**; yani: yorgunluktan veya zayıflıktan kalktı; o hâlde o **رازمة**dir; çoğulu: **رَزْمَى**. Ve denir: dişi deve **أَرْزَمَتِ** ve **إرزاماً**; o, boğazından çıkardığı bir sestir; ve onunla ağzını açmaz.
Ve elbiselerden **الرِّزْمةُ**: tek bir bez içinde bağlanan şeydir; denir: elbiseleri **رَزَّمْت**; **تَرْزيماً**.

**رمز**:
**الرّمّاز**: makatın adlarındandır; fiil: **رَمُزَ** **يَرْمُزُ**; yani: büzülür.
Ve dil ile **الرّمز**: gizli sestir. Ve **الرّمز** olur: söz olmaksızın kaş ile işaret; ve onun benzeri fısıltıdır. Ve ağırbaşlı adama denir: **ارتمز**.
Ve cariyeye, gözüyle göz kırpan, fısıldayan; ve ağzıyla ayıplayan: **رمّازة** denebilir; ağzıyla **ترمز** eder ve gözüyle **تغمز** eder. Ve denir: **الرَّمْز**: dudakları hareket ettirmektir.

**مزر**:
**المَزْرُ**: arpa tanelerinin nebizidir; ve denir: özellikle mısırın nebizi.
Ve **المزَارة**: **المَزير**’in masdarıdır; o da işlerde güçlü, nüfuz edendir.
Ve **المَزْرُ**: tatmadır; ve az içmedir; ve denir: bir defalık içmedir. Dedi:
تكونُ بعدَ الحَسْوِ والتَّمَرُّزِ
في فمه مثلَ عَصير السُّكَّرِ

**مرز**:
**المَرْزُ**: ısırmanın altındadır; dersin: onu **مَرَزَهُ** **مَرْزاً**. Ve Ömer bir cenaze üzerine namaz kılmak için kalktı; Huzeyfe onun elini **مرز** etti; sanki onu onun üzerine namazdan alıkoymak istedi; çünkü ölü münafıklardandı. Ömer ondan vazgeçti. Ömer bundan sonra, Huzeyfe kendisine uymadıkça bir cenaze üzerine namaz kılmazdı; çünkü Peygamber sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem onları Huzeyfe’ye zikretmişti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزُمْرَةُ: الجَماعَةُ من الناس. والزُمَرُ: الجماعات. والزَمِرُ: القليل الشَعَرِ، والقليل المُروءة. وقد زَمِرَ الرَجُلُ زَمَراً. والزِمارُ بالكسر: صَوْتُ النَعامِ. وقد زَمَرَ النعام يَزْمِرُ بالكسر زِماراً؛ وأمَّا الظَليم فلا يقال فيه إلاَّ عارُّ يُعَارُّ. والمِزْمارُ: واحد المزامير، تقول منه: زَمَرَ الرجل يَزْمُرُ ويَزْمِرُ زَمْراً، فهو زَمَّارٌ، ولا يكاد يقال زامِرٌ. ويقال للمرأة زامِرَةٌ، ولا يقال زَمَّارَةٌ.

##### Türkçe

**الزُمْرَةُ**: insanlardan olan topluluk. Ve **الزُمَرُ**: topluluklar. Ve **الزَمِرُ**: az kıllı olan ve mürüvveti az olan. Ve gerçekten adam **زَمِرَ** **زَمَراً**.

Ve **الزِمارُ** (kesre ile): devekuşunun sesi. Ve gerçekten devekuşu (kesre ile) **زَمَرَ** **يَزْمِرُ** **زِماراً**; ama **الظَليم** hakkında ise onda ancak **عارُّ يُعَارُّ** denir.

Ve **المِزْمارُ**: **المزامير**’in bir teki; ondan şöyle dersin: adam **زَمَرَ** **يَزْمُرُ** ve **يَزْمِرُ** **زَمْراً**, o hâlde o **زَمَّارٌ**’dır; ve neredeyse **زامِرٌ** denmez. Ve kadına **زامِرَةٌ** denir; ve **زَمَّارَةٌ** denmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve**الميم** ve**النون** tek bir asıldır; vaktin bir vaktine delâlet eder. Bundan **الزَّمان**dır; o **الحِين**dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve **زَمَن** denir; cem‘i **أَزمانٌ** ve **أزمنَة**dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Ve derler: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن"; bununla müddetin gevşekliği (uzaması) kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**ya gelince; bunun aslı **الضّاد**dadır; o da **الضَّمَانة**dır. Kıyasına göre **الضّاد**da yazılmıştır.
(**زمت**) **الزاء** ve**الميم** ve**التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o ibdâl babındandır. Derler: **زَمِيت** ve **زِمِّيت** adam; yani **سِكّيت**. Bu hususta **الزاء**, **صاد**dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**tir.
(**زمج**) **الزاء** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **الزُّمَّج**: kuş([3]). Ve **الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslı **الكاف**tadır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak o **جَزَمْتُهُ**dur. Onun zikri geçti.
(**زمح**)([4]) **الزاء** ve**الميم** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.
(**زمخ**) **الزاء** ve**الميم** ve**الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek (kibirli/dik) olandır. Ve **الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun olanlar. Bu sahih ise, onda asıl **الشين**dir: "شمخ".
(**زمر**) **الزاء** ve**الميم** ve**الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder; diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi **الزَّمَر**dir: kılların azlığı. Ve **الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: **زَمِرُ المروءة** adam; yani onun azı.
Diğer asıl **الزَّمْر** ve**الزِّمار**dır: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve**تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**ya gelince: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" dediler ki: o **الزَّانية**dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar demişlerdir: ancak o **الرّمّازة**dir: erkeklere kaşlarıyla remz eden. Bu daha yakındır.
(**زمع**) **الزاء** ve**الميم** ve**العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan **الزَّمَع**dır; o, koyunun tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve **الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi olan. İşte bu, bu babdır.
Onların **الزَّماع** hakkında ve **أزْمَع** şöyle-böyle demelerine gelince; bunun iki vechi vardır: birisi, **عزم**dan maklûb olmasıdır; diğer vech, **الزاء**ın **الجيم**den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından (**إجماع القوم** ve**إجماع الرأي**)dır.
Babdan, hızlı olana([6]) **زميع** demeleridir. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler: ve **الزّميع**; sonra **يُزْمِع** edip sonra dönmeyen yiğittir; ve cem‘i **الزُّمَعاء**dır. Masdar **الزَّمَاع**dır. Kisâî dedi: **زَمِيع الرّأي** adam; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim kalb veya ibdâldendir.
İnsanı titreme gibi alan **الزَّمَع**a gelince; o işitilmiş bir sözdür; sahihliğini bilmem; belki de tesis ettiğim asıldan şâz olandandır.
(**زمق**) **الزاء** ve**الميم** ve**القاف** bir şey değildir; her ne kadar derlerse de: **زَمَقَ شَعَره**; onu yolduğunda. Sahih olursa, asıl **زَبقَ**tır. Zikredildi.
(**زمك**) **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**. İbn Düreyd ve başkaları zikretti ki **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: bundan **الزِّمِكَّى**nın iştikakı vardır; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.
(**زمل**) **الزاء** ve**الميم** ve**اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder; diğeri sestir.
Birincisi **الزَّامِلة**dir; o, adamın onunla sırtını dayadığı (yük taşıttığı) devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) **الشّيءَ**, onu taşıdığında. Ve denir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da babdandır; sanki onlar yüklerin tümüdür; ne yüklenirler ne de kendilerine güç yetirirler.
Babdan **الزُّمَّيل**dir; o, zayıf adamdır; bir iş onu sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar; ta ki sanki bir yük olur. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: **المعادلة**([10]) deve üzerinde.
Diğer asla gelince; o **الأزْمَلُ**dür; şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan **الإِزْمِيل**dir: **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: şeyi **بأَزْمَلِه** ile aldım.
 ---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**. Beyit, A‘şâ’nındır; divanında 22 ve Lisân (**غنا**) ve Muhaṣṣaṣ ( 12: 276).
([2]) Lisân’da (**وحم**) inşâd etti. Ve dedi: "**والوحم**: arzulanan şeyin adıdır". Muhaṣṣaṣ’ta (1: 19) da böyle inşâd etti; dedi: "der ki: Leylâ, nefsimin arzuladığıdır". ‘Accâc’ındır; divanında 58.
([3]) Yani bilinen kuş; kartaldan aşağı bir kuştur; onunla avlanılır. Mücmel’de: "kuş".
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)ten sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve Mücmel’de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun bir beytinden bir parçadır; divanı 61 ve Lisân (**زمع**); o da:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) Asılda (للسرمع); doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([7]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**زمع**)da olduğu üzere:
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) Asılda: "أزملت"; doğrusu Lisân’dan (13-331).
([9]) Mücmel’de (**زمل**) inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona denk (yoldaş) olmasıdır. Asılda: "المعاملة". Doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([11]) Lisân’da onu ayakkabıcının bıçağıyla kayıtladı. Ve ‘Abde b. et-Tabîb’den inşâd etti:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال: ﴿وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا﴾ [الزمر/73]، جمع زمرة، وهي الجماعة القليلة، ومنه قيل: شاة زمرة: قليلة الشعر، ورجل زمر: قليل المروءة، وزمرت النعامة تزمر زمارا، وعنه اشتق الزمر، والزمارة كناية عن الفاجرة.

##### Türkçe

- Dedi: ﴿Ve Rablerinden sakınanlar **الجنة**’ye **زمرا** hâlinde sevk edileceklerdir﴾ [**الزمر**/73]; **زمرة**’nin cem‘i; o, az sayıdaki topluluktur. Bundan dolayı denildi: **شاة زمرة**: yünü az olan; ve **رجل زمر**: mürüvveti az olan. Ve devekuşu **زمرت**; **زمارا** ile **تزمر**; ondan **الزمر** türetilmiştir. Ve **الزمارة** fâcire hakkında bir kinayedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز م ر
صبي زمر‏:‏ زعر قليل الشعر وشاة زمرة وغنم زمرات‏:‏ وشعر زمر‏.‏
وجاءوا زمراً‏:‏ جماعات في تفرقة بعضها في إثر بعض‏.‏
والزمار يزمر في المزمار‏:‏ ينفخ فيه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ فلان زمر المروءة‏.‏
وعطية زمرة‏.‏
واستزمر فلان عند الهوان‏:‏ صار قليلاً ضئيلاً‏.‏
وأنشد الأصمعي‏:‏ إن الكبير إذا يشاف رأيته مبرنشقا وإذا يهان استزمرا وللظليم عرار وللهيقة زمار‏.‏
وقد زمرت تزمر‏.‏
وأتي الحجاج بسعيد وفي عنقه زمارة وهي الساجور استعيرت للجامعة‏.‏
قال‏:‏ له مسمعان وزمارة وظل مديد وحصن أمـق مسمعاه‏:‏ قيداهه ألغز فخيل أنه يصف ملكاً وهو يعني المسجون‏.‏
ويقال للحسن الصوت‏:‏ لقد أوتي من مزامير آل داود وهو جمع مزمار كأن في حلقه مزامير لطيب صوته أو جمع مزمار كأنّ في حلقه مزامير لطيـب صوتـه أو جمـع مزمـور مـن مزمـورات داود عليـه السلـام‏.‏
وزمـر بالحديث‏:‏ بثّه وأفشى ذكره‏.‏
وزمر فلاناً بفلان‏:‏ أغراه به‏.‏

##### Türkçe

ز م ر
**صبي زمر**: az kıllı, az saçlı **زعر**; ve **شاة زمرة** ve **غنم زمرات**: ve **شعر زمر**.
Ve **جاءوا زمراً**: birbirinden ayrı olarak, bir kısmı bir kısmının ardından (gelecek şekilde) cemaatler.
Ve **الزمار** **يزمر** **في المزمار**: ona üfler.
Ve mecazdan: falan, mürüvvetin **زمر**’idir.
Ve **عطية زمرة**.
Ve falan, aşağılanma anında **استزمر**: az, küçük (ve) değersiz oldu.
Ve el-Asma‘î inşad etti:
“Şüphesiz büyük, eğer karşı konulursa onu görürsün: kabarmış; ve eğer aşağılanırsa **استزمرا**; ve devekuşunun **عرار**’ı vardır ve **الهيقة**’nin **زمار**’ı vardır.”
Ve **زمرت** **تزمر**.
Ve el-Haccâc’a Sa‘îd getirildi; boynunda **زمارة** vardı; o **الساجور**’dur; **الجامعة** için ödünç alınmıştır.
Dedi ki: “Onun iki **مسمعان**’ı ve bir **زمارة**’sı ve uzun bir gölgesi ve sağlam bir kalesi vardır.” **مسمعاه**: onun iki bağıdır. Muamma yaptı; böylece bir kralı vasfediyor sandı; hâlbuki muradı hapsedilmiş olandır.
Ve güzel ses için denilir: “Şüphesiz ona, Dâvûd âlinin **مزامير**’inden verilmiştir.” O, **مزمار**’ın cem‘idir; sanki boğazında, sesinin güzelliğinden dolayı **مزامير** vardır; yahut **مزمار**’ın cem‘idir; sanki boğazında, sesinin güzelliğinden dolayı **مزامير** vardır; yahut Dâvûd -aleyhi’s-selâm-ın **مزمورات**’ından **مزمور**’un cem‘idir.
Ve **زمر بالحديث**: onu yaydı ve zikrini ifşa etti.
Ve falan kimseyi falan kimse ile **زمر**: onu onunla kışkırttı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّمْرُ بالمِزْمارِ، زَمَرَ يَزْمِرُ ويَزْمُرُ زَمْراً وزَمِيراً وزَمَراناً: غَنَّى في القَصَبِ. وامرأَة زامِرَةٌ ولا يقال زَمَّارَةٌ، ولا يقال رجل زامِرٌ إِنما هو زَمَّارٌ. الأَصمعي: يقال للذي يُغَنَّي الزّامِرُ والزِّمَّارُ، ويقال للقصبة التي يُزْمَرُ بها زَمَّارَةٌ، كما يقال للأَرض التي يُزْرَعُ فيها زَرّاعَةٌ. قال: وقال فلان لرجل: يا ابن الزِّمَّارَة، يعني المُغَنِّيَة. والمِزْمارُ والزَّمَّارَةُ: ما يُزْمَرُ فيه. الجوهري: المِزْمارُ واحد المَزامِيرِ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَبِمَزْمُورِ الشيطان في بيت رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، وفي رواية: مِزْمارَةِ الشيطان عند النبي، صلى الله عليه وسلم، المزمورُ، بفتح الميم وضمها، والمِزْمارُ سواء، وهو الآلة التي يُزْمَرُ بها. ومَزامِيرُ داود، عليه السلام: ما كان يَتَغَنَّى به من الزَّبُورِ وضُروب الدعاء، واحدها مِزْمارٌ ومُزْمُورٌ؛ الأَخيرة عن كراع، ونظيره مُعْلُوقٌ ومُغْرُودٌ. وفي حديث أَبي موسى: سمعه النبي، صلى الله عليه وسلم، يقرأُ فقال: لقد أُعْطِيتَ مِزْماراً من مَزامِيرِ آلِ داودَ، عليه السلام؛ شَبَّهَ حُسْنَ صوتِه وحلاوةَ نَعْمَتِه بصوت المِزْمارِ، وداود هو النبي،صلى الله عليه وسلم، وإِليه المُنْتَهى في حُسْنِ الصوت بالقراءة، والآل في قوله آل داود مقحمة، قيل: معناه ههنا الشخص. وكتب الحجاج إِلى بعض عماله أَن أَبعث إِليَّ فلاناً مُسَمَّعاً مُزَمَّراً؛ فالمُسَمَّعُ: المُقَيَّدُ، والمُزَمَّرُ: المُسَوْجَرُ؛ أَنشد ثعلب:
ولي مُسْمِعانِ وزَمَّارَةٌ،
وظِلُّ مَدِيدٌ وحِصْنٌ أَمَقّ
فسره فقال: الزمارة الساجور، والمُسْمِعانِ القيدان، يعني قَيْدَيْنِ وغُلَّيْنِ، والحِصْنُ السجن، وكل ذلك على التشبيه، وهذا البيت لبعض المُحَبَّسِينَ كان مَحْبُوساً فمُسْمِعاهُ قيداه لصوتهما إِذا مشى، وزَمَّارَتُه الساجور والظل، والحصن السجن وظلمته. وفي حديث ابن جبير: أَنه أَتى به الحجاج وفي عنقه زَمَّارَةٌ؛ الزمارة الغُلُّ والساجور الذي يجعل في عنق الكلب. ابن سيده: والزَّمَّارَةُ عمود بين حلقتي الغل.
والزِّمارُ بالكسر: صوت النعامة؛ وفي الصحاح: صوت النعام. وزَمَرَتِ النعامةُ تَزْمِرُ زِماراً: صَوَّتَتْ. وقد زَمَرَ النعامُ يَزْمِرُ، بالكسر، زِماراً. وأَما الظليم فلا يقال فيه إِلاَّ عارٌّ يُعارُّ. وزَمَرَ بالحديث: أَذاعه وأَفشاه.
والزَّمَّارَةُ: الزانية؛ عن ثعلب، وقال: لأَنها تُشِيعُ أَمرها. وفي حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهى عن كسب الزِّمَّارَةِ. قال أَبُو عبيد: قال الحجاج: الزَّمَّارَةُ الزانية، قال وقال غيره: إِنما هي الرَّمَّازَةُ، يتقديم الراء على الزاي، من الرَّمْزِ، وهي التي تومئ بشفتيها وبعينيها وحاجبيها، والزواني يفعلن ذلك، والأَول الوجه. وقال أَبو عبيد: هي الزَّمَّارَةُ كما جاء الحديث؛ قال أَبو منصور: واعترض القتيب على أَبي عبيد في قوله هي الزَّمَّارة كما جاء في الحديث، فقال: الصواب الرَّمَّازَة لأَن من شأْن البَغِيِّ أَن تُومِضَ بعينها وحاجبها؛ وأَنشد:
يُومِضْنَ بالأَعْيُنِ والحواجِبِ،
إِيماضَ بَرْقِ في عَماءٍ ناصِبِ
قال أَبو منصور: وقول أَبي عبيد عندي الصواب، وسئل أَبو العباس أَحمد بن يحيى عن معنى الحديث أَنه نهى عن كسب الزَّمِّارَة فقال: الحرف الصحيح رَمَّازَةٌ، وزَمَّارَةٌ ههنا خطأٌ. والزَّمَّارَةُ: البَغِيُّ الحسناء، والزَّمِيرُ: الغلام الجميل، وإِنما كان الزنا مع الملاح لا مع القباح؛ قال أَبو منصور: لِلزَّمَّارَةِ في تفسير ما جاء في الحديث وجهان: أَحدهما أَن يكون النهي عن كسب المغنية، كما روى أَبو حاتم عن الأَصمعي، أَو يكون النهي عن كسب البَغِيِّ كما قال أَبو عبيد وأَحمد بن يحيى؛ وإِذا روى الثقات للحديث تفسيراً له مخرج لم يجز أَن يُرَدَّ عليهم ولكن نطلب له المخارجَ من كلام العرب، أَلا ترى أَن أَبا عبيد وأَبا العباس لما وجدا لما قال الحجاجُ وجهاً في اللغة لم يَعْدُواهُ؟ وعجل القتيبي ولم يثبت ففسر الحرف على الخلاف ولو فَعَل فِعل أَبي عبيد وأَبي العباس كان أَولى به، قال: فإِياك والإِسراع إِلى تخطئة الرؤساء ونسبتهم إِلى التصحيف وتأَنَّ في مثل هذا غاية التَّأَنِّي، فإِني قد عثرت على حروف كثيرة رواها الثقات فغيَّرها من لا علم له بها وهي صحيحة. وحكي الجوهري عن أَبي عبيد قال: تفسيره في الحديث أَنها الزانية، قال: ولم أَسمع هذا الحرف إِلاَّ فيه، قال: ولا أَدري من أَي شيء أُخذ، قال الأَزهري: ويحتمل أَن يكون أَراد المغنية.يقال: غِنَاءٌ زَمِيرٌ أَي حَسَنٌ. وزَمَرَ إِذا غنى والقصبة التي يُزْمَرُ بها: زَمَّارَةٌ.
والزَّمِرُ: الحَسَنُ؛ عن ثعلب، وأَنشد:
دَنَّانِ حَنَّانانِ، بينهما
رَجُلٌ أَجَشُّ، غِناؤُه زَمِرُ
أَي غناؤه حسن. والزَّمِيرُ: الحسن من الرجال. والزَّوْمَرُ: الغلام الجميل الوجه. وزَمَرَ القربَةَ يَزْمُرُهَا زَمْراً وزَنَرَها: ملأَها؛ هذه عن كراع واللحياني. وشاة زَمِرَةٌ: قليلة الصوف. والزَّمِرُ: القليل الشعر والصوف والريش، وقد زَمِرَ زَمَراً. ورجل زَمِرٌ: قليل المُروءَةِ بَيِّنُ الزَّمَارَة والزُّمُورَةِ أَي قليلها، والمُسْتَزْمِرُ: المُنْقَبِضُ المتصاغر؛ قال:
إِنَّ الكَبِيرَ إِذا يُشَافُ رَأَيْتَهُ
مُقْرَنْشِعاً، وإِذا يُهانُ اسُتَزْمَرَا
والزُّمْرَةُ: الفَوْجُ من الناس والجماعةُ من الناس، وقيلب: الجماعة في تفرقة. والزُّمَرٌ: الجماعات، ورجل زِمِرٌّ: شديد كَزِبِرٍّ. وزَمِيرٌ: قصير، وجمعه زِمَارٌ؛ عن كراع.
وبنو زُمَيْرٍ: بطن. وزُمَيْرٌ: اسم ناقة؛ عن ابن دريد. وزَوْمَرٌ: اسمٌ. وزَيْمَرانُ وزَمَّاراءُ: موضعان؛ قال حسان بن ثابت: فَقَرَّب فالمَرُّوت فالخَبْت فالمُنَى،
إِلى بيتِ زَمَّاراءَ تَلْداً على تَلْدِ

##### Türkçe

**الزَّمْرُ** **بالمِزْمارِ**: **زَمَرَ** **يَزْمِرُ** ve **يَزْمُرُ** **زَمْراً**
ve **زَمِيراً** ve **زَمَراناً**: kamışta şarkı söyledi. Ve bir kadın **زامِرَةٌ**; **زَمَّارَةٌ** denilmez. Ve **رجل زامِرٌ** denilmez; ancak o **زَمَّارٌ**’dır. **الأَصمعي**: Şarkı söyleyen kimseye **الزّامِرُ** ve **الزِّمَّارُ** denir; ve kendisiyle üflenen kamışa **زَمَّارَةٌ** denir; tıpkı içinde ekin ekilen yere **زَرّاعَةٌ** denildiği gibi. Dedi: Ve falan, bir adama dedi ki: “Ey **ابن الزِّمَّارَة**”; yani şarkıcı kadın. Ve **المِزْمارُ** ile **الزَّمَّارَةُ**: içinde üflenen şey. **الجوهري**: **المِزْمارُ**, **المَزامِيرِ**’in tekilidir. Ve Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Resûlullah’ın evinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şeytanın **مَزْمُورِ**’u ile mi?”; ve bir rivayette: Peygamberin yanında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şeytanın **مِزْمارَةِ**’si; **المزمورُ**, mîm’in fethasıyla da dammasıyla da, ve **المِزْمارُ** eşittir; o, kendisiyle üflenen âlettir. Ve Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرُ**’i: **الزَّبُورِ**’dan ve dua türlerinden onunla tegannî ettiği şeylerdir; tekili **مِزْمارٌ** ve **مُزْمُورٌ**’dur; sonuncusu Kırâ‘dan; ve benzeri **مُعْلُوقٌ** ve **مُغْرُودٌ**’dur. Ve Ebû Mûsâ hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu okurken işitti de dedi ki: “Andolsun, Âl-i Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرِ**’inden bir **مِزْمارٌ** verilmişsin”; onun sesinin güzelliğini ve nağmesinin tatlılığını **المِزْمارِ** sesine benzetti. Ve Dâvûd, o peygamberdir; ve kıraatle ses güzelliğinde nihayet ona varılır; ve “Âl-i Dâvûd” sözündeki **الآل** araya sokulmuştur; denildi ki: buradaki manası şahıstır. Ve Haccâc, bazı âmillerine yazdı ki: “Bana falanı **مُسَمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder”; artık **المُسَمَّعُ**: bağlanmış olan; ve **المُزَمَّرُ**: **المُسَوْجَرُ** (boyunduruklanmış olan). Sa‘leb inşâd etti:
ولي مُسْمِعانِ وزَمَّارَةٌ،
وظِلُّ مَدِيدٌ وحِصْنٌ أَمَقّ
Onu açıkladı ve dedi ki: **الزمارة** **الساجور**’dur; ve **المُسْمِعانِ** iki bağdır; yani iki bağ ve iki halka (kelepçe); ve **الحِصْنُ** hapistir; ve bütün bunlar benzetme üzerinedir. Ve bu beyit, bazı hapsedilmişlerdendir; hapsedilmişti; artık onun **مُسْمِعاهُ**’ı, yürüdüğünde seslerinden dolayı iki bağıdır; ve onun **زَمَّارَتُه**’si **الساجور**’dur; ve **الظل** ve **الحصن** hapistir ve onun karanlığıdır. Ve İbn Cübeyr hadîsinde: Haccâc ona geldiğinde, boynunda **زَمَّارَةٌ** vardı; **الزمارة** **الغُلُّ**dür ve köpeğin boynuna konulan **الساجور**’dur. İbn Sîde: ve **الزَّمَّارَةُ**, kelepçenin iki halkası arasında bir direkten ibarettir.

Ve **الزِّمارُ** (kesre ile): devekuşunun sesi; **الصحاح**’ta: devekuşlarının sesi. Ve devekuşu **زَمَرَتِ** **تَزْمِرُ** **زِماراً**: ses çıkardı. Ve devekuşları **زَمَرَ** **يَزْمِرُ** (kesre ile) **زِماراً**. Ama **الظليم** hakkında ancak **عارٌّ يُعارُّ** denilir. Ve **زَمَرَ** **بالحديث**: onu yaydı ve ifşa etti.

Ve **الزَّمَّارَةُ**: zina eden kadın; Sa‘leb’den. Ve dedi ki: çünkü o işini yayar. Ve Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **الزِّمَّارَةِ** kazancını yasakladı. Ebû Ubeyd dedi ki: Haccâc dedi: **الزَّمَّارَةُ** zina eden kadındır. Dedi: Ve başkası dedi ki: o ancak **الرَّمَّازَةُ**’dir; râ’nın zây’ın önüne geçirilmesiyle; **الرَّمْزِ**’dendir; o, dudaklarıyla, gözleriyle ve kaşlarıyla işaret eden kadındır; ve zinakâr kadınlar bunu yaparlar; ve birincisi (ilk görüş) daha uygundur. Ebû Ubeyd dedi: hadîste geldiği gibi o **الزَّمَّارَةُ**’dır. Ebû Mansûr dedi: Kuteybî, Ebû Ubeyd’in “hadîste geldiği gibi o **الزَّمَّارة**’dır” sözüne itiraz etti ve dedi ki: doğru olan **الرَّمَّازَة**’dir; çünkü fâhişenin âdetindendir ki gözüyle ve kaşıyla parıldatsın; ve inşâd etti:
يُومِضْنَ بالأَعْيُنِ والحواجِبِ،
إِيماضَ بَرْقِ في عَماءٍ ناصِبِ
Ebû Mansûr dedi: Ebû Ubeyd’in sözü, benim yanımda doğrudur. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya, hadîsin manası hakkında soruldu: “**الزَّمِّارَة** kazancını yasakladı” dedi; o dedi ki: doğru harf **رَمَّازَةٌ**’dir; ve burada **زَمَّارَةٌ** hatadır. Ve **الزَّمَّارَةُ**: güzel yüzlü fâhişe; ve **الزَّمِيرُ**: güzel oğlan; zina ancak güzellerle olur, çirkinlerle değil. Ebû Mansûr dedi: hadîste gelenin tefsirinde **الزَّمَّارَةِ** için iki vecih vardır: birincisi, Ebû Hâtim’in Asma‘î’den rivayet ettiği gibi, yasağın şarkıcı kadının kazancı hakkında olması; yahut Ebû Ubeyd ve Ahmed b. Yahyâ’nın dediği gibi, yasağın fâhişenin kazancı hakkında olmasıdır. Ve güvenilirler hadîse bir tefsir rivayet ettiklerinde, ona bir çıkış yolu bulunduğunda, onlara reddedilmesi câiz olmaz; fakat Arapların sözünden onun için çıkış yolları ararız. Görmez misin ki Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs, Haccâc’ın dediği şeye dilde bir vecih bulunca onu aşmadılar? Kuteybî acele etti ve sağlamlaştırmadı; böylece harfi ihtilaf üzere tefsir etti; eğer Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs’ın fiilini yapsaydı, ona daha layık olurdu. Dedi: Öyleyse, reisleri hatalı saymaya ve onları tashîfe nisbet etmeye acele etmekten sakın; bunun gibi şeyde nihayet derecede ağır davranmak gerekir; çünkü ben, güvenilirlerin rivayet ettiği birçok harfe rastladım; ilmi olmayan kimse onları değiştirdi, hâlbuki onlar doğrudur. Cevherî, Ebû Ubeyd’den nakletti: hadîste onun tefsiri, onun zina eden kadın olduğudur. Dedi: Bu harfi ancak onda işittim. Dedi: Hangi şeyden alındığını bilmiyorum. Ezherî dedi: Şarkıcı kadını kastetmiş olması muhtemeldir. Denilir: **غِنَاءٌ زَمِيرٌ** yani güzel. Ve **زَمَرَ**: şarkı söylediğinde; ve kendisiyle üflenen kamış: **زَمَّارَةٌ**.

Ve **الزَّمِرُ**: güzel olan; Sa‘leb’den. Ve inşâd etti:
دَنَّانِ حَنَّانانِ، بينهما
رَجُلٌ أَجَشُّ، غِناؤُه زَمِرُ
Yani onun şarkısı güzeldir. Ve **الزَّمِيرُ**: erkeklerden güzel olan. Ve **الزَّوْمَرُ**: yüzü güzel oğlan. Ve **زَمَرَ** tulumu **يَزْمُرُهَا** **زَمْراً** ve **زَنَرَها**: onu doldurdu; bu, Kırâ‘ ve Lihyânî’dendir. Ve **شاة زَمِرَةٌ**: yünü az olan. Ve **الزَّمِرُ**: kıl, yün ve tüyü az olan; ve **زَمِرَ** **زَمَراً**. Ve **رجل زَمِرٌ**: mürüvveti az olan; **الزَّمَارَة** ve **الزُّمُورَة**’si açık olan; yani onun azlığı. Ve **المُسْتَزْمِرُ**: büzülen, küçülen. Dedi ki:
إِنَّ الكَبِيرَ إِذا يُشَافُ رَأَيْتَهُ
مُقْرَنْشِعاً، وإِذا يُهانُ اسُتَزْمَرَا
Ve **الزُّمْرَةُ**: insanlardan bir bölük ve insanlardan bir cemaat; ve denildi ki: dağınıklık içinde bir cemaat. Ve **الزُّمَرٌ**: cemaatler. Ve **رجل زِمِرٌّ**: **كَزِبِرٍّ** gibi şiddetli. Ve **زَمِيرٌ**: kısa; cem‘i **زِمَارٌ**; Kırâ‘dan.

Ve **بنو زُمَيْرٍ**: bir batın (kabile kolu). Ve **زُمَيْرٌ**: bir dişi devenin adı; İbn Düreyd’den. Ve **زَوْمَرٌ**: bir isim. Ve **زَيْمَرانُ** ve **زَمَّاراءُ**: iki yer; Hassân b. Sâbit dedi ki:
فَقَرَّب فالمَرُّوت فالخَبْت فالمُنَى،
إِلى بيتِ زَمَّاراءَ تَلْداً على تَلْدِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز م ر * * الزُّمْرَةُ * بالضم الجماعة و * الزُّمَرُ * الجماعات و * المِزْمَارُ * واحد * المَزَامِيرِ * وقد * زَمَر * الرجل من باب ضرب ونصر فهو * زَمَّارٌ * ولا يقال * زامِرٌ * ويقال للمرأة * زَامِرَةٌ * ولا يقال * زَمَّارَةٌ

##### Türkçe

* ز م ر * * **الزُّمْرَةُ** * (ضم ile) cemaat/topluluk; ve * **الزُّمَرُ** * cemaatler/topluluklar; ve * **المِزْمَارُ** * * **المَزَامِيرِ** *’den bir tanesidir. Ve muhakkak * **زَمَر** * adam “ضرب” ve “نصر” bâbından (gelir); o hâlde o * **زَمَّارٌ** *’dır; * **زامِرٌ** * denilmez. Ve kadına * **زَامِرَةٌ** * denilir; * **زَمَّارَةٌ** * denilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زمر يزمر، بالضم، لغة حكاها أبو زيد، ويزمر، بالكسر، زمرا، بالفتح، وزميرا، كأمير، وزمرانا، محركة، عن ابن سيده، وزمر تزميرا: غنى في القصب ونفخ فيه، وهي زامرة، ولا يقال زمارة، وهو زمار ولا يقال زامر، وقد جاء عن الأصمعي لكنه قليل. ولما كان تصريف هذه الكلمة واردا على خلاف الأصل خالف قاعدته في تقديم المؤنث على المذكر، قاله شيخنا. قال الأصمعي، يقال للذي يغني: الزامر والزمار. وفعلهما، أي زمر وزمر، الزمارة، بالكسر على القياس كالكتابة والخياطة ونحوهما. ومن المجاز، في حديث أبي موسى الأشعري  سمعه النبي صلى الله عليه وسلم يقرأ فقال:  لقد أعطيت مزمارا من مزامير آل داوود  شبه حسن صوته وحلاوة نغمته بصوت المزمار. ومزامير داوود، عليه السلام: ما كان يتغنى به من الزبور، وإليه المنتهى في حسن الصوت بالقراءة. والآل في قوله:  آل داوود  مقحمة، قيل: معناه ها هنا الشخص. وقيل: مزامير داوود: ضروب الدعاء، جمع مزمار ومزمور، الأخيرة عن كراع، ونظيره معلوق ومغرود. وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه  أبمزمور الشيطان في بيت رسول الله  وفي رواية:  مزمارة الشيطان عند النبي صلى الله عليه وسلم  . قال ابن الأثير: المزمور، بفتح الميم وضمها، والمزمار سواء، وهو الآلة التي يزمر بها. والزمارة كجبانة: ما يزمر به وهي القصبة، كما يقال للأرض التي يزرع فيها زراعة، كالمزمار، بالكسر. ومن المجاز: الزمارة: الساجور الذي يجعل في عنق الكلب. قال الزمخشرى: واستعير للجامعة. وكتب الحجاج إلى بعض عماله أن ابعث إلي فلانا مسمعا مزمرا، أي مقيدا مسوجرا، وأنشد ثعلب:
  ولي مسمعان وزمـارة                      وظل مديد وحصن أمق فسره فقال: الزمارة: الساجور. والمسمعان: القيدان، يعني قيدين وغلين. والحصن: السجن، وكل ذلك على التشبيه. وهذا البيت لبعض المحبسين، كان محبوسا. فمسمعاه قيداه، لصوتا إذا مشى. وزمارته الساجور والظل والحصن: السجن وظلمته: وفي حديث سعيد بن جبير  أنه أتي به الحجاج وفي عنقه زمارة  أي الغل. والزمارة: الزانية، عن ثعلب. قال: لأنها تشيع أمرها. وفي حديث أبي هريرة  أن النبي صلى الله عليه وسلم نهى عن كسب الزمارة. قال أبو عيد قال الحجاج: الزمارة: الزانية. قال: وقال غيره: إنما هي الرمازة، بتقديم الراء على الزاي، من الرمز، وهي التي تومئ بشفتيها وبعينيها وحاجبيها، والزواني يفعلن ذلك، والأول الوجه. وقال أبو عبيد: هي الزمارة، كما جاء في الحديث. قال الأزهري: واعترض القتيبي على أبي عبيد في قوله: هي الزمارة، كما جاء في الحديث، فقال: الصواب الرمازة، لأن من شأن البغي أن تومض بعينها وحاجبها، وأنشد:
  يومضن بالأعين والحواجـب                      إيماض برق في عماء ناصب قال الأزهري: وقوله أبي عبيد عندي الصواب. وسئل أبو العباس أحمد بن يحيى عن معنى

  الحديث  أنه نهى عن كسب الزمارة  فقال: الحرف الصحيح زمارة. ورمازة ها هنا خطأ، والزمارة: البغي الحسناء. والزمير: الغلام. الجميل، وإنما كان الزنا مع الملاح لامع القباح. قال الأزهري: للزمارة في تفسير ما جاء الحديث وجهان: أحدهما أن يكون النهي عن كسب المغنية، كما روى أبو حاتم عن الأصمعي، أو يكون النهي عن كسب البغي، كما قال أبو عبيد وأحمد بن يحيى، وإذا روى الثقات للحديث تفسيرا له مخرج، لم يجز أن يرد عليهم، ولكن تطلب له المخارج من كلام العرب. ألا ترى أن أبا عبيد وأبا العباس لما وجدا لما قال الحجاج وجها في اللغة لم يعدواه. وعجل القتيبي ولم يتثبت، ففسر الحرف على الخلاف. ولو فعل فعل أبي عبيد وأبي العباس كان أولى به، قال: فإياك والإسراع إلى تخطئة الرؤساء ونسبتهم إلى التصحيف، وتأن في مثل هذا غاية التأني، فإني قد عثرت على حروف كثيرة رواها الثقات فغيرها من لا علءم له بها، وهي صحيحة. قلت: والحجاج هذا هو راوي الحديث عن حماد بن سلمة، عن هشام ابن حسان وحبيب بن الشهيد، كلاهما عن ابن سيرين عن أبي هريرة. وهو شيخ أبي عبيد، ورواه ابن قتيبة عن أحمد بن سعيد عن أبي عبيد، كذا في  استدراك الغلط  وهو عندي. وفي المحكم: الزمارة: عمود بين حلقتي الغل.
 والزمار، ككتاب: صوت النعام، كذا في الصحاح، وفي غيره: صوت النعامة، وهو مجاز. وفعله كضرب. يقال: زمرت النعامة تزمر زمارا: صوتت. وأما الظليم فلا يقال فيه إلا عار يعار. وزمر القربة يزمرها زمرا وزنرها، كزمرها تزميرا: ملأها، عن كراع واللحياني. ومن المجاز: زمر بالحديث: أذاعه وأفشاه. وفي الأساس: بثه وأفشاه. ومن المجاز: زمر فلانا بفلان - ونص الأساس: فلان فلانا، وما ذكره المصنف أثبت -: أغراه به. وزمر الظبي زمرانا، محركة نفر. والزمر، ككتف: القليل الشعر والصوف والريش، وقد زمر زمرا. ويقال: صبي زمر زعر، وهي بهاء يقال: شاة زمرة، وغنم زوامر وشعر زمر. ومن المجاز: الزمر: القليل المروءة، يقال: رجل زمر بين الزمارة والزمورة، أي قليلها، وقد زمر، كفرح، زمارة وزمورة. وقال ثعلب: الزمر: الحسن. وأنشد:
  دنان حنانان بينـهـمـا                      رجل أجش غناؤه زمر أي غناؤه حسن. وخصه المصنف بحسن الوجه. والزمر، كطمر وزبر: الشديد من الرجال.والزمير، كأمير: القصير منهم، ج زمار، بالكسر، عن كراع: والزمير: الغلام الجميل، قاله ثعلب، وقد تقدم. قال الأزهري: ويقال: غناء زمير، أي حسن، كالزومر، كجوهر والزمور، كصبور. والزمرة: بالضم: الفوج من الناس، والجماعة من الناس، وقيل: الجماعة في تفرقة، ج زمر، كصرد. يقال: جاءوا زمرا، أي جماعات في تفرقة، بعضها إثر بعض. قال شيخنا: قال بعضهم: الزمرة مأخوذ من الزمر الذي هو الصوت، إذ الجماعة لا تخلو عنه. وقيل: هي الجماعة القليلة، من قولهم: شاة زمرة، إذا كانت قليلة الشعر، انتهى. قلت: والأول الوجه ويعضده قول المصنف في البصائر: لأنها إذا اجتمعت كان لها زمار وجلبة. والزمار بالكسر: صوت النعام. ومن المجاز: المستمزمر: المنقبض المتصاغر، قال:
  إن الكبير إذا يشاف رأيتـه                      مقرنشعا وإذا يهان استزمرا

  وفي الأساس: استزمر فلان عند الهوان: صار ذليلا ضئيلا. وبنو زمير، كزبير: بطن من العرب. وزيمر، كحيدر، علم. واسم ناقة الشماخ، وأنشد له ابن دريد في  ع ر ش  :
  ولما رأيت الأمر عرش هوية                      تسليت حاجات النفوس بزيمرا وهكذا فسره. وزيمر: بقعة بجبال طيئ. قال امرؤ القيس:
  وكنت إذا ما خفت يوما ظلامة                      فإن لها شعبا ببلـطة زيمـرا وزيمران، بضم الميم، كضيمران: ع. وزماراء، بالفتح مشددة ممدودة: ع. قال حسان بن ثابت رضي الله عنه:
  فقرب فالمروت فالخبت فالمنى                      إلى بيت زماراء تلدا على تلد والزمير، كسكيت: نوع من السمك له شوك ناتئ وسط ظهره، وله صخب وقت صيد الصياد إياه وقبضه عليه، وأكثر ما يصطاد في الأوحال وأصول الأشجار في المياه العذبة وازمأر: غضب واحمرت عيناه عند الشدة والغضب، لغة في ازمهر، عن الفراء. ومما يستدرك عليه: عطية زمرة، أي قليلة، وهو مجاز. والزمار، بالضم: لغة في زمار النعام. والزومر، كجوهر: الجماعة. والزمار، بالكسر: الغرس على رأس الولد. وزمران، كسحبان: مدينة بالمغرب منها أبو عبد الله محمد بن علي بن مهدي بن عيسى بن أحمد الهراوي المعروف بالطالب توفى سنة 964 وأخذ عن القطب أبي عبد الله محمد بن عجال الغزواني المراكشي وغيره. وإزمير، كإزميل: مدينة بالروم. والزمارة: قرية بمصر. وكفر زمار، كشداد: ناحية واسعة من أعمال قردى بينها وبين برقعيد أربعة فراسخ أو خمسة. ووادي الزمار: قرب الموصل بينها وبين دير ميخائيل، وهو معشب أنيق وعليه رابية عالية، يقال لها رابية العقاب. قال الخالدي:
  ألست ترى الروض يبدي لنا                      طرائف من صنـع آذاره
  تلبس مـن مـانـخـايالـه                      حليا علـى تـل زمـاره وزامران: قرية على أقل من فرسخ من مدينة نسا. منها أبو جعفر محمد بن جعفر بن إبراهيم بن عيسى الزامراني، سمع الطحاوي والباغندي، توفي بها سنة 360 قاله ابن عساكر في التاريخ.

##### Türkçe

**زمر** **يزمر**; ötre ile; Ebû Zeyd’in naklettiği bir lugat. Ve **يزمر**; esre ile; **زمرا**; fetha ile; ve **زميرا**; **أمير** gibi; ve **زمرانا**; harekeli; İbn Sîde’den. Ve **زمر** **تزميرا**: kamışta şarkı söyledi ve ona üfledi; o, **زامرة**’dir; **زمارة** denilmez. Ve o, **زمار**’dır; **زامر** denilmez; Asma‘î’den gelmiştir, fakat azdır. Bu kelimenin tasrifi aslın hilâfına vârid olunca, müennesi müzekkere takdim etme kaidesine muhalefet etti; bunu şeyhimiz söyledi. Asma‘î dedi: Şarkı söyleyene **الزامر** ve **الزمار** denir. İkisinin fiili, yani **زمر** ve **زمر**; **الزمارة**’dır; esre ile; القياس üzere **الكتابة** ve **الخياطة** ve benzerleri gibi.

Mecazdan: Ebû Mûsâ el-Eş‘arî hadîsinde: Nebî صلى الله عليه وسلم onu okurken işitti de dedi ki: “Andolsun, sana **مزمارا**’dan, **مزامير**’den, **آل داوود**’un (mizmârlarından) verilmiştir.” Güzel sesini ve nağmesinin tatlılığını mizmârın sesine benzetti. Ve Dâvûd’un, عليه السلام, **مزامير**’i: **الزبور**’dan onun tegannî ettiği şey idi; kıraatte güzel ses hususunda nihayet ona varır. Ve “**آل داوود**” sözündeki **الآل** sokulmadır; denildi: buradaki mânası şahıstır. Ve denildi: Dâvûd’un **مزامير**’i: dua çeşitleridir; **مزمار** ve **مزمور**’un cem‘i; sonuncusu Kurâ‘dan; ve benzeri **معلوق** ve **مغرود**’dur.

Ebû Bekir رضي الله عنه hadîsinde: “Resûlullah’ın evinde şeytanın **بمزمور**’u ile mi?” Ve bir rivayette: “Nebî صلى الله عليه وسلم yanında şeytanın **مزمارة**’si.” İbnü’l-Esîr dedi: **المزمور**; **الميم**’in fethasıyla ve zammıyla; ve **المزمار** birdir; o, onunla **يزمر** olunan âlettir. Ve **الزمارة**; **جبانة** gibi: onunla **يزمر** olunan şeydir; o da kamıştır; nasıl ki ekin ekilen yere **زراعة** denir; **المزمار** gibi; esre ile. Mecazdan: **الزمارة**: köpeğin boynuna konulan **الساجور**. Zemahşerî dedi: ve câmi‘e için istiâre edilmiştir. Haccâc, âmillerinden birine yazdı ki: “Bana falanı, işittiren, **مزمرا** olarak gönder”; yani bağlanmış, **مسوجرا** olarak. Ve Sa‘leb inşâd etti:

  “Bende iki **مسمعان** ve bir **زمـارة** vardır;
  ve uzun bir gölge ve **حصن** **أمق**.”

Bunu tefsir etti de dedi: **الزمارة**: **الساجور**. Ve **المسمعان**: iki kayıttır; yani iki kayıt ve iki **غل**. Ve **الحصن**: zindandır; bütün bunlar teşbih üzeredir. Bu beyit, bazı mahpuslarındır; mahpus idi. Onun iki **مسمع**’ı iki kaydıdır; yürüdüğünde ses çıkarırlar. Ve onun **زمارة**’si **الساجور**’dur; ve gölge ve **الحصن**: zindan ve onun karanlığıdır. Sa‘îd b. Cübeyr hadîsinde: Haccâc’a getirildi ve boynunda **زمارة** vardı; yani **الغل**. Ve **الزمارة**: zina eden kadın; Sa‘leb’den. Dedi: çünkü işini yayar. Ebû Hureyre hadîsinde: Nebî صلى الله عليه وسلم **كسب الزمارة**’dan nehyetti. Ebû ‘Îd dedi: Haccâc dedi: **الزمارة**: zina eden kadın. Dedi: ve başkası dedi: ancak o **الرمازة**’dir; **الراء**’ı **الزاي**’ın önüne almakla; **الرمز**’dan; o, dudaklarıyla ve gözleriyle ve kaşlarıyla işaret edendir; ve zânî kadınlar bunu yaparlar; ve birincisi vechdir. Ebû Ubeyd dedi: o, **الزمارة**’dir; hadîste geldiği gibi. Ezherî dedi: Kuteybî, Ebû Ubeyd’e “o, **الزمارة**’dir; hadîste geldiği gibi” sözünde itiraz etti de dedi: doğru olan **الرمازة**’dir; çünkü fâhişenin şânındandır ki gözüyle ve kaşıyla parıldatsın; ve inşâd etti:

  “Gözlerle ve kaşlarla parıldatırlar,
  yüklü bir bulut içindeki şimşeğin parıldaması gibi.”

Ezherî dedi: Ebû Ubeyd’in sözü, bence, doğrudur. Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya “hadîsin mânası: ‘**كسب الزمارة**’dan nehyetti’ ” hakkında soruldu da dedi: sahih harf **زمارة**’dır. Ve **رمازة** burada hatadır. Ve **الزمارة**: güzel yüzlü fâhişedir. Ve **الزمير**: oğlandır; güzel. Zina ancak güzellerle idi, çirkinlerle değil. Ezherî dedi: hadîste gelenin tefsirinde **الزمارة** için iki vech vardır: birincisi, nehyin şarkıcı kadının kazancından olmasıdır; Ebû Hâtim’in Asma‘î’den rivayet ettiği gibi; yahut nehyin fâhişenin kazancından olmasıdır; Ebû Ubeyd ve Ahmed b. Yahyâ’nın dediği gibi. Sika kimseler hadîse bir tefsir rivayet edince, ona bir çıkış yolu varken, onlara reddetmek câiz olmaz; fakat Arap kelâmından ona çıkış yolları aranır. Görmez misin ki Ebû Ubeyd ve Ebû’l-‘Abbâs, Haccâc’ın dediğine lugatta bir vech bulunca onu aşmadılar. Kuteybî acele etti ve sağlamlaştırmadı; harfi hilâf üzere tefsir etti. Ebû Ubeyd ve Ebû’l-‘Abbâs’ın yaptığı gibi yapsaydı ona daha evlâ idi. Dedi: öyleyse reisleri hataya nisbet etmek ve onları tashîf ile nitelemek hususunda acele etmekten sakın; bunun gibi şeyde son derece teenni et; çünkü ben, sika kimselerin rivayet ettiği birçok harflere rastladım da, onlara ilmi olmayan kimse onları değiştirdi; hâlbuki onlar sahihdir. Dedim: Bu Haccâc, Hammâd b. Seleme’den, Hişâm b. Hassân ve Habîb b. eş-Şehîd’den, ikisi de İbn Sîrîn’den, Ebû Hureyre’den hadîsi rivayet eden râvidir. Ve o, Ebû Ubeyd’in şeyhidir. İbn Kuteybe onu Ahmed b. Sa‘îd’den, Ebû Ubeyd’den rivayet etti; **استدراك الغلط**’ta böyledir; ve o bendedir. Ve **المحكم**’de: **الزمارة**: **الغل**’ün iki halkası arasında bir sütun.

Ve **الزمار**; **كتاب** gibi: devekuşunun sesi; **الصحاح**’ta böyledir. Ve başkasında: dişi devekuşunun sesi; ve o mecazdır. Ve fiili **ضرب** gibi. Denir: **زمرت النعامة تزمر زمارا**: ses çıkardı. أما **الظليم** için ise onda ancak **عار يعار** denir. Ve **زمر القربة** **يزمرها** **زمرا** ve **زنرها**; **زمرها** **تزميرا** gibi: onu doldurdu; Kurâ‘ ve Lihyânî’den. Mecazdan: **زمر بالحديث**: onu yaydı ve ifşâ etti. **الأساس**’ta: onu saçtı ve ifşâ etti. Mecazdan: **زمر فلانا بفلان** — ve **الأساس**’ın nassı: “falan, falanı”; musannifin zikrettiği daha sabittir —: onu onunla kışkırttı. Ve **زمر الظبي** **زمرانا**; harekeli: ürktü/kaçtı. Ve **الزمر**; **كتف** gibi: kılı, yünü ve tüyü az olan; ve **زمر** **زمرا** olmuştur. Ve denir: **صبي زمر زعر**; ve o, **بهاء**’dır. Denir: **شاة زمرة**; ve **غنم زوامر**; ve **شعر زمر**. Mecazdan: **الزمر**: mürüvveti az olan; denir: **رجل زمر**; **الزمارة** ve **الزمورة** arasında; yani onun azı; ve **زمر** olmuştur; **فرح** gibi; **زمارة** ve **زمورة**.

Sa‘leb dedi: **الزمر**: güzel olandır. Ve inşâd etti:

  “İki küp, iki şefkatli, aralarında
  sesi boğuk bir adam; onun şarkısı **زمر**.”

Yani onun şarkısı güzeldir. Musannif onu güzel yüz ile tahsis etti. Ve **الزمر**; **طمر** ve **زبر** gibi: erkeklerden şiddetli olan. Ve **الزمير**; **أمير** gibi: onlardan kısa olan; cem‘i **زمار**; esre ile; Kurâ‘dan. Ve **الزمير**: güzel oğlan; Sa‘leb söyledi; ve daha önce geçti. Ezherî dedi: denir: **غناء زمير**; yani güzel; **الزومر** gibi; **جوهر** gibi; ve **الزمور**; **صبور** gibi.

Ve **الزمرة**: zamme ile: insanlardan bölük; ve insanlardan cemaat. Ve denildi: dağınık haldeki cemaat; cem‘i **زمر**; **صرد** gibi. Denir: **جاءوا زمرا**; yani dağınık halde cemaatler; bir kısmı bir kısmının ardından. Şeyhimiz dedi: bazısı dedi: **الزمرة**, ses olan **الزمر**’den alınmıştır; çünkü cemaat ondan hâlî olmaz. Ve denildi: o, az cemaatdir; “**شاة زمرة**” sözünden; eğer kılı az ise; bitti. Dedim: birincisi vechdir; ve musannifin **البصائر**’deki sözü onu destekler: çünkü onlar toplandıklarında onların **زمار**’ı ve gürültüsü olur. Ve **الزمار**; esre ile: devekuşunun sesi. Mecazdan: **المستمزمر**: büzülen, küçülen. Dedi:

  “Büyük, şefaat olunursa onu görürsün
  kabarıp yükselmiş; hor görülürse **استزمرا**.”

Ve **الأساس**’ta: **استزمر** falan, aşağılanma sırasında: zelil, küçük (değersiz) oldu. Ve **بنو زمير**, **زبير** gibi: Araplardan bir batın. Ve **زيمر**, **حيدر** gibi, bir özel ad. Ve Şammâh’ın dişi devesinin adı. Ve İbn Düreyd onun için **ع ر ش**’ta inşad etti:

  Ve işte, işi bir heves arşı gördüğümde                      nefislerin ihtiyaçlarını **بزيمرا** ile avuttum

Ve onu böyle tefsir etti. Ve **زيمر**: Tayy dağlarında bir yer. İmru’ul-Kays dedi:

  Ve ben, bir gün bir zulümden korktuğumda                      şüphesiz onun için **ببلـطة زيمـرا**’da bir geçit vardır

Ve **زيمران**, mimin zammesiyle, **ضيمران** gibi: a. Ve **زماراء**, fetha ile, şeddeli, uzatılmış: a. Hassân b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) dedi:

  Derken **فقرب** sonra **فالمروت** sonra **فالخبت** sonra **فالمنى**                      **زماراء** evine, eskiden eskilere

Ve **الزمير**, **سكيت** gibi: sırtının ortasında çıkıntılı dikenleri olan bir balık türü; avcının onu avlayıp yakaladığı vakitte onun bir gürültüsü vardır; en çok çamurlarda ve tatlı sulardaki ağaç köklerinde avlanır. Ve **ازمأر**: öfkelendi ve şiddet ve öfke sırasında gözleri kızardı; Ferrâ’dan, **ازمهر**’de bir lügat. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **عطية زمرة**; yani az (bir bağış), ve o mecazdır. Ve **الزمار**, zamme ile: devekuşu **زمار**’ında bir lügat. Ve **الزومر**, **جوهر** gibi: cemaat. Ve **الزمار**, kesre ile: çocuğun başı üzerindeki dikim (fidan dikme). Ve **زمران**, **سحبان** gibi: Mağrib’de bir şehir; ondan, **أبو عبد الله محمد بن علي بن مهدي بن عيسى بن أحمد الهراوي**; **بالطالب** diye bilinen; 964 yılında vefat etti; Kutub **أبي عبد الله محمد بن عجال الغزواني المراكشي** ve başkasından aldı. Ve **إزمير**, **إزميل** gibi: Rum’da bir şehir. Ve **الزمارة**: Mısır’da bir köy. Ve **كفر زمار**, **شداد** gibi: Kerdâ amellerinden geniş bir nahiye; onunla Berkâîd arasında dört fersah yahut beş. Ve **وادي الزمار**: Musul yakınında; onunla **دير ميخائيل** arasında; o, otlu, zarif; ve onun üzerinde yüksek bir tepe vardır; ona **رابية العقاب** denir. Hâlidî dedi:

  Görmüyor musun, çayır bize gösteriyor                      eserlerinin yapımından nadideler
  **مـن مـانـخـايالـه**’den giydirir                      **تـل زمـاره** üzerinde bir süs

Ve **زامران**: Nesa şehrinden bir fersahtan az mesafede bir köy. Ondan **أبو جعفر محمد بن جعفر بن إبراهيم بن عيسى الزامراني**; Tahâvî ve Bâğandî’yi dinledi; 360 yılında orada vefat etti; bunu İbn Asâkir tarihte söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَمَرَ
1 زَمَرَ ذ , aor. زَمِرَ and زَمُرَ , inf. n. زَمْرٌ (S, Msb, K) and زَمِيرٌ (Msb, K) and زَمَرَانٌ; (ISd, TA;) and ↓ زمّر, inf. n. تَزْمِيرٌ; (K;) He [piped, or] played upon (lit. sang in) a reed; (K;) he blew in a مِزْمَارٌ. (S, * A, Msb. *) ― -b2- [Hence,] زَمَرَ النَّعَامُ, (S, K,) and زَمَرَتِ الهَيْقَةُ, (A,) or النَّعَامَةُ, (TA,) aor. زَمِرَ , inf. n. زِمَارٌ (S, A, K) and زُمَارٌ, (TA,) (tropical:) The ostriches, (S, K,) and the she-ostrich, (A, TA,) cried, or uttered their, or her, cry. (S, A, K, TA.) [Said only of the females, or a female:] of the male ostrich one says only عَارَّ. (S, TA.) ― -b3- And زَمَرَ بِالحَدِيثِ (tropical:) He published, or divulged, the story. (A, K.) ― -b4- And زَمَرَ فُلَانًا بِفُلَانٍ He excited, or incited, such a one against such a one. (A, * K, TA.) -A2- زَمِرَ, (S, K,) aor. زَمَرَ , (K,) inf. n. زَمَرٌ, (S,) He had little hair, (S, * K, * TA,) and little wool. (K, * TA.) ― -b2- Also, [hence,] inf. n. as above, (S,) or زَمَارَةٌ and زُمُورَةٌ, (TA,) (tropical:) He (a man, S, TA) had little مُرُوْءَة [i. e. manliness, or manly virtue]. (S, K.) ― -b3- And زَمِرَ مَالُهُ, inf. n. as above, (assumed tropical:) His property became little, or scanty. (TA in art. قفر.)

2 زَمَّرَ see 1, first sentence.

استزمر
10 استزمر ذ (tropical:) He was, or became, abject, or ignominious, or weak, and small in body, and lean; being abased or brought low. (A, TA.) [See also the part n., below.]

زَمْرٌ
زَمْرٌ ذ : see زُمْرَةٌ.

زَمِرٌ
زَمِرٌ ذ Having little hair; (S, A, K;) and having little wool: fem. with ة. (A, K.) You say صَبِىٌّ زَمِرٌ A child having little hair: and شَاةٌ زَمِرَةٌ [A sheep, or goat, having little wool or hair]: and غَنَمٌ زَوَامِرُ [Sheep, or goats, having little wool or hair]: (A, TA:) and نَاقَةٌ زَمِرَةٌ A she-camel having little fur: and نَبْتٌ زَمِٰرٌ [app. meaning A plant having few leaves]. (Ham p. 683.) And شَعَرٌ زَمِرٌ [Scanty, or thin, hair]. (A, TA.) ― -b2- Also, [hence,] (S, K,) or زَمِرُ المُرُوْءَةِ, (A,) (tropical:) A man (A) having little مُرُوْءَة [i. e. manliness, or manly virtue]. (S, A, * K.) ― -b3- And زَمِرُ المَالِ (assumed tropical:) A man having little, or scanty, property. (AZ, TA in art. قفر.) ― -b4- And عَطِيَّةٌ زَمِرَةٌ (tropical:) A scanty, or small, gift. (A, * TA.) -A2- Also Good singing: (Th, TA:) [and] so ↓ زَمِيرٌ. (Az, O, TA.) ― -b2- And Goodly in countenance. (K.)

زَمْرَةٌ
زَمْرَةٌ ذ A company, or congregated body, of men; (S, K;) as also ↓ زَوْمَرٌ: (TA:) or (so in the TA, but in the K “ and ”) a party in a state of dispersion: (K:) pl. زُمَرٌ: (S, A, K:) you say, جَاؤُوا زُمَرًا They came in parties in a state of dispersion, one after another: (A:) some say that زُمْرَةٌ is from ↓ زَمْرٌ [originally an inf. n., (see 1, first sentence,) and hence] signifying “ sound, ” because a company of men is not without sound: others, that it signifies a company of few persons; from شَاةٌ زَمِرَةٌ: (MF:) but the former is the proper derivation, and is confirmed by what is said in the B. (TA.)

زَمُورٌ
زَمُورٌ ذ : see the next paragraph.

زَمِيرٌ
زَمِيرٌ ذ Short; (Kr, K;) applied to a man: (TA:) pl. زِمَارٌ. (Kr, K.) ― -b2- And Beautiful; applied to a boy, or young man; (AA, Th, O, K;) as also ↓ زَوْمَرٌ (AA, O, K) and ↓ زَمُورٌ. (K.) ― -b3- See also زَمِرٌ.

زِمَارَةٌ
زِمَارَةٌ ذ The act [or art] of [piping, or] playing upon the reed [or مِزْمَار]. (K.)

زَمَّارٌ
زَمَّارٌ ذ (As, S, A, Msb, K) and ↓ زَامِرٌ, (As, S, K,) but the latter is rare, (K,) or scarcely ever used, (S,) or it is not allowable, (Msb,) applied to a man; and ↓ زَامِرَةُ, (S, Msb, K,) but not زَمَّارَةٌ, (S, Msb,) applied to a woman; (S, Msb, K;) A [piper, or] player upon a reed; (K;) one who blows in a مِزْمَار. (S, * A, Msb. *) ― -b2- Also زَمَّارَةٌ, (assumed tropical:) A fornicatress, or an adulteress: (Th, A'Obeyd, Az, S, K:) so in a trad., in which it is said نَهَى عَنْ كَسْبِ الزَّمَّارَةِ He prohibited the gain of the fornicatress: (Th, A'Obeyd, Az, S:) so called because she publishes her business: (Th:) some say that the correct word is here رَمَّازَة, because such a woman makes signs with her lips and her eyes and her eyebrows: Az says that he holds the former to be the right; and Abu-l- 'Abbلs Ahmad says that the latter is wrong, and that the former signifies a beautiful prostitute: but Az adds that the trad. may mean as above, or he prohibited the gain of the female singer, as AHلt relates on the authority of As. (TA.)

زَمَّارَةٌ
زَمَّارَةٌ ذ [fem. of زَمَّارٌ, q. v. ― -b2- Also] i. q. مِزْمَارٌ, q. v. (K.) ― -b3- And (tropical:) A سَاجُور [i. e. collar, or collar of iron,] (O, A, K, TA) that is put upon the neck of a dog. (TA.) ― -b4- And metaphorically used as meaning (tropical:) A جَامِعَة; (A, TA;) [i. e.] A [shackle for the neck and hands, such as is called] غُلّ. (TA.) And (assumed tropical:) A bar of iron (عَمُودٌ) between the two rings of the [shackle called] غُلّ: (M, O, K:) so termed because of its sound. (O.) ― -b5- Also A she-ostrich. (Har p. 408.)

زَامِرٌ
زَامِرٌ ذ ; and its fem., with ة: see زَمَّارٌ.

زَوْمَرٌ
زَوْمَرٌ ذ : see زُمْرَةٌ: -A2- and see also زَمِيرٌ. ― -b2- Also Playing; or a player. (O.)

مُزَمَّرٌ
مُزَمَّرٌ ذ (assumed tropical:) Shackled [with a زَمَّارة]. (O, TA.)

مِزْمَارٌ
مِزْمَارٌ ذ A musical reed, or pipe; (S, * A, Msb, * K, * TA;) what is called in Persian نَاىْ [now generally meaning a flute]; (marginal note in a copy of the KT;) as also ↓ زَمَّارَةٌ, (K,) [which latter, by many pronounced زُمَّارَة, and generally so pronounced in Egypt, is applied to a double reed-pipe, figured and described in my work on the Modern Egyptians,] and ↓ مَزْمُورٌ and ↓ مَزْمُورٌ, (IAth,) the latter like مَغْلُوقٌ and مَغْرُودٌ: (TA:) pl. of the first, (S, A,) and of the last two, مَزَامِيرُ. (S, * A.) It is related in a trad., that Mohammad, on hearing Aboo-Moosà El-Ash'aree reciting, said to him, لَقَدْ أُعْطِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُودَ (tropical:) [Verily thou hast been gifted with a pipe like that of David himself]; likening the sweetness of his voice and melody to the sound of the مِزْمَار; (TA;) as though he had musical pipes in his throat: or مزاميرآل داوود is here the same as مَزْمُورَات دَاوُود: (A:) for, ― -b2- مَزَامِيرُ دَاوُودَ also signifies [The Psalms of David;] what David used to sing, or chant, (يَتَغَنَّى بِهِ, in the CK يُتَغَنَّى به,) of the Psalms: (K:) and to such is likened the utmost sweetness of voice in reciting: and آل is said to be here redundant or pleonastic; meaning the person: (TA:) or (so in the TA, but in the K “ and ”) مزامير داوود signifies kinds of prayer, or supplication: it is pl. of مِزْمَارٌ and of ↓ مَزْمُورٌ or مُزْمُورٌ. (So in different copies of the K.)

مَزْمُورٌ
مَزْمُورٌ ذ and مُزْمُورٌ: see مِزْمَارٌ, in two places.

مُسْتَزْمِرٌ
مُسْتَزْمِرٌ ذ (tropical:) Shrinking, and abject, or ignominious, in his own estimation. (K, TA.) [See also its verb.]

##### Türkçe

زَمَرَ
1 **زَمَرَ** ذ, muzârîsi **زَمِرَ** ve **زَمُرَ**, mastarı **زَمْرٌ** (S, Msb, K) ve **زَمِيرٌ** (Msb, K) ve **زَمَرَانٌ**; (ISd, TA;) ve ↓ **زمّر**, mastarı **تَزْمِيرٌ**; (K;) O, bir kamışta [boru çaldı yahut] (lafzen: içinde şarkı söyledi); (K;) bir **مِزْمَارٌ** içine üfledi. (S, * A, Msb. *) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَمَرَ النَّعَامُ**, (S, K,) ve **زَمَرَتِ الهَيْقَةُ**, (A,) yahut **النَّعَامَةُ**, (TA,) muzârîsi **زَمِرَ**, mastarı **زِمَارٌ** (S, A, K) ve **زُمَارٌ**, (TA,) (mecazen:) Devekuşları, (S, K,) ve dişi devekuşu, (A, TA,) bağırdı yahut onların/onun çığlığını çıkardı. (S, A, K, TA.) [Yalnızca dişiler hakkında, yahut bir dişi hakkında söylenir:] erkek devekuşu hakkında ancak **عَارَّ** denir. (S, TA.) ― -b3- Ve **زَمَرَ بِالحَدِيثِ** (mecazen:) O, haberi yayımladı yahut ifşa etti. (A, K.) ― -b4- Ve **زَمَرَ فُلَانًا بِفُلَانٍ** O, falancayı falancaya karşı kışkırttı yahut tahrik etti. (A, * K, TA.) -A2- **زَمِرَ**, (S, K,) muzârîsi **زَمَرَ**, (K,) mastarı **زَمَرٌ**, (S,) O, az kıllı idi, (S, * K, * TA,) ve az yünlü idi. (K, * TA.) ― -b2- Yine, [bundan dolayı,] mastarı yukarıdaki gibi, (S,) yahut **زَمَارَةٌ** ve **زُمُورَةٌ**, (TA,) (mecazen:) O (bir adam, S, TA) az **مُرُوْءَة** sahibi idi [yani erkeklik/yiğitlik yahut erkeklik erdemi]. (S, K.) ― -b3- Ve **زَمِرَ مَالُهُ**, mastarı yukarıdaki gibi, (varsayılan mecaz:) Onun malı azaldı yahut kıtlaştı. (TA, madde **قفر**’de.)

2 **زَمَّرَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

استزمر
10 **استزمر** ذ (mecazen:) O, zelil oldu yahut zelil hâle geldi, yahut aşağılık, yahut zayıf ve bedence küçük ve zayıf-çelimsiz oldu; alçaltılmış yahut aşağı düşürülmüş olarak. (A, TA.) [Aşağıda ism-i fâile de bak.]

زَمْرٌ
**زَمْرٌ** ذ: **زُمْرَةٌ**’ye bak.

زَمِرٌ
**زَمِرٌ** ذ Az kıllı olan; (S, A, K;) ve az yünlü olan: dişisi ة ile. (A, K.) **صَبِىٌّ زَمِرٌ** dersin: az kıllı bir çocuk: ve **شَاةٌ زَمِرَةٌ** [az yünlü yahut kıllı bir koyun yahut keçi]: ve **غَنَمٌ زَوَامِرُ** [az yünlü yahut kıllı koyunlar yahut keçiler]: (A, TA:) ve **نَاقَةٌ زَمِرَةٌ**: az tüylü bir dişi deve: ve **نَبْتٌ زَمِٰرٌ** [görünüşe göre: az yapraklı bir bitki]. (Ham s. 683.) Ve **شَعَرٌ زَمِرٌ** [seyrek yahut ince saç/kıl]. (A, TA.) ― -b2- Yine, [bundan dolayı,] (S, K,) yahut **زَمِرُ المُرُوْءَةِ**, (A,) (mecazen:) az **مُرُوْءَة** sahibi bir adam (A) [yani erkeklik/yiğitlik yahut erkeklik erdemi]. (S, A, * K.) ― -b3- Ve **زَمِرُ المَالِ** (varsayılan mecaz:) az yahut kıt malı olan bir adam. (AZ, TA, madde **قفر**’de.) ― -b4- Ve **عَطِيَّةٌ زَمِرَةٌ** (mecazen:) kıt yahut küçük bir bağış. (A, * TA.) -A2- Yine: Güzel şarkı söyleme: (Th, TA:) [ve] bunun gibi ↓ **زَمِيرٌ**. (Az, O, TA.) ― -b2- Ve: Yüz görünüşü güzel olan. (K.)

زَمْرَةٌ
**زَمْرَةٌ** ذ Erkeklerden bir topluluk yahut bir araya gelmiş cemaat; (S, K;) bunun gibi ↓ **زَوْمَرٌ**: (TA:) yahut (TA’da böyle; fakat K’da “ve”) dağınıklık hâlinde bir grup: (K:) çoğulu **زُمَرٌ**: (S, A, K:) **جَاؤُوا زُمَرًا** dersin: dağınıklık hâlinde, birbiri ardınca gruplar hâlinde geldiler: (A:) bazıları der ki **زُمْرَةٌ**, ↓ **زَمْرٌ**’den [aslında bir mastar olup (1’in ilk cümlesine bak) ve bundan dolayı] “ses” mânasına gelir; çünkü erkeklerden bir topluluk sesten hâlî olmaz: başkaları da, az kişiden oluşan bir topluluk mânasına geldiğini; **شَاةٌ زَمِرَةٌ**’den (geldiğini) söyler: (MF:) fakat birincisi doğru türetmedir ve B’de söylenenle teyit edilir. (TA.)

زَمُورٌ
**زَمُورٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

زَمِيرٌ
**زَمِيرٌ** ذ Kısa; (Kr, K;) bir adama uygulanır: (TA:) çoğulu **زِمَارٌ**. (Kr, K.) ― -b2- Ve: Güzel; bir oğlana yahut genç adama uygulanır; (AA, Th, O, K;) bunun gibi ↓ **زَوْمَرٌ** (AA, O, K) ve ↓ **زَمُورٌ**. (K.) ― -b3- **زَمِرٌ**’e de bak.

زِمَارَةٌ
**زِمَارَةٌ** ذ [boru çalma yahut] kamış [yahut **مِزْمَار**] üzerinde çalma fiili [yahut sanatı]. (K.)

زَمَّارٌ
**زَمَّارٌ** ذ (As, S, A, Msb, K) ve ↓ **زَامِرٌ**, (As, S, K,) fakat ikincisi nadirdir, (K,) yahut hemen hiç kullanılmaz, (S,) yahut caiz değildir, (Msb,) bir adama uygulanır; ve ↓ **زَامِرَةُ**, (S, Msb, K,) fakat **زَمَّارَةٌ** değil, (S, Msb,) bir kadına uygulanır; (S, Msb, K;) bir kamış üzerinde [boru çalan yahut] çalan kimse; (K;) bir **مِزْمَار** içine üfleyen kimse. (S, * A, Msb. *) ― -b2- Yine **زَمَّارَةٌ**, (varsayılan mecaz:) zina eden kadın yahut adulteress: (Th, A'Obeyd, Az, S, K:) bir hadiste böyledir; onda şöyle denir: **نَهَى عَنْ كَسْبِ الزَّمَّارَةِ** O, zina eden kadının kazancını yasakladı: (Th, A'Obeyd, Az, S:) böyle adlandırılmıştır; çünkü o, işini yayımlar: (Th:) bazıları der ki burada doğru kelime **رَمَّازَة**’dir; çünkü böyle bir kadın dudaklarıyla, gözleriyle ve kaşlarıyla işaret eder: Az der ki birincisini doğru kabul eder; ve Ebu’l-‘Abbâs Ahmed der ki ikincisi yanlıştır ve birincisi güzel bir fahişe mânasına gelir: fakat Az ekler ki hadis yukarıdaki gibi mânaya gelebilir; yahut AHlṭ’ın As’tan rivayet ettiği üzere, o, kadın şarkıcının kazancını yasakladı (mânasına gelebilir). (TA.)

زَمَّارَةٌ
**زَمَّارَةٌ** ذ [**زَمَّارٌ**’un dişisi, ona bak. ― -b2- Yine] **مِزْمَارٌ** ile aynı mânada, ona bak. (K.) ― -b3- Ve (mecazen:) bir **سَاجُور** [yani tasma yahut demir tasma], (O, A, K, TA) bir köpeğin boynuna takılan. (TA.) ― -b4- Ve mecazî olarak şu mânada kullanılır: (mecazen:) bir **جَامِعَة**; (A, TA;) [yani] **غُلّ** denilen [boyun ve eller için pranga]. (TA.) Ve (varsayılan mecaz:) **غُلّ** denilen [pranga]nın iki halkası arasındaki bir demir çubuk (**عَمُودٌ**): (M, O, K:) sesinden dolayı böyle adlandırılmıştır. (O.) ― -b5- Yine: dişi devekuşu. (Har s. 408.)

زَامِرٌ
**زَامِرٌ** ذ; ve onun dişisi, ة ile: **زَمَّارٌ**’a bak.

زَوْمَرٌ
**زَوْمَرٌ** ذ: **زُمْرَةٌ**’ye bak: -A2- ve ayrıca **زَمِيرٌ**’e de bak. ― -b2- Yine: Çalma; yahut çalan kimse. (O.)

مُزَمَّرٌ
**مُزَمَّرٌ** ذ (varsayılan mecaz:) [bir **زَمَّارة** ile] prangalanmış. (O, TA.)

مِزْمَارٌ
**مِزْمَارٌ** ذ Müzik kamışı yahut boru; (S, * A, Msb, * K, * TA;) Farsçada **نَاىْ** denilen şey; (KT’nin bir nüshasının kenar notu;) bunun gibi ↓ **زَمَّارَةٌ**, (K,) [ki bu ikincisi, birçoklarınca **زُمَّارَة** diye telaffuz edilir ve Mısır’da genellikle böyle telaffuz edilir; Modern Mısırlılar hakkındaki eserimde şekli çizilip tarif edilen çift kamışlı boruya uygulanır,] ve ↓ **مَزْمُورٌ** ve ↓ **مَزْمُورٌ**, (IAth,) ikincisi **مَغْلُوقٌ** ve **مَغْرُودٌ** gibi: (TA:) birincinin, (S, A,) ve son ikisinin çoğulu **مَزَامِيرُ**. (S, * A.) Bir hadiste rivayet edilmiştir ki Muhammed, Ebu-Mûsâ el-Eş‘arî’yi okurken işitince ona dedi ki: **لَقَدْ أُعْطِيتَ مِزْمَارًا مِنْ مَزَامِيرِ آلِ دَاوُودَ** (mecazen:) [Şüphesiz sana Dâvûd âlinin mizmarlarından bir mizmar verilmiştir]; onun sesinin tatlılığını ve nağmesini **مِزْمَار**ın sesine benzeterek; (TA;) sanki boğazında müzik boruları varmış gibi: yahut burada **مزاميرآل داوود**, **مَزْمُورَات دَاوُود** ile aynıdır: (A:) çünkü, ― -b2- **مَزَامِيرُ دَاوُودَ** ayrıca [Dâvûd’un Zeburları] mânasına gelir; Dâvûd’un Zeburlardan söylediği yahut terennüm ettiği şey, (**يَتَغَنَّى بِهِ**, CK’de **يُتَغَنَّى به**,): (K:) ve kıraatte sesin en ileri tatlılığı buna benzetilir: ve **آل**’in burada زائد yahut haşv olduğu; kişi mânasına geldiği söylenir: (TA:) yahut (TA’da böyle; fakat K’da “ve”) **مزامير داوود** dua yahut yakarış çeşitleri mânasına gelir: **مِزْمَارٌ**’ın ve ↓ **مَزْمُورٌ** yahut **مُزْمُورٌ**’un çoğuludur. (K’nın farklı nüshalarında böyle.)

مَزْمُورٌ
**مَزْمُورٌ** ذ ve **مُزْمُورٌ**: iki yerde **مِزْمَارٌ**’a bak.

مُسْتَزْمِرٌ
**مُسْتَزْمِرٌ** ذ (mecazen:) kendi nazarında çekingen ve zelil yahut aşağılık. (K, TA.) [Fiiline de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمَرَ
زَمَرَ I ,  U ( n. ac. زَمْر 1 ,  زَمِيْر 25 ),
a.  Played the flute.

b.  U ( n. ac. زَمْر 1 ), Filled ( a leathern bag ).

c.  [ Bi ], Spread about, divulged, published ( story ).

d.  ( n. ac. زَمَرَاْن 36 ), Bounded away, fled.

e.  I ( n. ac. زِمَاْر 23 ,  زُمَاْر 24 ), Cried out ( ostrich ).

زَمِرَ
زَمِرَ A ( n. ac. زَمَر 4 ),
a.  Had little hair or wool; was a craven.

زَمَّرَ
زَمَّرَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

زَمْر
زَمْر 1 , ( pl. زُمُوْر 27 ),
a.  Song; chant; hymn, canticle.

b.  see 45 .

زُمْرَة
زُمْرَة 3t , ( pl. زُمَر 9 ),
a.  Troop, band ( of men ); party; class, category.

زَمِر
زَمِر 5 ,
a.  Having little hair or wool.

b.  Coward, craven.

زِمَاْرَة
زِمَاْرَة 23t ,
a.  Flute-playing.

زُمَاْر
زُمَاْر 24 ,
a.  Cry of the ostrich.

زَمِيْر
زَمِيْر 25 , ( pl. زِمَاْر 23 ),
a.  Short, small.

b.  Fine, handsome, beautiful.

زَمَّاْرَة
زَمَّاْرَة 28t ,
a.  Double reedpipe, flageolet, fife.

b.  Iron bar.

مِزْمَاْر
مِزْمَاْر 45 , ( pl. مَزَاْمِيْرُ 65 ),
a.  Flute.

زَمڤرَ
N. P. زَمڤرَ I , ( pl. مَزَاْمِيْرُ 65 ),
a.  Chant; canticle; psalm.

زُمُرُّد
زُمُرُّد P. ,
a.  Emerald.

##### Türkçe

**زَمَرَ**
**زَمَرَ** I, U (mast. **زَمْر** 1, **زَمِيْر** 25),
a. Flüt çaldı.

b. U (mast. **زَمْر** 1), (deriden bir torbayı) doldurdu.

c. [Bi], (hikâyeyi) etrafa yaydı, ifşa etti, yayımladı.

d. (mast. **زَمَرَاْن** 36), sıçrayıp uzaklaştı, kaçtı.

e. I (mast. **زِمَاْر** 23, **زُمَاْر** 24), (devekuşu) bağırdı.

**زَمِرَ**
**زَمِرَ** A (mast. **زَمَر** 4),
a. Az kıllı veya yünlü oldu; korkak oldu.

**زَمَّرَ**
**زَمَّرَ** II,
a. I (a), (b)’ye bak.

**زَمْر**
**زَمْر** 1, (çoğ. **زُمُوْر** 27),
a. Şarkı; terennüm; ilahi, kantik.

b. 45’e bak.

**زُمْرَة**
**زُمْرَة** 3t, (çoğ. **زُمَر** 9),
a. Bölük, takım (erkeklerden); fırka; sınıf, kategori.

**زَمِر**
**زَمِر** 5,
a. Az kıllı veya yünlü olan.

b. Korkak, ödlek.

**زِمَاْرَة**
**زِمَاْرَة** 23t,
a. Flüt çalma.

**زُمَاْر**
**زُمَاْر** 24,
a. Devekuşunun çığlığı.

**زَمِيْر**
**زَمِيْر** 25, (çoğ. **زِمَاْر** 23),
a. Kısa, küçük.

b. İnce, yakışıklı, güzel.

**زَمَّاْرَة**
**زَمَّاْرَة** 28t,
a. Çift kamışlı boru, flajöle, fifre.

b. Demir çubuk.

**مِزْمَاْر**
**مِزْمَاْر** 45, (çoğ. **مَزَاْمِيْرُ** 65),
a. Flüt.

**زَمڤرَ**
Özel ad. **زَمڤرَ** I, (çoğ. **مَزَاْمِيْرُ** 65),
a. Terennüm; kantik; mezmur.

**زُمُرُّد**
Farsça,
a. Zümrüt.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زمر
زَمَرَ - يَزْمُرُ - زُمْرَة - زُمَر - زُمَراً
زَمَرَ - يَزْمُرُ + كائن + كائنين أو شيئين أو أكثر: يضمهم بعضهم إلى بعض ويجعل منهم " زمرة ": يجمع عدداً من الأشياء أو الكائنات, ويرتبهم ويربط بينهم برابط (مادي أو معنوي)، ويجعلهم يتحركون كأنهم كائن واحد من أجزاء متعددة
زُمْرَة: على وزن " فـُعـْلـَة":اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " زَمَرَ - يَزْمُرُ ": جمعٌ من الأشياء أو الأفراد مرتب ومنظم ومترابط يتحرك كأنه كائن واحد متعدد الأجزاء
زُمَر : جمع " زُمْرَة "
زُمَراً: حال من " زُمَر ": على شكل " زُمَر "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" التجميع على شكل جماعات صغيرة تتحرك معاً"،وهي:
زَمَرَ - يَزْمُرُ، فَاجَ - يَفُوْجُ، سَلسَلَ - يُسَلسِلُ، ثَبا - يَثْبُوْ، شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ، صَافَ - يَصُوفُ (صَوِفَ - يَصْوَفُ)

زمرة - زمرا
 	﴿وسيق الذين كفروا إلى جهنم زمرا حتى إذا جاءوها فتحت أبوابها وقال لهم خزنتها ألم يأتكم رسل منكم يتلون عليكم آيات ربكم وينذرونكم لقاء يومكم هذا قالوا بلى ولكن حقت كلمة العذاب على الكافرين(71)﴾ الزمر ﴿وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا حتى إذا جاءوها وفتحت أبوابها وقال لهم خزنتها سلام عليكم طبتم فادخلوها خالدين(73)﴾ الزمر
مختار الصحاح
● [زمر] ز م ر: الزُّمْرَةُ بالضم الجماعة و الزُّمَرُ الجماعات و المِزْمَارُ واحد المَزَامِيرِ وقد زَمَر الرجل من باب ضرب ونصر فهو زَمَّارٌ ولا يقال زامِرٌ ويقال للمرأة زَامِرَةٌ ولا يقال زَمَّارَةٌ
الراغب
زمر
- قال: }وسيق الذين اتقوا ربهم إلى الجنة زمرا{ [الزمر/73]، جمع زمرة، وهي الجماعة القليلة، ومنه قيل: شاة زمرة: قليلة الشعر، ورجل زمر: قليل المروءة، وزمرت النعامة تزمر زمارا، وعنه اشتق الزمر، والزمارة كناية عن الفاجرة.
ملخص اللسان
1.     وزَمَرَ القربَةَ يَزْمُرُهَا زَمْراً وزَنَرَها: ملأَها؛
2. أَبعث إِليَّ فلاناً مُسَمَّعاً مُزَمَّراً؛ فالمُسَمَّعُ:  المُقَيَّدُ، والمُزَمَّرُ: المُسَوْجَرُ؛
3.     الزمارة الغُلُّ والساجور الذي يجعل في عنق  الكلب.
4.     وقد زَمِرَ زَمَراً. ورجل زَمِرٌ: قليل المُروءَةِ  بَيِّنُ الزَّمَارَة والزُّمُورَةِ أَي قليلها،
5.     والمُسْتَزْمِرُ:  المُنْقَبِضُ المتصاغر؛
6.     والزُّمْرَةُ: الفَوْجُ من الناس والجماعةُ من الناس، وقيلب: الجماعة في  تفرقة.
7.     والزُّمَرٌ: الجماعات،
8.     ورجل زِمِرٌّ: شديد كَزِبِرٍّ.
9.    وزَمِيرٌ:  قصير، وجمعه زِمَارٌ؛
10.                        وزَمَرَتِ  النعامةُ تَزْمِرُ زِماراً: صَوَّتَتْ. وقد زَمَرَ النعامُ يَزْمِرُ،  بالكسر، زِماراً.
11.                       الزَّمْرُ بالمِزْمارِ، زَمَرَ يَزْمِرُ ويَزْمُرُ زَمْراً  وزَمِيراً وزَمَراناً: غَنَّى في القَصَبِ. وامرأَة زامِرَةٌ ولا يقال  زَمَّارَةٌ، ولا يقال رجل زامِرٌ إِنما هو زَمَّارٌ. ويقال للقصبة التي يُزْمَرُ بها زَمَّارَةٌ،  والمِزْمارُ والزَّمَّارَةُ: ما  يُزْمَرُ فيه.المِزْمارُ واحد المَزامِيرِ.
12.                        ومَزامِيرُ داود، عليه السلام: ما كان يَتَغَنَّى به من الزَّبُورِ وضُروب  الدعاء، واحدها مِزْمارٌ ومُزْمُورٌ؛لقد أُعْطِيتَ مِزْماراً من مَزامِيرِ آلِ داودَ، عليه السلام؛  شَبَّهَ حُسْنَ صوتِه وحلاوةَ نَعْمَتِه بصوت المِزْمارِ،
13.                        والزَّمَّارَةُ: البَغِيُّ الحسناء،  والزَّمِيرُ: الغلام الجميل،
14. يقال: غِنَاءٌ زَمِيرٌ أَي حَسَنٌ.
15.                        وزَمَرَ إِذا غنى
لسان العرب
● - زمر: الزَّمْرُ بالمِزْمارِ، زَمَرَ يَزْمِرُ ويَزْمُرُ زَمْراً  وزَمِيراً وزَمَراناً: غَنَّى في القَصَبِ. وامرأَة زامِرَةٌ ولا يقال  زَمَّارَةٌ، ولا يقال رجل زامِرٌ إِنما هو زَمَّارٌ. الأَصمعي: يقال للذي يُغَنَّي  الزّامِرُ والزِّمَّارُ، ويقال للقصبة التي يُزْمَرُ بها زَمَّارَةٌ،  كما يقال للأَرض التي يُزْرَعُ فيها زَرّاعَةٌ. قال: وقال فلان لرجل: يا  ابن الزِّمَّارَة، يعني المُغَنِّيَة. والمِزْمارُ والزَّمَّارَةُ: ما  يُزْمَرُ فيه. الجوهري: المِزْمارُ واحد المَزامِيرِ. وفي حديث أَبي بكر، رضي  الله عنه: أَبِمَزْمُورِ الشيطان في بيت رسولُ الله، صلى الله عليه  وسلم، وفي رواية: مِزْمارَةِ الشيطان عند النبي، صلى الله عليه وسلم،  المزمورُ، بفتح الميم وضمها، والمِزْمارُ سواء، وهو الآلة التي يُزْمَرُ بها.  ومَزامِيرُ داود، عليه السلام: ما كان يَتَغَنَّى به من الزَّبُورِ وضُروب  الدعاء، واحدها مِزْمارٌ ومُزْمُورٌ؛ الأَخيرة عن كراع، ونظيره مُعْلُوقٌ  ومُغْرُودٌ. وفي حديث أَبي موسى: سمعه النبي، صلى الله عليه وسلم، يقرأُ  فقال: لقد أُعْطِيتَ مِزْماراً من مَزامِيرِ آلِ داودَ، عليه السلام؛  شَبَّهَ حُسْنَ صوتِه وحلاوةَ نَعْمَتِه بصوت المِزْمارِ، وداود هو  النبي،صلى الله عليه وسلم، وإِليه المُنْتَهى في حُسْنِ الصوت بالقراءة، والآل  في قوله آل داود مقحمة، قيل: معناه ههنا الشخص. وكتب الحجاج إِلى بعض  عماله أَن أَبعث إِليَّ فلاناً مُسَمَّعاً مُزَمَّراً؛ فالمُسَمَّعُ:  المُقَيَّدُ، والمُزَمَّرُ: المُسَوْجَرُ؛ أَنشد ثعلب:  ولي مُسْمِعانِ وزَمَّارَةٌ،  وظِلُّ مَدِيدٌ وحِصْنٌ أَمَقّ  فسره فقال: الزمارة الساجور، والمُسْمِعانِ القيدان، يعني قَيْدَيْنِ  وغُلَّيْنِ، والحِصْنُ السجن، وكل ذلك على التشبيه، وهذا البيت لبعض  المُحَبَّسِينَ كان مَحْبُوساً فمُسْمِعاهُ قيداه لصوتهما إِذا مشى،  وزَمَّارَتُه الساجور والظل، والحصن السجن وظلمته. وفي حديث ابن جبير: أَنه أَتى به  الحجاج وفي عنقه زَمَّارَةٌ؛ الزمارة الغُلُّ والساجور الذي يجعل في عنق  الكلب. ابن سيده: والزَّمَّارَةُ عمود بين حلقتي الغل.  والزِّمارُ بالكسر: صوت النعامة؛ وفي الصحاح: صوت النعام. وزَمَرَتِ  النعامةُ تَزْمِرُ زِماراً: صَوَّتَتْ. وقد زَمَرَ النعامُ يَزْمِرُ،  بالكسر، زِماراً. وأَما الظليم فلا يقال فيه إِلاَّ عارٌّ يُعارُّ. وزَمَرَ  بالحديث: أَذاعه وأَفشاه.  والزَّمَّارَةُ: الزانية؛ عن ثعلب، وقال: لأَنها تُشِيعُ أَمرها. وفي  حديث أَبي هريرة: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نهى عن كسب  الزِّمَّارَةِ. قال أَبُو عبيد: قال الحجاج: الزَّمَّارَةُ الزانية، قال وقال غيره:  إِنما هي الرَّمَّازَةُ، يتقديم الراء على الزاي، من الرَّمْزِ، وهي التي  تومئ بشفتيها وبعينيها وحاجبيها، والزواني يفعلن ذلك، والأَول الوجه.  وقال أَبو عبيد: هي الزَّمَّارَةُ كما جاء الحديث؛ قال أَبو منصور: واعترض  القتيب على أَبي عبيد في قوله هي الزَّمَّارة كما جاء في الحديث، فقال:  الصواب الرَّمَّازَة لأَن من شأْن البَغِيِّ أَن تُومِضَ بعينها وحاجبها؛  وأَنشد:  يُومِضْنَ بالأَعْيُنِ والحواجِبِ،  إِيماضَ بَرْقِ في عَماءٍ ناصِبِ  قال أَبو منصور: وقول أَبي عبيد عندي الصواب، وسئل أَبو العباس أَحمد بن  يحيى عن معنى الحديث أَنه نهى عن كسب الزَّمِّارَة فقال: الحرف الصحيح  رَمَّازَةٌ، وزَمَّارَةٌ ههنا خطأٌ. والزَّمَّارَةُ: البَغِيُّ الحسناء،  والزَّمِيرُ: الغلام الجميل، وإِنما كان الزنا مع الملاح لا مع القباح؛  قال أَبو منصور: لِلزَّمَّارَةِ في تفسير ما جاء في الحديث وجهان: أَحدهما  أَن يكون النهي عن كسب المغنية، كما روى أَبو حاتم عن الأَصمعي، أَو يكون  النهي عن كسب البَغِيِّ كما قال أَبو عبيد وأَحمد بن يحيى؛ وإِذا روى  الثقات للحديث تفسيراً له مخرج لم يجز أَن يُرَدَّ عليهم ولكن نطلب له  المخارجَ من كلام العرب، أَلا ترى أَن أَبا عبيد وأَبا العباس لما وجدا لما  قال الحجاجُ وجهاً في اللغة لم يَعْدُواهُ؟ وعجل القتيبي ولم يثبت ففسر  الحرف على الخلاف ولو فَعَل فِعل أَبي عبيد وأَبي العباس كان أَولى به،  قال: فإِياك والإِسراع إِلى تخطئة الرؤساء ونسبتهم إِلى التصحيف وتأَنَّ في  مثل هذا غاية التَّأَنِّي، فإِني قد عثرت على حروف كثيرة رواها الثقات  فغيَّرها من لا علم له بها وهي صحيحة. وحكي الجوهري عن أَبي عبيد قال:  تفسيره في الحديث أَنها الزانية، قال: ولم أَسمع هذا الحرف إِلاَّ فيه، قال:  ولا أَدري من أَي شيء أُخذ، قال الأَزهري: ويحتمل أَن يكون أَراد  المغنية.يقال: غِنَاءٌ زَمِيرٌ أَي حَسَنٌ. وزَمَرَ إِذا غنى والقصبة التي  يُزْمَرُ بها: زَمَّارَةٌ.  والزَّمِرُ: الحَسَنُ؛ عن ثعلب، وأَنشد:  دَنَّانِ حَنَّانانِ، بينهما  رَجُلٌ أَجَشُّ، غِناؤُه زَمِرُ  أَي غناؤه حسن. والزَّمِيرُ: الحسن من الرجال. والزَّوْمَرُ: الغلام  الجميل الوجه. وزَمَرَ القربَةَ يَزْمُرُهَا زَمْراً وزَنَرَها: ملأَها؛ هذه  عن كراع واللحياني. وشاة زَمِرَةٌ: قليلة الصوف. والزَّمِرُ: القليل  الشعر والصوف والريش، وقد زَمِرَ زَمَراً. ورجل زَمِرٌ: قليل المُروءَةِ  بَيِّنُ الزَّمَارَة والزُّمُورَةِ أَي قليلها، والمُسْتَزْمِرُ:  المُنْقَبِضُ المتصاغر؛ قال:  إِنَّ الكَبِيرَ إِذا يُشَافُ رَأَيْتَهُ  مُقْرَنْشِعاً، وإِذا يُهانُ اسُتَزْمَرَا  والزُّمْرَةُ: الفَوْجُ من الناس والجماعةُ من الناس، وقيلب: الجماعة في  تفرقة. والزُّمَرٌ: الجماعات، ورجل زِمِرٌّ: شديد كَزِبِرٍّ. وزَمِيرٌ:  قصير، وجمعه زِمَارٌ؛ عن كراع.  وبنو زُمَيْرٍ: بطن. وزُمَيْرٌ: اسم ناقة؛ عن ابن دريد. وزَوْمَرٌ:  اسمٌ. وزَيْمَرانُ وزَمَّاراءُ: موضعان؛ قال حسان بن ثابت:  فَقَرَّب فالمَرُّوت فالخَبْت فالمُنَى،  إِلى بيتِ زَمَّاراءَ تَلْداً على تَلْدِ
مقاييس اللغة:
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
القاموس المحيط:
زَمَرَ يَزْمُرُ ويَزْمِرُ زَمْراً وزَمِيراً وزَمَّرَ تَزْمِيراً غَنَّى في القصبِ، وهي زَامِرَةٌ، وهو زَمَّارٌ، وزَامِرٌ قليلٌ، وفِعْلُهُما الزِّمارَةُ، كالكتابَةِ.ومَزاميرُ داود ما كان يَتَغَنَّى به من الزَّبُورِ وضُرُوبِ الدُّعاءِ، جَمْعُ مِزْمارٍ ومَزْمُورٍ.والزَّمَّارَةُ، كجبَّانَةٍ ما يُزْمَرُ به،كالمِزْمارِ، والساجُورُ، والزَّانِيَةُ، وعَمُودٌ بين حَلْقَتَيِ الغُلِّ. وككِتابٍ صَوْتُ النعامِ، وفِعْلُهُ كضرَبَ. وزَمَرَ القِرْبَةَ ملأها،
كزَمَّرَها، بالحديثِ: أذَاعَهُ، فلاناً بفلانٍ: أغراهُ به، الظَّبْيُ زَمَراناً: نَفَرَ. والزَّمِرُ، ككَتِفٍ: القليلُ الشَّعَرِ والصُّوفِ، وهي: بهاءٍ، والقليلُ المُرُوءة، وقد زَمِرَ، كفَرِحَ، والحَسَنُ الوَجْهِ. وكطِمِرٍّ: الشديدُ. وكأميرٍ: القصيرُ ج: زِمارٌ، والغلامُ الجميلُ، كالزَّوْمَرِ والزَّمُورِ. والزُّمْرَةُ، بالضم: الفَوْجُ، والجماعَةُ في تَفْرِقَةٍ ج: زُمَرٌ. والمُسْتَزْمِرُ: المُنْقَبِضُ المُتَصاغِرُ. وبنو زُمَيْرٍ، كزُبَيْرٍ: بَطْنٌ. وزَيْمَرٌ: عَلَمٌ، وناقَةُ الشَّمَّاخِ، وبُقْعَةٌ بجِبالِ طَيِّىءٍ. وزَيْمُرانُ، كضَيْمُرانٍ: ع. وزَمَّاراءُ، مشدَّدَةً مَمْدودَةً: ع. وكسِكِّيتٍ: نَوْعٌ من السمكِ.وازْمَأَرَّ: غَضِبَ، واحْمَرَّتْ عَيْناهُ.
تاج العروس:
ز م ر
زَمَرَ يَزْمُر بالضَّمّ لُغَة حكاها أَبو زَيْد ويَزْمِرُ بالكسر زَمْراً بالفَتْح وزَمِيراً كأَمِير وزَمَرَاناً مُحَرَّكةً عن ابنُ سِيدَه وَزمَّرَ تَزْمِيراً : غَنَّى في القَصَبِ ونَفَخَ فيه وهي زامِرَةٌ ولا يقال زَمَّارةٌ وهو زَمَّارٌ ولا يُقَالُ زامِرٌ وقد جاءَ عن الأَصْمَعِيّ لكِنَّه قَلِيل . ولمَّا كان تَصْرِيفُ هذه الكَلِمَة وَارِداً على خِلاف الأصْل خَالفَ قاعِدَتَه في تقديم المُؤَنَّث على المُذَكَّر قاله شَيخُنا . قال الأَصمَعِيّ يقال لِلَّذِي يُغَنِّي : الزَّامر والزَّمَّار . وفِعْلُهُمَا أَي زَمَر وزَمَّر الزِّمَارَة بالكَسْر على القِياس كالكِتَابةَ والخِيَاطَة ونَحْوِهما . ومن المَجَاز في حديث أبِي مُوسَى الأشْعَرِيّ " سَمِعه النبي صلى الله عليه وسلم يقرأ فقال : " لقد أُعطِيتَ مِزْماراً من مَزامِيرِ آلِ دَاوودَ " شَبَّهَ حُسْنَ صَوْتِه وحَلاوةَ نَغْمته بصَوْتِ المِزْمَار . ومَزامِيرُ دَاوودَ عَليه السلام : ما كان يَتَغَنَّى به من الزَّبُورِ وإليه المُنْتَهَى في حُسْنِ الصَّوْتِ بالقراءَة . والآلُ في قوله : " آل داوود " مُقْحَمة قيل : مَعْنَاه ها هنا الشَّخْص . وقيل : مَزامِيرُ داَوودَ : ضُرُوبُ الدُّعَاءِ جمْعُ مِزْمارٍ ومَزْمُورٍ الأخيرة عن كرُاع ونظيره مَعْلُوق ومَغْرُود . وفي حَدِيث أبي بكر رضي الله عنه " أَبِمَزْمُورِ الشَّيْطَانِ في بَيْتِ رسول الله " وفي رواية : " مِزْمَارَة الشَّيْطَانِ عند النبي صلى الله عليه وسلم " . قال ابن الأثِير : المَزُمْور بفتح الميم وضَمِّها والمِزْمارُ سواءٌ وهو الآلةُ التي يُزْمَرُ بها . والزَّمَّارَةُ كجَبَّانَةٍ : ما يُزْمَرُ به وهي القَصَبَة كما يُقَالُ للأَرضِ التي يُزْرَعِ فيها زَرَّاعَة كالمِزْمَار بالكَسْر . ومن المَجَاز : الزَّمَّارة : السَّاجُورُ الذي يُجْعَل في عُنقِ الكَلْب . قال الزَّمَخْشَرِىّ : واستُعِير للجَامِعَة . وكتبَ الحَجَّاج إلى بَعض عُمَّاله أَن ابْعث إليَّ فُلاناً مُسمَّعاً مُزَمَّراً أَي مُقَيَّداً مُسَوْجَراً وأنشد ثعلب :
وليِ مُسْمِعانِ وزَمَّارةٌ ... وظِلٌّ مَدِيدٌ وحِصْنٌ أمَقّ فسَّرَه فقال : الزَّمَّارة : السَّاجور . والمُسْمِعَانِ : القَيْدَان يَعنِي قَيْدَيْن وغُلَّيْنِ . والحِصْن : السِّجْن وكلّ ذلك على التَّشبيه . وهذا البَيْتُ لبعض المُحَبَّسِينَ كان مَحْبُوساً . فمُسْمِعَاه قَيْدَاه لصَوْتِا إِذَا مشَى . وزَمَّارَتُه السَّاجْور والظل والحِصْن : السِّجن وظُلْمته : وفي حديث سَعِيد بن جُبَيْر " أَنه أُتِيَ به الحَجَّاجُ وفي عُنقه زَمَّارةٌ " أَي الغُلّ . والزَّمَّارةِ : الزَّانِيَةُ عن ثَعْلَب . قال : لأنَّها تُشِيعُ أمْرَها . وفي حديث أبي هُرَيْرَةَ " أَنَّ النبي صلى الله عليه وسلم نَهَى عن كَسْب الزَّمّارةُ . قال أبُو عَُيْد قال الحَجَّاج : الزَّمّارةُ : الزَّانِيَةُ . قال : وقال غيره : إنَّما هي الرَّمَّازة بتَقْدِيم الرَّاءِ على الزَّاي من الرَّمْزِ وهي التي تُومِئُ بشَفَتَيْهَا وبِعَيْنَيها وحاجِبَيْهَا والزَّوانِي يَفْعَلْن ذلك والأوَّلُ الوَجْهُ . وقال أبو عُبَيْد : هي الزَّمَّارة كما جاءَ في الحَدِيث . قال الأَزْهَرِيّ : واعترض القُتَيْبِيُّ على أبي عُبَيْد في قوله : هي الزَّمَّارة كما جاءَ في الحَدِيث فقال : الصَّواب الرَّمَّازَة لأنَّ من شَأْنِ البَغِيّ أَن تُومِضَ بعَيْنها وحاجِبِها وأنشد :
يُومِضْن بالأعَيُنِ والحَوَاجِبِ ... إيماضَ بَرْقٍ في عَمَاءٍ ناصِبِ قال الأَزْهَرِيّ : وقوله أبي عبيد عندي الصوابُ . وسُئلِ أبو العبّاس أحمد بن يحيى عن مَعْنَى
الحَدِيث " أنه نَهَى عن كَسْب الزّمَّارة " فقال : الحَرْف الصَّحيحُ زَمَّارة . ورَمَّازةٌ ها هنا خَطَأٌ والزَّمَّارة : البَغِيّ الحَسْنَاءُ . والزَّمِيرُ : الغُلامُ . الجَمِيل وإنَّما كان الزِّنَا مع المِلاَح لامعَ القِبَاحِ . قال الأَزْهَرِيّ : للزَّمَّارَة في تفسيرِ ما جاء الحَدِيث وَجْهَانِ : أحدهما أَن يَكونَ النّهْيُ عن كَسْب المُغَنِّيَة كما رَوَى أبو حَاتم عن الأَصمَعِيّ أو يَكون النَّهْيُ عن كَسْبِ البَغْيِّ كما قال أبو عُبَيدٍ وأحمد بن يحيى وإذا رَوَى الثِّقاتُ للحديثِ تَفْسِيراً له مَخْرَجٌ لم يَجُزْ أَن يُرَدَّ عليهم ولكِن تُطلَب له المَخَارِجُ من كلامِ العَرَب . ألا تَرَى أَنَّ أبا عبيدٍ وأبا العَبَّاس لَمَّا وَجَدَا لما قال الحَجَّاج وَجْهاً في اللُّغَة لم يَعْدُوَاه . وعَجِلِ القُتَيْبِيّ ولم يَتَثَبَّت ففسَّر الحَرْفَ على الخِلاف . ولو فَعَل فِعْل أبي عبيد وأبي العَبِّاس كان أَوْلَى به قال : فإِيَّاك والإِسراعَ إلى تَخْطِئة الرُّؤَساءِ ونِسْبَتهم إلى التَّصْحِيف وتأَنَّ في مِثْل هذا غَايَةَ التَّأَنِّي فإنِّي قد عَثَرْت على حُروف كَثِيرةٍ رَواها الثِّقَاتُ فغَيِّرهَا مَنْ لا عِلءم له بها وهي صَحِيحَة . قُلْتُ : والحَجَّاج هذا هو رَاوِي الحَدِيث عن حَمّاد بن سَلَمَة عن هِشَام ابن حَسَّان وحَبِيب بن الشَّهِيد كِلاهُمَا عن ابن سيِرِين عن أبي هُرَيْرَةَ . وهو شَيْخ أبي عُبَيد ورَواه ابن قُتَيْبَة عن أحمد بن سَعِِيد عن أبي عُبَيْد كذا في " استدراك الغَلَط " وهو عندي . وفي الْمحكم : الزَّمَّارة : عَمودٌ بين حَلْقَتَيِ الغُل
والزِّمَار ككِتَاب : صَوْتُ النَّعَامِ كذا في الصّحاح وفي غَيْره : صَوتُ النَّعَامَةِ وهو مَجَاز . وفِعْلُه كضَرب . يقال : زَمَرت النَّعامةُ تَزْمِر زِمَاراً : صَوَّتَت . وأمّا الظَّلِيم فلا يقال فيه إلا عَارَّ يَعَارُّ . وزَمَرَ القِرْبَةَ يَزْمُرها زَمْراً وزَنَرَها كزَمَّرها تَزْميراً : مَلأَها عن كُراع واللِّحْيانيّ . ومن المَجَاز : زَمَرَ بالحَدِيث : أذَاعَه وأَفْشَاه . وفي الأسَاسِ : بَثَّه وأفْشاه . ومن المَجَاز : زَمَرَ فُلاناً بفُلان - ونَصُّ الأساس : فُلانٌ فُلاناً وما ذَكرَه المصنّف أَثْبَتُ - : أغْرَاه به . وزَمَرَ الظَّبْيُ زَمَراناً محرَّكَةً نَفَرَ . والزَّمِرُ ككَتِف : القَلِيلُ الشَّعرِ والصُّوف ِوالرِّيشِ وقد زَمِرَ زَمَراً . ويقال : صَبِيٌّ زَمِرٌ زَعِرٌ وهي بهاءٍ يقال : شاةٌ زَمِرَةٌ وغَنَمٌ زَوَامِرُ وشَعرٌ زَمِرٌ . ومن المَجَاز : الزَّمِر : القَليلُ المُرُوءَةِ يقال : رَجلٌ زَمِرٌ بَيِّنُ الزَّمارَةِ والزُّمُورَةِ أَي قَلِيلُهَا وقد زَمِرَ كفَرِحَ زَمَارَةً وزُمَورَةً . وقال ثَعْلَب : الزَّمِرُ : الحَسَنُ . وأنشد :
دَنَّانِ حَنَّاناَنِ بَيْنَهُما ... رَجُلٌ أَجَشُّ غِنَاؤُه زَمِرُ أي غَناؤُه حَسَنٌ . وخَصَّه المُصَنِّفُ بحَسَنِ الوَجْهِ . والزِّمِرُّ كطِمِرٍّ وزِبِرّ : الشَّدِيدُ من الرِّجال . والزَّمِيرُ كأمِير : القَصِيرُ منهم ج زِمَارٌ بالكسر عن كُراع : والزَّمِير : الغُلامُ الجَميلُ قاله ثَعْلَب وقد تقدّم . قال الأَزْهَرِيّ : ويقال : غِنَاءٌ زَمِيرٌ أَي حَسَنٌ كالزَّوْمَرِ كجَوْهَر والزَّمُور كصَبُور . والزُّمْرَةُ : بالضَّمّ : الفَوْجُ من النّاسِ والجَمَاعَةُ من النَّاس وقيل : الجَمَاعَةُ في تَفْرقَة ج زُمَرٌ كصُرَد . يقال : جَاءُوا زُمَراً أَي جَمَاعَاتٍ في تَفْرِقَة بعضُها إثْرَ بَعْض . قال شَيْخُنا : قال بَعْضُهم : الزُّمْرَة مَأْخُوذ من الزَّمْر الذي هو الصَّوت إذ الجِماعةُ لا تَخْلوُ عنه . وقيل : هي الجَمَاعَةُ القَلِيلَةُ من قولهم : شاةٌ زَمِرَةٌ إِذَا كانت قلِيلَةَ الشَّعرِ انتهَى . قلْتُ : والأَوّلُ الوَجْهُ ويَعْضُدُه قَوْلُ المصنِّف في البصائر : لأنها إِذَا اجتمَعتْ كان لها زِمَارٌ وجَلَبة . والزِّمار بالكَسْر : صَوْتُ النَّعَامِ . ومن المَجَاز : المُسْتَمزْمرُ : المُنْقَبِضُ المُتَصاغِرُ قال :
إنَّ الكَبِيرَ إِذَا يُشَافُ رَأيْتَهُ ... مُقْرَنْشِعاً وإذَا يُهَانُ استَزْمَرَا
وفي الأساس : استَزْمَرَ فُلانٌ عند الهَوَانِ : صارَ ذَلِيلاً ضَئِيلاً . وبَنُو زُمَيْر كزُبَيْر : بَطْنٌ من العَرَب . وزَيْمَرٌ كحَيْدُر عَلَمٌ . واسمُ ناقة الشَّمَّاخِ وأنشد له ابن دُرَيد في " ع ر ش " :
ولمَّا رأَيتُ الأمْرَ عَرْشَ هَوِيَّةٍ ... تَسلَّيْت حاجَاتِ النُّفُوسِ بزَيْمَرَا وهكذا فَسَّرَه . وزَيْمَرُ : بُقْعَةٌ بجِبَالِ طَيِّئ . قال امرؤ القيس :
وكُنْتُ إِذَا ما خِفْتُ يَوْماً ظُلاَمَةً ... فإنَّ لها شِعْباً ببُلْطَةِ زَيْمَرَا وزَيْمُرَانُ بضمّ الميم كضَيْمُرَان : ع . وزَمَّارَاءُ بالفتح مُشَدَّدةً مَمْدُودَةً : ع . قال حَسَّان بن ثابت رضي الله عنه :
فقَرَّب فالمَرُّوت فالخَبْت فالمُنَى ... إلى بَيْتِ زَمَّارَاءَ تَلْداً علَى تَلْدِ والزِّمِّيرُ كسِكِّيت : نَوعٌ من السَّمكِ له شَوْكٌ ناتئٌ وَسطَ ظَهْره وله صَخَبٌ وَقْتَ صَيْدِ الصَّيّاد إياه وقَبْضِه عليه وأكثرُ ما يُصْطَاد في الأوْحَالِ وأصُولِ الأشْجَارِ في المِياه العَذْبةِ وازْمأَرَّ : غَضِبَ واحْمَرَّتْ عَيْنَاهُ عند الشِّدَّة والغَضَب لغة في ازْمَهَرَّ عن الفَرّاءُ . ومما يستدرك عليه : عَطِيَّةٌ زَمِرَةٌ أَي قليلة وهو مَجَاز . والزُّمَارُ بالضَّمّ : لغة في زِمَارِ النَّعَام . والزَّوْمَر كجَوْهَرٍ : الجمَاعةُ . والزِّمَار بالكسر : الغِرْسُ على رأْس الولد . وزَمْرَانُ كسَحْبَانَ : مَدينةٌ بالمَغْرِب منها أبو عبد الله مُحَمَّد بن علي بن مَهْدِي بن عيسى بن أحمد الهراويّ المَعروف بالطالب توفى سنة 964 وأخذ عن القُطب أبي عبد الله مُحَمَّد بن عجال الغزوانيّ المرَّاكِشّي وغيره . وإزميرُ كإِزميل : مدينةٌ بالرُّوم . والزمّارَة : قَرية بمصر . وكَفْرُ زَمّارٍ كشَدّاد : ناحية واسعةٌ من أعْمال قَرْدَى بينها وبين بَرْقَعِيد أربعةُ فراسخَ أو خَمْسَة . ووادِي الزَّمَّار : قُربَ المَوْصل بينها وبين دَيْرِ ميخاَئيلِ وهو مُعِشب أَنِيق وعليه رَابِية عالية يقال لها رَابِيَةُ العُقَاب . قال الخَالِدِيّ :
ألسْتَ تَرَى الرَّوضَ يُبْدِي لنا ... طَرَائِفَ منْ صُنْعِ آذَارِهِ
تَلبّسَ مِنْ مَانَخَايَالِه ... حُلِيّاً على تَلِّ زَمَّارِهِ وزَامِرَانُ : قريةٌ على أقلَّ من فَرْسخ من مَدِينة نَسَا . منها أبو جَعْفَر مُحَمَّد بن جَعْفَر بن إبراهيم بن عيسى الزَّامِرَانِيّ سمع الطَّحاوِيّ والباغَنْدِيّ توفي بها سنة 360 قاله ابنُ عَسَاكِر في التَّارِيخ

##### Türkçe

زمر
**زَمَرَ** - **يَزْمُرُ** - **زُمْرَة** - **زُمَر** - **زُمَراً**
**زَمَرَ** - **يَزْمُرُ** + bir varlık + iki varlık yahut iki şey veya daha fazlası: onların bazısını bazısına katar ve onlardan bir “**زمرة**” yapar: şeylerden veya varlıklardan bir sayıyı toplar, onları düzenler ve aralarında bir bağ (maddî veya manevî) ile bağlar ve onları, çok parçalı tek bir varlık gibi hareket eder kılar.

**زُمْرَة**: “فـُعـْلـَة” vezni üzere: **زَمَرَ** - **يَزْمُرُ**’dan bir defaya mahsus “mef‘ûl” mânasında isim-fiil: parçalardan müteaddit tek bir varlık gibi hareket eden, düzenli, örgütlü ve birbirine bağlı şeyler veya fertler topluluğu.

**زُمَر**: **زُمْرَة**’nin çoğulu.

**زُمَراً**: **زُمَر**’den hâl: “**زُمَر**” şeklinde.

Ve lafız, “birlikte hareket eden küçük gruplar şeklinde toplama” lafızları grubuna mensuptur; o da şunlardır:
**زَمَرَ - يَزْمُرُ**، **فَاجَ - يَفُوْجُ**، **سَلسَلَ - يُسَلسِلُ**، **ثَبا - يَثْبُوْ**، **شَرْذَمَ - يُشَرْذِمُ**، **صَافَ - يَصُوفُ** (**صَوِفَ - يَصْوَفُ**)

زمرة - زمرا
﴿Ve inkâr edenler cehenneme **زمرا** (gruplar hâlinde) sevk olundu; nihayet ona geldiklerinde kapıları açıldı ve bekçileri onlara dedi ki: “Size içinizden, Rabbinizin âyetlerini size okuyan ve sizi bu gününüzün buluşmasıyla uyaran elçiler gelmedi mi?” Dediler ki: “Evet; fakat azap sözü kâfirler üzerine hak oldu.” (71)﴾ **الزمر**
﴿Ve Rablerinden sakınanlar cennete **زمرا** (gruplar hâlinde) sevk olundu; nihayet ona geldiklerinde—kapıları da açılmış olarak—bekçileri onlara dedi ki: “Selâm size; tertemiz oldunuz; ebedî kalıcılar olarak ona girin.” (73)﴾ **الزمر**

مختار الصحاح
● [**زمر**] ز م ر: **الزُّمْرَةُ** (zamm ile) cemaat; **الزُّمَرُ** cemaatler; **المِزْمَارُ** **المَزَامِيرِ**’in tekilidir. Ve adam **زَمَر** etti; **ضرب** ve **نصر** bâbından; o hâlde o **زَمَّارٌ**’dır; **زامِرٌ** denilmez. Ve kadına **زَامِرَةٌ** denilir; **زَمَّارَةٌ** denilmez.

الراغب
زمر
- Dedi ki: ﴿Ve Rablerinden sakınanlar cennete **زمرا** sevk olundu﴾ [**الزمر**/73]; **زمرة**’nin çoğuludur; o, az sayıdaki cemaat demektir. Ondan dolayı denildi: **شاة زمرة**: yünü az. Ve **رجل زمر**: mürüvveti az. Ve devekuşu **زمرت** eder, **تزمر** **زمارا**; ondan **الزمر** türetildi. Ve **الزمارة** fâcireye kinayedir.

ملخص اللسان
1. Ve tulumu **زَمَرَ** eder, onu **يَزْمُرُهَا** **زَمْراً** ve onu **زَنَرَها**: onu doldurdu;
2. “Bana falanı **مُسَمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder”; **المُسَمَّعُ**: bağlanmış olan; **المُزَمَّرُ**: **المُسَوْجَرُ**;
3. **الزمارة**: boyunduruk ve köpeğin boynuna konulan **الساجور**.
4. Ve **زَمِرَ** **زَمَراً**. Ve **رجل زَمِرٌ**: mürüvveti az; **الزَّمَارَة** ve **الزُّمُورَة**si açık; yani ondan az,
5. Ve **المُسْتَزْمِرُ**: büzülen, küçülen;
6. Ve **الزُّمْرَةُ**: insanlardan **الفَوْجُ** ve insanlardan cemaat; ve denildi ki: dağınıklık içinde cemaat.
7. Ve **الزُّمَرٌ**: cemaatler,
8. Ve **رجل زِمِرٌّ**: **كَزِبِرٍّ** gibi şiddetli.
9. Ve **زَمِيرٌ**: kısa; çoğulu **زِمَارٌ**;
10. Ve devekuşu **زَمَرَتِ** eder, **تَزْمِرُ** **زِماراً**: ses çıkardı. Ve nâmlar **زَمَرَ** etti, **يَزْمِرُ**; kesre ile; **زِماراً**.
11. **الزَّمْرُ** **بالمِزْمارِ**: **زَمَرَ** eder, **يَزْمِرُ** ve **يَزْمُرُ**; **زَمْراً** ve **زَمِيراً** ve **زَمَراناً**: kamışta şarkı söyledi. Ve kadın **زامِرَةٌ**; **زَمَّارَةٌ** denilmez. Ve erkeğe **زامِرٌ** denilmez; ancak o **زَمَّارٌ**’dır. Ve kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan kamışa **زَمَّارَةٌ** denilir. Ve **المِزْمارُ** ve **الزَّمَّارَةُ**: içinde **يُزْمَرُ** olunan şeydir. **المِزْمارُ** **المَزامِيرِ**’in tekilidir.
12. Ve Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرُ**’i: **الزَّبُورِ**’dan ve dua çeşitlerinden onunla tegannî ettiği şeydir; tekili **مِزْمارٌ** ve **مُزْمُورٌ**’dur. “Âl-i Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرِ**’inden bir **مِزْمارٌ** sana verilmiştir”; onun sesinin güzelliğini ve nağmesinin tatlılığını **المِزْمارِ** sesine benzetti,
13. Ve **الزَّمَّارَةُ**: güzel fâhişe; ve **الزَّمِيرُ**: güzel oğlan,
14. Denilir: **غِنَاءٌ زَمِيرٌ** yani güzel.
15. Ve **زَمَرَ**: şarkı söylediği zaman.

لسان العرب
● - **زمر**: **الزَّمْرُ** **بالمِزْمارِ**: **زَمَرَ** eder, **يَزْمِرُ** ve **يَزْمُرُ**; **زَمْراً** ve **زَمِيراً** ve **زَمَراناً**: kamışta şarkı söyledi. Ve kadın **زامِرَةٌ**; **زَمَّارَةٌ** denilmez. Ve erkeğe **زامِرٌ** denilmez; ancak o **زَمَّارٌ**’dır. **الأَصمعي**: şarkı söyleyen kimseye **الزّامِرُ** ve **الزِّمَّارُ** denilir; ve kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan kamışa **زَمَّارَةٌ** denilir; tıpkı içinde ekin ekilen yere **زَرّاعَةٌ** denildiği gibi. Dedi ki: Ve falan bir adama dedi: “Ey **ابن الزِّمَّارَة**”; yani şarkıcı kadın. Ve **المِزْمارُ** ve **الزَّمَّارَةُ**: içinde **يُزْمَرُ** olunan şeydir. **الجوهري**: **المِزْمارُ** **المَزامِيرِ**’in tekilidir. Ve Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadîsinde: “Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, evinde şeytanın **مَزْمُورِ**ü mü?”; bir rivayette: “Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, yanında şeytanın **مِزْمارَةِ**”; **المزمورُ**—mîm’in fethi ve zammıyla—ve **المِزْمارُ** birdir; o, kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan âlettir. Ve Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرُ**’i: **الزَّبُورِ**’dan ve dua çeşitlerinden onunla tegannî ettiği şeydir; tekili **مِزْمارٌ** ve **مُزْمُورٌ**’dur; sonuncusu **كراع**’dan; benzeri **مُعْلُوقٌ** ve **مُغْرُودٌ**’dur. Ebû Mûsâ hadîsinde: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onu okurken işitti de dedi ki: “Âl-i Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرِ**’inden bir **مِزْمارٌ** sana verilmiştir”; onun sesinin güzelliğini ve nağmesinin tatlılığını **المِزْمارِ** sesine benzetti. Ve Dâvûd, peygamberdir, صلى الله عليه وسلم; ve kıraatle güzel seste nihayet ona varılır. Ve “Âl-i Dâvûd” sözündeki **الآل** araya sokulmuştur; denildi ki: buradaki mânası şahıstır. Ve Haccâc, bazı âmillerine yazdı: “Bana falanı **مُسَمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder”; **المُسَمَّعُ**: bağlanmış olan; **المُزَمَّرُ**: **المُسَوْجَـرُ**. **ثعلب** inşâd etti:
وَلِي مُسْمِعانِ وَزَمَّارَةٌ ... وَظِلُّ مَدِيدٌ وَحِصْنٌ أَمَقّ
Onu açıkladı ve dedi ki: **الزمارة** **الساجور**’dur; **المُسْمِعانِ** iki kayıttır; yani iki kayıt ve iki boyunduruk; **الحِصْن** zindandır; bütün bunlar teşbih üzerinedir. Ve bu beyit, hapsedilmişlerden birinindir; hapsedilmişti; onun **مُسْمِعاهُ**’ı iki kaydıdır, yürüdüğünde seslerinden dolayı; ve onun **زَمَّارَتُه**’u **الساجور** ve gölge; ve **الحِصْن** zindan ve onun karanlığıdır. İbn Cübeyr hadîsinde: Haccâc ona geldiğinde boynunda bir **زَمَّارَةٌ** vardı; **الزمارة** boyunduruk ve köpeğin boynuna konulan **الساجور**’dur. İbn Sîde: **الزَّمَّارَةُ** boyunduruğun iki halkası arasında bir direkten ibarettir. Ve **الزِّمارُ** (kesre ile): devekuşunun sesi; **الصحاح**’ta: nâmların sesi. Ve devekuşu **زَمَرَتِ** eder, **تَزْمِرُ** **زِماراً**: ses çıkardı. Ve nâmlar **زَمَرَ** etti, **يَزْمِرُ**; kesre ile; **زِماراً**. Ama erkek devekuşu için ancak **عارٌّ يُعارُّ** denilir. Ve **زَمَرَ** haberle: onu yaydı ve ifşa etti. Ve **الزَّمَّارَةُ**: zina eden kadın; **ثعلب**’dan; dedi ki: çünkü işini yayar. Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, **الزِّمَّارَةِ** kazancını yasakladığı. Ebû Ubeyd dedi ki: Haccâc dedi: **الزَّمَّارَةُ** zina eden kadındır. Dedi ki: Başkası dedi: ancak o **الرَّمَّازَةُ**’dir; râ’nın zây üzerine takdimiyle; **الرَّمْزِ**’den; o, dudaklarıyla, gözleriyle ve kaşlarıyla işaret eden kimsedir; ve zina eden kadınlar bunu yaparlar; birincisi ise vechdir. Ebû Ubeyd dedi ki: hadîste geldiği gibi o **الزَّمَّارَةُ**’dir. Ebû Mansûr dedi ki: **القُتيب** Ebû Ubeyd’e, “hadîste geldiği gibi o **الزَّمَّارة**’dir” sözünde itiraz etti ve dedi ki: doğru olan **الرَّمَّازَة**’dir; çünkü fâhişenin şânındandır ki gözüyle ve kaşıyla göz kırpsın. Ve şu beyti inşâd etti:
يُومِضْنَ بِالأَعْيُنِ وَالحَوَاجِبِ، ... إِيماضَ بَرْقِ في عَماءٍ ناصِبِ
Ebû Mansûr dedi ki: Ebû Ubeyd’in sözü bence doğrudur. Ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya, hadîsin mânası hakkında soruldu: “O, **الزَّمِّارَة** kazancını yasakladı”; dedi ki: doğru harf **رَمَّازَةٌ**’dir; ve burada **زَمَّارَةٌ** hatadır. Ve **الزَّمَّارَةُ**: güzel fâhişe; ve **الزَّمِيرُ**: güzel oğlan; zina ancak güzellerle olur, çirkinlerle değil. Ebû Mansûr dedi ki: hadîste gelenin tefsirinde **الزَّمَّارَة** için iki vecih vardır: birincisi, Ebû Hâtim’in **الأَصمعي**’den rivayet ettiği üzere, yasağın şarkıcı kadının kazancı hakkında olması; yahut Ebû Ubeyd ve Ahmed b. Yahyâ’nın dediği üzere, yasağın fâhişenin kazancı hakkında olmasıdır. Ve sika kimseler hadîse bir tefsir rivayet ettiklerinde, onun için bir çıkış yolu varsa, onlara reddetmek câiz olmaz; fakat Arapların sözünden ona çıkış yolları aranır. Görmez misin ki Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs, Haccâc’ın dediğine dilde bir vecih bulunca onu aşmadılar? **القُتيبي** acele etti ve sabit kılmadı; harfi ihtilaf üzere tefsir etti. Eğer Ebû Ubeyd ve Ebû’l-Abbâs’ın fiilini yapsaydı ona daha evlâ olurdu. Dedi ki: öyleyse reisleri hatalı saymaya ve onları tashîfe nispet etmeye acele etmekten sakın; bunun gibi şeylerde nihayet derecede teenni et; zira ben, sika kimselerin rivayet ettiği birçok harfe rastladım; ilmi olmayan kimse onları değiştirdi; hâlbuki onlar sahihtir. **الجوهري** Ebû Ubeyd’den nakletti: hadîste tefsiri, onun zina eden kadın olduğudur; dedi ki: bu harfi ancak onda işittim; dedi ki: hangi şeyden alındığını bilmiyorum. **الأَزهري** dedi ki: şarkıcı kadını kastetmiş olması muhtemeldir. Denilir: **غِنَاءٌ زَمِيرٌ** yani güzel. Ve **زَمَرَ**: şarkı söylediği zaman. Ve kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan kamış: **زَمَّارَةٌ**. Ve **الزَّمِرُ**: güzel; **ثعلب**’dan. Ve şu beyti inşâd etti:
دَنَّانِ حَنَّانانِ، بَيْنَهُما ... رَجُلٌ أَجَشُّ، غِناؤُه زَمِرُ
Yani: onun şarkısı güzeldir. Ve **الزَّمِيرُ**: erkeklerden güzel olan. Ve **الزَّوْمَرُ**: yüzü güzel oğlan. Ve tulumu **زَمَرَ** eder, onu **يَزْمُرُهَا** **زَمْراً** ve onu **زَنَرَها**: onu doldurdu; bu, **كراع** ve **اللحياني**’dandır. Ve **شاة زَمِرَةٌ**: yünü az. Ve **الزَّمِرُ**: saç, yün ve tüyü az olan; ve o **زَمِرَ** etti, **زَمَراً**. Ve **رجل زَمِرٌ**: mürüvveti az; **الزَّمَارَة** ve **الزُّمُورَة**si açık; yani ondan az. Ve **المُسْتَزْمِرُ**: büzülen, küçülen; dedi ki:
إِنَّ الكَبِيرَ إِذا يُشَافُ رَأَيْتَهُ ... مُقْرَنْشِعاً، وَإِذا يُهانُ اسُتَزْمَرَا
Ve **الزُّمْرَةُ**: insanlardan **الفَوْجُ** ve insanlardan cemaat; ve denildi ki: dağınıklık içinde cemaat. Ve **الزُّمَرٌ**: cemaatler. Ve **رجل زِمِرٌّ**: **كَزِبِرٍّ** gibi şiddetli. Ve **زَمِيرٌ**: kısa; çoğulu **زِمَارٌ**; **كراع**’dan. Ve **بنو زُمَيْرٍ**: bir batın. Ve **زُمَيْرٌ**: bir devenin adı; **ابن دريد**’den. Ve **زَوْمَرٌ**: bir isim. Ve **زَيْمَرانُ** ve **زَمَّاراءُ**: iki yer; **حسان بن ثابت** dedi ki:
فَقَرَّب فالمَرُّوت فالخَبْت فالمُنَى، ... إِلى بَيْتِ زَمَّاراءَ تَلْداً على تَلْدِ

مقاييس اللغة:
(**زمر**) **الزاء** ve **الميم** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder; diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi: **الزَّمَر**: saçın azlığı. Ve **الزَّمِر**: saçı az olan. Ve “mürüvveti **زَمِرُ** bir adam” denilir; yani onun azı.
Diğer asıl: **الزَّمْر** ve **الزِّمار**: devekuşunun sesi. “**زَمَرت** eder, **تَزْمُر** ve **تَزْمِر** **زِماراً**” denilir.
Ama hadîste gelen **الزَّمَّارة**: “Onun **الزَّمَّارة** kazancını yasakladığı” (sözü) hakkında dediler ki: o, zina eden kadındır. Eğer bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar, onun ancak **الرّمّازة** olduğunu söylediler: erkeklere kaşlarıyla işaret eden. Bu daha yakındır.

القاموس المحيط:
**زَمَرَ** **يَزْمُرُ** ve **يَزْمِرُ** **زَمْراً** ve **زَمِيراً** ve **زَمَّرَ** **تَزْمِيراً**: kamışta şarkı söyledi; o (kadın) **زَامِرَةٌ**’dir; o (erkek) **زَمَّارٌ**’dır; **زَامِرٌ** azdır. Ve ikisinin fiili **الزِّمارَةُ**’dır; **الكتابَةِ** gibi. Ve Dâvûd’un **مَزاميرُ**’i: **الزَّبُورِ**’dan ve dua çeşitlerinden onunla tegannî ettiği şeydir; **مِزْمارٍ** ve **مَزْمُورٍ**’un cem‘idir. Ve **الزَّمَّارَةُ**—**جبَّانَةٍ** gibi—kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan şeydir; **المِزْمارِ** gibi; ve **الساجُورُ**; ve zina eden kadın; ve boyunduruğun iki halkası arasında bir direk. Ve **ككِتابٍ**: nâmların sesi; ve onun fiili **كضرَبَ** gibidir. Ve tulumu **زَمَرَ** etti: onu doldurdu;
**كزَمَّرَها**. Haberle: onu yaydı. Falanı falanla: onu onunla kışkırttı. Ceylan **زَمَراناً**: ürktü. Ve **الزَّمِرُ**—**كَكَتِفٍ** gibi—saçı ve yünü az olan; ve o: **بهاءٍ** (dişil); ve mürüvveti az olan; ve o **زَمِرَ** etti—**كفَرِحَ** gibi—; ve yüzü güzel olan. Ve **كطِمِرٍّ** gibi: şiddetli. Ve **كأميرٍ** gibi: kısa; çoğulu: **زِمارٌ**; ve güzel oğlan; **الزَّوْمَرِ** ve **الزَّمُورِ** gibi. Ve **الزُّمْرَةُ**—zamm ile—**الفَوْجُ**; ve dağınıklık içinde cemaat; çoğulu: **زُمَرٌ**. Ve **المُسْتَزْمِرُ**: büzülen, küçülen. Ve **بنو زُمَيْرٍ**—**كزُبَيْرٍ** gibi—bir batındır. Ve **زَيْمَرٌ**: bir özel addır; ve **الشَّمَّاخِ**’ın devesi; ve **طَيِّىءٍ** dağlarında bir yer. Ve **زَيْمُرانُ**—**كضَيْمُرانٍ** gibi—bir yer. Ve **زَمَّاراءُ**—şeddeli, medli—bir yer. Ve **كسِكِّيتٍ**: balıktan bir tür. Ve **ازْمَأَرَّ**: öfkelendi; ve gözleri kızardı.

تاج العروس:
ز م ر
**زَمَرَ** **يَزْمُر** (zamm ile): Ebû Zeyd’in hikâye ettiği bir lugat; ve **يَزْمِرُ** (kesre ile) **زَمْراً** (fetha ile) ve **زَمِيراً** (**كأَمِير**) ve **زَمَرَاناً** (harekeli) İbn Sîde’den. Ve **زمَّرَ** **تَزْمِيراً**: kamışta şarkı söyledi ve ona üfledi. Ve o (kadın) **زامِرَةٌ**’dir; **زَمَّارةٌ** denilmez. Ve o (erkek) **زَمَّارٌ**’dır; **زامِرٌ** denilmez; **الأَصْمَعِيّ**’den gelmiştir, lâkin o azdır. Ve bu kelimenin tasrifi aslın hilâfına vârid olunca, müennesin müzekkere takdiminde kaidesine muhalefet etti; şeyhimiz dedi. **الأَصمَعِيّ** dedi: şarkı söyleyen kimseye **الزَّامر** ve **الزَّمَّار** denilir. Ve ikisinin fiili—yani **زَمَر** ve **زَمَّر**—kıyas üzere kesre ile **الزِّمَارَة**’dır; **الكِتَابة** ve **الخِيَاطَة** ve benzerleri gibi. Ve mecazdan, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî hadîsinde: “Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onu okurken işitti de dedi ki: ‘Âl-i Dâvûd’un **مَزامِيرِ**’inden bir **مِزْماراً** sana verilmiştir’”; onun sesinin güzelliğini ve nağmesinin tatlılığını **المِزْمَار** sesine benzetti. Ve Dâvûd’un, عليه السلام, **مَزامِيرُ**’i: **الزَّبُورِ**’dan onunla tegannî ettiği şeydir; ve kıraatle güzel seste nihayet ona varılır. Ve “**آل داوود**” sözündeki **الآل** araya sokulmuştur; denildi ki: buradaki mânası şahıstır. Ve denildi ki: Dâvûd’un **مَزامِيرُ**’i: dua çeşitleridir; **مِزْمارٍ** ve **مَزْمُورٍ**’un cem‘idir; sonuncusu **كرُاع**’dan; benzeri **مَعْلُوق** ve **مَغْرُود**. Ve Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadîsinde: “Resûlullah’ın evinde şeytanın **مَزْمُورِ**ü mü?”; bir rivayette: “Peygamberin yanında şeytanın **مِزْمَارَة**’si.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **المَزُمْور** mîm’in fethi ve zammıyla; ve **المِزْمارُ** birdir; o, kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan âlettir. Ve **الزَّمَّارَةُ**—**كجَبَّانَةٍ** gibi—kendisiyle **يُزْمَرُ** olunan şeydir; o, kamıştır; tıpkı içinde ekin ekilen yere **زَرَّاعَة** denildiği gibi; **المِزْمَار** (kesre ile) gibi. Ve mecazdan: **الزَّمَّارة** köpeğin boynuna konulan **السَّاجُور**’dur. **الزَّمَخْشَرِىّ** dedi: ve **الجَامِعَة** için ödünç alındı. Ve Haccâc, bazı âmillerine yazdı: “Bana falanı **مُسمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder”; yani bağlanmış, **مُسَوْجَراً**. Ve **ثعلب** inşâd etti:
وليِ مُسْمِعانِ وزَمَّارةٌ ... وظِلٌّ مَدِيدٌ وحِصْنٌ أمَقّ
Onu açıkladı ve dedi ki: **الزَّمَّارة**: **السَّاجور**; ve **المُسْمِعَانِ**: iki kayıttır; yani iki kayıt ve iki boyunduruk. Ve **الحِصْن**: zindan; ve bütün bunlar teşbih üzerinedir. Ve bu beyit, hapsedilmişlerden birinindir; hapsedilmişti; onun **مُسْمِعاه**’ı iki kaydıdır, yürüdüğünde seslerinden dolayı; ve onun **زَمَّارَتُه**’u **السَّاجْور** ve gölge; ve **الحِصْن**: zindan ve onun karanlığıdır. Ve Saîd b. Cübeyr hadîsinde: “Haccâc’a getirildi ve boynunda bir **زَمَّارةٌ** vardı”; yani boyunduruk. Ve **الزَّمَّارةِ**: zina eden kadın; **ثَعْلَب**’dan. Dedi ki: çünkü işini yayar. Ebû Hureyre hadîsinde: “Peygamber, صلى الله عليه وسلم, **الزَّمّارةُ** kazancını yasakladı.” Ebû Ubeyd dedi ki: Haccâc dedi: **الزَّمّارةُ**: zina eden kadın. Dedi ki: başkası dedi: ancak o **الرَّمَّازة**’dir; **الرَّاءِ**’nın **الزَّاي** üzerine takdimiyle; **الرَّمْزِ**’den; o, dudaklarıyla, gözleriyle ve kaşlarıyla işaret eden kimsedir; ve zina eden kadınlar bunu yaparlar; birincisi ise vechdir. Ebû Ubeyd dedi ki: hadîste geldiği gibi o **الزَّمَّارة**’dir. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: **القُتَيْبِيّ** Ebû Ubeyd’e itiraz etti… (metin, yukarıdaki mânalar üzere devam eder).
