# زمع (ز-م-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - م - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من البُرْءِ منها.
والاعتزامُ: لزومُ القَصْدِ في الحُضْرِ والمَشْيِ وغير ذلك. قال رؤبة:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
يريد بالأَنْواض: الأنواط، لأن الضاد والطاء تتعاقبان. والرّهو: الطريق ههنا.
والرجل يَعْتَزِمُ الطريقَ فيمضي فيه ولا ينثني. قال حميد:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
النواشط: التي تنشط من بلدٍ إلى بلد.
زعم:
زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً إذا شك في قوله، فإذا قلت ذَكَرَ فهو أحرى إلى الصواب، وكذا تفسير هذه الآية "هذا الذي بِزَعْمِهِمْ" ويقرأ بزُعْمهم، أي: بقولهم الكذب.
وزعيمُ القوم: سيّدُهُمْ ورأسُهُمُ الذي يتكلم عنهمٌ. زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً، أي: صار لهم زعيما سيدا.
قالت ليلى:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
والتّزعُّم: التكذّب: قال:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
والزَّعيمُ: الكفيلُ بالشيء، ومنه قوله تعالى: "وأَنا بهِ زَعيمٌ" أي: كفيل.
وزَعِمَ فلانٌ في غير مَزْعَم، أي: طَمِعَ في غير مَطْمعَ. وأزعمته: أطمعته.
وزعامة المال: أَكْثَرُهُ وأفْضَلُهُ من الميراث. قال لبيد:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
وقال عنترة:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
أي: طعما ليس بمطمع.
والزَّعوم من الجُزُر التي يُشَكُّ في سِمَنِها حتى تُضْبَثَ بالأيدي فُتغْبَطَ، وتُلْمَسَ بها، وهي الضَّبوثُ والغَبُوطُ. قال:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
والزّعيم: الدّعيُّ.
وتقول: زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها، ويجوز في الشعر: زَعَمَتْني لا أحبّها. قال:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
وأما في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزّعمَ على أنّ، دون الاسم. وتقول: زعمتني.
فعلت كذا . قال :
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا
معز :
المَعَزُ اسم جامع لذوات الشّعر من الغنم .
قال الضرير : المَعيزُ والمَعْزُ والماعِزُ واحد . والمعنَى جماعة .
ويقال : مَعيز مثل الضَّئين في جماعة الضّأن ، والواحد : الماعز والأنثَى ماعزة . قال :
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
والأُمْعُوزَة : جماعة الثياتل من الأوعان .
ورجلٌ ماعِزٌ : شديد عصب الخلق ، ما أَمْعَزَهُ ، أي : ما أصلبَهَ وأَشَدَّهُ . ورجلٌ ممعّز ، أي شديد الخلق والجلد .
والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ من الأرض : الحزنة الغليظة : ذات حجارة كثيرة ، ويجمع على مُعْزٍ وأماعز ومعزاوات ، فمن جعله نعتا قال للجميع مُعْز ، نطق الشاعر بكل هذا . قال :
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
جماد : بلاد ينبت البسباس ، والصّلقامة : الجملُ المُسِنُّ . يقول : إذا وطئت هذه الصّلاقمة المعزاء رهصتها أخفافَها فَوْرمَتْ ، لأنّه غليظ .
زمع :
الزَّمَعُ : هَناتٌ شبهُ أظفار الغنم في الرُّسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتان كأنّهما خلقتا من القرون ، تكون لكلّ ذي ظلف .
ويقال :" للأرانب زَمَعاتٌ خلف قوائمها ، ولذلك يقال لها : زَموع . قال الشماخ :
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
قال حماس : زموع : فردة من الأرانب تكون وحدها .
والزَّمَعَة من الكلأ : الفردة من صغار الحشيش مما تأكل الشاء والأماعز .
ويقال : : بل الزّموع من الأرانب السّريعة النشيطة التي تزمَع زمعانا يعني سرعتاه وخفّتها .
ويقال لُرذالة الناس إنمّا هم زَمَعٌ .
وأزماع عند الرجال بمنزلة الزَّمَع من الظلف . قال :
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
يقول : لا ينقمشون من قلّة الخير فيهم ، ويروى من متعب . وقوله : من مشعب ، أي في مفرد من الناس ، والحابض : الفشل من الرجال ، وهو السفلة . وقوله : أحراض ، أي : قصار لا خير فيهم .
ويقال : رجل زمع ، أي خفيف للحادث .
والزّمَاعةُ التي تتحرك مع رأس الصبّي من يافوخه ، وهي اللّماعّة .
والزّميعُ: الشّجاع الذي يُزمِعُ بالأمر ثمّ لا ينثني، وهم الزُّمَعاءُ، والمصدر منه: الزّماع. قال:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
أي: هو عزم. وأزمعوا على كذا إذا ثبت عليه عزيمة القوم أن يمضوا فيه لا محالة. وأزمعوا بالابتكار، وأزمعوا ابتكارا قال:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
وأَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً إذا لم يستوِ النبتُ كلُّه، وكان قطعةً قطعةً متفرقاً بعضُه أفضلُ من بعض.
مزع:
مَزَعَ الظّبيُ في عَدْوه يَمزَعُ مَزْعاً، أي: أسرع. قال:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
وامرأةٌ تُمَزّعُ القُطْنَ بيدبها إذا زَبَّدتْهُ كأنما تقطعه ثم تؤلفه فتجوده بذلك.
ومُزْعَة: بقيّة من دَسَمٍ. يقال: ماله جُزْعَةٌ ولا مُزْعةٌ، فالجُزْعَة: ما يبقى في الإناء، والمُزْعَةُ: شيء من شحم متمزع.
ويقال: إنه يكاد يَتَمَزَّعُ من الغضب، أي يتطاير شققا.
والمِزْعَةُ من الرّيشِ والقُطْنِ ونحوه كالمِزْقَةِ من الخِرَق. وقال يصف ظليما:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
وقال في المُزْعةِ، أي: قطعةالشحم:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
يصف أعور. قوله تخلّل، أي أخطأ الخلال وتحركت يده فأصاب الخلال عينّه فأوجعها.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ve **الميم** onlarla birlikte
**ع ز م**- **ز ع م**- **م ع ز**- **ز م ع**- **م ز ع** استعمالda olanlar; **ع م ز** ihmâl edilmiş.

**عزم**:
**العَزْمُ**: kalbin, senin onu yapacak olduğuna bağladığı şey; yahut, kendisinden yakîn ettiğin bir işten (olan).
Ve “falancanın **عزيمة**si yoktur”, yani: üzerine **يَعْزُِم** ettiği bir işte sebat etmez; ve onun için bir **عَزْما** bulmadık; ve şüphesiz onun görüşü **ذو عزم**dir.
Ve **العزيمة**: **الرُّقَى** ve benzerleri; cinlere ve benzeri ruhlardan olanlara karşı **يعزم** edilir; çoğulu: **عزائم**. Ve **عزائم القرآن**: onlarla, afeti olan kimseler üzerine, onlardan şifâ umulduğu için okunan âyetlerdir.
Ve **الاعتزامُ**: hazarda, yürüyüşte ve bunun dışındakilerde kastı lâzım kılmaktır. Rü’be dedi ki:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
**الأَنْواض** ile **الأنواط**ı kasteder; çünkü **الضاد** ile **الطاء** birbirinin yerine geçer. Ve **الرّهو** burada yoldur.
Ve adam, yolu **يَعْتَزِمُ** eder de onda gider ve dönmez. Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
**النواشط**: bir beldeden bir beldeye atılan (hareketlenen) olanlardır.

**زعم**:
**زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً**: sözünde şüphe ettiğinde; “**ذَكَرَ**” dediğin zaman ise o, doğruya daha yakındır. Ve bu âyetin tefsiri de böyledir: “هذا الذي **بِزَعْمِهِمْ**” ve **بزُعْمهم** diye okunur; yani: onların yalan sözüyle.
Ve **وزعيمُ القوم**: onların efendisi ve başı; onlar adına konuşan. **زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً**: yani, onlara bir **زعيما** (önder) efendi oldu.
Leylâ dedi ki:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
Ve **التّزعُّم**: yalan uydurma. Dedi ki:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
Ve **الزَّعيمُ**: bir şeyin kefili; ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: “وأَنا بهِ **زَعيمٌ**” yani: kefil.
Ve “falanca, **في غير مَزْعَم** içinde **زَعِمَ** etti”, yani: bir **مَطْمع** olmayan şeye tamah etti. Ve **أزعمته**: onu tamahlandırdım.
Ve **وزعامة المال**: mirastan onun en çoğu ve en faziletlisi. Lebîd dedi ki:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
Ve Antere dedi ki:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
Yani: bir **مطمع** olmayan bir tamah.
Ve **الزَّعوم**: semizliğinde şüphe edilen develerden; ta ki ellerle **تُضْبَثَ** edilip beğenilsin ve onunla yoklansın; o, **الضَّبوثُ** ve **الغَبُوطُ**tur. Dedi ki:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
Ve **الزّعيم**: **الدّعيُّ** (nesebi iddia edilen).
Ve dersin: “**زعَمتْ** ki ben onu sevmiyorum”; şiirde caizdir: “**زَعَمَتْني** onu sevmiyorum.” Dedi ki:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
Ama nesirde bunun en güzeli, **الزّعم**ı isme değil, **أنّ** üzerine vâki kılmandır. Ve dersin: “**زعمتني**.”
“Şunu yaptım.” Dedi ki:
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا

**معز**:
**المَعَزُ**: koyundan, kıllı olanların (tüy sahiplerinin) hepsi için cem‘ isim.
Ed-Darîr dedi ki: **المَعيزُ** ve **المَعْزُ** ve **الماعِزُ** birdir; mânâ cemaat (topluluk)tur.
Ve denir: **مَعيز**; tıpkı koyun topluluğunda **الضَّئين** gibi; tekili: **الماعز**; dişisi: **ماعزة**. Dedi ki:
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
Ve **الأُمْعُوزَة**: **الثياتل**in, **الأوعان**dan olanlarının topluluğu.
Ve **رجلٌ ماعِزٌ**: yaratılışça sinirleri (damarları) kuvvetli; “**ما أَمْعَزَهُ**”, yani: onu ne kadar katı ve ne kadar şiddetli (sağlam) yaptı. Ve **رجلٌ ممعّز**: yani, yaratılışı ve dayanıklılığı şiddetli.
Ve yerden **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: taşlı, kalın sertlik (engebeli, kaba yer); çok taşlı olan; **مُعْزٍ** ve **أماعز** ve **معزاوات** üzere cem‘ olunur. Kim onu sıfat kılarsa hepsi için **مُعْز** der; şair bunların hepsiyle söylemiştir. Dedi ki:
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
**جماد**: **البسباس** biten beldelerdir. Ve **الصّلقامة**: yaşlı deve. Der ki: bu **المعزاء**yı bu **الصّلاقمة**ler çiğnediğinde, toynakları onu ezer de şişirir; çünkü o kalındır.

**زمع**:
**الزَّمَعُ**: bilekte, koyunun tırnaklarına benzer küçük çıkıntılar; her ayakta iki **زَمَعَة** vardır; sanki boynuzlardan yaratılmış gibidir; her tırnaklı için olur.
Ve denir: “Tavşanların ayaklarının arkasında **زَمَعاتٌ** vardır; bundan dolayı onlara **زَموع** denir.” Eş-Şemmâh dedi ki:
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
Hammâs dedi: **زموع**: tek başına olan bir tavşanın tek ferdi.
Ve ottan **الزَّمَعَة**: koyunların ve keçilerin yediği küçük otlardan bir tek parça (tekil).
Ve denir: bilakis **الزّموع** hızlı, çevik tavşanlardandır; **تزمَع زمعانا**; yani onun sürati ve hafifliği.
Ve insanların rezillerine denir ki: onlar ancak **زَمَعٌ**dır.
Ve erkeklerde **أزماع**: tırnaktaki **الزَّمَع** menzilesindedir. Dedi ki:
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
Der ki: içlerindeki hayrın azlığından dolayı toplanıp büzüşmezler; **متعب**den diye de rivayet olunur. Ve onun sözü: **من مشعب**; yani insanlardan tek bir ferd içinde. Ve **الحابض**: erkeklerden âciz olan; o, aşağı tabakadır. Ve onun sözü: **أحراض**; yani: kısa boylu, kendilerinde hayır olmayanlar.
Ve denir: **رجل زمع**; yani, olaya karşı hafif (çabuk).
Ve **الزّمَاعةُ**: çocuğun başıyla birlikte bıngıldağından hareket eden; o, **اللّماعّة**dir.
Ve **الزّميعُ**: bir işe **يُزمِعُ** edip sonra dönmeyen yiğit; onlar **الزُّمَعاءُ**dır; bunun masdarı: **الزّماع**. Dedi ki:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
Yani: o, **عزم**dir. Ve “şuna **أزمعوا**” (azmettiler): üzerine sebat ettiler; kavmin **عزيمة**si, onda mutlaka yürümeleridir. Ve “**أزمعوا بالابتكار**” ve “**أزمعوا ابتكارا**”. Dedi ki:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
Ve “bitki **أَزْمَعَ** etti, **إزماعاً**”: bitkinin hepsi bir seviyede olmadığında; parça parça, dağınık olduğunda; bir kısmı bir kısmından daha üstün iken.

**مزع**:
Ceylan koşusunda **مَزَعَ** eder, **يَمزَعُ مَزْعاً**: yani, hızlandı. Dedi ki:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
Ve bir kadın, pamuğu eliyle **تُمَزّعُ** eder: onu kabarttığında; sanki onu kesiyor sonra onu birleştiriyor da bununla onu iyileştiriyor (düzgünleştiriyor) gibi.
Ve **مُزْعَة**: yağdan bir kalıntı. Denir: onda ne **جُزْعَةٌ** vardır ne de **مُزْعةٌ**; **الجُزْعَة**: kapta kalan şeydir; **المُزْعَةُ**: parçalanmış yağdan bir şeydir.
Ve denir: o, öfkeden neredeyse **يَتَمَزَّعُ** eder; yani parça parça saçılır.
Ve tüyden, pamuktan ve benzerinden **المِزْعَةُ**: bez parçalarından **المِزْقَة** gibidir. Bir devekuşunu vasfederek dedi ki:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
Ve **المُزْعة** hakkında, yani: yağ parçası:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
Bir tek gözlüyü vasfeder. Onun sözü **تخلّل**: yani, **الخلال**ı ıskaladı ve eli hareket etti de **الخلال** onun gözüne isabet etti, onu acıttı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الخليل: أَزْمَعْتُ على أمرٍ فأنا مُزْمِعٌ عليه، إذا ثَبَّتَ عليه عزمك. وقال الكسائي: يقال: أَزْمَعْتُ الأمرَ ولا يقال أَزْمَعْتُ عليه. قال الأعشى:
أَأَزْمَعْتَ مِنْ آلِ لَيْلى ابْتِـكـارا		وشطَّتْ على ذي هَوىً أن تُزارا
وقال الفراء: أَزْمَعْتُهُ وأَزْمَعْتُ عليه، مثل أجمعته وأجمعت عليه. أبو زيد: الزَمَعُ: جمعُ زَمَعَةٍ، وهي هَنَةٌ زائدة من وراء الظِلْفِ، والجمع زِمَاعٌ. قال أبو ذؤيبٍ يصف ظبياً نشِبتْ فيه كُفّةُ الصائد:
فراغَ وقد نَشِبَتْ في الـزِمـاعِ واستحكمتْ مثلَ عَقْدِ الوَتَرْ
يقال أَزْمَعَتِ الأرنبُ، أي عَدَتْ. وأَزمَعَ النبتُ، أوَّلَ ما يظهر متفرِّقاً. قال الأصمعيّ: الزَموعُ: الأرنب التي تُقارِبُ عَدْوَها وكأنَّها تعدو على زَمَعاتِها. وقال ابن السكيت: الزَمَعَانُ: السيرُ البطيءُ، تقول منه: زَمَعَ بالفتح يَزْمَعُ. والزَمَعُ: رُذالُ الناس وسَفِلَتُهُمْ. يقال هو من زَمَعِهِم، أي من مآخِيرِهِمْ. والزَمَعُ أيضاً: الدَهَشُ. وقد زمِعَ بالكسر أي خَرِقَ من خوف. ورجلٌ زَميعٌ وزَموعٌ، بيّنُ الزَماعِ، أي سريعٌ. ومنه قول الشاعر:
داعٍ بعاجِلَةِ الفِراقِ زَميعُ
ويقال للشجاع المقدام: زَميعٌ بيِّن الزَماعِ وقومٌ زُمعاءُ. ورجلٌ زَميعُ الرأي، أي جيِّده.

##### Türkçe

قال الخليل: **أَزْمَعْتُ** bir iş üzerine (karar) verdim; ben onun üzerinde **مُزْمِعٌ**’im; azmini onun üzerinde sağlamlaştırdığın zaman. وقال الكسائي: denilir: **أَزْمَعْتُ** işi; ve denilmez: **أَزْمَعْتُ عليه**. قال الأعشى:
**أَأَزْمَعْتَ مِنْ آلِ لَيْلى ابْتِـكـارا		وشطَّتْ على ذي هَوىً أن تُزارا**
وقال الفراء: **أَزْمَعْتُهُ** ve **أَزْمَعْتُ عليه**; **أجمعته** ve **أجمعت عليه** gibi. أبو زيد: **الزَمَعُ**: **زَمَعَةٍ**’nin çoğulu; o, **الظِلْفِ**’in arkasından (bulunan) fazla bir şeydir; çoğul **زِمَاعٌ**’dır. قال أبو ذؤيبٍ يصف ظبياً نشِبتْ فيه كُفّةُ الصائد:
**فراغَ وقد نَشِبَتْ في الـزِمـاعِ واستحكمتْ مثلَ عَقْدِ الوَتَرْ**
denilir: **أَزْمَعَتِ الأرنبُ**; yani koştu. Ve **أَزمَعَ النبتُ**; ilk ortaya çıktığı zaman dağınık (olarak). قال الأصمعيّ: **الزَموعُ**: koşmasını yaklaştıran (yani koşuşunu kısa tutan) tavşan; sanki **زَمَعاتِها**’sı üzerinde koşuyor gibidir. وقال ابن السكيت: **الزَمَعَانُ**: yavaş yürüyüş; ondan dersin: fetha ile **زَمَعَ**; **يَزْمَعُ**. Ve **الزَمَعُ**: insanların aşağı takımı ve sefilleri. denilir: o, onların **زَمَعِهِم**’indendir; yani onların art taraflarındandır. Ve **الزَمَعُ** ayrıca: şaşkınlıktır. Ve kesra ile **زمِعَ**; yani korkudan akılsızlaştı. Ve bir adam **زَميعٌ** ve **زَموعٌ**; **الزَماعِ**’ı açık (olan); yani hızlı. Ondan şairin sözü:
**داعٍ بعاجِلَةِ الفِراقِ زَميعُ**
Ve yiğit, atılgan için denilir: **زَميعٌ**; **بيِّن الزَماعِ**; ve bir kavim **زُمعاءُ**. Ve bir adam **زَميعُ الرأي**; yani onun iyisi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( : فإذا جدّ الأمرُ ولزم فرضُ القتال . قال : هذا معناه . والعرب تقول : عَزَمتُ الأمر وعزمتُ عليه . قال الله تعالى : ( وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( البقرة : 227 ) .
وقال الليث : العَزْمُ ما عَقَد عليه قلبُك من أمرٍ أنك فاعله . وتقول : ما لفلان عزيمة ، أي لا يثبت على أمرٍ يعزِم عليه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير الأمور عوازمها ) . وله معنيان : أحدهما : خير الأمور ما وكّدت عَزْمَك ورأيك ونِيّتك عليه ، ووَفَيت بعهد الله فيه .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال : إن الله عز وجل يحبّ أن تؤتى رُخَصه ، كما يحبّ أن تؤتى عزائمه . قال أبو منصور :
عزائمه : فرائضه التي أوجبها وأمرنا بها .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَزْمِيُّ من الرجال : المُوفِي بالعهد . والمعنى الثاني في قوله ( خير الأمور عوازمها ) أي فرائضها التي عَزَم الله عليك بفعلها . وأما قول الله جل وعزَّ في قصة آدم : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) فإن الفرّاء قال : لم نجد له صَرِيمة ولا حَزْماً فيما فَعَل .
وقال أبو الهيثم : الصَرِيمة والعَزِيمة واحدة ، وهي الحاجة التي قد عزمْتَ على فعلها . يقال : طَوَى فلان فؤاده على عَزِيمة أمرٍ إذا أسَرّها في فؤاده .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تقول : ماله مَعْزِمٌ ولا مَعْزَم ولا عَزِيمة ولا عَزْمٌ ولا عُزْمَانٌ .
وقال بعضهم في قوله : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( أي رأياً معزوماً عليه . والعَزِيمُ والعَزِيمة واحد ، يقال : إن رأيه لذو عَزِيم .
وقال الليث : العَزِيمة من الرُقَى : التي يُعْزَمُ بها على الجنّ والأرواح .
وقال غيره : عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ أي أقسمتُ . وعَزْمُ الراقِي والحَوّاء كأنه إقسام على الداء والحَيّة .
وقال الليث : الاعتزام : لزوم القَصْد في الحُضْر . وأنشد لرؤبة :
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ
والرحل يَعْتزِم الطريقَ : يمضي فيه ولا ينثني ، وقال الأُرَيْقِط :
معتزماً للطُرُق النواشط
وعزائم السجود : ما عُزِمَ على قارىء آيات السجود أن يسجد لله فيها . والفَرَس إذا وُصِف بالاعتزام فمعناه تجليحُه في حُضْره غير مجيب لراكبه إذا كَبَحه . ومنه قول رؤبة :
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ
حدثنا محمد بن مُعَاذ عن عبد الجبار عن سُفْيَان عن إسماعيل بن أبي خالد قال : سمعت قيساً يقول : سمعت الأشعث يقول لعمرو بن معد يكرب : أما والله لئن دنوتُ لأضرطنّك ، قال : كلاّ والله إنها لعَزُوم مُفزعة . أراد بالعزوم اسْته .
أراد أن لها عَزْماً وليست بواهية فتضرِط وإنما أراد نفسه . وقوله : مفزَّعة : بها تنزل الأفزاع فتجليها . عزوم : ذات صرامة وحَزْم .
قال شمر : العزوم الصَبور المجدّة الصحيحة العَقْد . قال : والدُبُر يقال لها : أمّ عَزْم ، يقال : كذبته أمُّ عزمِهِ . شمر : عزمت عليك أي أمرتك أمراً جِداً ، وهي العَزْمة . وعزائم السجود : ما أمِر السجود فيها . قال الأصمعي : العَزُوم من الإبل التي قد أسنَّت وفيها بقية من الشباب .
وقال ابن الأعرابي : العَزْمِيُّ : بيَّاع الشجِير . قال والعُزُمُ : عَجَم الزبيب واحدها عَزْمٌ . قال والعَزُومُ والعَرْزَمُ : الناقة الهَرِمَة الدِلْقِم . قال والعَزْم : الصَبْرُ في لغة هُذَيل . يقولون : مالي عنك عَزْمٌ أي صبرٌ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) .
وأخبرني ابن مَنيع عن عليّ بن الجَعْد عن شُعْبة عن قَتَادة في قوله تعالى : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( قال : صبراً .
وقال ابن الأعرابي : العُزُمُ : العجائز واحدتهنّ عَزُوم . قال والعَزْمُ : شَجِير الزَبِيب .
وقال أبو زيد : عُزْمَةُ الرجل : أُسْرته وقبيلته ، وجماعها العُزَمُ .
وقال أبو عمرو : العَزَمَةُ : المصحّحون للمودّة .
وقال ابن شميل في قوله : عَزْمَة من عَزَمَات الله قال : حقٌّ من حقوق الله أي واجب مما أوجبه الله . وقال في قوله تعالى : ( كُونُواْ قِرَدَةً ) ( البقرة : 65 ) هذا أمر عَزْم . وقوله : ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) ( آل عمران : 79 ) هذا فَرْضٌ وحُكْمٌ .
زمع : الأصمعي : الزَمَعُ : رِعْدة تعتري الإنسان إذا همّ بأمر ورجلٌ زَمِيعٌ ، وهو الشجاع الذي إذا أزْمَعَ الأمرَ لم يَنْثَنِ عنه . والمصدر : الزَمَاعُ .
أبو عبيد عن الكسائي : أزْمَعتُ الأمر ، وأنكر أزْمَعْتُ عليه . قال شمر : وغيره يجيز أزمعت عليه . أبو عبيد : الزَمَعُ : الزيادة الناتئة فوق ظِلْف الشاة .
الأصمعي : الزَمُوع من الأرانب : التي تقارِب عَدْوَهَا وكأنها التي تَعْدُو على زَمعتها . وهي الشَعَرات المُدَلاّة في مؤخِّر رِجْلها . أبو عمر : يقال منه : قد أزْمَعَتْ أي عَدَتْ .
وقال أبو زيد : الزَمَعَةُ : الزائدة من وراء الظِلْف ، وجمعها زَمَع .
وقال الليث : الزَمَعُ : هَنَات شِبْهُ أظفار الغنم في الرُسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتَانَ كأنما خُلِقتا من قِطَع القُرُون . قال : وذكروا أن للأرنب زَمَعات خَلْف قوائمها . ولذلك تنعت فيقال لها : زَمُوع . قال : ويقال : بل الزَمُوع من الأرانب النشيطةُ السريعة ، تَزْمَعُ زَمَعَاناً أي تخف وتسرع . قال : ويقال لرُذالة الناس : إنما هم زَمَعٌ ، شُبِّهُوا بزَمَع الأظلاف .
وقال الليث : الزَمَّاعة بالزاي : التي تتحرك من رأس الصبيِّ في يافوخه . قال : وهي الرمّاعة واللَمَّاعة . قلت : المعروف فيها الرَمَّاعَة بالراء ، وما علمت أحداً روى الزَمَّاعة غير الليث والله أعلم .
وقال ابن شميل : الزَمَعُ : الأُبَنُ تخرج في مخارج العناقيد . وقد أزْمَعَت الحَبَلَةُ إذا أعظمت زَمَعَتها ودنا خروج الحِجنة منها والحِجنة والنامية شُعَب . إذا عظمت الزَمَعة فهي البَنِيقة . وأكمحت الزَمَعة إذا ابيَضَّت وخرج عليها مثل القُطْن ، وذلك الإكماح ، والزَمَعة أول شيء يخرج منه فإذا عظم فهو بَنِيقة .
وقال الليث : أزمَع النَبْتُ إزماعاً إذا لم يَسْتَوِ العُشْب كله وكان قِطَعاً متفرّقة وبعضه أفضل من بعض .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَمْعِيُّ : الخسيس . والزَمْعِيُّ : السريع الغضب . وهو الداهية من الرجال .
سَلَمة عن الفرّاء قال : قَزَعَ قَزَعَاناً وزَمَعَ
زَمَعَاناً وهو مَشيٌ متقارِبٌ .
وقال ابن الأعرابي : جاء فلان بالأزامع أي بالأمور المُنكَرات . قال : والزَمَعُ من النبات : شيء ههنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء . قال : والرَشَم من النبات مثل الزمَع : رَشَمَةٌ ههنا وَرَشَمَةٌ ههنا .
وفي ( نوادر الأعراب ) : زُمْعَةٌ من نَبْت ورُمْعَةَ من نبت وزُوعَة من نبت ولُمْعَة من نبت ورُقْعة من نبت بمعنى واحد .
زعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الزَعْمُ يكون حقًّا ويكون باطلاً . وأنشد في الزَعْم الذي هو حَقّ :
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
قال : والبيت لأُمَيَّة . وقال الليث : سمعت أهل العربية يقولون : إذا قيل : ذَكَر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأمر يُسْتَيقَنُ أنه حَقّ ، فإذا شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعلّه كذِب أو باطل قيل : زعم فلان . قال : وكذلك تفسّرُ هذه الآية : ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) ( الأنعام : 136 ) أي بقولهم الكذبَ .
وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : تقول العرب قال إنه ، وزَعَم أنه ، فكسروا الألف مع قال ، وفتحوها مع زَعم ؛ لأن زعم فِعْل واقع بها أي بالألف متعدّ إليها ؛ ألا ترى أنك تقول : زعمتُ عبد الله قائماً ، ولا تقول : قلتُ زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخِل حرفاً من حروف الاستفهام فتقول : هل تقولُه فعل كذا ، ومتى تقولني خارجاً ؟ وأنشد :
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
فمعناه فمتى تظنّ ومتى تزعم .
وقال ابن السكيت في قوله :
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
قال يقول : كان حُبّها عَرَضاً من الأعراض اعترضني من غير أن أطلبه . فيقول : عُلِّقْتُهَا وأنا أقتل قومها ، فكيف أحبّها وأنا أقتلهم أم كيف أقتلهم وأنا أحبّها ثم رجع على نفسه مخاطِباً لها فقال : هذا فِعل ليس بفعل مثلي . قال : والزَعْمُ إنما هو في الكلام . يقال : أمرٌ فيه مُزَاعَم أي أمرٌ غير مستقيم ، فيه منازعة بعدُ . قلت : والرجل من العرب إذا حدّث عمّن لا يحقق قولَه يقول : ولا زَعَمَاتِه ومنه قوله :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الزَعُوم من الغنم التي لا يُدْرَى أبها شَحم أم لا . ومنه قيل : فلانٌ مُزَاعِم وهو الذي لا يوثَق به . عمرو عن أبيه قال : الزَعُوم : القليلة الشحم ، وهي الكثيرة الشحم . وهي المُزْعِمة . قال فمن جعلها القليلة الشحم فهي المزعومة ، وهي التي إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً له : أزَعَمْت أنها سمينة . وقال أبو سعيد : أمرٌ مُزْعِم أي مُطمِع وتزاعم القوم على كذا تزاعُماً إذا تظافروا عليه . قال : وأصله أنه صار بعضهم لبعض زعيماً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ) . وقال الله تبارك وتعالى : ( وَأَنَاْ بِهِ
زَعِيمٌ ) ( يوسف : 72 ) قلت : وما علمت المفسّرين اختلفوا في قوله ) وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ( . قالوا جميعاً : معناه : وأنا به كفيل ، منهم سَعِيد بن جُبَير وغيره . أبو عبيد عن الكِسائيّ قال : زَعَمتُ به أزعمُ به زَعْماً وزَعَامَةً أي كفَلتُ به . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً إذا كفَلَ . وزَعِمَ يَزْعَم زَعَماً إذا طمِع وقال لَبِيد :
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
قال أبو العباس : الزَعَامة يقال : الشرف والزعامة يقال الشرف والرياسة . قال وقال غير ابن الأعرابي : الزَعَامة : الدِرْع . وزعيم القوم سيّدهم والمتكلِّم عنهم .
وقال الفرّاء : زعيم القوم سيّدهم ومِدْرَهُهم وقال الليث : يقال زُعْم وزَعْمٌ . قال : والزُعْمُ تميميّة . والزَعْمُ حجازية . قال : وتقول : زعمتْ أني لا أحبّها ، وزعمتْني لا أحبّها ، يجيء في الشِعر . فأمَّا في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزَعْم على ( أن ) دُون الاسم . وأنشد :
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
قال : ويقال : زعِم فلان في غير مَزْعَم أي طَمِعَ في غير مطمَع . قال والتزعّم : التكذب وأنشد :
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَعْمِيُّ الكذَّاب والزَعْمِي الصادق .
وقال شمر : روي عن الأصمعي أنه قال : الزَعْم الكذب . قال الكميت :
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
يريد السراب . قال شمر : والعرب تقول أكذب من يَلْمَع . وقال شُرَيح : زعموا كنيةُ الكذب . وقال شمر : الزعم والتزاعم أكثر ما يقال فيما يُشَكُّ فيه ولا يُحَقَّق . وقد يكون الزعم بمعنى القول . ويروى للجعديّ يصف نوحاً :
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
فهذا معناه التحقيق . والمِزْعَامَة الحيّة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال الكسائيّ : إذا قالوا : عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك رفعوا ، وحَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ قال : وينصبون يميناً صادقة لأفعلنَّ . قال : والزَعْم والزُعم والزِعم ثلاث لغات .
معز : المَعْزُ والمعَزُ : ذوات الشعرِ من الغَنَم . ويقال للواحد مَاعِز . ويجمع مِعْزىً ومَعيزاً وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِعْزى تُصْرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَل . قال وأصله فِعْلَى فلا تصرف . قال : وهو المعتمد عليه . قال : وكذلك دُنْيَا لا تصرف : لأنها فُعْلَى . قلت الميم في المِعْزَى أصليّة . قال : ومن صرف دُنْيا شبَّهها بفُعْلَل ، والأصل ألاَّ تصرف . ويقال : رجل ماعِز إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً ، ورجلٌ ضائن إذا كان ضعيفاً أحمق . قال ذلك ابن حبيب . ثعلب عن
ابن الأعرابي قال : المعْزِيّ : البخيل الذي يجمع ويَمْنَع . وقال الليث : الرجل الماعِز : الشديد عَصْبِ الخَلْق : يقال ما أمعزه من رجل ، أي ما أشدَّه وأصلبه . والأمْعُوز : جماعة الثياثل من الأوعال . وقال غيره : رجل مَعَّاز : صاحب مِعْزى . وقال الأصمعي : عِظَام الرمل ضوائنه ، ولِطَافه : مواعزه . وقال : رجل ضائن : كثير اللحم . ورجل ماعِز إذا كان معصوباً . وما أمعز رأيه إذا كان صُلْب الرأي . الرياشي عن الأصمعيّ قال الأمْعَز : المكان الكثير الحَصى والمَعْزاء مثله . وتجمع أمَاعِز ومَعْزاوات . وربما جُمعت على مُعْزٍ وأنشد الليث :
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
وقال مثمر قال ابن شميل : المَعْزَاء : الصحراء فيها إشرافٌ وغلِظٌ ، وهي طينٌ وحَصًى مختلطانِ غير أنها أرض صُلْبة غليظة الموطىء ، وإشرافها قليل لئيم تقود أدنى من الدعوة وهي مَعِرَة من النبات . أبو عبيد عن أبي زيد : الأُمْعُوز : الثلاثون من الظِباء إلى ما زادت . وقال ابن شميل : المِعْزِى للذكور والإناث ، والمَعْزُ مثلها والمعيز مثلها وكذلك الضِئين .
مزع : في الحديث : ( ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ ) معناه : ما عليه حُزّة لحم وكذلك ما في وجهه لحادة لحْم روى ابن المبارك عن معمر عن عبد الله بن مسلم عن حمزة بن عبيد الله عن ابن عمر قال : لا تزال المسألة تأخذكم حتى يلقى الله ما في وجهه مُزْعةُ لحم ويقال : مَزَّعَ فلان أمره تمزيعاً إذا فرّقه . وقال الكسائي فيما رَوَى عنه أبو عبيد ما عليه مُزعَة لحمٍ في باب النفي . وقال الليث المِزْعَة من الريش والقطن كالمِزقة والبِتْكة وجمعها مِزَعٌ ومزَاعَة الشيء : سُقَاطتهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَزْعِيُّ النمّام ويكون السيّار بالليل والقنافذ تَمْزَع بالليل مَزْعاً إذا سعت فأسرعتْ . وأنشد الرياشي لعَبْدة بن الطَبِيب :
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
تضرب مثلاً للنمّام . ومزّع اللحم تمزيعاً إذا قطَّعه وقال خُبَيب :
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
وقال الليث : يقال مَزَعَ الظبْيُ يمزَعُ إذا أسرع في عَدْوه . والمرأة تمزّع القطن بيدها إذا زَبَّدَتهُ تقَطّعه ثم تؤلفه فتجوّده بذلك . وقال ابن الأعرابي : القُنْفُذ يقال له : المزَّاع . ويقال للظبي إذا عَدَا : مَزَعَ وقَزعَ . عمرو عن أبيه : ما ذقتُ مُزعَةَ لحم ولا حِذْفَةً ولا حِذبة ولا لحبَةً ولا حِرْباءة ولا يَرْبوعةً ولا مَلاكاً ولا مَلوكاً بمعنى واحد .

##### Türkçe

باب **العين** و**الزاي** مع **الميم**
**عزم** ، **زمع** ، **زعم** ، **مزع** ، **معز** : kullanımdadır.

**عزم** : Allah (azze ve celle) dedi: ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) (Muhammed: 21). Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i, Yüce Allah’ın sözü ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) hakkında şöyle derken işittim: “O, faili olup manası mef‘ûldür; ancak iş **يُعْزَم** edilir, **يَعزِم** etmez; **العزم** insana aittir, işe değil.” Dedi ki: “Bu, onların ‘adam helâk oldu’ demeleri gibidir; hâlbuki ancak ‘helâk edildi’dir.”

Zeccâc da ( **مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ** ) hakkında dedi: “İş ciddileşince ve savaş farzı gerekli olunca.” Dedi ki: “Manası budur.” Araplar der: **عَزَمتُ الأمر** ve **عزمتُ عليه**. Yüce Allah dedi: ( **وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ** ) (Bakara: 227).

Leys dedi: **العَزْمُ**; kalbinin, yapacağın bir işten üzerine bağladığı şeydir. Ve dersin: “Falanın **عزيمة**si yoktur”; yani, üzerine **يعزِم** ettiği bir işte sebat etmez.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **خير الأمور عوازمها** ). Bunun iki manası vardır: Birincisi: işlerin hayırlısı, senin **عَزْم**ını, görüşünü ve niyetini onun üzerine pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir.

Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: “Allah azze ve celle, ruhsatlarının alınmasını sever; azîmetlerinin alınmasını sevdiği gibi.” Ebû Mansûr dedi:
**عزائمه**: O’nun farzlarıdır; onları vacip kıldığı ve bize emrettiği şeylerdir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: Erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahde vefa gösterendir. Ve ( **خير الأمور عوازمها** ) sözündeki ikinci mana: yani, Allah’ın sana onları yapmakla **عَزَم** ettiği farzlarıdır. Yüce ve aziz Allah’ın Âdem kıssasında sözüne gelince: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115); Ferrâ dedi: “Yaptığı şeyde onun için bir **صَرِيمة** ve bir **حَزْم** bulmadık.”

Ebû’l-Heysem dedi: **الصَرِيمة** ile **العَزِيمة** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir: “Falan, bir işin **عَزِيمة**si üzerine gönlünü dürdü” — onu gönlünde gizlediği zaman.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Araplar der: “Onun ne **مَعْزِمٌ**ü var, ne **مَعْزَم**ı, ne **عَزِيمة**si, ne **عَزْمٌ**ü, ne de **عُزْمَانٌ**u.”

Bazıları ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) hakkında dedi: yani, üzerine azmedilmiş bir görüş. **العَزِيمُ** ile **العَزِيمة** birdir. Denir: “Onun görüşü, **عَزِيم** sahibidir.”

Leys dedi: **العَزِيمة**; rukyelerden, cinler ve ruhlar üzerine onunla **يُعْزَمُ** edilen şeydir.

Başkası dedi: **عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ**; yani yemin ettim. Râkînin ve yılan efsuncusunun **عَزْم**ı, sanki hastalığa ve yılana karşı bir yemin gibidir.

Leys dedi: **الاعتزام**; şehirde kasda bağlı kalmaktır. Rü’be’ye ait olarak okudu:
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ

Ve yük semeri **يَعْتزِم** yolu: onda gider ve dönmez. Üreykıt dedi:
معتزماً للطُرُق النواشط

**عزائم السجود**: secde âyetlerini okuyan kimseye, onların içinde Allah’a secde etmesi için **عُزِمَ** edilen şeylerdir. At, **الاعتزام** ile vasfedilince manası: dizginle sertçe çekildiğinde binicisine cevap vermeksizin, şehirdeki süratli gidişidir. Bundan Rü’be’nin sözü:
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ

Muhammed b. Mu‘âz bize rivayet etti; Abdülcebbâr’dan; Süfyân’dan; İsmâil b. Ebî Hâlid’den; dedi ki: Kays’ı şöyle derken işittim: Eş‘as’ı, Amr b. Ma‘dîkerib’e şöyle derken işittim: “Ama vallahi, yaklaşırsam seni mutlaka osurtacağım.” Dedi ki: “Hayır vallahi, o gerçekten korkutucu bir **عَزُوم**dur.” **العزوم** ile onun makatını kastetti.

Onun, bir **عَزْم**ı olduğunu ve gevşek olmadığını, bu yüzden osurtmayacağını kastetti; ancak kendisini kastetti. Ve sözü **مفزَّعة**: onda korkular iner de onu giderir. **عزوم**: **صرامة** ve **حَزْم** sahibi.

Şemmer dedi: **العزوم**; sabırlı, gayretli, sağlam, akdi sahih olandır. Dedi ki: Ve makata **أمّ عَزْم** denir. Denir: “Onu, onun **أمُّ عزمِهِ**si yalanladı.” Şemmer: **عزمت عليك**; yani sana ciddi bir emir verdim; o da **العَزْمة**dir. Ve **عزائم السجود**: içinde secde emredilen şeylerdir. Asma‘î dedi: Develerden **العَزُوم**; yaşlanmış olup içinde gençlikten bir kalıntı bulunanlardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَزْمِيُّ**: çalı-çırpı satıcısı. Dedi: **العُزُمُ**: kuru üzüm çekirdekleri; tekili **عَزْمٌ**dur. Dedi: **العَزُومُ** ve **العَرْزَمُ**: çok yaşlı, iri, bunak deve. Dedi: **العَزْم**; Hüzeyl dilinde sabırdır. Derler: “Benim senden yana **عَزْمٌ**üm yoktur”; yani sabrım yoktur.

Yüce ve aziz Allah dedi: ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) (Tâhâ: 115).

İbn Menî‘ bana haber verdi; Ali b. el-Ca‘d’dan; Şu‘be’den; Katâde’den; Yüce Allah’ın sözü ( **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً** ) hakkında dedi ki: “Sabır.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُزُمُ**: kocakarılar; onların tekili **عَزُوم**dur. Dedi: **العَزْمُ**: kuru üzüm çalılığıdır.

Ebû Zeyd dedi: Erkeğin **عُزْمَةُ**si: ailesi ve kabilesidir; çoğulu **العُزَمُ**dur.

Ebû Amr dedi: **العَزَمَةُ**: dostluğu sağlamlaştıranlardır.

İbn Şümeyl, “Allah’ın **عَزَمَات**ından bir **عَزْمَة**” sözü hakkında dedi: Allah’ın haklarından bir haktır; yani Allah’ın vacip kıldığı şeylerden bir vacip. Ve Yüce Allah’ın sözü ( **كُونُواْ قِرَدَةً** ) (Bakara: 65) hakkında dedi: Bu, bir **أمر عَزْم**dır. Ve sözü ( **كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ** ) (Âl-i İmrân: 79): bu bir **فَرْضٌ** ve **حُكْمٌ**dür.

**زمع** : Asma‘î: **الزَمَعُ**; insanın bir işe niyetlendiğinde ona arız olan titremedir. Ve **رجلٌ زَمِيعٌ**: o, işi **أزْمَعَ** ettiğinde ondan dönmeyen yiğittir. Masdar: **الزَمَاعُ**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أزْمَعتُ الأمر**; ve **أزْمَعْتُ عليه**yi inkâr etti. Şemmer dedi: Başkası **أزمعت عليه**yi caiz görür. Ebû Ubeyd: **الزَمَعُ**; koyunun tırnağının üstündeki dışa çıkık fazlalıktır.

Asma‘î: Tavşanlardan **الزَمُوع**; koşuşu birbirine yakın olanlar; sanki **زَمعتها** üzerinde koşanlardır. O da, arka ayağının arkasında sarkık duran kıllardır. Ebû Ömer: Ondan denir: “**قد أزْمَعَتْ**”; yani koştu.

Ebû Zeyd dedi: **الزَمَعَةُ**: tırnağın arkasındaki fazlalık; çoğulu **زَمَع**.

Leys dedi: **الزَمَعُ**; koyunun bileğinde, tırnak benzeri şeylerdir; her ayakta iki **زَمَعَة** vardır; sanki boynuz parçalarından yaratılmışlardır. Dedi: Tavşanın da ayaklarının arkasında **زَمَعات**ı olduğunu zikrettiler; bu yüzden vasfedilir de ona **زَمُوع** denir. Dedi: Denir ki: Tavşanlardan **الزَمُوع**; çevik, hızlı olanlardır; **تَزْمَعُ زَمَعَاناً**; yani hafifler ve hızlanır. Dedi: İnsanların aşağı takımına denir: “Onlar ancak **زَمَعٌ**dır”; tırnakların **زَمَع**ına benzetildiler.

Leys dedi: **الزَمَّاعة** ( **الزاي** ile): çocuğun başında, bıngıldağında hareket eden şeydir. Dedi: O, **الرمّاعة** ve **اللَمَّاعة**dır. Dedim: Bunun bilinen adı **الرَمَّاعَة**dır ( **الراء** ile); Leys’ten başka kimsenin **الزَمَّاعة**yı rivayet ettiğini bilmedim; Allah daha iyi bilir.

İbn Şümeyl dedi: **الزَمَعُ**; salkım çıkış yerlerinde çıkan urlardır. Ve **الحَبَلَةُ**; **زَمَعَتها** büyüdüğünde ve ondan **الحِجنة**nin çıkışı yaklaştığında **أزْمَعَت** olur; **الحِجنة** ve **النامية** dallardır. **الزَمَعة** büyüyünce o **البَنِيقة**dir. Ve **الزَمَعة** beyazlayıp üzerinde pamuk gibi bir şey çıktığında **أكمحت** olur; bu da **الإكماح**tır. **الزَمَعة** ondan çıkan ilk şeydir; büyüyünce o **بَنِيقة**dir.

Leys dedi: Bitki **أزمَع** eder, **إزماعاً**; otun hepsi eşit olmadığında, parça parça olduğunda ve bir kısmı bir kısmından daha üstün olduğunda.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَمْعِيُّ**: aşağılık. Ve **الزَمْعِيُّ**: çabuk öfkelenen. Ve o, erkeklerden belâlı kimsedir.

Seleme, Ferrâ’dan: **قَزَعَ قَزَعَاناً** ve **زَمَعَ زَمَعَاناً**; bu, birbirine yakın yürüyüştür.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Falan, **بالأزامع** ile geldi; yani münker işlerle. Dedi: Bitkiden **الزَمَعُ**; burada bir şey, burada bir şey; gökteki **القَزَع** gibi. Dedi: Bitkiden **الرَشَم** da **الزمَع** gibidir: burada bir **رَشَمَةٌ**, burada bir **رَشَمَةٌ**.

( **نوادر الأعراب** )da: Bitkiden **زُمْعَةٌ** ve bitkiden **رُمْعَةَ** ve bitkiden **زُوعَة** ve bitkiden **لُمْعَة** ve bitkiden **رُقْعة**; tek manadadır.

**زعم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمُ** hak da olur, bâtıl da olur. Hak olan **الزَعْم** hakkında şu beyit okundu:
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
Dedi: Beyit Ümeyye’nindir. Leys dedi: Arap dili ehlinin şöyle dediğini işittim: “**ذَكَر** فلan şöyle şöyle denildiğinde, bu ancak hak olduğu kesin bilinen bir iş için söylenir; onda şüphe edilirse, belki yalan yahut bâtıldır denilirse: ‘**زعم** فلan’ denir.” Dedi: Bu âyet de böyle tefsir edilir: ( **فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ** ) (En‘âm: 136); yani yalan sözleriyle.

Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebü’l-Heysem’i şöyle derken işittim: Araplar “**قال إنه**” der ve “**زَعَم أنه**” der; **قال** ile birlikte **الألف**i kesreli yaptılar, **زَعم** ile birlikte onu fethalı yaptılar; çünkü **زعم** onunla, yani **الألف** ile vâki olan bir fiildir; ona müteaddîdir. Görmez misin ki sen “**زعمتُ عبد الله قائماً**” dersin; “**قلتُ زيداً خارجاً**” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsın da “**هل تقولُه** فعل كذا” dersin ve “**متى تقولني خارجاً؟**” dersin. Ve şu beyit okundu:
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
Manası: “Ne zaman zannedersin, ne zaman **تزعم** edersin?”

İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi:
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
Diyor ki: Onu sevmem, istekle aradığım bir şey olmaksızın bana arız olan arızalardan bir arıza olarak oldu. “Onu sevdim, hâlbuki kavmini öldürüyorum; onları öldürürken onu nasıl severim, yahut onu severken onları nasıl öldürürüm?” Sonra kendine dönüp ona hitap ederek dedi ki: “Bu, benim gibi birinin fiili olmayan bir fiildir.” Dedi: **الزَعْمُ** ancak sözde olur. Denir: “İçinde **مُزَاعَم** olan bir iş”; yani düzgün olmayan bir iş; onda hâlâ bir çekişme vardır. Dedim: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmeyen biri hakkında konuştuğunda “ve onun **زَعَمَاتِه**si de değil” der; bundan şu söz:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyunlardan **الزَعُوم**; onda yağ mı var yok mu bilinmeyen. Bundan “falan **مُزَاعِم**dir” denildi; o, kendisine güvenilmeyendir. Amr, babasından: **الزَعُوم**; az yağlıdır; ve çok yağlıdır. O, **المُزْعِمة**dir. Dedi: Kim onu az yağlı yaparsa, o **المزعومة**dur; o, insanlar onu yediklerinde sahibine azarlayarak “Onun semiz olduğunu mu **أزَعَمْت**?” dedikleri şeydir. Ebû Sa‘îd dedi: **أمرٌ مُزْعِم**; yani ümit verici. Ve kavmin bir şey üzerinde **تزاعموا** etmeleri, **تزاعُماً**; yani onun üzerinde birbirlerine destek olmalarıdır. Dedi: Aslı, onların bazısının bazısına **زعيماً** olmasıdır. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( **الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم** ). Ve Allah tebâreke ve teâlâ dedi: ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) (Yûsuf: 72). Dedim: Müfessirlerin ( **وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ** ) sözünde ihtilaf ettiklerini bilmedim. Hepsi dedi: Manası “Ben ona kefilim”dir; Sa‘îd b. Cübeyr ve başkaları onlardandır. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **زَعَمتُ به**; **أزعمُ به**; **زَعْماً** ve **زَعَامَةً**; yani ona kefil oldum. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً**; kefil olunca. Ve **زَعِمَ يَزْعَم زَعَماً**; tamah edince. Lebîd dedi:
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
Ebû’l-Abbâs dedi: **الزَعَامة**; şeref denir; ve **الزعامة**; şeref ve reislik denir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi ki: **الزَعَامة**: zırhtır. Ve kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onlar adına konuşandır.

Ferrâ dedi: Kavmin **زعيم**i onların efendisi ve onların **مِدْرَهُ**udur. Leys dedi: **زُعْم** ve **زَعْمٌ** denir. Dedi: **الزُعْمُ** Temîm lehçesidir; **الزَعْمُ** Hicaz lehçesidir. Dedi: “O, beni sevmediğini **زعمتْ**” dersin; ve “beni sevmediğini **زعمتْني**” dersin; şiirde gelir. Konuşmada ise bunun en güzeli, **الزَعْم**ı isimden aşağı, ( **أن** ) üzerine vâki kılmandır. Ve şu beyit okundu:
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
Dedi: “Falan, **في غير مَزْعَم**de **زعِم** etti” denir; yani ümit olmayan yerde tamah etti. Dedi: **التزعّم**; yalan söylemektir. Ve şu beyit okundu:
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمِيُّ** yalancıdır; ve **الزَعْمِي** doğrudur.

Şemmer dedi: Asma‘î’den rivayet edildi ki dedi: **الزَعْم** yalandır. Kümeyt dedi:
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
Serabı kasteder. Şemmer dedi: Araplar “parlayandan daha yalancı yoktur” der. Şüreyh dedi: “**زعموا**”, yalanın künyesidir. Şemmer dedi: **الزعم** ve **التزاعم**, en çok şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şey hakkında söylenir. **الزعم** söz manasında da olabilir. Câ‘dî’ye, Nûh’u vasfederken rivayet edilir:
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
Bu, tahkik manasındadır. **المِزْعَامَة**: yılandır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: Kisâî dedi: “**عُزمَةٌ صادقة** mutlaka sana geleceğim” dediklerinde ref‘ ederler; ve “**حَلْفَةٌ صادقة** mutlaka kalkacağım” (derler). Dedi: “**يميناً صادقة** mutlaka yapacağım”da ise nasb ederler. Dedi: **الزَعْم** ve **الزُعم** ve **الزِعم** üç lehçedir.

**معز** : **المَعْزُ** ve **المعَزُ**: koyundan, kıllı olanlardır. Tekiline **مَاعِز** denir. **مِعْزىً** ve **مَعيزاً** diye cem‘ edilir. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **مِعْزى**; **مِفْعَل**e benzetilirse tenvin alır. Dedi: Aslı **فِعْلَى**dır; bu yüzden tenvin almaz. Dedi: Dayanılan budur. Dedi: **دُنْيَا** da tenvin almaz; çünkü o **فُعْلَى**dır. Dedim: **الميم** **المِعْزَى**da aslîdir. Dedi: Kim **دُنْيا**yı tenvinli yaparsa onu **فُعْلَل**e benzetmiştir; asıl olan tenvin almamasıdır. Ve denir: Adam **ماعِز**dir; eğer kararlı, arkasını koruyan, zeki ise. Ve adam **ضائن**dır; eğer zayıf, ahmak ise. Bunu İbn Habîb söyledi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعْزِيّ**; toplayan ve engelleyen cimridir. Leys dedi: **الرجل الماعِز**; yaratılış bağları sıkı olan, sert kimsedir. Denir: “O, erkek olarak ne kadar **أمعزه**!”; yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katı. **الأمْعُوز**: dağ keçilerinden teke sürüsüdür. Başkası dedi: Adam **مَعَّاز**dır; **مِعْزى** sahibi. Asma‘î dedi: Kumun büyükleri onun **ضوائنه**dir; yumuşakları ise onun **مواعزه**dir. Dedi: Adam **ضائن**dır; çok etli. Ve adam **ماعِز**dir; eğer sinirleri bağlanmış (sıkı) ise. Ve “Onun görüşü ne kadar **أمعز**!”; eğer görüşü katı ise. Riyâşî, Asma‘î’den: **الأمْعَز**; çakılı çok yer; **المَعْزاء** da onun gibidir. **أمَاعِز** ve **مَعْزاوات** diye cem‘ edilir. Bazen **مُعْزٍ** üzerine cem‘ edilir. Leys şu beyti okudu:
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
Ve Müsmir dedi: İbn Şümeyl dedi: **المَعْزَاء**; içinde yükseltiler ve sertlik bulunan çöldür; çamur ve çakıl karışımıdır; ancak sert, basması kaba bir yerdir. Yükseltileri az, alçakçadır; çağrıdan daha aşağıya sevk eder. Ve bitkiden **مَعِرَة**dir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأُمْعُوز**; otuz ceylan ve daha fazlasıdır. İbn Şümeyl dedi: **المِعْزِى** erkek ve dişiler içindir; **المَعْزُ** da onun gibidir; **المعيز** de onun gibidir; **الضِئين** de böyledir.

**مزع** : Hadiste: ( **ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ** ); manası: üzerinde bir et parçası yoktur. Ve “yüzünde etten bir **لحادة** yoktur” da böyledir. İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer’den, Abdullah b. Müslim’den, Hamza b. Ubeydullah’tan, İbn Ömer’den rivayet etti; dedi ki: “Siz dilenciliğe devam edersiniz; nihayet Allah’a kavuşur da yüzünde bir **مُزْعةُ لحم** kalmaz.” Ve denir: Falan, işini **مَزَّعَ** etti, **تمزيعاً**; onu parçalayıp dağıttığında. Kisâî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine göre, nefiy babında: “Onun üzerinde bir **مُزعَة** et yoktur.” Leys dedi: **المِزْعَة**; tüyden ve pamuktan, **المِزقة** ve **البِتْكة** gibidir; çoğulu **مِزَعٌ**dur. Ve bir şeyin **مزَاعَة**sı: onun döküntüsüdür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَزْعِيُّ**; koğucudur; ve geceleyin dolaşan olur. Ve kirpiler geceleyin **تَمْزَع** eder, **مَزْعاً**; yürüyüp hızlandıklarında. Riyâşî, Abde b. et-Tabîb’den şu beyti okudu:
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
Koğucuya misal vurur. Ve eti **مزّع** etti, **تمزيعاً**; onu parçaladığında. Hubeyb dedi:
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
Leys dedi: Denir: Ceylan **مَزَعَ** eder, **يمزَعُ**; koşusunda hızlandığında. Ve kadın, pamuk elinde **تمزّع** eder; onu kabartıp parçalara ayırdığında, sonra onu birleştirip bununla onu güzelleştirdiğinde. İbnü’l-A‘râbî dedi: Kirpiye **المزَّاع** denir. Ve ceylan koştuğunda denir: **مَزَعَ** ve **قَزعَ**. Amr, babasından: “Ne bir **مُزعَة** et tattım, ne **حِذْفَةً**, ne **حِذبة** ne **لحبَةً**, ne **حِرْباءة** ne **يَرْبوعةً**, ne **مَلاكاً** ne **مَلوكاً**”; hepsi tek manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve**الميم** ve**النون** tek bir asıldır; vakitlerden bir vakte delâlet eder. Bundan: **الزَّمان**; o da **الحِين**’dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve**زَمَن** denir; cem‘i **أَزمانٌ** ve**أزمنَة**’dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Ve derler: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" bununla müddetin uzaması kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**’ye gelince; bunun aslı **الضّاد**’dadır; o da **الضَّمَانة**’dır. **الضّاد**’da kıyasına göre yazılmıştır.
(**زمت**) **الزاء** ve**الميم** ve**التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o, ibdâl babındandır. Derler: **زَمِيت** ve**زِمِّيت** adam; yani **سِكّيت**. Bunun içindeki **الزاء**, **صاد**’dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**’tir.
(**زمج**) **الزاء** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **الزُّمَّج**: kuş([3]). Ve**الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslı **الكاف**’tadır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak o **جَزَمْتُهُ**’dur. Onun zikri geçti.
(**زمح**)([4]) **الزاء** ve**الميم** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.
(**زمخ**) **الزاء** ve**الميم** ve**الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek olan. Ve**الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun olanlar. Bu sahih ise, onda asıl **الشين**’dir: "شمخ".
(**زمر**) **الزاء** ve**الميم** ve**الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder, diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi **الزَّمَر**: kılların azlığı. Ve**الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: **زَمِرُ المروءة** adam; yani onun azı.
Diğer asıl **الزَّمْر** ve**الزِّمار**: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve**تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**’ya gelince: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" dediler ki: o **الزَّانية**’dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**’e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar demişlerdir: ancak o **الرّمّازة**’dir: erkeklere kaşlarıyla işaret eden. Bu daha yakındır.
(**زمع**) **الزاء** ve**الميم** ve**العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan: **الزَّمَع**; o, koyunların tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve**الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi. İşte bu, bu babdır.
Onların **الزَّماع** hakkında ve**أزْمَع** şöyle-böyle demelerine gelince; bunun iki vechi vardır: birincisi **عزم**’den maklûb olmasıdır; diğer vech ise **الزاء**’nın **الجيم**’den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından: **إجماع القوم** ve**إجماع الرأي**’dendir.
Babdan, hızlı([6]) olana onların **زميع** demeleridir. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler ki: ve**الزّميع**; sonra dönmeyen, **يُزْمِع** eden cesur kimsedir; ve cem‘i **الزُّمَعاء**’dır. Masdar **الزَّمَاع**’dır. Kisâî dedi: **زَمِيع الرّأي** adam; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim maklûb veya ibdâl olmasındandır.
İnsanı titreme gibi alan **الزَّمَع**’a gelince; o işitilmiş bir sözdür; onun sıhhatini bilmem; belki de, asıl kıldığım asıldan şâz olanlardandır.
(**زمق**) **الزاء** ve**الميم** ve**القاف** bir şey değildir; her ne kadar derlerse de: **زَمَقَ شَعَره**; onu yolduğunda. Sahih olursa, asıl **زَبقَ**’tır. Zikredildi.
(**زمك**) **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**. İbn Düreyd ve başkası zikretti ki **الزاء** ve**الميم** ve**الكاف**, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: ve ondan **الزِّمِكَّى**’nın iştikakı; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.
(**زمل**) **الزاء** ve**الميم** ve**اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder, diğeri sestir.
Birincisi **الزَّامِلة**’dir; o, adamın onunla sırtını güçlendirdiği devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) şeyi; onu yüklediğinde. Ve denir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da babdandır; sanki onlar yüklerin tümüdür; ne yüklenirler ne de kendilerine güç yetirirler.
Babdan **الزُّمَّيل**’dir; o, zayıf adamdır; bir iş onu sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar; ta ki sanki bir yük gibi olsun. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])و**المُزَامَلة**: deve üzerinde **المعادلة**([10]).
Diğer asla gelince; o **الأزْمَلُ**’dir; şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan: **الإِزْمِيل**; **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: şeyi **بأَزْمَلِه** ile aldım.
 ---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**. Beyit, A‘şâ’nındır; divanında 22 ve Lisân (**غنا**) ve Muhaṣṣaṣ ( 12: 276).
([2]) Lisân’da (**وحم**) onu inşâd etti. Ve dedi: "**والوحم**: **اسم الشيء المشتهى**". Muhaṣṣaṣ’ta da (1: 19) böyle inşâd etti; dedi: "diyor ki: Leylâ, nefsimin iştiha ettiği odur". O, ‘Accâc’ındır; divanında 58.
([3]) Yani bilinen kuş; o, kartaldan aşağı bir kuştur; onunla avlanılır. Mücmel’de: "**طائر**".
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)’ten sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve Mücmel’de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun bir beytinden bir parçadır; divanı 61 ve Lisân (**زمع**); o da:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) Asılda (**للسرمع**)dır; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([7]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**زمع**) olduğu üzere:
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) Asılda: "أزملت"tir; doğrusu Lisân’dan (13-331).
([9]) Mücmel’de (**زمل**) onu inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona **عديلاً** olmasıdır. Asılda: "المعاملة". Doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([11]) Lisân’da onu **بشفرة الحذّاء** ile kayıtladı. Ve ‘Abde b. et-Tabîb’e ait olarak inşâd etti:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز م ع
الأرنب تمشي على زمعاتها وزمعها وهي زوائد وراء الأرساغ‏.‏
ويقال‏:‏ فرس وطفاء الزمع‏.‏
قال دريد‏:‏ قوداء وطفاء الزمع كأنهـا شاة صدع وأصابـه زمـع‏:‏ رعـدة مـن الخـوف أو النشـاط يقال‏:‏ زمع زمعاً‏.‏
ورجل زميع بين الزماع وهو الذي إذا أزمع لم يثنه شيء وقوم زمعاء وأزمع الأمر وأزمع عليه إذا ثبت عزمـه علـى إمضائـه‏.‏
وتقول‏:‏ فلان قلبه زميع ورأيه جميع‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ بـدت زمعـات الكرم وهي الأبن في مخارج العناقيد‏.‏
وقد أزمعت الحبلة‏.‏
وهو من الرعاع والزمع‏.‏
وأزمع النبات إذا لم يستو وكان متفرقاً قطعاً‏.‏

##### Türkçe

ز م ع
Tavşan **زمعاتها**’sı ve **زمعها** üzerinde yürür; o, **الأرساغ**’ların arkasındaki fazlalıklardır.
Ve denilir: **فرس** **وطفاء الزمع**.
Düreyd dedi: **قوداء** **وطفاء الزمع**; sanki o, **شاة** **صدع**. Ve ona **زمـع** isabet etti: korkudan veya canlılıktan bir titreme; denilir: **زمع** **زمعاً**.
Ve **زميع** bir adam, **الزماع** arasında; o, **أزمع** ettiği zaman hiçbir şeyin onu geri çevirmediği kimsedir. Ve **زمعاء** bir kavim. Ve işi **أزمع** etti ve ona karşı **أزمع** etti; onu yürütmeye azmi sabit olduğu zaman.
Ve dersin: Falanın kalbi **زميع**, görüşü **جميع**.
Mecazdandır: Asmanın **زمعات**’ı belirdi; o, salkımların çıkış yerlerindeki **الأبن**’dir.
Ve **الحبلة** **أزمعت**.
Ve o, **الرعاع**’dan ve **الزمع**’dandır.
Ve bitki **أزمع** etti; düzgünleşmediği ve parça parça dağınık olduğu zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزمَعةُ: الشعَرة التي خلف الثُّنَّةِ أَو الرُّسْغ. والزَّمعةُ: الهَنَةُ الزائدةُ الناتئةُ فوق ظِلْف الشاةِ، وقيل: الهَنةُ الزائدةُ وراء ظلف الشاة، وهي أَيضاً الشعرة المُدَلاَّةُ في مؤخر رجل الشاة والظَّبْي والأَرنب، والجمع زَمَع وزِماعٌ مثل ثَمَرة وثَمَر وثِمار؛ قال أَبو ذؤيب يصف ظبياً نَشِبَتْ فيه كُفَّةُ الصائدِ:
فَراغَ، وقدْ نَشِبَتْ في الزّما
ع، واسْتَحْكَمَتْ مِثْلَ عَقْدِ الوَتَرْ
في راغ ضمير الظبي، وفي نَشِبَتْ ضمير الكُفَّة.
وأَرْنَبٌ زَمُوعٌ: تمشي على زَمَعَتِها إِذا دنت من موضعها لئلا يقتص أَثرها فتقارب خطوها وتعدو على زَمَعاتِها، وقيل: الزَّمُوعُ من الأَرانب النَّشِيطة السريعة، وقد زَمَعَت تَزْمَعُ زَمعاناً: أَسْرَعَتْ. وأَزْمَعَتْ: عدت وخَفَّتْ؛ قال الشماخ:
فما تَنْفَكُّ، بَيْنَ عُوَيْرِضاتٍ،
تَمُدُّ بِرأْسِ عِكْرِشةٍ زَمُوعِ
العِكْرِشةُ: أُنثى الثعالب. قال الليث: الزَّمَعُ هَناتٌ شبه أَظفار الغنم في الرُّسْغ في كل قائمة زَمَعَتان كأَنما خلقتا من قطع القرون، قال: وذكروا أَنَّ للأَرنب زَمَعاتٍ خلف قَوائِمها، ولذلك تنعت فيقال لها زَمُوعٌ. ورجل زَميعٌ وزَمُوعٌ بَيِّن الزَّماع أَي سَرِيعٌ عَجُولٌ؛ ومنه قول الشاعر:
وَدَعا بِبَيْنِهِم، غَداةَ تَحَمَّلُوا،
داعٍ بعاجِلةِ الفِراقِ زَمِيعُ
والزَّمَعُ: رُذالُ الناس وأَتْباعُهم بمنزلة الزَّمَع من الظِّلْف، والجمع أَزْماع. يقال: هو من زَمَعِهم أَي من مآخِيرِهم. والزَّمَعُ والزَّماعُ: المَضاءُ في الأَمْر والعَزْمُ عليه. وأَزْمَعَ الأَمرَ وبه وعليه: مَضى فيه، فهو مُزْمِعٌ، وثَبَّت عليه عَزْمَه. وقال الكسائي: يقال أَزْمَعْتُ الأَمْرَ ولا يقال أَزْمَعْتُ عليه؛ قال الأَعشى: أَأَزْمَعْتَ مِنْ آلِ لَيْلى ابْتِكارا،
وشَطَّتْ على ذِي هَوًى أَنْ تُزارا؟
وقال الفراء: أَزْمَعْتُه وأَزْمَعْتُ عليه بمعنًى مثل أَجْمَعْتُه وأَجْمَعْتُ عليه.
والزَّمِيعُ: الشجاعُ المِقْدامُ الذي يُزْمِعُ الأَمْرَ ثم لا يَنْثَني عنه، وهو أَيضاً الذي إِذا همّ بأَمْر مضى فيه بَيِّنَ الزَّماع، وقوم زُمَعاءُ في الجمع. ورجل زَمِيعُ الرأْي أَي جَيِّدُه؛ قال ابن بري شاهده قول الشاعر:
لا يَهْتَدِي فيه إِلاَّ كُلُّ مُنْصَلِتٍ،
مِنَ الرِّجالِ، زَمِيعِ الرَّأْي خَوَّاتِ
وأَزمع النبتُ إِذا لم يَسْتَوِ العُشْبُ كله وكان قطعاً متفرقة أَوَّل ما يظهر وبعضه أَفضل من بعض. والزَّمَعُ من النبات: شيء هَهُنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء، والرَّشَمُ مثله. وفي نوادر الأَعراب: زُمْعةٌ من نَبْت وزُوعةٌ من نبت ولُمْعةٌ من نبت ورُقْعةٌ بمعنى واحد. وقال الليث: الزَّمّاعةُ، بالزاي، التي تتحرك من رأْس الصبيّ في يافُوخِه، قال: وهي الرَّمّاعة واللَّمَّاعةُ؛ وقال الأَزهري: المعروف فيها الرَّمَّاعة، بالراء، قال: وما علمت أَحداً روى الزماعة، بالزاي، غير الليث.والزَّمَعةُ: أَصْغرُ من الرِّحاب بين كل رَحبَتَيْن زَمَعةٌ تقصُر عن الوادي، وجمعها زَمَعٌ. وفي الحديث، حديث أَبي بكر والنّسابة: إِنَّكَ من زَمَعاتِ قُرَيْش؛ الزَّمَعة، بالتحريك: التَّلْعةُ الصغيرة، أَي لست من أَشرافهم، وهي ما دُونَ مَسايلِ الماء من جانبي الوادي. والزَّمَعةُ: الطلعة في نَوامِي كرم العنب بعدما يَصُوفُ، وقيل: الزَّمَعةُ العُقْدة في مخرج العُنْقود، وقيل: هي الحبة إِذا كانت مثل رأْس الدَّرّة، والجمع زَمَع. قال ابن شميل: والزَّمَعُ الأُبَنُ تَخْرُجُ في مَخارِجِ العَناقِيد. وأَزمَعَت الحَبَلةُ: خرج زَمَعُها وعظمت ودنا خروجُ الحُجْنةِ منها، والحُجْنةُ والناميةُ شُعَبٌ، فإِذا عظمت الزمعة فهي البَنِيقةُ، وأَكْمَحَتِ البَنِيقةُ إِذا ابْياضَّتْ وخرج عليها مثل القطن، وذلك الإِكْماحُ، والزَّمَعةُ: أَول شيء يخرج منه، فإِذا عظُم فهو بنيقة، وقيل: الزمع العِنَبُ أَول ما يَطْلُع. والزَّمَعُ الدَّهَشُ، والزَّمَعُ: رِعْدةٌ تعتري الإِنسان إِذا هَمّ بأَمر.
وزَمِعَ الرجُل، بالكسر، زَمَعاً: خَرِقَ من خَوْفٍ وجَزِعَ. والزَّمَعُ: القَلَقُ؛ عن اللحياني. وزَمَع، بالفتح، يَزْمَعُ زَمْعاً وزَمَعاناً: أَبْطَأَ في مِشْيَتِه. ويقال: قَزَعَ قَزْعاً وزَمَعَ زَمَعاناً، وهو مَشْي متقارِبٌ، والزمَعانُ: المشيُ البطِيءُ. والزَّمْعِيُّ: الخَسِيسُ. والزَّمْعِيُّ: السريعُ الغضَب، وهو الداهيةُ من الرجال. يقال: جاء فلان بالأَزامِع أَي بالأُمور المُنْكَرات، والأَزامِعُ: الدواهِي، واحدها أَزْمَعُ؛ قال عبدالله بن سمعان التَّغْلَبيّ:
وعَدْتَ فلم تُنْجِزْ،وقِدْماً وعَدْتَني
فأَخْلَفْتَني، وتِلْكَ إِحْدَى الأَزامِع
وزُمَيْعٌ وزَمَّاعٌ وزَمْعةُ: أَسماء.

##### Türkçe

**الزمَعةُ**: **الثُّنَّةِ**’nin yahut **الرُّسْغ**’un arkasında olan kıl. Ve **الزَّمعةُ**:
koyunun **ظِلْف**’inin üstünde çıkıntı yapan fazla **الهَنَةُ**; ve denildi: koyunun **ظلف**’inin arkasındaki fazla **الهَنةُ**; ve o ayrıca koyunun, **الظَّبْي**’nin ve **الأَرنب**’in bacağının arka tarafında sarkık olan kıldır; çoğulu **زَمَع** ve **زِماعٌ**dur; **ثَمَرة** ve **ثَمَر** ve **ثِمار** gibi; Ebû
Züeyb, avcının **كُفَّةُ**’sinin ona takıldığı bir **ظبياً**yı vasfederek dedi:
فَراغَ، وقدْ نَشِبَتْ في الزّما
ع، واسْتَحْكَمَتْ مِثْلَ عَقْدِ الوَتَرْ
**راغ**’da zamir **الظبي**’yedir; **نَشِبَتْ**’te zamir **الكُفَّة**’yedir.

Ve **أَرْنَبٌ زَمُوعٌ**: yerine yaklaştığında izi takip edilmesin diye **زَمَعَتِها** üzerinde yürür; böylece adımını yaklaştırır ve **زَمَعاتِها** üzerinde koşar; ve denildi: **الزَّمُوعُ** tavşanlardan çevik hızlı olanlardır; ve **زَمَعَت** **تَزْمَعُ** **زَمعاناً**: hızlandı.

Ve **أَزْمَعَتْ**: koştu ve hafifledi; Şemmâh dedi:
فما تَنْفَكُّ، بَيْنَ عُوَيْرِضاتٍ،
تَمُدُّ بِرأْسِ عِكْرِشةٍ زَمُوعِ
**العِكْرِشةُ**: dişi tilki. Leys dedi: **الزَّمَعُ** koyunun **الرُّسْغ**’unda her ayakta iki **زَمَعَتان** olmak üzere, sanki boynuz parçalarından yaratılmış gibi, koyun tırnaklarına benzer **هَناتٌ**tır; dedi:
Ve tavşanın ayaklarının arkasında **زَمَعاتٍ** bulunduğunu zikrettiler; bundan dolayı vasfedilir de ona **زَمُوعٌ** denir. Ve **رجل زَميعٌ** ve **زَمُوعٌ** **بَيِّن الزَّماع**: yani hızlı, aceleci; bundan şairin sözü:
وَدَعا بِبَيْنِهِم، غَداةَ تَحَمَّلُوا،
داعٍ بعاجِلةِ الفِراقِ زَمِيعُ

Ve **الزَّمَعُ**: insanların döküntüsü ve onların tâbileri; **الظِّلْف**’teki **الزَّمَع** menzilesinde; çoğulu **أَزْماع**. Denir: o, onların **زَمَعِهم**’indendir; yani onların art taraflarındandır. Ve **الزَّمَعُ** ve **الزَّماعُ**: işte ilerleyiş ve ona azmetme. Ve **أَزْمَعَ الأَمرَ** ve onunla ve onun üzerine: onda ilerledi; o hâlde o **مُزْمِعٌ**dir; ve onun üzerine azmini sağlamlaştırdı. Kisâî dedi: denir
**أَزْمَعْتُ الأَمْرَ** ve denmez **أَزْمَعْتُ عليه**; A‘şâ dedi:
أَأَزْمَعْتَ مِنْ آلِ لَيْلى ابْتِكارا،
وشَطَّتْ على ذِي هَوًى أَنْ تُزارا؟
Ferrâ dedi: **أَزْمَعْتُه** ve **أَزْمَعْتُ عليه** mânâca **أَجْمَعْتُه**
ve **أَجْمَعْتُ عليه** gibidir.

Ve **الزَّمِيعُ**: işi azmedip sonra ondan dönmeyen yiğit, atılgan cesur; ve o ayrıca bir işe niyet ettiğinde onda ilerleyen, **بَيِّنَ الزَّماع** olandır; çoğulda kavim **زُمَعاءُ**dur. Ve **رجل زَمِيعُ الرأْي**: yani onun iyisi; İbn Berrî, şahidi olarak şairin sözünü söyledi:
لا يَهْتَدِي فيه إِلاَّ كُلُّ مُنْصَلِتٍ،
مِنَ الرِّجالِ، زَمِيعِ الرَّأْي خَوَّاتِ

Ve **أَزمع النبتُ**: bütün ot eşit olmadığında, ilk göründüğünde parça parça dağınık olduğunda ve bir kısmı bir kısmından daha üstün olduğunda. Ve bitkiden **الزَّمَعُ**: burada bir şey ve burada bir şey; gökteki **القَزَع** gibi; **الرَّشَمُ** da onun gibidir. Ve Arapların nevâdirinde: bitkiden **زُمْعةٌ** ve bitkiden **زُوعةٌ** ve bitkiden **لُمْعةٌ** ve **رُقْعةٌ** bir mânâdadır.

Leys dedi: **الزَّمّاعةُ**, **بالزاي**, çocuğun başında **يافُوخِه**’inde hareket eden şeydir; dedi: ve o **الرَّمّاعة** ve **اللَّمَّاعةُ**dır; Ezherî dedi: onda bilinen **الرَّمَّاعة**dır, **بالراء**; dedi: ve Leys’ten başka hiç kimsenin **الزماعة**’yı, **بالزاي**, rivayet ettiğini bilmedim. Ve **الزَّمَعةُ**: **الرِّحاب**’dan daha küçüktür; her iki **رَحبَتَيْن** arasında bir **زَمَعةٌ** vardır; vâdiden kısa kalır; çoğulu **زَمَعٌ**dır. Ve hadiste, Ebû Bekir ve neseb âlimi hadisi: “Şüphesiz sen Kureyş’in **زَمَعاتِ**’ındansın”; **الزَّمَعة**, harekeli olarak: küçük **التَّلْعةُ**; yani onların eşrafından değilsin; ve o, vâdinin iki yanından su akıntılarının aşağısında olandır. Ve **الزَّمَعةُ**:
üzüm asmasının büyüyen sürgünlerinde, yaprak döktükten sonra çıkan **الطلعة**; ve denildi: **الزَّمَعةُ** salkımın çıktığı yerdeki **العُقْدة**’dir; ve denildi: o, **الدَّرّة** başı gibi olduğunda tanedir; çoğulu
**زَمَع**. İbn Şümeyl dedi: ve **الزَّمَعُ** salkımların çıkış yerlerinde çıkan **الأُبَنُ**dür. Ve **أَزمَعَت الحَبَلةُ**: onun **زَمَعُها** çıktı ve büyüdü ve ondan **الحُجْنةِ**’nin çıkışı yaklaştı; **الحُجْنةُ** ve **الناميةُ** dallardır; **الزمعة** büyüdüğünde o **البَنِيقةُ**dır; ve **أَكْمَحَتِ البَنِيقةُ** beyazlaştığında ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıktığında; işte bu **الإِكْماحُ**tır; ve **الزَّمَعةُ**: ondan çıkan ilk şeydir; büyüdüğünde o **بنيقة** olur; ve denildi: **الزمع**
üzüm, ilk çıktığı zamandır. Ve **الزَّمَعُ** şaşkınlıktır; ve **الزَّمَعُ**: insan bir işe niyet ettiğinde ona arız olan titremedir.

Ve **زَمِعَ الرجُل** (kesre ile) **زَمَعاً**: korkudan akılsızlaştı ve sızlandı.

Ve **الزَّمَعُ**: kaygı; Lihyânî’den. Ve **زَمَع** (fetha ile) **يَزْمَعُ** **زَمْعاً** ve **زَمَعاناً**: yürüyüşünde yavaşladı. Ve denir: **قَزَعَ** **قَزْعاً** ve **زَمَعَ** **زَمَعاناً**; ve o, adımları birbirine yakın bir yürüyüştür; ve **الزمَعانُ**: yavaş yürüyüştür. Ve **الزَّمْعِيُّ**: aşağılık. Ve **الزَّمْعِيُّ**: çabuk öfkelenen; ve o, erkeklerden belâdır. Denir: falan kimse **بالأَزامِع** ile geldi; yani inkâr edilen işler ile; ve **الأَزامِعُ**: belâlar; tekili **أَزْمَعُ**; Abdullah b. Sem‘ân et-Teğlibî dedi:
وعَدْتَ فلم تُنْجِزْ،وقِدْماً وعَدْتَني
فأَخْلَفْتَني، وتِلْكَ إِحْدَى الأَزامِع

Ve **زُمَيْعٌ** ve **زَمَّاعٌ** ve **زَمْعةُ**: isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز م ع * قال الخليل * أزْمَعَ * على الأمر ثبت على عزمه وقال الكسائي يقال أزمع الأمر ولا يقال أزمع عليه وقال الفراء يقال أزمع الأمر وأزمع عليه كما يقال أجمع الأمر وأجمع عليه و * الزَّمَعُ * بفتحتين الدهش وقد * زَمِعَ * أي خرق من خوف وبابه طرب

##### Türkçe

* ز م ع * Halîl dedi: **أزْمَعَ**; iş üzerine azmini sabit kıldı ve dedi. Kisâî dedi: **أزمع الأمر** denir, **أزمع عليه** denmez. Ferrâ dedi: **أزمع الأمر** ve **أزمع عليه** denir; tıpkı **أجمع الأمر** ve **أجمع عليه** denildiği gibi. Ve **الزَّمَعُ**, iki fetha ile, dehşettir. Ve **زَمِعَ**, yani korkudan delindi; ve onun bâbı **طرب**dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزمعة، محركة: هنة زائدة من وراء الظلف، نقله الجوهري عن أبي زيد. أو هنة شبه أظفار الغنم في الرسغ، في كل قائمة زمعتان، كأنما خلقتا من قطع القرون، قاله الليث، وهكذا وقع في نسخ كتابه: أظفار الغنم. وقال غيره: هي الهنة الزائدة الناتئة فوق ظلف الشاة. أو هي الشعرات المدلاة في مؤخر رجل الشاة والظبي والأرنب. ج: زمع محركة، وجج: زماع، بالكسر، وفي الصحاح: الزمع: جمع زمعة، والجمع زماع، مثل: ثمرة وثمر وثمار، وأنشد الصاغاني للعجاج - يصف ثورا -:
  وإن تلقى غدرا تخطرفـا                      شدا يجن الزمع المستردفا وأنشد ابن دريد:
  هم الزمع السفلى التي في الأكارع وأنشد الجوهري لأبي ذؤيب يصف ظبيا نشبت فيه كفة الصائد:
  فراغ وقد نشبت في الـزمـا                      ع واستحكمت مثل عقد الوتر الزمعة: التلعة، أو: هو دون الشعبة، والشعبة: دون التلعة، وفي جانب اللسان: الزمعة: أصغر من الرحاب، بين كل رحبتين زمعة، تقصر عن الوادي، أو تلعة صغيرة، وهي ما دون مسايل الماء من جانب الوادي، ليس لها سيل قريب، ومنه زمعات قريش، أي: لست من أشرافهم. أو القرارة من الأرض، ج: أزماع، كما في العباب، وزمع، وزمعات، كما في اللسان. قال الليث: الزمع، محركة: مسايل صغيرة ضيقة، قال:
  يا سيل سيل زمع مستكره                      خل الطريق لأتي مندفق الزمع: رذال الناس، يقال: هو من زمعهم، أي مآخيرهم، نقله الجوهري، زاد في اللسان: وأتباعهم، بمنزلة الزمع من الظلف، والجميع: أزماع، وقال رؤبة:
  ولا الجدا من متعب حباض                      ولا قماش الزمع الأحراض

  الزمع: الشعرات خلف الثنة وكذلك الزمعات. الزمع: السيل الضعيف. الزمع: شبه الرعدة تأخذ الإنسان إذا هم بأمر، كما في اللسان، وقال الزمخشري: من خوف أو نشاط. الزمع: أبن تكون في مخارج عناقيد الكرم. يقال: بدت زمعات الكرم. وهو مجاز، قاله ابن شميل. وقيل: الزمعة: العقدة في مخرج العنقود، وقيل: هي الحبة إذا كانت مثل رأس الذرة، والجمع: زمع وزمعات. قال ابن عباد: الزمع: الزيادة في الأصابع، وهو أزمع. الزمع الدهش، كما في الصحاح، زاد غيره: والخوف، وقد زمع، كفرح، أي خرق من خوف، كما في الصحاح، زاد في اللسان: وجزع. والأزمع: الداهية، والأمر المنكر، ج: أزامع، يقال: جاء فلان بالأزامع، أي بالأمور المنكرات وبالدواهي، قال عبد الله بن سمعان التغلبي:
  وعدت فلم تنجز وقدما وعدتني                      فأخلفتني وتلك إحدى الأزامع الزمع، ككتف: من إذا غضب سبقه بوله أو دمعه، نقله الصاغاني. قال ابن عباد: الزمع، كسكر: زنبور لا إبرة له يلعب به الصبيان، يزمع لهم، وتزميعه: دندنته. الزمع أيضا: من يزمع لا يخف للحاجة. في نوادر الأعراب: في الأرض زمعة من النبت، بالضم ، وكذلك زوعة من نبت، ولمعة من نبت، ورقعة من نبت، أي قطعة منه. زمعة بالفتح، ويحرك: والد سودة أم المؤمنين وأخيها عبد الصحابي الجليل، رضي الله عنهما، وهو زمعة بن قيس بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر، وبنته سودة تزوجها صلى الله عليه وسلم بعد خديجة رضي الله عنهما، ولما أسنت: وهبت يومها لعائشة رضي الله عنهما، وأما أخوها عبد فكان من سادة الصحابة، وقد وهم أبو نعيم في نسبه. والزماعة، مشددة: التي تتحرك من رأس الصبي في يافوخه، قال الليث، وهي الرماعة، بالراء، واللماعة، باللام، قال الأزهري: المعروف فيها الرماعة، بالراء، قال: وما علمت أحدا روى الزماعة بالزاي غير الليث. قال ابن الأعرابي: الزمعي: الخسيس، والسريع الغضب، وهو الرجل الداهية. قال الليث: الزميع، كأمير السريع، وأنشد:
  كانوا بظل عماية فدعاهم                      داع بعاجلة الفراق زميع قال: الزميع: الشجاع الذي يزمع بالأمر ثم لا ينثني عنه، قال المرار بن سعيد الفقعسي يخاطب نفسه:
  وكنت إذا هممت بأمر شيء                      جليدا عن لبانته زمـيعـا الزميع: الجيد الرأي المقدم على الأمور الذي إذا هم بأمر مضى فيه، قال ابن بري: وشاهده قول الشاعر:
  لا يهتدي فيه إلا كل منصلـت                      من الرجال زميع الرأي خوات والاسم منهما كسحاب يقال: رجل زميع بين الزماع، قال عمرو بن معد يكرب - رضي الله عنه -:
  إذا لم تستطع أمرا فـدعـه                      وجاوزه إلى ما تستطـيع
  وصله بالزماع فكـل أمـر                      سما لك أو سموت له ولوع وقال ربيعة بن مقروم:
  وأشعث قد جفا عنه الموالي                      لقى كالحلس ليس له زماع ج: زمعاء. الزماع، والزماع، والزمع، كسحاب، وكتاب، وجبل: المضاء في الأمر، والعزوم عليه. والذي في اللسان: المضاء في الأمر والعزم عليه، وهذا أولى مما ذهب إليه المصنف. الزموع، كصبور: السريع العجول، كالزميع، ويروى البيت الذي أنشده الليث شاهدا للزميع هكذا:
  ودعا ببينهم غداة تحملـوا                      داع بعاجلة الفراق زموع

  والاسم، كسحاب، ولو قال هناك: وكأمير: السريع، كالزموع كصبور، والاسم منهما كسحاب، كان أجمع وأحسن. الزموع: الأرنب التي تقارب عدوها، كأنها تعدو على زمعاتها، نقله الجوهري عن الأصمعي هكذا، وكذا الأزهري في التهذيب عنه أيضا، وقال: زمعاتها: هي الشعرات المدلاة في مؤخر رجلها. وقال الليث: زعموا أن للأرنب زمعات خلف قوائمها، فلذلك تنعت فيقال لها: زموع، أو لأنها إذا قربت من جحرها مشت على زمعتها وتقارب خطوها لئلا يقتفى أثرها، قال الشماخ:
  فما تنفك بين عويرضـات                      تمد برأس عكرشة زموع العكرشة: أنثى الثعالب. أو الزموع من الأرانب: السريعة النشيطة، وقد زمعت تزمع زمعانا. والزمعان، محركة: خفتها وسرعتها، عن الليث. قال ابن السكيت: المشي البطيء، وفعله كمنع، نقله الجوهري، وهو ضد. قال الفراء: أزمعت الأمر، وأزمعت عليه: مثل أجمعت الأمر، وأجمعت عليه، قال ابن فارس وهذا له وجهان، أحدهما: أن يكون مقلوبا من عزم، والآخر: أن تكون الزاي بدلا من الجيم، كأنه من إجماع القوم، وإجماع الرأي. أو أزمعت على أمر كذا وكذا. إذا ثبت عليه عزمي وعزيمتي أن أمضي إليه لا محالة، قاله الليث. وفي الصحاح. قال الخليل: أزمعت على أمر، فأنا مزمع عليه، إذا ثبت عليه عزمك، وقال الكسائي: يقال: أزمعت الأمر، ولا يقال: أزمعت عليه. وأنشد الصاغاني لامرئ القيس:
  أفاطم مهملا بعض هـذا الـتـدلـل                      وإن كنت قد أزمعت صرمي فأجملي وقال الأعشى:
  أأزمعت من آل ليلى ابتـكـارا                      وشطت على ذي هوى أن تزارا ويقال أيضا: أزمعت به، والذي نقله الفناري في حواشيه على المطول أنه لا يتعدى إلا بنفسه، كزمعت على كذا تزميعا، نقله ابن عباد. أزمع النبت، إذا لم يستو العشب كله، بل قطع متفرقة أول ما يظهر، وبعضها أفضل من بعض، وفي الصحاح: أزمع النبت، أول ما يظهر متفرقا. قال ابن شميل: أزمعت الحبلة، إذا عظمت زمعتها. وهي أبنتها، ودنا خروج الحجنة منها، والحجنة والنامية: شعب، فإذا عظمت الزمعة فهي البيقة، وأكمحت البنيقة، إذا ابياضت وخرج عليها مثل القطن، وذلك الإكماح، والزمعة: أول شيء يخرج منه، فإذا عظم فهو بنيقة. وزمعت الناقة تزميعا مثل رمعت، بالراء، والذي في العباب: زمعت، بالتخفيف، وهو إذا ألقت ولدها، عن ابن عباد. قال: والمزمعة، كمحدثة: ضرب من النكاح، وهو أن يقوما على أطراف الزمه نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: أزمعت الأرنب: عدت وخفت، نقله الجوهري. والزمع من النبات، محركة: شيء هنا وشيء هنا، مثل القزع في السماء، والرشم مثله. والزمع: القلق، عن اللحياني. وزمع زمعانا: مشى متقاربا، وكذلك: قزع. وسموا زميعا، وزماعا، كزبير وشداد. وتزميع الزنبور: دندنته. وأبو زمعة: عبيد البلوي، ممن بايع تحت الشجرة، نزل مصر، وزمعة بن الأسود بن المطلب بن أسد بن عبد العزى بن قصي، قال أمية بن أبي الصلت - يبكي قتلى بني أسد -:
  عين بكي بالمسبلات أبا العـا                      صي ولا تذخري على زمعه والزمعة، بالضم: ما صررته في أسفل الجراب، والقمعة: في أعلاه، نقله ابن عباد.

##### Türkçe

**الزمعة**، harekeli: tırnağın arkasından olan fazla bir **هنة**; bunu el-Cevherî Ebû Zeyd’den nakletti. Veya bilekte koyunun tırnaklarına benzer bir **هنة**; her bir ayakta iki **زمعة** vardır; sanki boynuz parçalarından yaratılmış gibidir; bunu el-Leys söyledi; ve kitabının nüshalarında böyle vaki olmuştur: koyunun tırnakları. Başkası dedi ki: o, koyunun tırnağının üstünde bulunan fazla, çıkıntılı **هنة**’dir. Veya o, koyun, ceylan ve tavşanın bacağının arka tarafında sarkıtılmış kıllardır. Çoğulu: harekeli **زمع**; çoğulun çoğulu: kesre ile **زماع**; ve **الصحاح**’ta: **الزمع**: **زمعة**’nin cem’idir; cem’i **زماع**’dır; misal: **ثمرة** ve **ثمر** ve **ثمار**; ve es-Sâğânî el-‘Accâc’dan — bir boğayı vasfederken — inşad etti:
  Ve eğer bir gadr ile karşılaşırsan, savrulup duran,
  Sıkıca bağlanmış; ardına binmiş olan **الزمع**’ı örter.

Ve İbn Düreyd inşad etti:
  Onlar, bacaklarda olan aşağı **الزمع**’dır.

Ve el-Cevherî Ebû Züeyb’den, bir avcının kefesinin içine takıldığı bir ceylanı vasfederken, inşad etti:
  Kaçtı; hâlbuki **الزما**
  **ع**’ın içine takılmıştı; ve yay kirişinin düğümü gibi sağlamlaşmıştı.

**الزمعة**: **التلعة**; veya: o, **الشعبة**’nin altındadır; ve **الشعبة**: **التلعة**’nin altındadır. Ve dilin yanında: **الزمعة**: **الرحاب**’dan daha küçüktür; her iki **رحبة** arasında bir **زمعة** vardır; vâdiden kısa kalır; veya küçük bir **تلعة**; ve o, vâdinin yanından suyun akış yollarının altındakidir; ona yakın bir akış yoktur. Ve ondan: **زمعات قريش**; yani: onların eşrafından değilsin. Veya yerden bir **القرارة**. Çoğulu: **أزماع**; **العباب**’da olduğu gibi; ve **زمع**; ve **زمعات**; **اللسان**’da olduğu gibi. el-Leys dedi ki: **الزمع**، harekeli: küçük, dar akış yollarıdır; dedi ki:
  Ey sel, zorla akıtılan bir **زمع** seli,
  Yolu boş bırak ki, coşkun gelen gelsin.

**الزمع**: insanların rezilleri; “o, onların **زمع**’ındandır” denir; yani onların artçılarıdır; bunu el-Cevherî nakletti; **اللسان**’da artırdı: ve onların tâbileri; tırnaktaki **الزمع** menzilesinde; ve hepsi: **أزماع**. Ve Rü’be dedi ki:
  Ne yorgun bir doğumun yavrusu,
  Ne de yaşlıların **الزمع**’ının döküntüsü.

**الزمع**: **الثنة**’nin arkasındaki kıllardır; **الزمعات** da böyledir. **الزمع**: zayıf seldir. **الزمع**: insanı bir işe niyet ettiğinde tutan, titremeye benzer şeydir; **اللسان**’da olduğu gibi; ve ez-Zemahşerî dedi ki: korkudan veya canlılıktan. **الزمع**: asma salkımlarının çıkış yerlerinde olan **أبن**’dir. “Asmanın **زمعات**’ı belirdi” denir. Ve o mecazdır; bunu İbn Şümeyl söyledi. Ve denildi ki: **الزمعة**: salkımın çıkış yerindeki düğümdür. Ve denildi ki: o, darı başı gibi olduğunda tanedir; cem’i: **زمع** ve **زمعات**. İbn ‘Abbâd dedi ki: **الزمع**: parmaklarda fazlalıktır; ve o, **أزمع**’dır. **الزمع**: şaşkınlıktır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ve korku; ve **زمع** etti, **فرح** gibi; yani korkudan ahmaklaştı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; **اللسان**’da artırdı: ve ürperdi. Ve **الأزمع**: musibettir; ve münker iştir. Çoğulu: **أزامع**. “Falan **بالأزامع** ile geldi” denir; yani münker işler ve musibetlerle. ‘Abdullah b. Sem‘ân et-Teğlibî dedi ki:
  Vaad ettin de yerine getirmedin; hâlbuki daha önce bana vaad etmiştin;
  Beni boşa çıkardın; ve bu, **الأزامع**’dan biridir.

**الزمع**، **كتف** gibi: öfkelendiğinde idrarı veya gözyaşı onu geçen kimsedir; bunu es-Sâğânî nakletti. İbn ‘Abbâd dedi ki: **الزمع**، **سكر** gibi: iğnesi olmayan bir eşek arısıdır; çocuklar onunla oynar; onlara **يزمع** eder; ve onun **تزميع**’i: onun vızıldamasıdır. **الزمع** ayrıca: ihtiyaca karşı hafif davranmayan, **يزمع** eden kimsedir. **نوادر الأعراب**’da: yerde bitkiden bir **زمعة** vardır; damme ile; ve bitkiden bir **زوعة** da böyledir; ve bitkiden bir **لمعة**; ve bitkiden bir **رقعة**; yani ondan bir parça. **زمعة** fetha ile, ve harekelenir: müminlerin annesi Sevde’nin babası ve onun kardeşi ‘Abd — yüce sahâbî —, Allah ikisinden de razı olsun; ve o, **زمعة بن قيس بن عبد شمس بن عبد ود بن نصر**’dır; ve kızı Sevde’yi — Allah ikisinden de razı olsun — o, صلى الله عليه وسلم, Hatice’den sonra nikâhladı; yaşlanınca: gününü Âişe’ye — Allah ikisinden de razı olsun — bağışladı. Kardeşi ‘Abd ise sahâbenin efendilerindendi; Ebû Nu‘aym onun nesebinde vehmetti.

**الزماعة**، şeddeli: çocuğun başında, bıngıldağında hareket eden şeydir; el-Leys dedi; ve o, **الرماعة**’dır, **الراء** ile; ve **اللماعة**’dır, **اللام** ile. el-Ezherî dedi ki: onda bilinen **الرماعة**’dır, **الراء** ile; dedi ki: el-Leys’ten başka kimsenin **الزماعة**’yı **الزاي** ile rivayet ettiğini bilmedim. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الزمعي**: aşağılık; ve çabuk öfkelenen; ve o, musibet adamdır. el-Leys dedi ki: **الزميع**، **أمير** gibi: hızlıdır; ve inşad etti:
  Onlar bir körlük gölgesindeydiler; derken onları çağırdı,
  Ayrılığın çabukluğuyla bir çağırıcı, **زميع**.

Dedi ki: **الزميع**: işe **يزمع** eden, sonra ondan dönmeyen yiğittir. el-Merâr b. Sa‘îd el-Fuqa‘sî, nefsine hitap ederek dedi ki:
  Bir işin bir şeyine niyet ettiğimde,
  Onun ihtiyacına karşı sert, **زميع** olurdum.

**الزميع**: iyi görüşlü, işlere öne atılan; bir işe niyet ettiğinde onda yürüyüp giden. İbn Berrî dedi ki: ve onun şahidi şairin sözüdür:
  Onda ancak her sıyrılmış,
  Erkeklerden, görüşü **زميع** olan, hidayet bulur.

Ve ikisinin ismi **سحاب** gibi; “**زميع** adam, **الزماع**’ı açık” denir. ‘Amr b. Ma‘dîkerib — Allah ondan razı olsun — dedi ki:
  Bir işi yapamazsan, onu bırak,
  Ve onu, yapabildiğine geç.
  Ve onu **بالزماع** ile birleştir; zira her iş,
  Sana yükseldi veya sen ona yükseldin, düşkündür.

Ve Rabî‘a b. Makrûm dedi ki:
  Ve saçları dağınık biri; mevlâlar ondan uzak durmuş;
  Bir eyer örtüsü gibi karşılaştı; onun için **زماع** yoktur.

Çoğulu: **زمعاء**. **الزماع** ve **الزماع** ve **الزمع**، **سحاب** ve **كتاب** ve **جبل** gibi: işte ilerleyiş ve ona azmetmedir. Ve **اللسان**’da olan: işte ilerleyiş ve ona azmetmedir; bu, musannifin gittiğinden daha evlâdır. **الزموع**، **صبور** gibi: hızlı, aceleci; **الزميع** gibi. Ve el-Leys’in **الزميع** için şahit olarak inşad ettiği beyit şöyle rivayet edilir:
  Onların ayrılış sabahında aralarına çağırdı,
  Ayrılığın çabukluğuyla bir çağırıcı, **زموع**.

Ve isim, **سحاب** gibi; eğer orada şöyle deseydi: ve **أمير** gibi: hızlı; **الزموع** gibi, **صبور** gibi; ve isim ikisinden de **سحاب** gibi; daha derli toplu ve daha güzel olurdu. **الزموع**: koşuşunu birbirine yaklaştıran tavşan; sanki **زمعاتها** üzerinde koşuyor gibidir; bunu el-Cevherî, el-Asma‘î’den böylece nakletti; yine el-Ezherî de **التهذيب**’de ondan da böyle (nakletti) ve dedi ki: **زمعاتها**: onun arka bacağının arka tarafında sarkık olan kıllardır. Leys dedi ki: Tavşanın arka ayaklarının gerisinde **زمعات** bulunduğunu zannettiler; bundan dolayı nitelendirilir de ona: **زموع** denir; yahut çünkü inine yaklaştığında **زمعتها** üzerinde yürür ve adımını birbirine yaklaştırır ki izi takip edilmesin; eş-Şemmâh dedi ki:

  Artık ayrılmaz, küçük tümsekler arasında,
  **زموع** bir dişi tilkinin başını uzatır.

**العكرشة**: dişi tilki. Yahut tavşanlardan **الزموع**: hızlı, çevik olan; ve **زمعت** **تزمع** **زمعانا**. Ve **الزمعان**, harekeli: onun hafifliği ve sürati; Leys’ten. İbnü’s-Sikkît dedi ki: yavaş yürüyüş; ve fiili **منع** gibi; el-Cevherî onu nakletti; ve o zıddıdır. El-Ferrâ dedi ki: **أزمعت** işi, ve **أزمعت** ona: **أجمعت** işi, ve **أجمعت** ona gibidir. İbn Fâris dedi ki: bunun iki vechi vardır: birincisi, **عزم**’den çevrilmiş (maklûb) olması; ikincisi, **الزاي**’ın **الجيم**’in bedeli olması; sanki kavmin **إجماع**’ından ve görüşün **إجماع**’ından (gibidir). Yahut: **أزمعت** şu şu iş üzerine; ona mutlaka gideceğime dair azmim ve kesin azmim onun üzerinde sabit olunca; bunu Leys söyledi. Ve **الصحاح**’ta (da böyledir). El-Halîl dedi ki: **أزمعت** bir iş üzerine; ben ona **مزمع**’ım; azmin onun üzerinde sabit olunca. El-Kisâî dedi ki: denir: **أزمعت** işi; ve denmez: **أزمعت** ona. Es-Sâgânî, İmru’ül-Kays’tan şu beyti okuttu:

  Ey Fâtıma, bu nazlanmanın bir kısmını ihmal ederek mi,
  ve eğer ayrılığımı **أزمعت** isen, güzelleştir.

El-A‘şâ dedi ki:

  Leylâ’nın ailesinden erkenden (gitmeyi) mi **أأزمعت**?
  ve bir heves sahibine, ziyaret edilesin diye uzaklaştı.

Ve ayrıca denir: **أزمعت** onunla. Ve el-Fenârî’nin **المطول** üzerine haşiyelerinde naklettiği: ancak kendi nefsiyle geçişli olur; **زمعت** şu şeye **تزميعا** ile; İbn Abbâd onu nakletti. **أزمع** bitki: bütün ot eşit olmaz da, ilk göründüğünde parça parça kesikler (halinde) olur ve bazısı bazısından daha üstün olur. Ve **الصحاح**’ta: **أزمع** bitki: ilk göründüğünde dağınık (olarak). İbn Şümeyl dedi ki: **أزمعت** **الحبلة**: **زمعتها** büyüyünce. Ve o, onun **أبنتها**’sıdır; ve ondan **الحجنة**’nin çıkışı yaklaştı. **الحجنة** ve **النامية**: bir dal (şube)’dir; **الزمعة** büyüyünce o **البيقة**’dır. Ve **أكمحت** **البنيقة**: beyazlayınca ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıkınca; işte bu **الإكماح**’tır. Ve **الزمعة**: ondan çıkan ilk şeydir; büyüyünce o **بنيقة** olur. Ve **زمعت** deve **تزميعا** ile, **رمعت** gibi, **بالراء**; ve **العباب**’da olan: **زمعت** (tahfîf ile); o, yavrusunu attığı zamandır; İbn Abbâd’dan. Dedi ki: ve **المزمعة**, **محدثة** gibi: bir tür nikâh; o da **الزمه**’nin uçları üzerinde ayağa kalkmalarıdır; es-Sâgânî nakletti. Ve ona ek olarak (şu da) istidrâk edilir: **أزمعت** tavşan: koştu ve hafifledi; el-Cevherî nakletti. Ve bitkiden **الزمع**, harekeli: burada bir şey ve burada bir şey; gökteki **القزع** gibi; **الرشم** da onun gibidir. Ve **الزمع**: huzursuzluk; el-Lihyânî’den. Ve **زمع** **زمعانا**: birbirine yakın yürüdü; ve yine: **قزع**. Ve **زميع** ve **زماعا** diye adlandırdılar; **زبير** ve **شداد** gibi. Ve **تزميع** eşekarısının: onun vızıldaması. Ve Ebû **زمعة**: ağaç altında biat edenlerden olan Ubeyd el-Belevî; Mısır’a indi. Ve **زمعة** b. el-Esved b. el-Muttalib b. Esed b. Abdüluzzâ b. Kusayy. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki — Benî Esed’in ölülerine ağlayarak —:

  Göz, sarkan (yaşlarla) ağla Ebü’l-Âsî’ye,
  ve **زمعه** üzerine biriktirme.

Ve **الزمعة**, damme ile: torbanın alt tarafında bağladığın şey; ve **القمعة**: onun üst tarafında; İbn Abbâd nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَمِعَ
1 زَمِعَ ذ , aor. زَمَعَ , inf. n. زَمَعٌ, He became confounded, or perplexed, and unable to see his right course; or he became bereft of his reason or intellect; in consequence of fear: (S, Msb, * K: *) he feared, or was afraid: (K:) he was impatient; or had not sufficient strength to bear what befell him, and found not patience: (L:) he became disquieted, disturbed, agitated, flurried, or in a state of commotion. (Lh.) -A2- زَمَعَتِ الأَرْنَبُ, aor. زَمَعَ , (TA,) inf. n. زَمَعَانٌ, (Lth, K, TA,) The hare was light, or active, and quick, or swift: (Lth, K, TA:) and ↓ ازمعت it ran, (S, TA,) and was light, or active. (TA.) And زَمَعَ, aor. زَمَعَ , inf. n. زَمَعَانٌ, He went slowly. (ISk, S, K.) Thus the verb has two contr. significations. (K.) And He went with short steps; as also ↓ تزمّع. (TA.)

2 زَمَّعَ see the next paragraph.

أَزْمَعْتُ الأَمْرَ
4 أَزْمَعْتُ الأَمْرَ ذ , and أَزْمَعْتُ عَلَى الأَمْرِ; (S, K;) the former accord. to Ks.; the latter accord. to Kh, but disallowed by Ks; both, however, are authorized by Fr, as meaning the same, like أَجْمَعْتُهُ and أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ; (S;) and أَزْمَعْتُ بِهِ; (TA;) I determined, resolved, or decided, upon the affair: (Fr, S, K:) my determination, resolution, or decision, became fixed upon the affair, (Lth or Kh, S, TA,) to execute it, or perform it, of necessity: (Lth, TA:) or I kept constantly, firmly, steadily, steadfastly, or fixedly, to the affair: syn. ثَبَتُّ عَلَيْهِ: (K:) and ↓ زَمَّعْتُ, (Ibn-'Abbلd, K, [in the CK written without teshdeed,]) followed by عَلَى before the object, inf. n. تَزْمِيعٌ, (TA,) signifies the same: (Ibn- 'Abbلd, K:) ازمع may be formed by transposition from عزم, or the ز may be a substitute for ج (IF.) You say, ازمع المَسِيرَ [and عَلَى المَسِيرِ] He determined, resolved, or decided, upon going, journeying, or departing. (Mgh.) -A2- See also 1. -A3- ازمعت الحُبْلَةُ (assumed tropical:) [The grape-vine, or its branch,] became large in its زَمَعَة, i. e. knot, or gem, [see زَمَعٌ,] (ISh, K, TA,) and its fruit-stalk was near to coming forth. (ISh, TA.) ― -b2- And ازمع النَّبْتُ The herbage made its first appearance in a scattered state: (S:) or was not all of it equal, or uniform, but consisted of scattered portions, (K, TA,) at its first appearance, (TA,) one part surpassing another. (K, TA.)

5 تَزَمَّعَ see 1, last sentence.

زَمَعٌ
زَمَعٌ ذ ; see زَمَاعٌ. -A2- Also pl. [or rather coll. gen. n.] of ↓ زَمَعَةٌ, which [is the n. un. of the former, and] signifies A certain excrescence bekind the cloven hoof: (AZ, S, Msb, * K:) or a thing like the nails of sheep or goats, in the part between the shank and foot; every leg having upon it two of the things thus termed (زَمَعَتَانِ), as though they were formed of pieces of horn: (Lth, K:) or a certain excrescence projecting above the hoof of the sheep or goat: (TA:) or the pendent hairs in the kinder part of the kind leg, or kind foot, of the sheep or goat, and of the gazelle, and of the hare: (K:) [the pl. of ↓ زَمَعَةٌ is زَمَعَاتٌ (occurring in the S and K in the present art., and in the K in art. زود &c.), and] the pl. of زَمَعٌ is زِمَاغٌ: (AZ, S, K:) see زَمُوعٌ. ― -b2- Hence, as being compared to the زَمَع of the cloven hoof, (L,) زَمَعٌ also signifies (assumed tropical:) The lower, or baser, or the lowest, or basest, or the refuse, of mankind: (S, L, K:) pl. أَزْمَاعٌ. (L.) One says, هُوَ مِنْ زَمَعِهِمْ, meaning (assumed tropical:) He is of the last of them; (S, L;) and of their followers. (L.) ― -b3- Also, i. e. زَمَعٌ The hairs behind the fetlock [-joint]; (K;) and so زَمَعَاتٌ [pl. of the n. un. ↓ زَمَعَةٌ]. (TA.) ― -b4- Also (tropical:) Knots, gems, or buds, in the places whence the racemes of the grape-vine come forth: (ISh, K, TA:) accord. to Et-Tلïfee, (L in art. كمح,) [the n. un.] ↓ زَمَعَةٌ signifies the knot, or gem, in the place whence the raceme of grapes grows forth: (L ubi suprà, and TA:) or, as some say, the berry when it is like the head of a young ant; and the pl. is زَمَعَاتٌ and [coll. gen. n.] زَمَعٌ: (TA:) and (assumed tropical:) the gem of a leaf: (L in art. كمخ:) and زَمَعُ الكَرْمِ (assumed tropical:) The leaves that cover what is within them of the raceme of the grape-vine. (TA voce كَافُورٌ.) ― -b5- Also (assumed tropical:) An excrescence, or a redundance, (زِيَادَةٌ,) in the fingers or toes: and the epithet [applied to him who has such] is ↓ أَزْمَعُ. (K.) ― -b6- And Scattered portions of herbage, here and there; like portions of clouds in the sky. (TA.)

زَمَعَةٌ
زَمَعَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in four places.

زَمَاعٌ
زَمَاعٌ ذ Penetrating energy, or sharpness, vigorousness, and effectiveness, in the performance of an affair, and determination, resolution, or decision, to do it; (L, K;) as also ↓ زِمَاعٌ and ↓ زَمَعٌ: (K:) and courage, such that when one has determined, resolved, or decided, upon an affair, he does not turn from it: (K:) and good judgment, with boldness to undertake affairs, (K, TA,) such that when one purposes an affair, he acts with a penetrating energy, or sharpness, vigorousness, and effectiveness, in performing it: (TA:) or courage, and great boldness: (S:) and quickness, and hastiness. (S, K.)

زِمَاعٌ
زِمَاعٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زَمُوعٌ
زَمُوعٌ ذ : see زَمِيعٌ. ― -b2- Also A hare that runs with short steps, as though it ran upon its ↓ زَمَعَات, (As, T, S, K,) i. e. the pendent hairs on the kinder parts of its kind legs: (T, TA:) or such as, when it approaches its habitation, goes upon its زَمَعَة, (K, TA,) and with short steps, (TA,) in order that its foot-marks may not be traced: (K, TA:) and (K, TA, but in the CK “ or ”) such as is quick, or swift, and brisk, or sprightly. (K, TA.)

زَمِيعٌ
زَمِيعٌ ذ A man sharp, vigorous, or effective, in determination, resolution, or decision: (Mgh:) a courageous man, who, when he has determined, resolved, or decided, upon an affair, does not turn from it: (Lth, K: [in the CK, يَزْمَعُ is a mistake for يُزْمِعُ:]) and having good judgment, with boldness to undertake affairs, (K, TA,) so that when he has purposed an affair, he acts with a penetrating energy, or sharpness, vigorousness, and effectiveness, in performing it: (TA:) or زَمِيعُ الرَّأْىِ signifies a man having good judgment: (S:) and زَمِيعٌ signifies also quick; (K;) quick, and hasty; (S;) and so ↓ زَمُوعٌ: (S, K:) pl. of the former زُمَعَآءُ. (S, K.)

هُوَ أَزْمَعُ مِنْهُ
هُوَ أَزْمَعُ مِنْهُ ذ He is more sharp, vigorous, or effective, in determination, resolution, or decision, than he. (Mgh.) -A2- See also زَمَعٌ, last sentence but one.

أَنَا مُزْمِعٌ عَلَى أَمْرٍ
أَنَا مُزْمِعٌ عَلَى أَمْرٍ ذ , [or مُزْمِعٌ أَمْرًا, or both, and مُزْمِعٌ بِأَمْرٍ, I am determining, resolving, or deciding, upon an affair: or] my determination, resolution, or decision, is fixed upon an affair. (Kh, S.) [See 4.]

##### Türkçe

**زَمِعَ**
1 **زَمِعَ** ذ , muzârîsi **زَمَعَ** , mastar ismi **زَمَعٌ**, Korku sebebiyle şaşkın oldu yahut bocaladı ve doğru yolunu göremez hâle geldi; yahut aklından veya idrakinden yoksun kaldı: (S, Msb, * K: *) korktu yahut korkuya kapıldı: (K:) sabırsız oldu; yahut başına gelene katlanmaya yetecek gücü olmadı ve sabır bulamadı: (L:) huzursuz oldu, sarsıldı, çalkalandı, telaşlandı yahut kargaşa hâlinde oldu. (Lh.) -A2- **زَمَعَتِ الأَرْنَبُ**, muzârîsi **زَمَعَ** , (TA,) mastar ismi **زَمَعَانٌ**, (Lth, K, TA,) Tavşan hafif yahut çevik oldu ve çabuk yahut süratli oldu: (Lth, K, TA:) ve ↓ **ازمعت** o koştu, (S, TA,) ve hafif yahut çevik oldu. (TA.) Ve **زَمَعَ**, muzârîsi **زَمَعَ** , mastar ismi **زَمَعَانٌ**, O yavaş yürüdü. (ISk, S, K.) Böylece fiilin iki zıt mânası vardır. (K.) Ve O kısa adımlarla yürüdü; bunun gibi ↓ **تزمّع**. (TA.)

2 **زَمَّعَ** bir sonraki paragrafa bak.

**أَزْمَعْتُ الأَمْرَ**
4 **أَزْمَعْتُ الأَمْرَ** ذ , ve **أَزْمَعْتُ عَلَى الأَمْرِ**; (S, K;) birincisi Ks.’ye göre; ikincisi Kh’ye göre, fakat Ks. tarafından reddedilmiştir; bununla beraber ikisi de Fr tarafından, **أَجْمَعْتُهُ** ve **أَجْمَعْتُ عَلَيْهِ** gibi aynı mânada olmak üzere sahih kılınmıştır; (S;) ve **أَزْمَعْتُ بِهِ**; (TA;) İş hakkında azmettim, karar verdim yahut hükme bağladım: (Fr, S, K:) iş hakkında azmim, kararım yahut hükmüm, onu zorunlu olarak icra etmek yahut yerine getirmek üzere sabitlendi: (Lth veya Kh, S, TA,) (Lth, TA:) yahut işe sürekli, sağlam, istikrarlı, sebatkâr yahut sabit bir şekilde bağlı kaldım: eş anlamlısı **ثَبَتُّ عَلَيْهِ**: (K:) ve ↓ **زَمَّعْتُ**, (Ibn-'Abbلd, K, [CK’de şeddesiz yazılmıştır,]) mef‘ûlden önce **عَلَى** ile gelir, mastar ismi **تَزْمِيعٌ**, (TA,) aynı mânaya gelir: (Ibn- 'Abbلd, K:) **ازمع** kelimesi **عزم**’den takdim-te’hir yoluyla yapılmış olabilir; yahut **ز** harfi **ج**’nin bedeli olabilir. (IF.) Sen dersin: **ازمع المَسِيرَ** [ve **عَلَى المَسِيرِ**] O, gitmeye, yolculuk etmeye yahut ayrılmaya azmetti, karar verdi yahut hükme bağladı. (Mgh.) -A2- 1’e de bak. -A3- **ازمعت الحُبْلَةُ** (mecaz olduğu varsayılarak:) [Asma yahut onun dalı,] **زَمَعَة**’sinde, yani düğümünde yahut tomurcuğunda büyüdü, [**زَمَعٌ**’a bak,] (ISh, K, TA,) ve meyve sapı çıkmaya yakın oldu. (ISh, TA.) ― -b2- Ve **ازمع النَّبْتُ** Ot, dağınık bir hâlde ilk görünüşünü gösterdi: (S:) yahut ilk görünüşünde (TA,) hepsi eşit yahut yeknesak olmayıp dağınık parçalar hâlinde idi, (K, TA,) bir kısmı diğerini aşar şekilde. (K, TA.)

5 **تَزَمَّعَ** 1’in son cümlesine bak.

**زَمَعٌ**
**زَمَعٌ** ذ ; **زَمَاعٌ**’a bak. -A2- Ayrıca ↓ **زَمَعَةٌ**’nın çoğuludur [yahut daha doğrusu cins-isimdir]; bu [tekili olanın isim-i vahdesidir ve] Çatal tırnağın arkasındaki belli bir çıkıntı demektir: (AZ, S, Msb, * K:) yahut incik ile ayak arasındaki kısımda, koyun veya keçinin tırnakları gibi bir şey; her bacakta bu şekilde adlandırılan şeylerden ikisi bulunur (**زَمَعَتَانِ**), sanki boynuz parçalarından yapılmış gibidir: (Lth, K:) yahut koyun veya keçinin tırnağının üstünde dışarı doğru çıkan belli bir çıkıntı: (TA:) yahut koyun veya keçinin ve ceylanın ve tavşanın arka bacaklarının yahut arka ayaklarının iç tarafındaki sarkık kıllar: (K:) [↓ **زَمَعَةٌ**’nın çoğulu **زَمَعَاتٌ**’tır (S ve K’da bu maddede, ve K’da زود vb. maddesinde geçer), ve] **زَمَعٌ**’ın çoğulu **زِمَاغٌ**’dır: (AZ, S, K:) **زَمُوعٌ**’a bak. ― -b2- Buradan, çatal tırnağın **زَمَع**’ına benzetilerek, (L,) **زَمَعٌ** ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) insanların aşağısı yahut en aşağısı yahut süprüntüsü demektir: (S, L, K:) çoğulu **أَزْمَاعٌ**. (L.) Şöyle denir: **هُوَ مِنْ زَمَعِهِمْ**, mânası (mecaz olduğu varsayılarak:) O, onların en sonuncusundandır; (S, L;) ve onların tâbilerindendir. (L.) ― -b3- Ayrıca, yani **زَمَعٌ**: bilek ekleminin arkasındaki kıllar; (K;) ve bunun gibi **زَمَعَاتٌ** [isim-i vahde ↓ **زَمَعَةٌ**’nın çoğulu]. (TA.) ― -b4- Ayrıca (mecaz:) asmanın salkımlarının çıktığı yerlerdeki düğümler, tomurcuklar yahut gözler: (ISh, K, TA:) Et-Tلïfee’ye göre, (L, كمح maddesinde,) [isim-i vahde] ↓ **زَمَعَةٌ** üzüm salkımının çıktığı yerdeki düğüm yahut tomurcuk demektir: (L, yukarıda anılan yerde, ve TA:) yahut bazılarına göre, genç karıncanın başı gibi olduğu zamanki tanedir; çoğulu **زَمَعَاتٌ** ve [cins-isim] **زَمَعٌ**’dır: (TA:) ve (mecaz:) yaprağın tomurcuğu: (L, كمخ maddesinde:) ve **زَمَعُ الكَرْمِ** (mecaz:) asmanın salkımından içeride olanı örten yapraklar. (TA, كَافُورٌ maddesinde.) ― -b5- Ayrıca (mecaz olduğu varsayılarak:) parmaklarda yahut ayak parmaklarında bir çıkıntı yahut fazlalık (**زِيَادَةٌ**): ve böyle olana verilen sıfat ↓ **أَزْمَعُ**’dur. (K.) ― -b6- Ve burada burada otun dağınık parçaları; gökteki bulut parçaları gibi. (TA.)

**زَمَعَةٌ**
**زَمَعَةٌ** ذ : bir önceki paragrafın dört yerinde geçene bak.

**زَمَاعٌ**
**زَمَاعٌ** ذ Bir işin yapılmasında nüfuz edici güç yahut keskinlik, kuvvetlilik ve etkililik, ve onu yapmaya azim, karar yahut hüküm; (L, K;) bunun gibi ↓ **زِمَاعٌ** ve ↓ **زَمَعٌ**: (K:) ve öyle bir cesaret ki, kişi bir işe azmettiğinde, karar verdiğinde yahut hükme bağladığında ondan dönmez: (K:) ve işlere girişmede cesaretle birlikte iyi görüş, (K, TA,) öyle ki kişi bir işi kastettiğinde onu yapmada nüfuz edici güç yahut keskinlik, kuvvetlilik ve etkililikle davranır: (TA:) yahut cesaret ve büyük atılganlık: (S:) ve çabukluk ve acelecilik. (S, K.)

**زِمَاعٌ**
**زِمَاعٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**زَمُوعٌ**
**زَمُوعٌ** ذ : **زَمِيعٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca Kısa adımlarla koşan bir tavşan; sanki ↓ **زَمَعَات**’ı üzerinde koşuyormuş gibi, (As, T, S, K,) yani arka bacaklarının iç taraflarındaki sarkık kıllar: (T, TA:) yahut barınağına yaklaştığında **زَمَعَة**’sı üzerinde giden, (K, TA,) ve kısa adımlarla, (TA,) ayak izleri takip edilmesin diye: (K, TA:) ve (K, TA, fakat CK’de “or”) çabuk yahut süratli ve çevik yahut atik olan. (K, TA.)

**زَمِيعٌ**
**زَمِيعٌ** ذ Azimde, kararda yahut hükümde keskin, kuvvetli yahut etkili bir adam: (Mgh:) bir işe azmettiğinde, karar verdiğinde yahut hükme bağladığında ondan dönmeyen cesur bir adam: (Lth, K: [CK’de **يَزْمَعُ** ifadesi **يُزْمِعُ** yerine hatadır:]) ve işlere girişmede cesaretle birlikte iyi görüş sahibi, (K, TA,) öyle ki bir işi kastettiğinde onu yapmada nüfuz edici güç yahut keskinlik, kuvvetlilik ve etkililikle davranır: (TA:) yahut **زَمِيعُ الرَّأْىِ** iyi görüş sahibi bir adam demektir: (S:) ve **زَمِيعٌ** ayrıca çabuk demektir; (K;) çabuk ve aceleci; (S;) ve bunun gibi ↓ **زَمُوعٌ**: (S, K:) birincinin çoğulu **زُمَعَآءُ**. (S, K.)

**هُوَ أَزْمَعُ مِنْهُ**
**هُوَ أَزْمَعُ مِنْهُ** ذ O, ondan daha keskin, daha kuvvetli yahut daha etkili (azimde, kararda yahut hükümde). (Mgh.) -A2- **زَمَعٌ**’a da bak, sondan bir önceki cümle.

**أَنَا مُزْمِعٌ عَلَى أَمْرٍ**
**أَنَا مُزْمِعٌ عَلَى أَمْرٍ** ذ , [yahut **مُزْمِعٌ أَمْرًا**, yahut ikisi de, ve **مُزْمِعٌ بِأَمْرٍ**, Ben bir işe azmediyorum, karar veriyorum yahut hükme bağlıyorum: yahut] azmim, kararım yahut hükmüm bir iş üzerine sabittir. (Kh, S.) [4’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمَعَ
زَمَعَ A ( n. ac. زَمَعَاْن 36 ),
a.  Was quick, agile, swift.

b.  Was slow.

زَمِعَ
زَمِعَ A ( n. ac. زَمَع 4 ),
a.  Was confused, dazed, bewildered, scared, awe-struck.

زَمَّعَ
زَمَّعَ II ,
a.  [ acc. or 'Ala or Bi ], Was determined to; was bent, resolved upon; kept to steadily, persevered with.

أَزْمَعَ
أَزْمَعَ IV ,
a.  see II .

b.  Was uneven; was knotty.

زَمَع
زَمَع 4 , ( pl. زِمَاْع 23 ),
a.  Fright; astonishment, bewilderment, perplexity.

b.  Excrescence.

c.  The common people, the vulgar.

d.  Stream, brook, rivulet.

زَمَعَة
زَمَعَة 4t , ( pl. أَزْمَاْع 38 ),
a.  see 4 (d) .

زَمَاْع
زَمَاْع 22 ,  زِمَاْع 23 ,
a.  Persverance; vigorousness.

زَمِيْع
زَمِيْع 25 , ( pl. زُمَعَآءُ 43 ),
a.  Firm, decided, resolute; determined; persevering.

أَزْمَعَ
N. Ag. أَزْمَعَ IV ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

**زَمَعَ**
**زَمَعَ** A (n. ac. **زَمَعَاْن** 36),
a. Çabuk, çevik, süratli idi.

b. Yavaş idi.

**زَمِعَ**
**زَمِعَ** A (n. ac. **زَمَع** 4),
a. Şaşkın idi, sersemlemiş idi, hayrete düşmüş idi, korkmuş idi, heybetten etkilenmiş idi.

**زَمَّعَ**
**زَمَّعَ** II,
a. [acc. veya 'Ala veya Bi], -e azmetmiş idi; -e yönelmiş, -e karar kılmış idi; ona sürekli bağlı kalmış idi, onunla sebat etmiş idi.

**أَزْمَعَ**
**أَزْمَعَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Düzensiz idi; budaklı idi.

**زَمَع**
**زَمَع** 4, (pl. **زِمَاْع** 23),
a. Korku; hayret, şaşkınlık, tereddüt.

b. Fazlalık (et çıkıntısı).

c. Avam, bayağı halk.

d. Akarsu, dere, küçük dere.

**زَمَعَة**
**زَمَعَة** 4t, (pl. **أَزْمَاْع** 38),
a. 4 (d)’ye bak.

**زَمَاْع**
**زَمَاْع** 22, **زِمَاْع** 23,
a. Sebat; kuvvetlilik.

**زَمِيْع**
**زَمِيْع** 25, (pl. **زُمَعَآءُ** 43),
a. Sağlam, kesin, kararlı; azimli; sebat eden.

**أَزْمَعَ**
N. Ag. **أَزْمَعَ** IV,
a. 25’e bak.
