# زمك (ز-م-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - م - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي والميم معهما
ك ز م، ك م ز، ز ك م، ز م ك مستعملات كزم: الكَزَمُ: قصر في الأنف قبيح، وقصر في الأصابع شديد. تقول: أنف أكزمُ، ويدٌ كَزْماءَ، قال:
ليست مصلمة كزماء مـقـلـمة		عن الأعادي ولا معروفها عاري
والكَزُوم: الناب التي لم يبق في فمها سن من الهرم، نعت لها خاصة دون البعير، قال:
دعوا المجد إلا أن تسوقوا كُزُومَكم		وقيناً عراقـياً وقـينـاً يمـانـيا
يعني: البعيث والفرزدق.
كمز: الكُمْزُة والجمزة: الكتلة من التمر ونحوه.
زكم: زُكِمَ الرجل فهو مزكوم.والزكمة منه، قال رؤبة:
والكبح شاف من زُكامٍ يزكمه
زمك: الزِّمِكّاءُ: أصل الذنب، يمد ويقصر والذنب نفسه أيضاً إذا قصر.
وازْمَأَكَّ، لغة، في اصمأك الغضبان.

##### Türkçe

**الكاف** ve**الزاي** ve**الميم** onlarla birlikte

ك ز م، ك م ز، ز ك م، ز م ك kullanımdadırlar. **كزم**: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık; parmaklarda da şiddetli bir kısalık. Dersin ki: **أنف أكزمُ**; ve **يدٌ كَزْماءَ**. Dedi ki:
Değil kesilmiş **كزماء** budanmış		düşmanlardan; ne de iyiliği çıplaktır

Ve **الكَزُوم**: yaşlılıktan ağzında diş kalmamış olan azı dişi; deve dışında ona mahsus bir sıfat olarak. Dedi ki:
Bırakın övüncü; ancak sürerseniz **كُزُومَكم**’u		ve Iraklı bir demirciyi ve Yemenli bir demirciyi

Yani: **البعيث** ve **الفرزدق**.

**كمز**: **الكُمْزُة** ve **الجمزة**: hurmadan ve benzerinden olan kütle.

**زكم**: **زُكِمَ** adam; o hâlde o **مزكوم**dur. Ve ondan **الزكمة**. **رؤبة** dedi ki:
Ve dizgin, bir **زُكامٍ**dan şifa verdi; onu **يزكمه**

**زمك**: **الزِّمِكّاءُ**: kuyruğun aslı; uzatılır ve kısaltılır; ve kuyruğun kendisi de, kısaldığı zaman.

Ve **ازْمَأَكَّ**, bir lehçe olarak, öfkelenenin **اصمأك**’inde.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزِمِكى، مثل الزِمجَّى، وهو منبِت ذنَب الطائر.

##### Türkçe

**الزِمِكى**; **الزِمجَّى** gibi; ve o, kuşun kuyruğunun bittiği (çıktığı) yerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ز م
كزم ، كمز ، زكم ، زمك : مستعملة .
كزم : قال الليث : الكَزَمُ : قِصَرٌ في الأنفِ قبيحٌ ، وقِصرٌ في الأصابع شديدٌ ، تقول : أَنفٌ أَكْزَمُ ، ويدٌ كَزْماءُ ، والكَزُومُ مِن النِّيبِ : التي لم يبقَ في فمها سنٌّ مِن الهَرَم ، نعتٌ لها خاصةً دون البعير .
وقال : يقال : مَن يشتري ناقةً كَزُوماً ؟ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَزُومُ : الهَرِمةُ مِن النَّوقِ .
ويقال : كَزَمَ فُلاَنٌ يكْزِمُ كَزْماً إذا ضمَّ فاهُ وسكتَ ، فإنْ ضم فاهُ عنِ الطعام قيل : أَزَمَ يأْزِمُ .
ووصف عونُ بن عبد الله رجلاً فقال : إِنْ أُفيض في الخير كَزَمَ .
ويقال : كزَمَ الشيءَ الصُّلْبَ كَزْماً إذا عضَّه عضّاً شديداً .
والعَرَبُ تقول للرَّجُل البخيل : أَكْزَمُ اليد .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهُ كانَ يتعوَّذ مِن الكَزَم والقَزَم ، والكَزمُ : شدَّةُ الأكل ، مِن قولك : كَزَمَ فلانٌ الشيءَ بِفِيهِ كَزْماً إذا كسرهُ ، والاسمُ : الكَزَمُ .
وقيل : الكَزَمُ : البخلُ يقال : هو أكْزَمُ البَنَانِ : قصيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَزَمُ : أَنْ يريدَ الرَّجلُ المعْرُوفَ والصدقَةَ فلا يقدرُ على دينارٍ ولا دِرهم .
قال صخر الهذلي :
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
مُكَزَّمٌ : مُقَفَّعٌ ، ورجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ : قصيرُه .
وفي ( النوادر ) : أكْزَمْتُ عن الطعام ، وأَقْهمتُ وأَزْهمتُ إِذا أَكْثرَ منه حتى لا يشتهي أن يعودَ فيه ، ورجل كَزْمانُ وزَهمان وفَهْمَانُ ودَقْيَانُ .
زكم : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : رجُلٌ مَزكُومٌ ، وقدْ أَزكَمهُ اللَّهُ ونحو ذلك قال الأصمعي : وقال : لا يقالُ : أَنْتَ أَزْكَمُ منه ، وكذلك كل ما جاء على فُعِلَ فهو مفعولٌ ، لا يقالُ : ما أَزْهاك ، وأما أَجَنَّكَ ، وما أَزْكَمَكَ .
( اللحياني ) : زَكَم بنُطفته : رَمَى بها ، وفلان ألأمُ زُكْمَةٍ .
وقال ابنُ الأعرابي : زَكَمَتْ بِهِ أمُّه إذا ولدته سُرُحاً .
 ( قلت ) : الزُّكام : مأخوذٌ مِن الزَّكْم والزَّكْبِ وهو الملءُ .
يقال : زُكِمَ فلانٌ ومُلِىَء بمعنىً واحدٍ .
زمك : ( الحرَّاني عن ابن السِّكيت ) : الزِّمِكي والزِّمَّجي مقصوران : أَصلُ ذَنبِ الطائر .
وقال الليث : يسمى الذَّنَبُ نفسُهُ إِذا قصَّ : زِمِكّى .
وقال ابن الأعرابي : زحمت القِرْبةَ ، وزَمَكْتُها إِذا مَلأَتَهَا .
( قلت ) : ومنه يقالُ : ازْمَأَكَّ فلانٌ يَزْمِئكُّ إِذا اشتدَّ غضبه .
وقال ابن الأعرابي : زَمكْتُ فلاناً على فلانٍ وزَمَجْته إِذا حَرَّشْتَه حتى اشتدَّ عليه غضبُه .
كمز : قال الليث : الكُمْزَةُ والجُمْزةُ : الكُتْلُة مِن التَّمْرِ وغيره .
ويقالُ للكُثْبة مِن الرمْل والتُّرَاب : كُمْزةٌ وقُمزَةٌ ، وجمعها : كُمَزٌ ، وقُمَزٌ .
وقال أَبو تُراب قال عرام : هذه قُمْزةٌ مِن تمرٍ وكُمْزَةٌ وهي الفِدْرَةُ كجُثْمانِ القَطَا أَو أكثر قليلا ، والجميعُ : كُمَزٌ وقُمزٌ .
ويقال : فلانٌ مِن قَمَزِ الناس ، ومِن قَزَمهمْ ، أَيْ مِنْ رُذَالهمْ .

##### Türkçe

ك ز م
**كزم** ، **كمز** ، **زكم** ، **زمك** : kullanımdadır.

**كزم** : Leys dedi: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık, ve parmaklarda şiddetli bir kısalık; dersin ki: **أَنفٌ أَكْزَمُ** (kısa burunlu bir burun), ve **يدٌ كَزْماءُ** (kısa parmaklı bir el). Ve **الكَزُومُ** dişli develerden: ağzında yaşlılıktan dolayı bir diş kalmamış olan; ona mahsus bir niteleme olarak, deve (erkek) dışında.
Ve dedi: denilir: “Kim **كَزُوماً** bir dişi deve satın alır?”
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الكَزُومُ**: dişi develerden yaşlı olan.
Ve denilir: **كَزَمَ** falan kimse **يكْزِمُ** **كَزْماً**; ağzını sıkıp sustuğu zaman. Eğer ağzını yemekten dolayı sıkarsa denilir: **أَزَمَ** **يأْزِمُ**.
Ve Avn b. Abdullah bir adamı vasfetti de dedi: “Hayırda taşkınlık edilirse **كَزَمَ**.”
Ve denilir: **كزَمَ** sert şeyi **كَزْماً**; onu şiddetli bir ısırışla ısırdığı zaman.
Ve Araplar cimri adama derler: **أَكْزَمُ اليد**.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **الكَزَم** ve **القَزَم**’dan Allah’a sığınırdı. Ve **الكَزمُ**: yemenin şiddeti; senin “Falan kimse şeyi ağzıyla **كَزْماً** **كَزَمَ** etti” sözünden; onu kırdığı zaman. İsim: **الكَزَمُ**.
Ve denildi: **الكَزَمُ**: cimriliktir; denilir: o **أكْزَمُ البَنَانِ**: onun kısasıdır.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَزَمُ**: adamın iyiliği ve sadakayı istemesi de bir dinara ve bir dirheme güç yetirememesidir.
Sahr el-Hüzelî dedi:
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
**مُكَزَّمٌ**: büzülmüş. Ve **رجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ**: onun kısası.
Ve ( **النوادر** )’de: “Yemekten **أكْزَمْتُ** ettim, ve **أَقْهمتُ** ve **أَزْهمتُ**”; ondan çokça yediği zaman, öyle ki ona dönmeyi iştah etmez. Ve adam: **كَزْمانُ** ve **زَهمان** ve **فَهْمَانُ** ve **دَقْيَانُ**.

**زكم** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **رجُلٌ مَزكُومٌ**; ve “Allah onu **أَزكَمهُ** etti” ve bunun benzeri. Asmaî dedi: ve dedi: “Denilmez: ‘Sen ondan daha **أَزْكَمُ**sün.’” Ve yine **فُعِلَ** vezninde gelen her şey “mef‘ûl”dür. Denilmez: “Ne kadar **أَزْهاك**!”; ama “**أَجَنَّكَ**” ve “Ne kadar **أَزْكَمَكَ**!”
( Lihyânî ): **زَكَم** nutfesini: onunla attı. Ve falan kimse: “en aşağılık **زُكْمَة**.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: Annesi onu **زَكَمَتْ بِهِ**; onu gevşek (sarkık) olarak doğurduğu zaman.
( Dedim ): **الزُّكام**: **الزَّكْم** ve **الزَّكْب**’den alınmıştır; o da doldurmadır.
Denilir: falan kimse **زُكِمَ** oldu ve dolduruldu; tek bir mânâ ile.

**زمك** : ( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **الزِّمِكي** ve **الزِّمَّجي** kısaltılmıştır: kuşun kuyruğunun aslı (kökü).
Leys dedi: Kuyruğun kendisi, kesildiği zaman: **زِمِكّى** diye adlandırılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Tulumu **زحمت** ettim ve onu **زَمَكْتُ**; onu doldurduğum zaman.
( Dedim ): Bundan denilir: falan kimse **ازْمَأَكَّ** eder, **يَزْمِئكُّ**; öfkesi şiddetlendiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Falanı falana karşı **زَمكْتُ** ettim ve onu **زَمَجْته**; onu kışkırttığım zaman, ta ki ona karşı öfkesi şiddetlensin.

**كمز** : Leys dedi: **الكُمْزَةُ** ve **الجُمْزةُ**: hurmadan ve başkasından bir yığın.
Ve kuma ve toprağa ait bir tümseğe denilir: **كُمْزةٌ** ve **قُمزَةٌ**; çoğulu: **كُمَزٌ** ve **قُمَزٌ**.
Ebû Turâb dedi; Arrâm dedi: Bu, hurmadan bir **قُمْزةٌ** ve bir **كُمْزَةٌ**’dir; o, bir parça (kütle)dir; **جُثْمانِ القَطَا** gibi yahut biraz daha fazla. Ve hepsi: **كُمَزٌ** ve **قُمزٌ**.
Ve denilir: falan kimse, insanların **قَمَز**’ındandır ve onların **قَزَم**’ındandır; yani onların aşağılıklarındandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; vaktin bir vaktine delâlet eder. Bundan: **الزَّمان**; o da **الحِين**’dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve **زَمَن** denir; cem‘i **أَزمانٌ** ve **أزمنَة**’dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Ve derler: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" bununla müddetin uzaması kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**’ye gelince; onun aslı **الضّاد**’dadır; o da **الضَّمَانة**’dır. Kıyasına göre **الضّاد**’da yazılmıştır.

(**زمت**) **الزاء** ve **الميم** ve **التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o ibdâl babındandır. Derler: رجلٌ **زَمِيت** ve **زِمِّيت**; yani **سِكّيت**. Bu hususta **الزاء**, **صاد**’dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**’tir.

(**زمج**) **الزاء** ve **الميم** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **الزُّمَّج**: kuş([3]). Ve **الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslında **الكاف** vardır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak o **جَزَمْتُهُ**’dur. Onun zikri geçmiştir.

(**زمح**)([4]) **الزاء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.

(**زمخ**) **الزاء** ve **الميم** ve **الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek olan. Ve **الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun olanlar. Bu sahih ise, onda asıl **الشين**’dir: "شمخ".

(**زمر**) **الزاء** ve **الميم** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder, diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi: **الزَّمَر**: kılların azlığı. Ve **الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: رجلٌ **زَمِرُ المروءة**; yani onun azı.
Diğer asıl: **الزَّمْر** ve **الزِّمار**: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve **تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**’ya gelince: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" dediler ki: o **الزَّانية**’dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**’e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar demişlerdir: ancak o **الرّمّازة**’dir: erkeklere kaşlarıyla işaret eden. Bu daha yakındır.

(**زمع**) **الزاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan: **الزَّمَع**; o, koyunun tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve **الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi olan. İşte bu, bu babdır.
Onların **الزَّماع** hakkında ve **أزْمَع** şöyle-böyle demelerine gelince; bunun iki vechi vardır: birincisi, **عزم**’den maklûb olmasıdır; diğer vech, **الزاء**’nın **الجيم**’den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından gibidir.
Babdan: hızlı([6]) olana **زميع** demeleri. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler: ve **الزّميع**; sonra dönmeyen, **يُزْمِع** eden yiğittir; cem‘i **الزُّمَعاء**’dır. Masdar **الزَّمَاع**’dır. Kisâî dedi: رجلٌ **زَمِيع الرّأي**; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim kalb veya ibdâldendir.
İnsanı titreme gibi tutan **الزَّمَع**’a gelince; o işitilmiş bir sözdür; sahihliğini bilmiyorum; belki de, asıl kıldığım asıldan şâz olanlardandır.

(**زمق**) **الزاء** ve **الميم** ve **القاف** bir şey değildir; her ne kadar derlerse de: **زَمَقَ شَعَره**; onu yolduğu zaman. Sahih olursa, asıl **زَبقَ**’dır. Zikredilmiştir.

(**زمك**) **الزاء** ve **الميم** ve **الكاف**. İbn Düreyd ve başkası zikretti ki **الزاء** ve **الميم** ve **الكاف**, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: ve ondan **الزِّمِكَّى**’nın iştikakı; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.

(**زمل**) **الزاء** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder, diğeri sestir.
Birincisi: **الزَّامِلة**; o, adamın kendisiyle destek aldığı devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) **الشّيءَ**; onu taşıdığın zaman. Ve denir: عِيالاتٌ **أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da babdandır; sanki onlar yüklerin tümüdür; ne yüklenirler ne de kendilerine güç yetirirler.
Babdan: **الزُّمَّيل**; o, zayıf adamdır; bir iş onu sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar; ta ki sanki bir yük olur. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])و**المُزَامَلة**: deve üzerinde **المعادلة**([10]).
Diğer asla gelince: **الأزْمَلُ**; o, şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan: **الإِزْمِيل**: **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: şeyi **بأَزْمَلِه** ile aldım.

---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**. Beyit A‘şâ’nındır; divanında 22 ve Lisân (**غنا**) ve Muhaṣṣaṣ ( 12: 276).
([2]) Lisân’da (**وحم**) inşâd etti. Ve dedi: "**والوحم**: arzulanan şeyin adıdır". Muhaṣṣaṣ’ta (1: 19) da böyle inşâd etti; dedi: "der ki: Leylâ, nefsimin arzuladığıdır". ‘Accâc’ındır; divanında 58.
([3]) Yani bilinen kuş; kartaldan aşağı bir kuştur, onunla avlanılır. Mücmel’de: "kuş".
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)’den sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve Mücmel’de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun bir beytinin parçasıdır; divanı 61 ve Lisân (**زمع**); o da:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) Asılda (للسرمع); doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([7]) Beyit tamamıyla Lisân’da (**زمع**):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
([8]) Asılda: "أزملت"; doğrusu Lisân’dan (13-331).
([9]) Mücmel’de (**زمل**) inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona denk olmasıdır. Asılda: "المعاملة". Doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([11]) Lisân’da onu ayakkabıcının bıçağıyla kayıtladı. Ve ‘Abde b. et-Tabîb’den inşâd etti:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز م ك
أفلت المكاء ونتف الزمكاء وهو أصل الذنب ممدود ومقصور‏.‏

##### Türkçe

ز م ك
**أفلت المكاء**: **المكاء**’yı salıverdi; **ونتف الزمكاء**: **الزمكاء**’yı yoldu; ve o, kuyruğun aslıdır; uzatılmış ve kısaltılmıştır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّمَكُ: إدخال الشيء بعضه في بعض.
والزَّمِكَّى والزَّمِجَّى: أَصل ذَنَب الطائر، وقيل: هو منبته، وقيل: هو ذنبه كله، يمدّ ويقصر. وقال الليث: سمي الذَّنَبُ نفسه إذا قُصّ زِمِكّى.
والزَّمَكَةُ: السريع الغضب. وقد أزْمَأَكّ فلان يَزْمَئِكّ إذا اشتدَّ غضبه، وقيل: المُزمَئِكْ الغضبانُ كان سريع الغضب أَو بَطيئه. وازْمَأَكّ الشيء: لغة في اصْمَأَكّ. ابن الأعرابي:
زَمَكْتُ القرْبة وزَمَجْتها إذا ملأْتها.

##### Türkçe

**الزَّمَكُ**: bir şeyi, onun bir kısmını diğer bir kısmının içine sokmak.

**والزَّمِكَّى** ve **الزَّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun aslı; ve denildi ki: onun bittiği yerdir; ve denildi ki:
onun kuyruğunun tamamıdır; uzar ve kısalır. **الليث** dedi ki: kuyruğun kendisi, kısaltıldığı zaman
**زِمِكّى** diye adlandırıldı.

**والزَّمَكَةُ**: çabuk öfkelenen. Ve falan kimse, öfkesi şiddetlendiği zaman **أزْمَأَكّ** eder, **يَزْمَئِكّ** eder; ve denildi ki:
**المُزمَئِكْ**: öfkeli olandır; ister çabuk öfkelenen olsun ister yavaşı. Ve **ازْمَأَكّ**
şey: **اصْمَأَكّ** hakkında bir dildir. **ابن الأعرابي**:
**زَمَكْتُ** kırbayı ve onu **زَمَجْتُ**; onu doldurduğum zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزمكى، بكسر الزاي والميم مقصورا: منبت ذنب الطائر نقله الجوهري، وهو قول الفراء، وكذلك الزمجى أو ذنبه كله، يمد ويقصر زاد الليث: إذا قصر، وفي بعض النسخ إذا قص، أو أصله كما في المحكم كالزمك كفلز، وهذه عن الفراء. وقال ابن الأعرابي: زمكه عليه وزمجه: إذا حرشه حتى اشتد عليه غضبه. قال: وزمك القربة وزمجها: إذا ملأها. وقال ابن السكيت: ازماك الرجل ازمكاكا: غضب شديدا. وقيل: المزمئك: الغضبان، كان سريع الغضب أو بطيئه. وقال ابن عباد: الزمك، محركة: الغضب. قال: ورجل زمكة، محركة: عجل غضوب، قال: أو أحمق أو قصير وجمعه زمكون.
 ومما يستدرك عليه: زمك يزمك: إذا سكت، عن ابن عباد. والزمك، محركة: تداخل الشيء بعضه في بعض، قيل: ومنه الزمكى. وازمأك الشيء: لغة في اصمأك، وسيأتي.

##### Türkçe

**الزمكى**، **الزاي** ve **الميم**’in kesresiyle, maksûr olarak: kuşun kuyruğunun bittiği yer; bunu el-Cevherî nakletti; bu, el-Ferrâ’nın sözüdür; yine **الزمجى** yahut kuyruğunun tamamı; uzatılır ve kısaltılır; el-Leys artırdı: kısaltıldığı zaman; bazı nüshalarda “kesildiği zaman”; yahut aslı, **المحكم**’de olduğu üzere, **الزمك** gibi, **كفلز** gibi; bu da el-Ferrâ’dandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **زمكه عليه** ve **زمجه**: onu tahrik edip kışkırttığı zaman; ta ki öfkesi ona karşı şiddetlensin. Dedi: **وزمك القربة وزمجها**: onu doldurduğu zaman. İbnü’s-Sikkît dedi: **ازماك الرجل ازمكاكا**: şiddetli bir şekilde öfkelendi. Ve denildi: **المزمئك**: öfkeli; ister çabuk öfkelenen olsun ister yavaşı. İbn Abbâd dedi: **الزمك**, harekeli: öfke. Dedi: ve **رجل زمكة**، harekeli: aceleci, öfkeli; dedi: yahut ahmak yahut kısa; çoğulu **زمكون**’dur.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **زمك يزمك**: sustuğu zaman; İbn Abbâd’dan. Ve **الزمك**، harekeli: şeyin bir kısmının bir kısmının içine girmesi; denildi: bundan **الزمكى**. Ve **ازمأك الشيء**: **اصمأك**’ta bir lugattır; ileride gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زِمِكٌّ
زِمِكٌّ ذ : see the following paragraph.

زِمِكَّى
زِمِكَّى ذ , (Fr, S, K,) with kesr to the ز and م, (K,) like زِمِجَّى [in measure and in meaning, app. from the Pers. زِمْجِى], (S,) [in the O erroneously written زِمَكَّى,] and ↓ زِمِكٌّ, (Fr, K, TA,) like فِلِزٌّ, (TA,) [in the O erroneously written زِمَكّ, and in the CK زَمَك,] and ↓ زِمِكّآءُ, (TA,) The place of the growth of the tail of a bird: (Fr, S, K:) or the root of the tail of a bird: (M, K:) or the whole tail of a bird: (K:) or sometimes, accord. to Lth, the tail itself is called زمكّى when it is short (اـِذَا قَصُرَ), (O, TA, *) or, as in some copies [of his book, meaning the 'Eyn], when it is clipped (اذا قُصَّ). (TA.)

زِمِكَّآءُ
زِمِكَّآءُ ذ : see the preceding paragraph.

##### Türkçe

زِمِكٌّ
**زِمِكٌّ** ذ : aşağıdaki paragrafı gör.

زِمِكَّى
**زِمِكَّى** ذ , (Fr, S, K,) **ز** ve **م** üzerine kesr ile, (K,) ölçü ve mânâ bakımından **زِمِجَّى** gibi [ölçü ve mânâda, görünüşe göre Farsça **زِمْجِى**’den], (S,) [O’da yanlışlıkla **زِمَكَّى** yazılmıştır,] ve ↓ **زِمِكٌّ**, (Fr, K, TA,) **فِلِزٌّ** gibi, (TA,) [O’da yanlışlıkla **زِمَكّ** yazılmıştır, ve CK’de **زَمَك**,] ve ↓ **زِمِكّآءُ**, (TA,) Bir kuşun kuyruğunun bittiği yerin büyüme yeri: (Fr, S, K:) yahut bir kuşun kuyruğunun kökü: (M, K:) yahut bir kuşun bütün kuyruğu: (K:) yahut bazen, Lth’ye göre, kuyruğun kendisine, kısa olduğunda (اـِذَا قَصُرَ), (O, TA, *) **زمكّى** denir; yahut, onun kitabının bazı nüshalarında [yani ‘Eyn’in], kesildiğinde (اذا قُصَّ). (TA.)

زِمِكَّآءُ
**زِمِكَّآءُ** ذ : önceki paragrafı gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمَكَ
زَمَكَ U ( n. ac. زَمْك 1 )
a.  [ acc. &  'Ala ], Irritated, roused, incited against.

b.  Filled.

زَمَّكَ
زَمَّكَ II ,
a.  Was tight ( clothing ).

زَمَك
زَمَك 4 ,
a.  Anger.

زَمَكَة
زَمَكَة 4t ,
a.  Angry, choleric.

b.  Stupid.

c.  Short.

##### Türkçe

زَمَكَ
زَمَكَ U ( i. ac. **زَمْك** 1 )
a. [ acc. & 'Ala ], Tahriş olmuş, kışkırtılmış, aleyhine tahrik edilmiş.

b. Doldurulmuş.

زَمَّكَ
زَمَّكَ II ,
a. Sıkı idi (giysi).

زَمَك
زَمَك 4 ,
a. Öfke.

زَمَكَة
زَمَكَة 4t ,
a. Öfkeli, safralı.

b. Aptal.

c. Kısa.
