# زمك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زمك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زمك

ك ز م
كزم ، كمز ، زكم ، زمك : مستعملة .
كزم : قال الليث : الكَزَمُ : قِصَرٌ في الأنفِ قبيحٌ ، وقِصرٌ في الأصابع شديدٌ ، تقول : أَنفٌ أَكْزَمُ ، ويدٌ كَزْماءُ ، والكَزُومُ مِن النِّيبِ : التي لم يبقَ في فمها سنٌّ مِن الهَرَم ، نعتٌ لها خاصةً دون البعير .
وقال : يقال : مَن يشتري ناقةً كَزُوماً ؟ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَزُومُ : الهَرِمةُ مِن النَّوقِ .
ويقال : كَزَمَ فُلاَنٌ يكْزِمُ كَزْماً إذا ضمَّ فاهُ وسكتَ ، فإنْ ضم فاهُ عنِ الطعام قيل : أَزَمَ يأْزِمُ .
ووصف عونُ بن عبد الله رجلاً فقال : إِنْ أُفيض في الخير كَزَمَ .
ويقال : كزَمَ الشيءَ الصُّلْبَ كَزْماً إذا عضَّه عضّاً شديداً .
والعَرَبُ تقول للرَّجُل البخيل : أَكْزَمُ اليد .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنهُ كانَ يتعوَّذ مِن الكَزَم والقَزَم ، والكَزمُ : شدَّةُ الأكل ، مِن قولك : كَزَمَ فلانٌ الشيءَ بِفِيهِ كَزْماً إذا كسرهُ ، والاسمُ : الكَزَمُ .
وقيل : الكَزَمُ : البخلُ يقال : هو أكْزَمُ البَنَانِ : قصيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَزَمُ : أَنْ يريدَ الرَّجلُ المعْرُوفَ والصدقَةَ فلا يقدرُ على دينارٍ ولا دِرهم .
قال صخر الهذلي :
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
مُكَزَّمٌ : مُقَفَّعٌ ، ورجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ : قصيرُه .
وفي ( النوادر ) : أكْزَمْتُ عن الطعام ، وأَقْهمتُ وأَزْهمتُ إِذا أَكْثرَ منه حتى لا يشتهي أن يعودَ فيه ، ورجل كَزْمانُ وزَهمان وفَهْمَانُ ودَقْيَانُ .
زكم : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : رجُلٌ مَزكُومٌ ، وقدْ أَزكَمهُ اللَّهُ ونحو ذلك قال الأصمعي : وقال : لا يقالُ : أَنْتَ أَزْكَمُ منه ، وكذلك كل ما جاء على فُعِلَ فهو مفعولٌ ، لا يقالُ : ما أَزْهاك ، وأما أَجَنَّكَ ، وما أَزْكَمَكَ .
( اللحياني ) : زَكَم بنُطفته : رَمَى بها ، وفلان ألأمُ زُكْمَةٍ .
وقال ابنُ الأعرابي : زَكَمَتْ بِهِ أمُّه إذا ولدته سُرُحاً .
 ( قلت ) : الزُّكام : مأخوذٌ مِن الزَّكْم والزَّكْبِ وهو الملءُ .
يقال : زُكِمَ فلانٌ ومُلِىَء بمعنىً واحدٍ .
زمك : ( الحرَّاني عن ابن السِّكيت ) : الزِّمِكي والزِّمَّجي مقصوران : أَصلُ ذَنبِ الطائر .
وقال الليث : يسمى الذَّنَبُ نفسُهُ إِذا قصَّ : زِمِكّى .
وقال ابن الأعرابي : زحمت القِرْبةَ ، وزَمَكْتُها إِذا مَلأَتَهَا .
( قلت ) : ومنه يقالُ : ازْمَأَكَّ فلانٌ يَزْمِئكُّ إِذا اشتدَّ غضبه .
وقال ابن الأعرابي : زَمكْتُ فلاناً على فلانٍ وزَمَجْته إِذا حَرَّشْتَه حتى اشتدَّ عليه غضبُه .
كمز : قال الليث : الكُمْزَةُ والجُمْزةُ : الكُتْلُة مِن التَّمْرِ وغيره .
ويقالُ للكُثْبة مِن الرمْل والتُّرَاب : كُمْزةٌ وقُمزَةٌ ، وجمعها : كُمَزٌ ، وقُمَزٌ .
وقال أَبو تُراب قال عرام : هذه قُمْزةٌ مِن تمرٍ وكُمْزَةٌ وهي الفِدْرَةُ كجُثْمانِ القَطَا أَو أكثر قليلا ، والجميعُ : كُمَزٌ وقُمزٌ .
ويقال : فلانٌ مِن قَمَزِ الناس ، ومِن قَزَمهمْ ، أَيْ مِنْ رُذَالهمْ .

### Türkçe

ك ز م
**كزم** ، **كمز** ، **زكم** ، **زمك** : kullanımdadır.

**كزم** : Leys dedi: **الكَزَمُ**: burunda çirkin bir kısalık, ve parmaklarda şiddetli bir kısalık; dersin ki: **أَنفٌ أَكْزَمُ** (kısa burunlu bir burun), ve **يدٌ كَزْماءُ** (kısa parmaklı bir el). Ve **الكَزُومُ** dişli develerden: ağzında yaşlılıktan dolayı bir diş kalmamış olan; ona mahsus bir niteleme olarak, deve (erkek) dışında.
Ve dedi: denilir: “Kim **كَزُوماً** bir dişi deve satın alır?”
( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الكَزُومُ**: dişi develerden yaşlı olan.
Ve denilir: **كَزَمَ** falan kimse **يكْزِمُ** **كَزْماً**; ağzını sıkıp sustuğu zaman. Eğer ağzını yemekten dolayı sıkarsa denilir: **أَزَمَ** **يأْزِمُ**.
Ve Avn b. Abdullah bir adamı vasfetti de dedi: “Hayırda taşkınlık edilirse **كَزَمَ**.”
Ve denilir: **كزَمَ** sert şeyi **كَزْماً**; onu şiddetli bir ısırışla ısırdığı zaman.
Ve Araplar cimri adama derler: **أَكْزَمُ اليد**.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: **الكَزَم** ve **القَزَم**’dan Allah’a sığınırdı. Ve **الكَزمُ**: yemenin şiddeti; senin “Falan kimse şeyi ağzıyla **كَزْماً** **كَزَمَ** etti” sözünden; onu kırdığı zaman. İsim: **الكَزَمُ**.
Ve denildi: **الكَزَمُ**: cimriliktir; denilir: o **أكْزَمُ البَنَانِ**: onun kısasıdır.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَزَمُ**: adamın iyiliği ve sadakayı istemesi de bir dinara ve bir dirheme güç yetirememesidir.
Sahr el-Hüzelî dedi:
بها يَدَعُ القُرُّ البَنَانَ مُكَزَّماً
وَكانَ أَسِيلاً قَبْلَهَا لَم يُكَزَّمِ
**مُكَزَّمٌ**: büzülmüş. Ve **رجُلٌ أكْزَمُ الأنْفِ**: onun kısası.
Ve ( **النوادر** )’de: “Yemekten **أكْزَمْتُ** ettim, ve **أَقْهمتُ** ve **أَزْهمتُ**”; ondan çokça yediği zaman, öyle ki ona dönmeyi iştah etmez. Ve adam: **كَزْمانُ** ve **زَهمان** ve **فَهْمَانُ** ve **دَقْيَانُ**.

**زكم** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): **رجُلٌ مَزكُومٌ**; ve “Allah onu **أَزكَمهُ** etti” ve bunun benzeri. Asmaî dedi: ve dedi: “Denilmez: ‘Sen ondan daha **أَزْكَمُ**sün.’” Ve yine **فُعِلَ** vezninde gelen her şey “mef‘ûl”dür. Denilmez: “Ne kadar **أَزْهاك**!”; ama “**أَجَنَّكَ**” ve “Ne kadar **أَزْكَمَكَ**!”
( Lihyânî ): **زَكَم** nutfesini: onunla attı. Ve falan kimse: “en aşağılık **زُكْمَة**.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: Annesi onu **زَكَمَتْ بِهِ**; onu gevşek (sarkık) olarak doğurduğu zaman.
( Dedim ): **الزُّكام**: **الزَّكْم** ve **الزَّكْب**’den alınmıştır; o da doldurmadır.
Denilir: falan kimse **زُكِمَ** oldu ve dolduruldu; tek bir mânâ ile.

**زمك** : ( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ): **الزِّمِكي** ve **الزِّمَّجي** kısaltılmıştır: kuşun kuyruğunun aslı (kökü).
Leys dedi: Kuyruğun kendisi, kesildiği zaman: **زِمِكّى** diye adlandırılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Tulumu **زحمت** ettim ve onu **زَمَكْتُ**; onu doldurduğum zaman.
( Dedim ): Bundan denilir: falan kimse **ازْمَأَكَّ** eder, **يَزْمِئكُّ**; öfkesi şiddetlendiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Falanı falana karşı **زَمكْتُ** ettim ve onu **زَمَجْته**; onu kışkırttığım zaman, ta ki ona karşı öfkesi şiddetlensin.

**كمز** : Leys dedi: **الكُمْزَةُ** ve **الجُمْزةُ**: hurmadan ve başkasından bir yığın.
Ve kuma ve toprağa ait bir tümseğe denilir: **كُمْزةٌ** ve **قُمزَةٌ**; çoğulu: **كُمَزٌ** ve **قُمَزٌ**.
Ebû Turâb dedi; Arrâm dedi: Bu, hurmadan bir **قُمْزةٌ** ve bir **كُمْزَةٌ**’dir; o, bir parça (kütle)dir; **جُثْمانِ القَطَا** gibi yahut biraz daha fazla. Ve hepsi: **كُمَزٌ** ve **قُمزٌ**.
Ve denilir: falan kimse, insanların **قَمَز**’ındandır ve onların **قَزَم**’ındandır; yani onların aşağılıklarındandır.
