# زمل (ز-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

İnsanın sırtı ile taşıdığı yük demektir

- Harfler: ز - م - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُزَّمِّلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%85%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8F.md) | الْمُتَفَعِّلُ | Bürünen | 1 | 1 | [73:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/ayet/73:1.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md), [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md), [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yükü tek seferde sırtlamak, bünyeyi bir örtü veya elbise içine bütünüyle sarıp sarmalamak |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin getirdiği sarsıcı ağırlığı ve içsel ürpertiden doğan sığınma ihtiyacını bünyede toplayarak taşımak |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıyıcı öznenin dış dünyadan geri çekilerek güç toplaması ve ardından gelen kalkış emrine hazır hale gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir giyinme veya uyku örtünmesi sayıp vahyin getirdiği ontolojik ağırlığı ve yükümlülük boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زم | Bir şeyi sıkarak tutma, bağlama, dizginleme ve sınırlandırıp bir araya getirme; nitekim [زمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B1.md) kökünde topluluğun bir araya sıkışması, [زمهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%87%D8%B1.md) kökünde şiddetli soğuğun bünyeyi büzüştürüp sıkması bu toplayıcı baskıyı gösterir. | ل | Toplanıp bağlanan kütleyi bir yük halinde sırtlamaya, taşımaya ve bu bağlı durumu bünye üzerinde sürekli kılmaya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Dış dünyadan gelen etkileri sınırlayan, kişiyi çevreden yalıtarak kendi içine doğru ayıran sınır çekme hareketi |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Bünyeyi saran, kuşatan ve içsel bir dalgalanma ya da sarsıntı oluşturan yoğunluk |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dağınık unsurları bir hedefe yöneltme, yükü taşıyıcı bünyeye bağlayarak sevk etme kudreti |
| زمل | Kesici alet, su ve bağlama imgelerinin birleşimi | Dış dünyadan yalıtılan bünyenin (ز), içine girdiği yoğun ve sarsıcı ağırlığı (م) bir örtü ve sorumluluk halinde sırtlayıp hedefine taşımak üzere bağlaması (ل) hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yükü bütünüyle yüklenip taşımak (ازدمل الشيء), kervanda eşya ve azık taşıyan yüklük deve (الزاملة), devenin yük ağırlığından veya canlılığından bir yanına hafifçe aksayarak/eğilerek hızlanması ve elbisesine sıkıca bürünmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Uhayha b. el-Cülâh bir dizesinde sorumluluktan kaçan, bir işe çağrıldığında korkup elbisesine bürünen zayıf kimseyi yererken bu kökü kullanmıştır: لا وأبيك ما يغني غنائي / من الفتيان زميل كسول |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme bir beytinde yük altında ses çıkaran ve hızla yol alan binek hareketini şöyle tasvir eder: راحت يقحمها ذو أزمل وسقت / له الفرائش والسلب القياديد |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwānu Uhayha b. el-Cülâh.

### Sami etimolojik katman

Arapça زمل kökü, merkezi Sami dillerinde somut yük taşıma, bohçalama, bürünme ve ses çıkarma katmanlarıyla temsil edilen bir semantik alana aittir. Kökün birincil çekirdeği olan زم unsuru, Sami dillerinde büzme, bağlama, dizginleme (Aramice ve İbranice z-m-m / z-m-r bağlamı) hareketini içerir. Üçüncü ses olan lamin eklenmesiyle Arapçada türeyen gövde, İbranicede sepet veya bohça taşıma araçlarını niteleyen ve sonradan Arapçaya da geçen zembil (Aramice zabbīlā, Akadca zabālu / yük taşımak eylemiyle bağlantılı paralellikler) semantik havzasıyla kavramsal olarak örtüşür. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi iki koldan ilerlemiştir: Biri yükün tek seferde bünyeye alınması ve giysiye sarınılması, diğeri ise bu yükün hareketi sırasında çıkan karışık uğultu veya binek adımıdır. Erken dönem Arap bedevi yaşamında kervan yükünü taşıyan deveye zâmile denmesi, kökün ilk andan itibaren taşıma ve koruyucu sarınma merkezinde geliştiğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Taşıma ve bürünme ikiliği | Ağır yükü bütünüyle yüklenmek ve elbiseye dolanmak kökün en eski bedevi tabakasını oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca ve Aramice taşıma/bohça kökleri | Akadca yük taşımak anlamına gelen zabālu ve Aramice zabbīlā ile kavramsal bağ taşır; bünyeyi bağlayıp yükleme matrisiyle uyumludur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir ses denkliği tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زمل | Anlamlı | Bürünmek ve yüklenmek | Bir örtüye sarılmak, yükü sırtlayıp tek seferde kaldırmak ve taşımak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Düzeltmek ve fal oku | Okları yontup düzeltmek, pay ayırmak; nitekim fal oklarına ezlâm denir | Kur'an'da geçer; biçimlendirme ve ayırma yönü vardır. |
| مزل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| [ملز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%B2.md) | Anlamlı | Sıyrılmak ve kayıp kurtulmak | Bir şeyin elden veya bulunduğu yerden hızla kayıp çıkması, kurtulması | Kur'an'da geçmez; tutmanın zıddı bir gevşeme hareketidir. |
| [لزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Ayrılmamak ve bağlanmak | Bir şeye sımsıkı yapışmak, ayrılmayacak biçimde borç veya görev haline gelmek | Kur'an'da geçer; bağlayıcılık bakımından hedef kökle akrabadır. |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Anlamlı | Dürtmek ve ayıplamak | Kaş göz işaretiyle veya sözle birini arkasından kınamak, yaralamak | Kur'an'da geçer; yönelip dokunma anlamı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زمل | Merkez | Yüklenme ve bürünme | Hem içsel bir sarsıntıdan ötürü örtüye sığınmayı hem de ağır bir misyon yükünü sırtlamayı aynı anda ifade eder. | Bünyenin bütünüyle sarılması ve yükün altına girilmesidir. |
| [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Örtünme ve dinlenme | [دثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AB%D8%B1.md) daha çok dışsal soğuktan veya uyku amacıyla üst örtüye (disâr) bürünmeyi anlatır; زمل gibi doğrudan ağır yük taşımayı içermez. | Üst giysiye bürünme halidir. |
| [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yük taşıma | [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) genel anlamda ağırlık kaldırmayı ifade ederken, زمل yükü bünyeye sarıp sarmalayarak bütünüyle yüklenmeyi ve sığınmayı içerir. | Genel yük taşıma eylemidir. |
| [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Sarmalama ve dolama | [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) nesnenin kat kat sarılmasını ve birbirine dolanmasını öne çıkarır; زمل kökündeki taşıyıcı özne olma ve içsel sarsıntı vurgusu onda bulunmaz. | Katlayarak sarma hareketidir. |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soyunma ve açılma | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) örtüyü, giysiyi veya kabuğu üzerinden bütünüyle çıkarıp çıplak ve savunmasız bırakmayı ifade eder. | Bürünmenin ve yüklenmenin tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زمل | Yüklenmek ve örtüye sarılmak | Hem fiziksel olarak bürünmeyi hem de bir ağırlığın altına girip taşımayı kapsar. | Kesin |
| Latince | involvere, onerare | Sarmak, örtmek; yüklemek | Involvere sarmalama ve bürüme yönünü, onerare ise yüklenme ve ağırlık altına girme boyutunu verir; ikisini tek kökte birleştiremez. | Güçlü |
| İngilizce | to enfold, to mantle, to shoulder a burden | Bürünmek, sarmalanmak; yük sırtlanmak | Enfold veya mantle örtünme yönünü karşılar; shoulder yükü taşımayı anlatır fakat iki anlamı aynı kelime içinde mezcetmez. | Güçlü |
| Almanca | sich einhüllen, aufbürden | Bürünmek, sarınmak; yüklenmek | Einhüllen bedeni bir örtü içine çekmeyi anlatır, aufbürden sorumluluk yükünü ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | s'envelopper, endosser | Bürünmek; yüklenmek ve üstlenmek | S'envelopper örtünmeyi, endosser ise sorumluluk veya giysiyi sırtına almayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمُزَّمِّلُ | Vahyin sarsıntısıyla örtüsüne sarınan ve nübüvvet yükünü yüklenen | Hitap ve vazifelendirme bağlamı; ilk vahiy tecrübesinin ardından gelen sarsıntıyı örtüye bürünerek karşılayan ve gece kıyamıyla bu yükü taşımaya hazırlanan nebiye hitap (Müzzemmil [73:1](https://lisan.digital/tr/ayet/73:1.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin ontolojik mahiyeti ve nebi psikolojisi | Vahyin nüzul anında nebi üzerinde yarattığı ağırlık, sarsıntı ve beşeri tabiatın bu ilahi hitabı taşırken yaşadığı fiziksel ve ruhsal dönüşüm. | Vahyin ağırlığı altında ezilmeyip onu taşıyacak manevi kapasiteyi inşa etme. |
| Fıkıh | Gece ibadeti ve mükellefiyet | Müzzemmil suresi bağlamında gece namazının (kıyâmü'l-leyl) farziyeti, miktarı ve sonradan hafifletilmesi (nesh) tartışmaları. | Sorumluluğu taşıyabilmek için vaktin bir kısmını hazırlık ve ibadete ayırma yükümlülüğü. |
| Tefsir | Hitabın üslubu ve taltif | Hitabın bir kınama (tevbih) mı yoksa ilahi bir yakınlık ve şefkat (mülatafe/teltif) ifadesi mi olduğu meselesi. | Nebinin o anki tabii halinden hareketle onu daha yüce bir göreve çağıran müşfik hitap. |
| Hadis | İlk vahiy tecrübesi | İlk vahiy geldikten sonra Hz. Peygamber'in evine dönüp "beni örtün, beni örtün" (zemmilûnî زمّلوني) demesi ve vahiy sarsıntısının bedene etkisi. | Korku, ürperti ve ilahi hitabın ağırlığı karşısında bedeni sarıp sükûnet bulma arayışı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet misyonu | Ağır sözü (kavlen sakîlâ) sırtlanma hazırlığı | Arınma ve güç toplama | İlahi mesajı taşımak için öznenin gece vakti içe çekilerek kendini inşa etmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Ağır hakikatlerin yüklenilmesi | İlim ve tahkik zahmeti | Zihni odaklama | İlmi derinliğin getirdiği sarsıcı hakikatleri taşımak için dağınıklıktan sıyrılıp odaklanma disiplinidir. | Güçlü |
| Siyasi | Önderlik ve toplumsal sorumluluk | Kriz anında sorumluluk üstlenme | Toparlanma ve sevk etme | Liderin kriz veya kaos karşısında paniklemeden önce kendi dengesini bulup sonra toplumu yönetme vazifesini yüklenmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve emanet taşıma | Üretim araçlarının ve yükün nakli | Lojistik ve taşıyıcılık | Kökün bedevi hayatındaki temel karşılığı olan zâmile (yük devesi), toplumun ihtiyaç duyduğu temel metayı taşıyan altyapı işlevidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerji depolama ve sönümleme | Dışarıdan gelen büyük bir darbe veya enerji dalgasının, sitemin dağılmaması için bir sönümleyici katmanla sarılarak potansiyel enerjiye dönüştürülmesi hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travma sonrası toparlanma ve rol üstlenme | Bireyin sarsıcı bir toplumsal veya psikolojik olay karşısında kendi kabuğuna çekilerek ego bütünlüğünü koruması ve ardından yeni bir misyonla sahaya çıkması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca fiziksel bir battaniyeye sarılıp yatan ve pasif bir halde uyuyan kişinin sıradan eylemi olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | زمل kökü, taşınması güç olan ağır bir vahyin ve peygamberlik görevinin eşiğinde, bedenin ve ruhun sükûnete kavuşturularak o büyük yüke hazır hale getirilmesi sürecini anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Suredeki çağrıyı sıradan bir tembellikten uyandırma zannedip, gece kıyamının o ağır sözü taşıyacak zihni ve manevi altyapıyı kuran kurucu fonksiyonunu kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an vahyinin insan psikolojisi ve bedeni üzerindeki ezici, dönüştürücü ağırlığını gösteren en temel eşik kavramlardan biridir; vahyin pasif bir metin değil, bizzat taşınan bir yük olduğunu açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nübüvvetin başlangıcı, vahyin nüzul anındaki ağırlığı, gece ibadeti ve tebliğ sorumluluğunun inşasını konu edinen ayetlerde (özellikle Müzzemmil suresi başı) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberliğin zahmetsiz, salt bir makamdan ibaret olduğu vehmini yıkar; vahyin bir kavl-i sakîl (ağır bir söz) olduğunu ve bu sözün ancak bürünme, toparlanma ve gece disipliniyle taşınabileceğini öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir binek hayvanının sırtına taşınacak tüm yükü tek seferde sarmalayıp bağlamak ve kişinin sarsıntı veya üşüme anında üst giysisine sıkıca bürünmesi.
- Soyut anlam: Dış dünyadan gelen ezici bir hitap veya sorumluluk karşısında benliğin içe çekilerek kendini korumaya alması ve bu toparlanmayı büyük bir misyonu taşımak üzere kuvvete dönüştürmesi.
- Sistematik karşılık: Dağılma riski taşıyan bir sistemin, dış bir kabukla sarılarak sınırlandırılması, içerideki basıncın dengelenmesi ve sistemin yeni bir yüke mukavemet gösterecek hale getirilmesi.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{\quad F \quad} S_{\text{wrap}} \xrightarrow{\quad \int_0^T \Psi \, dt \quad} L \ge F$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S_0$ başlangıç durumundaki özneyi, $F$ dışarıdan gelen sarsıcı etkiyi ve vahiy yükünü temsil eder. İlk aşamada özne bu etki karşısında sarmalanarak kendi içine çekilir ($S_{\text{wrap}}$). İkinci aşamada belirli bir zaman dilimi boyunca ($T$, gece kıyamı) gerçekleştirilen içsel inşa ve toparlanma süreci ($\Psi$) sayesinde sistem, gelen etkiyi ve sorumluluğu bütünüyle sırtlayıp taşıyacak kapasiteye ($L$) ulaşır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Müzzemmil 73:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/ayet/73:1.md) — الْمُزَّمِّلُ

يَاأَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ

Meal (IK): Ey örtüsüne bürünen;

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

İnsanın sırtı ile taşıdığı yük demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام والميم معهما
ز ل م، ز م ل، ل ز م، ل م ز مستعملات
زلم:
الزُّلَمُ، والزَّلَمُ، وجمعه: أزلام، وهي القِداح التي لا ريش لها، كانت العرب تَسْتَقْسِمُ بها عند الأمور إذا همّ بها أحدهم، مكتوبٌ عليها: افْعَلْ لا تَفْعَلْ، قال:
فرمى فأخطأه وجال كأنّه		زَلَم على الأماعز مِنْعَبُ
أي: سريعٌ، والزَّلَمَةُ تكون للمِعْزَى متعلّقة في حلوقها كالقُرْط، فإذا كانت في الأُذُن فهي زَنَمة والنَّعْتُ: أَزْلَم وأَزْنَم والأنثى: زَلمْاء وزَنْماء.
والأَزْلَم الجَذَعُ: الدَّهْرُ الشّديدُ، قال:
يا بِشْرُ لو لم أكنْ منكم بمنزِلةٍ		ألقى عليّ يديه الأَزْلَمُ الجَذَعُ
زمل:
الدّابّة تَزْمُل في عَدْوها ومشيها زَمالاً، إذا رأيتها تَتَحامَلُ على يَدَيْها بَغْياً ونشاطا، قال:
تَراهُ في إحْدَى اليَدَيْن زامِلا
والزّاملةُ: العبير يُحْمَل عليه الطّعامُ والمتاعُ. والزَّمِيلُ: الرَّدِيفُ على البّعير والدّابّة هكذا يتكلّم به العرب.
والازْدِمال: احتمال الشّيء كلّه بمرّةٍ واحدةٍ.
والتَّرمّل: التّلفّف بالثّياب، ومنه قوله جلّ وعزّ: "يا أيُّها المُزَّمِّل"، أي: المُتَزَمِّل، فأدغم التّاء في الزّاي.
والزُّمَّيْل: الرَّذْلُ من الرّجال والزُّمَّيْلَةُ والزُّمّال أيضاص وكلّه قيل.
والأَزْمَلُ: الصَّوْتُ، والجميعُ: الأَزامل.
لزم:
اللّزوم: معروف، والفعل: لَزِمَ يَلْزَمُ، والفاعل: لازم، والمفعول: ملزم، ولازَمَ لِزاماً، وقوله تعالى: "فسوف يكون لِزاما"، قيل: هو يوم القيامة، وقيل: يوم بدر.
والمِلْزَم: خَشَبتانِ مشدودةٌ أو ساطُهما بحديدةٍ، تكون مع الصّياقلة والأبّارين يُجْعلَ في طرفها قُنّاحة فيلزم ما فيها لزماً شديداً.
لمز:
اللَّمْزُ، كالغمز في الوجه تَلْمِزُه بفيك بكلام خفّي، وقوله تعالى: "ومنهم من يَلْمِزُك في الصّدقات"، أي: يُحَرِّك شفتيه بالطّلب.
ورجل لُمَزة: يعيبك في وَجْهك لا من خَلْفك، وهو من اللَّمْز. ورجلٌ هُمَزة: يعيبك من خلفك.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **اللام** ve **الميم** onlarla birlikte
ز ل م، ز م ل، ل ز م، ل م ز kullanılagelenlerdir.

زلم:
**الزُّلَمُ** ve **الزَّلَمُ**; çoğulu: **أزلام**; bunlar, tüyü olmayan ok çubuklarıdır; Araplar, birinin bir işe niyetlendiği zaman işlerde onunla paylaştırma/kur’a çekme yaparlardı; üzerinde “yap” “yapma” yazılıdır. Dedi ki:
فَرَمى فأخطأه وجال كأنّه		**زَلَم** على الأماعز مِنْعَبُ
Yani: hızlıdır. **الزَّلَمَةُ**, keçi için olur; boğazlarında küpe gibi asılıdır; eğer kulakta olursa o **زَنَمة**’dir; niteleme: **أَزْلَم** ve **أَزْنَم**; dişisi: **زَلمْاء** ve **زَنْماء**.
**الأَزْلَم الجَذَعُ**: şiddetli zaman/çağdır. Dedi ki:
يا بِشْرُ لو لم أكنْ منكم بمنزِلةٍ		ألقى عليّ يديه **الأَزْلَمُ الجَذَعُ**

زمل:
Binek hayvanı, koşusunda ve yürüyüşünde **زَمالاً** **تَزْمُل** eder; onu, istek ve canlılıkla iki ön ayağı üzerine yüklenir hâlde gördüğün zaman. Dedi ki:
تَراهُ في إحْدَى اليَدَيْن زامِلا
**الزّاملةُ**: üzerine yiyecek ve eşya yüklenen deve. **الزَّمِيلُ**: deve ve binek üzerinde artçı/binen; Araplar bununla böyle konuşur.
**الازْدِمال**: bir şeyi bütünüyle bir defada yüklenme.
**والتَّرمّل**: elbiselere bürünme; ondan, celîl ve azîz olanın sözü: “يا أيُّها **المُزَّمِّل**”; yani: **المُتَزَمِّل**; böylece **التّاء**’yı **الزّاي**’a idgam etti.
**والزُّمَّيْل**: erkeklerin aşağılık olanı; **والزُّمَّيْلَةُ** ve **والزُّمّال** da; hepsi söylenmiştir.
**والأَزْمَلُ**: sestir; hepsi: **الأَزامل**.

لزم:
**اللّزوم**: bilinen (şey)dir. Fiil: **لَزِمَ يَلْزَمُ**; fail: **لازم**; mef’ul: **ملزم**. **ولاَزَمَ لِزاماً**. Yüce Allah’ın sözü: “فسوف يكون **لِزاما**”; denildi ki: o kıyamet günüdür; ve denildi ki: Bedir günüdür.
**والمِلْزَم**: iki tahta; ikisinin ortası bir demirle sıkıca bağlanmıştır; cilacılar ve iğneleyicilerle birlikte olur; ucuna bir **قُنّاحة** yapılır; böylece içindekini şiddetli bir yapışma ile yapıştırır.

لمز:
**اللَّمْزُ**: yüzdeki **الغمز** gibidir; onu, ağzınla gizli bir sözle **تَلْمِزُه** edersin. Yüce Allah’ın sözü: “ومنهم من **يَلْمِزُك** في الصّدقات”; yani: istemekle dudaklarını hareket ettirir.
**ورجل لُمَزة**: yüzünde seni ayıplar, arkandan değil; o, **اللَّمْز**’dendir. **ورجلٌ هُمَزة**: arkandan seni ayıplar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأزْمَلُ: الصوتُ. ويقال: أخذتُ الشيء بأَزْمَلِهِ، أي كلِّه ويقال: عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. أبو عمرو: الأُزْمولَةُ بالضم: المصوِّت من الوعول وغيرها. وقال يصف وَعِلاً مسِنَّاً:
عَوْداً أَحَمَّ القَرا أُزْمولَةً وَقِلا		على تُراثِ أبيه يتبع القُذَفا
ويقال: هو إزْمَوْلٌ وإزْمَوْلَةٌ. والزُمَّلُ، والزُمَّيْلُ، والزُمَّالُ بمعنىً، وهو الجبانُ الضعيف. قال أُحَيْحَةُ:
فَلا وَأَبيكَ ما يُغْني غَنائيمن الفتيان زُمَّيْلٌ كسولُ
والزُمَّيْلَةُ: الضعيفةُ. والزامِلَةُ: بعيرٌ يَستظهِر به الرجل، يحمل متاعه وطعامَه عليه. والمُزامَلَةُ: المعادَلةُ على البعير. وزَمَّلَهُ في ثوبه، أي لفَّه. وتَزَمَّلَ بثيابه، أي تدثَّر. وازْدَمَلَهُ، أي احتمله. والزَميلُ: الرديف.

##### Türkçe

**الأزْمَلُ**: ses. Ve denilir: “Şeyi **بأَزْمَلِهِ** aldım”, yani onun tamamını. Ve denilir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**, yani çok (olan). Ebû Amr: **الأُزْمولَةُ** (ötre ile): dağ keçileri ve başkalarından ses çıkaran. Ve yaşlı bir dağ keçisini vasfederek dedi ki:
عَوْداً أَحَمَّ القَرا أُزْمولَةً وَقِلا		على تُراثِ أبيه يتبع القُذَفا

Ve denilir: o **إزْمَوْلٌ** ve **إزْمَوْلَةٌ**dur. Ve **الزُمَّلُ** ve **الزُمَّيْلُ** ve **الزُمَّالُ** bir mânâdadır; o, korkak zayıftır. Uhayha dedi ki:
فَلا وَأَبيكَ ما يُغْني غَنائيمن الفتيان زُمَّيْلٌ كسولُ

Ve **الزُمَّيْلَةُ**: zayıf (dişi). Ve **الزامِلَةُ**: kişinin onunla sırtını dayadığı bir deve; eşyasını ve yiyeceğini onun üzerine yükler. Ve **المُزامَلَةُ**: deve üzerinde dengeleme. Ve onu elbisesinin içinde **زَمَّلَهُ**, yani onu sardı. Ve elbiseleriyle **تَزَمَّلَ**, yani büründü. Ve onu **ازْدَمَلَهُ**, yani onu yüklendi. Ve **الزَميلُ**: terkide oturan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ل م
زلم ، زمل ، لزم ، لمز ، ملز : مستعملة .
زلم : قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) ، أما الاستقسام فقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب القاف ، وأمَّا الأَزْلام : فهي قِداحٌ كانت لقُريش في الجاهليّة ، مكتوبٌ على بعضِها الأمْر ، وعلى بعضها النَّهي : اِفعَلْ ولا تَفْعَل ، قد زُلِّمَتْ وسُوِّيتْ ووُضِعتْ في الكعبة يقوم لها سَدَنَةُ البيت ، فإذا أراد رجلٌ سَفَراً أَو نِكاحاً أَتَى السادِقَ فقال له : أخرِجْ لي زَلَماً ، فيُخْرِجه ويَنظُر إليه ، فإن خَرَج قِدْحُ الأمْر مَضَى على ما عَزَم ، وإن خَرجَ قِدْح النَّهي قَعَد عمَّا أراده . وربّما كان مع زَلَمان وضعَهما في قِرَابه ، فإذا أراد الاستقسام أخرَجَ أحَدَهما .
وقال الحطيئةُ يمدَح أبا موسى الأشعريّ :
لا يَزْجُرُ الطَّيرُ إن مَرّت به سُنُحاً
ولا يُفيض على قِسْمٍ بأَزْلامِ
وقال طَرَفة :
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً
فَأَتَى أَغواهُما زُلَمُهْ
والاقتسامُ والاستقسامُ : أن يميلَ بين شيئين أَيَفْعل أو لا يَفْعَل ، ويقال : مَرَّ بنا فلان يَزْلم زَلَماناً ويَحذِمُ حَذَماناً .
وقال ابن شُميل : ازْدَلم فلانٌ رأس فلان ، أي : قَطَعه ، وزَلَم اللَّهُ أنفَه .
وقال ابن السّكيت : هو العبد زُلماً وزُلْمَه ، أي : قَدُّه قَدُّ العَبد ، ويقال للرجُل إذا كان خفيف الهيئة ، وللمرأَة الّتي ليست بطويلة : رجُلٌ مُزلَّم ، وامرأَةٌ مزلَّمة . ويقال : قِدْحٌ مُزَلَّم ، وقِدْح زَليم : إذا طُرّ وأجيد صنْعَتُه . وعَصاً مزَلَّمة . وما أَحْسنَ ما زَلَّمَ سَهْمَه ، وقال ذو الرُّمَّة :
كأَرْحاءِ رَقْطٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ
أي : أخذَت المَناقرُ من حُروفها وسَوَّتها . وأَزلامُ البَقَر : قوائمُها ، قيل لها أَزْلام
لِلَطَافتها ، شُبِّهتْ بأزلام القِداح .
أخبرني بذلك المنذريُّ عن الحرّاني عن الثوريّ ، وأنشد :
تَزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ
وقال ابن الأعرابي : شبَّهها بأَزلام القِداح ، واحدها زَلَم ، وهو القِدْح المَبْرِيّ .
وقال الأخفش : واحد الأزْلام زُلَم وزَلَم وأَنشَد :
باتَ يقاسِيها غلامٌ كالزُّلَمْ
ويقال زلمت الحوض فهي مزلوم : إذا ملأته .
وقال : حابية كالثَّغب المزلوم .
وقال الليث : الزَّلَمةُ : تكون للمِعزى في حُلوقها متعلقة كالقُرْطِ ، وإذا كانت في الأذُن فهي زَنَمة ، والنعت أَزْلَم وأزْنَم ، والأنثى زَلْماء وزَنْماء .
وقال أبو عمرو : الأزْلام : الوِبَار ، واحدها زَلم ، وقال قحيف :
يبيتُ مع الأزلامِ في رأسِ حالقٍ
ويَرْتَادُ ما لم تَحترزه المخَاوفُ
أبو عبيد عن الكسائي : هو العبد زَنْمة وزُنْمَة ، أو زَلْمة وزُلْمَة .
وقال الأصمعي : المزلَّم : الرجل القصير .
وقال ابن الأعرابيّ : المزلَّمُ والمزنَّمُ : الصغير الجُثة .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : الأزلَمُ : الجَذَعُ : هو الدَّهر ، يقال : لا آتيه الأزْلَمَ الجَذَع ، أي : لا آتيه أبداً . ومعناه : أن الدَّهر باق عَلَى حاله لا يتغيَّر على طول أيامه ، فهو أبداً جَذَع لا يُسِنّ .
وقال اللّحياني : أوْدَى به الأزْلَمُ ، الجذَعُ ، والأزْنَمُ : الجذع ، أي : أهلكه الدَّهْر .
أبو زيد : غلامٌ مزلَّم : إذا كان سَيء الغِذَاء ، ويقال للوعل مُزَلّم ، وقال الشاعر :
لو كان حَيٌّ ناجياً لنجا
من يومِه المُزَلَّمُ الأعْصَمْ
وقال يعقوب في قوله : كأنها ربابيح تنزو أو فرارٌ مُزلم .
قال : الربابيح والقرد العظام ، واحدها رُبَّاح . والمزلم : القصير الزلم .
وقال أبو زيد : المزلَّمُ : السيء الغذاء .
أبو زيد : ازْلأَمَّ القوم ازْلِئْماماً : إذا ارتَحلوا . وقال العجاج :
واحتملوا الأمور فازْلأمُّوا
يقال للرجل إذا نهض فانتصب : ازْلأَمَّ . وازلأمّ النهارُ : إذا ارتفع .
لزم : قال الليث : اللُّزوم معروف ، والفِعل لَزِم يَلزم ، والفاعل لازم ، والمفعولُ به ملزوم . والمِلزَمُ : خُشَيْبَتَان قد شدَّ أوساطهما بحديدةٍ تكون مع الصَّياقلة والأبَّارِين تُجعل في طرفه قُنَّاحة ، فيلزم ما فيهما لزوماً شديداً .
قال أبو إسحاق في قول الله تعالى : ( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) :
جاء في التفسير عن الجماعة أنه عنى به يومَ بدر ، جاء أنه لوزم بين القتلى لزاماً ، قال : وتأويله : فسوف يكون تكذيبُكم لزاماً يلزمكم ، فلا تُعْطَوْنَ التَّوبة ، وتلزمكم به العقوبة ، فيدخل في هذا يومَ بَدْر وغيره مما يلزمهم من العذاب .
وقال أَبو عُبَيدة : ( لِزَاماً ( فَيْصَلاً وهو قريب مما قلنا ، قال الهُذَليّ :
فإِما يَنْجُوَا من حَتْفِ أَرْضٍ
فقد لقيَا حُتُوفهما لِزامَا
وتأويلُ هذا : أن الحتْف إذا كان مقدَّراً فهو لازم ، إن نجا من حَتْفِ مكانٍ آخر لزاماً .
قال : ومن قرأ : ( لَزاماً ) فهو على مصدر لَزِم لَزاماً .
وقال الفرّاء : يقال : لأضربنَّك ضربةً تكون لَزام يا هذا ، كما يقال : دَرَاك ونظَارِ . أبو العباس عن ابن الأعرابي . اللَّزْمُ : فَصْلُ الشيءِ من قوله : ( كان لزاما ) ( طه : 129 ) أي : فَيْصَلاً .
وقال غيرُه : هو من اللُّزوم وشَرٌّ لازِب ولازم : دائم . ولازم جاريته : إذا عانقها ملازمة .
لمز : قال الليث : اللَّمْزُ ، كالغَمْز في الوجه تَلمِزُه بفيك بكلام خَفِي .
قال : وقولُه تعالى : ( وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ ) ( التوبة : 58 ) ، أي : يُحرِّك شفَتَيْه : ورجلٌ لُمَزةٌ : يَعيبك في وَجْهك . ورجلٌ هُمزةٌ يَعيبك بالغَيْب .
وقال الزّجّاج : الهُمَزة اللُّمَزة الذي يَغتاب الناسَ ويغضُّهُم ، وكذلك قال ابن السكيت ، ولم يفرق بينهما . وكذلك قال الفراء .
قلتُ : والأصلُ في الهَمْز واللّمْزِ : الدَّفْعُ .
قال الكسائيّ : يقال : هَمَزْتُه ولَمَزْتُه ولَهَزْتُه : إذا دفعتَه .
سلمة عن الفرَّاء : الهَمْزُ واللَّمْزُ والمَرْزُ واللَّقْسُ والتِّقْسُ : العَيْب .
وقال اللّحياني : اللَّمَّاز والغَماز : النَّمام .
ملز : ابن السكيت : ما كدت أَتملّص من فلان وما كِدْت أتمَلَّزُ من فلان ، أي : ما كِدْت أتخَلّص منه . وكذلك ما كدتُ أتَفَصَّى واحد .
أبو زيد : تملَّز فلانٌ تمَلُّزاً ، وتمَلَّس تمَلُّساً من الأمر : إِذا خَرَج منه .
وقال أبو تُراب : امَّلَزَ من الأَمْرِ ، وامَّلَس : إذا انفَلَت ، وقد مَلّزْتُه ومَلَّسْتُه : إذا فعلت به ذلك .
زمل : قال اللّيث : الدابةُ تَزْمُل في مِشيَتها وعَدْوِها زِمالاً : إذا رأيتَها تَتحامل على يَدَيْها بَغْياً ونَشاطاً ، وأَنشَد :
تَراهُ في إحدَى اليَدَيْن زامِلاَ
أبو عبيد : الزّاملُ : من حُمُر الوحش ، الذي كأنّه يَطْلَع من نَشاطه .
وقال الليث : الزّاملةُ الذي يُحمَل عليه الطعامُ والمتاع .
قال : والزَّميلُ : الرَّديف على البعير ، والرَّدِيف على الدابة ، يتكلّم به العرب .
وقال طرفة :
فطوْراً به خلف الزميل وتارة
أراد بالزميل : الرديف .
أبو زيد : خرج فلانٌ وخَلّف أَزْمَلةً .
وخَرَج بأَزْمَلَةٍ : إذا خرج بأهلِه وإِبِله وغنِمه ولم يُخلِّف من مالِه شيئاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للإبل : اللَّطِيمةُ ، والعِيرُ ، والزَّوْمَلة . قال : والزَّوْمَلة واللَّطِيمة : ما كان عليها أحمالُها ، والعِيرُ : ما كان عليه حِمل أو لم يكن ؛ وأَنشَد :
نَسَّى غُلامَيْكِ طِلابَ العِشْقِ
زَوْملةٌ ذات عَباءٍ بُرْقِ
وقال الليث : الازدِمالُ : احتمالُ الشيء كلِّه بمَرّة واحدة .
وقال أبو بكر : ازْدَمل فلان الحمل إذا حمله . والزّمل عند العرب الحمل . وازدمل افتعل منه ، أصله ازتمله ، فلما جاءت التاء بعد الزاي قلبت دالاً .
وقال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( ) ( المزمل : 1 ، 2 ) ، أصلُه المتَزمِّل ، والتاء تُدغَم في الزّاء لقُربِها منها ، يقال : تَزمَّل فلانٌ : إذا تلفَّفَ بثيابِه ، وكلُّ شيء لُفِّف فقد زُمِّل .
قلتُ : ويقال لِلفافة الرّاوية : زِمال ، وجمعُه زَمُل ، وثلاثةُ أَزمِلة . ورجلٌ زُمّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ : إذا كان ضعيفاً فَسْلاً ، وهو الزَّمِل أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الأَزمَلُ : الصَّوت ، وجمعُه الأَزامل .
قال : وقال أبو عَمْرو : الأزْمُولَة من الأَوعال المصوِّت .
وقال أبو الهيثم : الأزْمُولة من الأوْعَال : الّذي إذا عدا زَمَل في أَحَد شِقّيه ، من زَمَلَت الدابة : إذا فَعلتْ ذلك . وقال لبيد :
لاحِقُ الْبطْنِ إذا يَعْدو زَمَلْ
سلمة عن الفراء : فرشٌ أُزمولة أو قال : إزْمَولة : إذا تشمرَ في عدْوه وأسرع . ويقال للوعل أيضاً : أزمولة ، من سرعته ، وقال ابن مقبل :
عَوداً أحَمّ القَرا أزمولةً وقلاً
على تراث أبيه يتبع القُذَفَا
وقال : والقُذَف : القُحَم والمهالك . يريد المفاوز . وقيل : أراد قُذَف الجبال وهو أجود .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : خلَّف فلان أَزْملة من عيال وزملة وقرة من عيال ، ورعلة من عيال .
ورأيت فيما قرىء على محمد بن حبيب : وخرج فلان وخلف أزملة ، يعني أهله وماله . قال أبو عمرو : والإزميل : الشديد .
والإِزْمِيلُ : شَفْرةُ الحذّاء ، ورَجُلٌ إزْمِيل : شديدُ الأكل ، شُبّه بالشَّفْرة ، وقال طَرَفة :
تَقُدُّ أَجْواز الفَلاة كما
قُدَّ بإزْمِيل المعينِ حَوَرا
والحَور : أديمٌ أحمَر .
ابن دريد : زَمَلْتُ الرجلَ على البعير فهو زَمِيل ومَزْمول : إذا أَرْدَفْتَه . وزامَلْتُه : عادَلْته .
والزّاملة : بعيرٌ يَستَظهِر به الرجلُ يَحمِل عليه متاعَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للرجُل العالِم بالأمر : هو ابن زَوْمَلَتِها ، أي : عالِمُها ، قال : وابنُ زَوْمَلَة أيضاً : ابن الأمَة .
وقال أبو زيد : الزُّمْلَةُ : الرُّفْقة . وأَنشَد :
لَم يمْرِها حالبٌ يوماً ولا نُتِجتْ
سَقباً ولا ساقَها في زُمْلة حادِي
النضرُ : الزوملة مثل الرُّفقة .

##### Türkçe

ز ل م
**زلم** ، **زمل** ، **لزم** ، **لمز** ، **ملز** : kullanımdadır.

**زلم** : Yüce ve aziz olan Allah’ın sözü: ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) ; أما **الاستقسام** فقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب **القاف** , ve أما **الأَزْلام** : onlar, câhiliyyede Kureyş’in olan **قِداح**’dır; bazısının üzerine emir, bazısının üzerine nehiy yazılmıştır: **اِفعَلْ** ve **لا تَفْعَل**; **زُلِّمَتْ** ve **سُوِّيتْ** edilmiş ve Kâbe’ye konulmuştu; ona evin hizmetkârları (**سَدَنَةُ البيت**) bakardı. Bir adam bir sefer yahut bir nikâh istediğinde **السادِق**’a gelir ve ona: “Bana bir **زَلَماً** çıkar” derdi; o da onu çıkarır ve ona bakardı; eğer emir oku (**قِدْحُ الأمْر**) çıkarsa, azmettiği şeye giderdi; eğer nehiy oku (**قِدْح النَّهي**) çıkarsa, istediği şeyden oturur (vazgeçerdi). Bazen onunla birlikte iki **زَلَمان** olur, onları sadağına koyardı; **الاستقسام** istediğinde ikisinden birini çıkarırdı.

Ve **الحطيئةُ** Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’yi överek dedi:
لا يَزْجُرُ الطَّيرُ إن مَرّت به سُنُحاً
ولا يُفيض على قِسْمٍ بأَزْلامِ

Ve **طَرَفة** dedi:
أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً
فَأَتَى أَغواهُما زُلَمُهْ

Ve **الاقتسامُ** ve **الاستقسامُ** : iki şey arasında meyletmektir: yapacak mı yoksa yapmayacak mı. Ve denir: Falanca bize uğradı, iki **زَلَماناً** **يَزْلم** eder ve iki **حَذَماناً** **يَحذِم** eder.

Ve İbn Şümeyl dedi: Falanca, falancanın başını **ازْدَلم** etti; yani: onu kesti; ve Allah onun burnunu **زَلَم** etti.

Ve İbn es-Sikkît dedi: O, köle gibi **زُلماً** ve **زُلْمَه**’dir; yani: boyu kölenin boyudur. Ve adam için, heyeti hafif olduğunda; ve uzun olmayan kadın için: **رَجُلٌ مُزلَّم** ve **امرأَةٌ مزلَّمة** denir. Ve denir: **قِدْحٌ مُزَلَّم** ve **قِدْح زَليم**: eğer yontulmuş (**طُرّ**) ve yapımı güzel yapılmışsa. Ve **عَصاً مزَلَّمة**. Ve onun okunu (**سَهْمَه**) ne güzel **زَلَّمَ** etti! Ve Zü’r-Rumme dedi:
كأَرْحاءِ رَقْطٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ

Yani: **المَناقرُ** onun çıkıntılarından (**حُروفها**) aldı ve onu düzeltti. Ve sığırın **أَزلامُ**’ı: ayaklarıdır; incelikleri sebebiyle onlara **أَزْلام** denildi; **قِداح**’ın **أزلام**’ına benzetildi.

Bunu bana Münzirî, Harrânî’den, o da Sevrî’den haber verdi; ve şu beyti okudu:
تَزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه
كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Onu **قِداح**’ın **أَزلام**’ına benzetti; onun teki **زَلَم**’dır; o da yontulmuş ok (**القِدْح المَبْرِيّ**)dur.

Ve Ahfeş dedi: **الأزْلام**’ın teki **زُلَم** ve **زَلَم**’dır; ve şu beyti okudu:
باتَ يقاسِيها غلامٌ كالزُّلَمْ

Ve denir: **زلمت الحوض**; o da **مزلوم**’dur: eğer onu doldurduysan.

Ve dedi: **حابية** , **الثَّغب المزلوم** gibi.

Ve Leys dedi: **الزَّلَمةُ** : keçide (**المِعزى**) boğazlarında küpe gibi asılı bulunan şeydir; eğer kulakta ise o **زَنَمة**’dir; sıfat **أَزْلَم** ve **أزْنَم**’dır; dişisi **زَلْماء** ve **زَنْماء**’dır.

Ve Ebû Amr dedi: **الأزْلام** : **الوِبَار**’dır; onun teki **زَلم**’dır. Ve Kuhayf dedi:
يبيتُ مع الأزلامِ في رأسِ حالقٍ
ويَرْتَادُ ما لم تَحترزه المخَاوفُ

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: O, köle gibi **زَنْمة** ve **زُنْمَة**’dir; yahut **زَلْمة** ve **زُلْمَة**.

Ve Asma‘î dedi: **المزلَّم** : kısa adamdır.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المزلَّمُ** ve **المزنَّمُ** : küçük cüsselidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **الأزلَمُ** : **الجَذَعُ**’dır: o, **الدَّهر**’dir; denir: “Ona **الأزْلَمَ الجَذَع** gelmem”; yani: ona asla gelmem. Bunun manası: **الدَّهر** hâli üzere bâkidir, günlerinin uzunluğu boyunca değişmez; o, daima **جَذَع**’dır, yaşlanmaz (**لا يُسِنّ**).

Ve Lihyânî dedi: Onu **الأزْلَمُ** , **الجذَعُ** helâk etti; ve **الأزْنَمُ** : **الجذع**’dır; yani: onu **الدَّهْر** helâk etti.

Ebû Zeyd: **غلامٌ مزلَّم**: eğer kötü beslenmişse (**سَيء الغِذَاء**). Ve dağ keçisine (**الوعل**) **مُزَلّم** denir. Ve şair dedi:
لو كان حَيٌّ ناجياً لنجا
من يومِه المُزَلَّمُ الأعْصَمْ

Ve Ya‘kūb, şu sözünde: “Sanki o, sıçrayan **ربابيح** yahut kısa (**مُزلم**) bir kaçıştır” dedi.
Dedi: **الربابيح** büyük maymunlardır (**القرد العظام**); onun teki **رُبَّاح**’tır. Ve **المزلم** : kısa **الزلم**’dir.

Ve Ebû Zeyd dedi: **المزلَّمُ** : kötü beslenmiş olandır.

Ebû Zeyd: **ازْلأَمَّ القوم ازْلِئْماماً** : eğer göç ettilerse. Ve A‘câc dedi:
واحتملوا الأمور فازْلأمُّوا

Adam için, kalkıp doğrulduğunda: **ازْلأَمَّ** denir. Ve gündüz **ازلأمّ** oldu: eğer yükseldiyse.

**لزم** : Leys dedi: **اللُّزوم** bilinir; fiil **لَزِم يَلزم**’dir; fâil **لازم**’dır; mef‘ûl bih **ملزوم**’dur. Ve **المِلزَمُ** : ortaları bir demirle bağlanmış iki küçük tahta parçasıdır; **الصَّياقلة** ve **الأبَّارِين** ile birlikte bulunur; ucuna bir **قُنَّاحة** yapılır; içindekini şiddetli bir yapışmayla (**لزوماً شديداً**) tutar.

Ebû İshâk, Allah’ın şu sözü hakkında: ( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) :
Tefsirde cemaatten geldi ki bununla Bedir gününü kastetti; geldi ki öldürülenler arasında bir **لزاماً** olarak **لوزم** edildi. Dedi: Bunun te’vili: “Tekzibiniz yakında bir **لزاماً** olacaktır; size yapışacaktır; size tevbe verilmeyecektir; onunla azap size yapışacaktır.” Böylece bunun içine Bedir günü ve onlara yapışan azaptan başkası da girer.

Ve Ebû Ubeyde dedi: ( **لِزَاماً** ) : **فَيْصَلاً**’dır; bu, dediğimiz şeye yakındır. Hüzeli dedi:
فإِما يَنْجُوَا من حَتْفِ أَرْضٍ
فقد لقيَا حُتُوفهما لِزامَا

Bunun te’vili: ölüm (**الحتْف**) takdir edilmişse o, lâzımdır; bir yerin ölümünden kurtulursa, başka bir yerin ölümünden **لزاماً** (lâzım olarak) (kurtulamaz).

Dedi: Kim ( **لَزاماً** ) okursa, o, **لَزِم**’in masdarı üzerinedir: **لَزاماً**.

Ferrâ dedi: Denir: “Sana öyle bir vuruş vuracağım ki **لَزام** olacak, ey bu”; tıpkı “**دَرَاك**” ve “**نظَارِ**” denildiği gibi. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّزْمُ** : şeyin ayrılmasıdır; şu sözünden: ( كان لزاما ) ( طه : 129 ) yani: **فَيْصَلاً**.

Ve başkası dedi: O, **اللُّزوم**’dandır; ve **شَرٌّ لازِب ولازم** : daimdir. Ve cariyesine **لازم** oldu: eğer onu sarıldıysa, bir yapışma ile (**ملازمة**) sarıldı.

**لمز** : Leys dedi: **اللَّمْزُ** , yüzdeki **الغَمْز** gibidir; onu ağzınla gizli sözle (**بكلام خَفِي**) **تَلمِزُه** edersin.

Dedi: Yüce Allah’ın sözü: ( وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ ) ( التوبة : 58 ) ; yani: iki dudağını oynatır. Ve **رجلٌ لُمَزةٌ** : yüzüne karşı seni ayıplar. Ve **رجلٌ هُمزةٌ** : gıyabında seni ayıplar.

Ve Zeccâc dedi: **الهُمَزة اللُّمَزة** , insanları çekiştiren (**يَغتاب**) ve onları küçülten (**يغضُّهُم**) kimsedir. İbn es-Sikkît de böyle dedi ve ikisi arasında ayırım yapmadı. Ferrâ da böyle dedi.

Dedim: **الهَمْز** ve **اللّمْز**’de asıl: itmedir (**الدَّفْع**).

Kisâî dedi: Denir: **هَمَزْتُه** ve **لَمَزْتُه** ve **لَهَزْتُه**: eğer onu ittiysen.

Seleme, Ferrâ’dan: **الهَمْزُ** ve **اللَّمْزُ** ve **المَرْزُ** ve **اللَّقْسُ** ve **التِّقْسُ** : ayıptır (**العَيْب**).

Ve Lihyânî dedi: **اللَّمَّاز** ve **الغَماز** : koğucudur (**النَّمام**).

**ملز** : İbn es-Sikkît: Falancadan kurtulmaya (**أَتملّص**) neredeyse güç yetiremedim ve falancadan **أتمَلَّزُ** etmeye neredeyse güç yetiremedim; yani: ondan sıyrılmaya (**أتخَلّص**) neredeyse güç yetiremedim. Ve “Neredeyse **أتَفَصَّى**” da böyledir.

Ebû Zeyd: Falanca işten **تملَّز** etti, **تمَلُّزاً**; ve **تمَلَّس** etti, **تمَلُّساً**: eğer ondan çıktıysa.

Ve Ebû Turâb dedi: İşten **امَّلَزَ** etti ve **امَّلَس** etti: eğer sıyrıldıysa (**انفَلَت**). Ve ben onu **مَلّزْتُه** ve **مَلَّسْتُه** ettim: eğer ona bunu yaptıysam.

**زمل** : Leys dedi: Binek hayvanı yürüyüşünde ve koşuşunda **زِمالاً** **تَزْمُل** eder: eğer onu, istek ve canlılıkla (**بَغْياً ونَشاطاً**) iki ön ayağı üzerine yüklenir halde görürsen. Ve şu beyti okudu:
تَراهُ في إحدَى اليَدَيْن زامِلاَ

Ebû Ubeyd: **الزّاملُ** : yaban eşeklerindendir; sanki canlılığından yükseliyor gibidir.

Ve Leys dedi: **الزّاملةُ** : üzerine yiyecek ve eşya yüklenen şeydir.

Dedi: Ve **الزَّميلُ** : deve üzerindeki artçı (**الرَّديف**)dır; ve binek üzerindeki artçı; Araplar bununla konuşur.

Ve Tarafe dedi:
فطوْراً به خلف الزميل وتارة

**الزميل** ile artçıyı kastetti.

Ebû Zeyd: Falanca çıktı ve bir **أَزْمَلةً** geride bıraktı.

Ve **بأَزْمَلَةٍ** ile çıktı: eğer ailesiyle, develeriyle ve koyunlarıyla çıktıysa ve malından hiçbir şey geride bırakmadıysa.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Develere **اللَّطِيمةُ** ve **العِيرُ** ve **الزَّوْمَلة** denir. Dedi: **الزَّوْمَلة** ve **اللَّطِيمة** : üzerlerinde yükleri bulunan şeydir; **العِيرُ** : üzerinde yük olan yahut olmayan şeydir. Ve şu beyti okudu:
نَسَّى غُلامَيْكِ طِلابَ العِشْقِ
زَوْملةٌ ذات عَباءٍ بُرْقِ

Ve Leys dedi: **الازدِمالُ** : şeyin tamamını bir defada yüklenmektir (**احتمالُ الشيء كلِّه بمَرّة واحدة**).

Ve Ebû Bekir dedi: Falanca yükü **ازْدَمل** etti: eğer onu taşıdıysa. Ve Araplar katında **الزّمل** yük demektir. Ve **ازدمل** ondan **افتعل** babındandır; aslı **ازتمله** idi; **التاء** **الزاي**’dan sonra gelince onu **دال**’a çevirdiler.

Ve Ebû İshâk, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ( ) ( المزمل : 1 ، 2 ) : aslı **المتَزمِّل**’dir; **التاء** , ona yakınlığından dolayı **الزّاء**’da idğam edilir; denir: Falanca **تَزمَّل** etti: eğer elbiselerine büründüyse; sarılan her şey (**لُفِّف**) **زُمِّل** edilmiştir.

Dedim: Ve su kırbasının sargısına (**لِلفافة الرّاوية**) **زِمال** denir; çoğulu **زَمُل**’dür; ve üçü **أَزمِلة**. Ve **رجلٌ زُمّالٌ** ve **زُمَّيْلة** ve **زِمْيَلٌّ** : eğer zayıf, gevşek (**ضعيفاً فَسْلاً**) ise; o, **الزَّمِل** de olur.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الأَزمَلُ** : sestir (**الصَّوت**); çoğulu **الأَزامل**’dir.

Dedi: Ve Ebû Amr dedi: **الأزْمُولَة** , ses çıkaran (**المصوِّت**) dağ keçilerindendir (**الأَوعال**).

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **الأزْمُولة** dağ keçilerindendir: koştuğunda iki yanından birinde **زَمَل** eden kimsedir; **زَمَلَت الدابة**’den: eğer bunu yaptıysa. Ve Lebîd dedi:
لاحِقُ الْبطْنِ إذا يَعْدو زَمَلْ

Seleme, Ferrâ’dan: **فرشٌ أُزمولة** yahut dedi: **إزْمَولة** : eğer koşusunda toparlanıp (**تشمر**) hızlandıysa. Ve dağ keçisine de **أزمولة** denir, süratinden dolayı. Ve İbn Mukbil dedi:
عَوداً أحَمّ القَرا أزمولةً وقلاً
على تراث أبيه يتبع القُذَفَا

Ve dedi: **القُذَف** : uçurumlar (**القُحَم**) ve helâk yerleridir (**المهالك**); çölleri (**المفاوز**) kasteder. Ve denildi: Dağların **قُذَف**’ını kastetti; bu daha iyidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: Falanca, bakmakla yükümlü olduğu kimselerden (**عيال**) bir **أَزْملة** ve bir **زملة** ve bir **قرة** ve bir **رعلة** geride bıraktı.

Ve Muhammed b. Habîb’e okunanda gördüm: Falanca çıktı ve bir **أزملة** geride bıraktı; yani ailesini ve malını. Ebû Amr dedi: Ve **الإزميل** : şiddetli olandır.

Ve **الإِزْمِيلُ** : ayakkabıcının bıçağıdır (**شَفْرةُ الحذّاء**). Ve **رَجُلٌ إزْمِيل** : yemeği şiddetli yiyendir; bıçağa benzetildi. Ve Tarafe dedi:
تَقُدُّ أَجْواز الفَلاة كما
قُدَّ بإزْمِيل المعينِ حَوَرا

Ve **الحَور** : kırmızı deri (**أديمٌ أحمَر**)dir.

İbn Düreyd: Adamı deveye **زَمَلْتُ** ettim; o da **زَمِيل** ve **مَزْمول** olur: eğer onu artçı bindirdiysem (**أَرْدَفْتَه**). Ve onunla **زامَلْتُه**: onu denkleştirdim (**عادَلْته**).

Ve **الزّاملة** : adamın, eşyasını üzerine yüklediği, onunla destek aldığı (**يَستَظهِر به**) devedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İşte âlim olan adama: “O, onun **زَوْمَلَتِها**’sının oğludur” denir; yani: onun âlimidir. Dedi: Ve **ابنُ زَوْمَلَة** da: cariyenin oğludur (**ابن الأمَة**).

Ve Ebû Zeyd dedi: **الزُّمْلَةُ** : yol arkadaşlığıdır (**الرُّفْقة**). Ve şu beyti okudu:
لَم يمْرِها حالبٌ يوماً ولا نُتِجتْ
سَقباً ولا ساقَها في زُمْلة حادِي

Nadr: **الزوملة** , **الرُّفقة** gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والميم وما يثلثهما)
(زمن) الزاء والميم والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على وَقتٍ من الوقت. من ذلك الزَّمان، وهو الحِين، قليلُهُ وكثيرُهُ. يقال زَمانٌ وزَمَن، والجمع أَزمانٌ وأزمنَة. قال الشَّاعر في الزّمن:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
ويقولون: "لقيتُهُ ذات الزُّمَيْن" يُراد بذلك تراخِي المُدّة. فأما الزّمانة التي تصِيب الإنسانَ فتُقْعِده، فالأصلُ فيها الضّاد، وهي الضَّمَانة. وقد كُتِبَتْ بقياسها في الضّاد.
(زمت) الزاء والميم والتاء ليس أصلاً؛ لأنَّ فيه كلمةً وهي من باب الإبدال. يقولون رجلٌ زَمِيت وزِمِّيت، أي سِكّيت. والزاء في هذا مبدلة من صاد، والأصل الصَّمْت.
(زمج) الزاء والميم والجيم ليس بشيء. ويقولون: الزُّمَّج: الطائر([3]). والزِّمِجَّى: أصل ذَنَب الطّائر. والأصل في هذا الكاف: زِمِكَّى. ويقال زَمَجْتُ السِّقاء: ملأتُهُ. وهذا مقلوبٌ، إنما هو جَزَمْتُهُ. وقد مضى ذِكرُه.
(زمح)([4]) الزاء والميم والحاء كلمةٌ واحدة. يقولون للرّجُل القَصير: زُمَّح.
(زمخ) الزاء والميم والخاء ليس بأصل. قال الخليل: الزامخ الشّامخ بأنفه. والأُنُوف الزُّمّخ: الطوال. وهذا إن كان صحيحاً فالأصل فيه الشين "شمخ".
(زمر) الزاء والميم والراء أصلان: أحدهما يدلُّ على قِلّة الشيء، والآخر جنسٌ من الأصوات.
فالأوّل الزَّمَر: قلّة الشِّعَْر. والزَّمِر: قليل الشَّعرْ. ويقال رجلٌ زَمِرُ المروءة، أي قليلها.
الأصل الآخر الزَّمْر والزِّمار: صوت النعامة. يقال زَمَرت تَزْمُر وتَزْمِر زِماراً.
وأما الزَّمَّارة التي جاءت في الحديث: "أنَّه نَهَى عن كسْب الزَّمَّارة" فقالوا: هي الزَّانية. فإنْ صحَّ هذا فلعل نَغْمتها شُبّهت بالزَّمْر. على أنهم قد قالوا إنما هي الرّمّازة: التي ترمِز بحاجبيها للرجال. وهذا أقرب.
(زمع) الزاء والميم والعين أصلٌ واحد يدلّ على الدُّون والقِلّة والذِّلّة.
من ذلك الزَّمَع، وهي التي تكون خَلف أظلاف الشّاء. وشبه بذلك رُذَال الناس. فأمّا قول الشمَّاخ:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
فالعِكرشة الأُنثى من الأرانب. والزَّمُوع: ذات الزَّمَعات. فهذا هذا الباب.
وأمّا قولهم في الزَّماع، وأزْمَع كذا، فهذا لـه وجهان: أحدهما أن يكون مقلوباً من عزم، والوجه الآخَر أن تكون الزاء [مبدلةً] من الجيم، كأنّهُ مِن إجماع القوم وإجماع الرأي.
ومن الباب قولهم للسّريع([6]) : زميع. وينشدون:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
قالوا: والزّميع الشجاع الذي يُزْمِع ثم لا ينثني، والجميع الزُّمَعاء. والمصدر الزَّمَاع. قال الكسائيّ: رجلٌ زَمِيع الرّأي، أي جيِّده. والأصلُ فيه ما ذكرتُهُ من القلب أو الإبدال.
وأمَّا الزَّمَع الذي يأخذُ الإنسانَ كالرِّعدة، فهو كلامٌ مسموع، ولا أدري ما صحَّتُهُ، ولعلَّهُ أن يكون من الشاذّ عن الأصل الذي أصَّلتُهُ.
(زمق) الزاء والميم والقاف ليس بشيء، وإن كانوا يقولون: زَمَقَ شَعَره، إذا نَتَفه. فإنْ صَحَّ فالأصل زَبقَ. وقد ذكر.
(زمك) الزاء والميم والكاف. ذكر ابنُ دريد وغيره أنَّ الزاء والميم والكاف تدلُّ على تداخُل الشيء بعضه في بعض. قال: ومنه اشتقاق الزِّمِكَّى، وهي مَنْبِت ذنَب الطائر.
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
 ---------------------
([1]) التغني: الاستغناء. والبيت للأعشى في ديوانه 22 واللسان (غنا) والمخصص ( 12: 276).
([2]) أنشده في اللسان (وحم). وقال: "والوحم: اسم الشيء المشتهى". وكذا أنشده في المخصص (1: 19)، قال: "يقول : ليلى هي التي تشتهيها نفسي". وهو للعجاج في ديوانه 58.
([3]) أي الطائر المعهود، وهو طائر دون العقاب يصاد به. وفي المجمل: "طائر".
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد (زمت)، ورددتها إلى هذا الترتيب وفقاً لنظام ابن فارس ولما ورد في المجمل.
([5]) جزء من بيت له ديوانه 61 واللسان (زمع)، وهو:
فما تنفك بين عويرضات *** تجر برأس عكرشة زموع
([6]) في الأصل (للسرمع) صوابه من المجمل واللسان.
([7]) البيت بتمامه كما في اللسان (زمع):
ودعا ببينهم غداة تحملوا  *** داع بعاجلة الفراق زميع
 ([8]) في الأصل: "أزملت"، صوابه من اللسان (13-331).
([9]) أنشده في المجمل (زمل).
([10]) المعادلة: أن يكون عديلاً له. وفي الأصل: "المعاملة". صوابها من المجمل واللسان.
([11]) قيده في اللسان بشفرة الحذّاء. وأنشد لعبدة بن الطبيب:
عيرانة ينتحي في الأرض منسمها *** كما انتحى في أديم الصرف إزميل

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** و**الميم** وما يثلثهما)
(**زمن**) **الزاء** ve **الميم** ve **النون** tek bir asıldır; vaktin bir vaktine delâlet eder. Bundan **الزَّمان**dır; o **الحِين**dir; azı da çoğu da. **زَمانٌ** ve **زَمَن** denir; çoğulu **أَزمانٌ** ve **أزمنَة**dir. Şair zaman hakkında dedi ki:
وكنتُ امرأً زَمَناً بالعرَاقِ *** عَفيف المُناخِ طويلَ التَّغَنّْ([1])وقال في الأزمان:
*أزمانَ لَيْلَى عامَ لَيْلَى وَحَمي([2])*
Derler: "Onu **ذات الزُّمَيْن** (zât ez-zümeyn) vakti gördüm"; bununla müddetin gevşekliği (uzaması) kastedilir. İnsana isabet edip onu oturtan **الزّمانة**ya gelince; bunun aslı **الضّاد**dadır; o da **الضَّمَانة**dır. Kıyasına göre **الضّاد**da yazılmıştır.

(**زمت**) **الزاء** ve **الميم** ve **التاء** asıl değildir; çünkü onda bir kelime vardır ve o, ibdâl بابındandır. Derler: **رجلٌ زَمِيت** ve **زِمِّيت**; yani **سِكّيت**. Bu hususta **الزاء**, **صاد**dan ibdâl edilmiştir; asıl **الصَّمْت**tir.

(**زمج**) **الزاء** ve **الميم** ve **الجيم** bir şey değildir. Derler: **الزُّمَّج**: kuş([3]). Ve **الزِّمِجَّى**: kuşun kuyruğunun kökü. Bunun aslında **الكاف** vardır: **زِمِكَّى**. Ve denir: **زَمَجْتُ السِّقاء**: onu doldurdum. Bu maklûbdur; ancak o **جَزَمْتُهُ**dur. Onun zikri geçti.

(**زمح**)([4]) **الزاء** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Kısa adama derler: **زُمَّح**.

(**زمخ**) **الزاء** ve **الميم** ve **الخاء** asıl değildir. Halîl dedi: **الزامخ** burnuyla yüksek (kibirli/dik) olandır. Ve **الأُنُوف الزُّمّخ**: uzun (burunlar). Bu sahih ise, onda asıl **الشين**dir: "**شمخ**".

(**زمر**) **الزاء** ve **الميم** ve **الراء** iki asıldır: birisi şeyin azlığına delâlet eder; diğeri seslerden bir cinstir.
Birincisi **الزَّمَر**: kılların azlığıdır. Ve **الزَّمِر**: kılı az olan. Ve denir: **رجلٌ زَمِرُ المروءة**; yani onun (mürüvvetinin) azı.
Diğer asıl **الزَّمْر** ve **الزِّمار**dır: devekuşunun sesi. Denir: **زَمَرت** **تَزْمُر** ve **تَزْمِر** **زِماراً**.
Hadiste gelen **الزَّمَّارة**ya gelince: "Şüphesiz o, **كسْب الزَّمَّارة**dan nehyetti" dedi; dediler ki: o **الزَّانية**dir. Bu sahih olursa, belki onun nağmesi **الزَّمْر**e benzetilmiştir. Şu da var ki onlar: ancak o **الرّمّازة**dır, yani kaşlarıyla erkeklere işaret eden, demişlerdir. Bu daha yakındır.

(**زمع**) **الزاء** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; aşağılık, azlık ve zillete delâlet eder.
Bundan **الزَّمَع**dır; o, koyunun tırnaklarının arkasında olan şeydir. Bununla insanların rezilleri benzetilmiştir. Şammâh’ın sözüne gelince:
* عكرِشَةٍ زَمُوعِ([5]) *
**العِكرشة** tavşanların dişisidir. Ve **الزَّمُوع**: **الزَّمَعات** sahibi olan. İşte bu, bu bâbdır.
**الزَّماع** hakkında ve **أزْمَع** şöyle-böyle (kıldı) sözlerine gelince; bunun iki vechi vardır: birisi, **عزم**den maklûb olmasıdır; diğer vech, **الزاء**ın **الجيم**den [ibdâl edilmiş] olmasıdır; sanki kavmin icmâından ve rey icmâından (**إجماع القوم** ve **إجماع الرأي**)dır.
Bâbdan, hızlı olana([6]) **زميع** demeleridir. Ve inşâd ederler:
* داعٍ بعاجلةِ الفِراقِ زَميعُ([7]) *
Dediler: ve **الزّميع**; sonra **يُزْمِع** edip sonra geri dönmeyen yiğittir; ve cem‘i **الزُّمَعاء**dır. Masdar **الزَّمَاع**dır. Kisâî dedi: **رجلٌ زَمِيع الرّأي**; yani onun iyisi. Aslı, zikrettiğim üzere kalb veya ibdâldendir.
İnsanı titreme gibi tutan **الزَّمَع**a gelince; bu işitilmiş bir sözdür; sahihliğini bilmiyorum; belki de, asıl kıldığım asıldan şâz olanlardandır.

(**زمق**) **الزاء** ve **الميم** ve **القاف** bir şey değildir; her ne kadar: **زَمَقَ شَعَره** derlerse de, yani onu yolduğunda. Sahih olursa, asıl **زَبقَ**tır. Zikredildi.

(**زمك**) **الزاء** ve **الميم** ve **الكاف**. İbn Düreyd ve başkaları zikretti ki **الزاء** ve **الميم** ve **الكاف**, şeyin bir kısmının bir kısmına girmesine delâlet eder. Dedi: bundan **الزِّمِكَّى**nın اشتقاقı vardır; o, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.

(**زمل**) **الزاء** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: birisi ağırlıklardan bir ağırlığı yüklenmeye delâlet eder; diğeri sestir.
Birincisi **الزَّامِلة**dir; o, adamın kendisiyle güç aldığı devedir; eşyasını onun üzerine yükler. Denir: **ازدَمَلْت**([8]) **الشّيءَ**; onu taşıdığında. Ve denir: **عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ**; yani çok. Bu da bâbdandır; sanki onlar yüklerin tümüdür; yüklenmezler ve kendilerine güç yetiremezler.
Bâbdan **الزُّمَّيل**dir; o, zayıf adamdır; bir iş onu sıkıştırdığında **تَزَمَّلَ** eder; yani elbiseleri onun üzerine kat kat yapar, ta ki sanki bir yük gibi olsun. Uhayha dedi:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])و**المُزَامَلة**: deve üzerinde **المعادلة**([10]).
Diğer asla gelince; o **الأزْمَلُ**dür; şairin sözünde sestir:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
Bu iki asıldan şâz olanlardan: **الإِزْمِيل**: **الشَّفْرَة**([11]). Ve ondan: şeyi **بأَزْمَلِه** ile aldım.

---------------------
([1]) **التغني**: **الاستغناء**.
([2]) **الوحم**: arzulanan şeyin adı.
([3]) Yani bilinen kuş; kartaldan aşağı bir kuştur; onunla avlanılır.
([4]) Bu madde asılda (**زمت**)ten sonra vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in nizamına ve **المجمل**de vârid olana uygun olarak bu tertibe döndürdüm.
([5]) Onun beytinden bir parçadır.
([6]) Asılda (**للسرمع**)dır; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dandır.
([7]) Beytin tamamı.
([8]) Asılda: "**أزملت**"; doğrusu **اللسان**dandır.
([9]) **المجمل**de inşâd etti.
([10]) **المعادلة**: ona denk (yoldaş) olmasıdır. Asılda: "**المعاملة**"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**dandır.
([11]) **اللسان**da onu ayakkabıcının bıçağıyla kayıtladı.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿يا أيها المزمل﴾ [المزمل/1]، أي: المتزمل في ثوبه، وذلك على سبيل الاستعارة، كناية عن المقصر والمتهاون بالأمر وتعريضا (لعل المؤلف ههنا قد تأثر بالمعتزلة، فقد قال الزمخشري: كان رسول الله نائما بالليل متزملا في قطيفة، فنبه ونودي بما يهجن إليه الحالة التي كان عليها من التزمل في قطيفة، واستعداده للاستثقال في النوم كما يفعل من لا يهمه أمر، ولا يعنيه شأن.
ورد عليه ابن المنير فقال: أما قوله: إن نداءه بذلك تهجين للحالة التي ذكر أنه كان عليها فخطأ وسوء أب، ومن اعتبر عادة خطاب الله تعالى له في الإكرام والاحترام علم بطلان ما تخيله الزمخشري، فقد قال العلماء:
إنه لم يخاطب باسمه نداء، وإن ذلك من خصائصه دون سائر الرسل، إكراما له وتشريفا، فأين نداؤه بصيغة مهجنة من ندائه باسمه؟! انظر: الكشاف، وبهامشه الانتصاف 4/151.
- وقال البرسوي: وفي خطابه بهذا الاسم - أي المزمل - فائدتان:
أحدهما: الملاطفة، فإن العرب إذا قصدت ملاطفة المخاطب وترك المعاتبة سموه باسم مشتق من حالته التي هو عليها، كقول النبي لعلي لما رآه نائما قد لصق بجنبه التراب: قم أبا تراب، إشعارا بأنه غير عاتب عليه وملاطفة له، وكذلك قوله عليه السلام لحذيفة: قم يا نومان، وكان نائما، فقول الله تعالى له: (يا أيها المزمل) تأنيس وملاطفة ليستشعر أنه غير عاتب.
والفائدة الثانية: التنبيه لكل متزمل راقد ليلة لينتبه إلى قيام الليل، وذكر الله فيه. راجع تفسير روح البيان 10/203) به، والزميل: الضعيف، قالت أم تأبط شرا:
(ليس بزميل شروب للقيل) (قالته في رثاء ابنها:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل
شروب للقيل *** رقود بالليل
انظر شرح أشعار الهذليين 2/846، واللسان: زمل والقيل: شرب نصف النهار)

##### Türkçe

- ﴿يا أيها المزمل﴾ [المزمل/1]، yani: elbisesi içinde **المتزمل** olan; ve bu, istiare yoluyla olup, işte kusur eden ve işte gevşek davranan kimseye kinaye ve (müellifin burada Mu‘tezile’den etkilenmiş olması umulur; çünkü Zemahşerî şöyle dedi: Resûlullah geceleyin bir kadife içinde **متزملا** olarak uyuyordu; sonra uyandırıldı ve içinde bulunduğu kadife içinde **التزمل** hâline ve uykuya ağır basmaya hazırlanışına çirkin görülecek şekilde nida olundu; tıpkı işi umursamayan ve bir hâl kendisini ilgilendirmeyen kimsenin yaptığı gibi.
İbnü’l-Münîr ona reddiye yaptı da şöyle dedi: Onun “bununla nida edilmesi, onun üzerinde bulunduğunu zikrettiği hâli çirkin göstermedir” sözü ise hatadır ve kötü edebdir; Allah Teâlâ’nın ona ikram ve ihtiramda hitap âdetini dikkate alan kimse, Zemahşerî’nin hayal ettiği şeyin bâtıl olduğunu bilir; zira âlimler demişlerdir:
O, adıyla nida edilerek hitap olunmamıştır; ve bu, diğer bütün resullerden ayrı olarak ona mahsus hususiyetlerdendir; ona ikram ve onu şereflendirmek içindir; öyleyse, onun adıyla nida edilmesinden, çirkinleştirici bir sigayla nida edilmesi nerededir?! Bak: **الكشاف**; ve onun kenarında **الانتصاف** 4/151.
- Bersavî dedi: Bu isimle hitabında - yani **المزمل** - iki fayda vardır:
Birincisi: yumuşak davranma; çünkü Araplar, muhataba yumuşak davranmayı ve azarlamayı terk etmeyi kastettiklerinde, onu, üzerinde bulunduğu hâlinden türemiş bir isimle adlandırırlar; Nebî’nin, Ali’yi, yanına toprak yapışmış olarak uyurken gördüğünde ona söylediği söz gibi: “Kalk, ey **أبا تراب**”; onun ona kızgın olmadığına işaret ve ona yumuşak davranmadır; yine onun - aleyhisselâm - Huzeyfe’ye sözü gibi: “Kalk, ey **نومان**”; hâlbuki o uyuyordu; Allah Teâlâ’nın ona sözü: (**يا أيها المزمل**) ünsiyet verme ve yumuşak davranmadır; onun, kendisine kızgın olunmadığını hissetmesi içindir.
İkinci fayda: geceleyin uyuyan her **متزمل** için, gece kalkışına ve onda Allah’ı zikretmeye uyanması için uyarıdır. **روح البيان** tefsirine 10/203 müracaat et) onunla; ve **الزميل**: zayıf (kimsedir); Ümmü Tee’abbata Şerran dedi:
(ليس بزميل شروب للقيل) (onu, oğluna mersiye olarak söyledi:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل
شروب للقيل *** رقود بالليل
Hüzellîlerin şiirleri şerhine bak: 2/846; ve **اللسان**: **زمل**; ve **القيل**: gündüzün yarısında içmektir)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز م ل
زملت القوس ولها أزمل‏:‏ صوت‏.‏
والسقاة يزملون ولهم زمل وهو الرجز وتزاملوا‏:‏ تراجزوا‏.‏
قال‏:‏ وسمعت ثقيفاً وهذيلاً يتزاملون ويسمّونه الزمل‏.‏
وتقول‏:‏ امـرأة أزملـة وعيالـات أزملـة‏:‏ جماعـة كثيـرة‏.‏
وزملـوه فـي ثيابـه ليعرق وتزمل هو‏:‏ تلفف فيها‏.‏
ورجل زمل وزميل وزميلة‏:‏ رذل جبان يتزمل في بيته لا ينهض للغزو ويكسل عن مساماة الأمور الجسام‏.‏
وزمل الشيء‏:‏ حمله ومنه الزاملة والزوامل التي يحمل عليهـا المتـاع وتقـول‏:‏ ركـب الراحلـة وحمـل علـى الزاملـة‏.‏
وزملـت الرجل على البعير وزاملته‏:‏ عادلته في المحمل‏.‏
وكنت زميله‏:‏ رديفه‏.‏
وقطعت الأديم بالإزميل وهو شفرة الحذاء‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ مـا نحـن إلا مـن الحملـة والـرواه وزوامل القلم والدواه‏.‏
وأ ت فارس العلم وأنا زميلك‏.‏

##### Türkçe

ز م ل
**زملت القوس ولها أزمل**: ses.
Ve sakalar **يزملون**; ve onların **زمل**’i vardır; o da recezdir. Ve **تزاملوا**: karşılıklı recez söylediler.
Dedi ki: Ve Sakîf’i ve Hüzeyl’i işittim; **يتزاملون**; ve ona **الزمل** adını veriyorlar.
Ve dersin: **امـرأة أزملـة** ve **عيالـات أزملـة**: çok bir topluluk.
Ve onu, terlesin diye, elbiseleri içinde **زملـوه**; ve o **تزمل**: onların içinde büründü.
Ve bir adam **زمل** ve **زميل** ve **زميلة**: aşağılık, korkak; evinde **يتزمل**; gazveye kalkışmaz ve büyük işlere girişmekten üşenir.
Ve **زمل الشيء**: onu taşıdı; ve ondan **الزاملة** ve **الزوامل**; üzerine eşya taşınanlar. Ve dersin: **ركـب الراحلـة** ve **حمـل علـى الزاملـة**.
Ve **زملـت الرجل على البعير** ve **زاملته**: mahmilde ona denk oldum.
Ve ben onun **زميله** idim: terkisine bineniydim.
Ve deriyi **بالإزميل** ile kestim; o, ayakkabıcının bıçağıdır.
Ve mecazdan: Biz ancak yük taşıyanlardan, rivayet edenlerden, kalemin **زوامل**’inden ve mürekkebin **الدواه**’sındanız.
Ve sen ilmin süvarisisin, ben de senin **زميلك**’inim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَمَلَ يَزْمِل ويَزْمُلُ زِمَالاً: عَدَا وأَسْرَعَ مُعْتَمِداً في أَحد شِقَّيْه رافعاً جنبه الآخر، وكأَنه يعتمد على رِجْل واحدة، وليس له بذلك تَمَكُّنُ المعتمِد على رجليه جميعاً. والزِّمَال: ظَلْع يصيب البعير. والزَّامِل من الدواب: الذي كأَنه يَظْلَع في سَيْره من نشاطه، زَمَلَ يَزْمُل زَمْلاً وزَمَالاً وزَمَلاناً، وهو الأَزْمَل؛ قال ذو الرمة:راحَتْ يُقَحِّمُها ذو أَزْمَلٍ، وُسِقَتْ
له الفَرائشُ والسُّلبُ القَيادِيدُ
والدابة تَزْمُل في مشيها وعَدْوِها زَمالاً إِذا رأَيتها تتحامل على يديها بَغْياً ونَشاطاً؛ وأَنشد:
تراه في إِحْدى اليَدَيْن زامِلا
الأَصمعي: الأَزْمَل الصوت، وجمعه الأَزامِل؛ ؤَنشد الأَخفش: تَضِبُّ لِثاتُ الخَيْل في حَجَراتها،
وتَسْمَع من تحت العَجاج لها آزْمَلا
يريد أَزْمَل، فحذف الهمزة كما قالوا وَيْلُمِّه. والأَزْمَل: كل صوت مختلط. والأَزْمَلُ: الصوت الذي يخرج من قُنْب الدابة، وهو وِعاء جُرْدانه، قال: ولا فعل له. وأَزْمَلةُ القِسِيِّ: رَنِينُها؛ قال:
وللقِسِيِّ أَهازِيجٌ وأَزْمَلةٌ،
حِسّ الجَنوب تَسوق الماء والبَرَدا
والأُزْمُولة والإِزْمَوْلة: المُصَوَّت من الوُعول وغيرها؛ قال ابن مقبل يصف وَعِلاً مُسِنًّا:
عَوْداً أَحَمَّ القَرا أُزْمُولةً وَقِلاً،
على تُراث أَبيه يَتْبَع القُذَفا
والأَصمعي يرويه: إِزْمَوْلة، وكذلك رواه سيبويه، وكذلك رواه الزبيدي في الأَبنية؛ والقُذَف: جمع قُذْفة مثل غُرْفة وغُرَف. ويقال: هو إِزْمَوْل وإِزْمَوْلة، بكسر الأَلف وفتح الميم؛ قال ابن جني: إِن قلت ما تقول في إِزْمَوْل أَمُلْحَق هو أَم غير مُلْحق، وفيه كما ترى مع الهمزة الزائدة الواوُ زائدة، قيل: هو مُلْحَق بباب جِرْدَحْلٍ، وذلك أَن الواو التي فيه ليست مَدًّا لأَنها مفتوح ما قبلها، فشابهت الأُصول بذلك فأُلْحِقت بها، والقول في إِدْرَوْنٍ كالقول في إِزمَوْلٍ، وهو مذكور في موضعه. وقال أَبو الهيثم: الأُزْمُولة من الأَوعال الذي إِذا عَدا زَمَل في أَحد شِقَّيه، من زَمَلَتِ الدابةُ إذا فَعَلَتْ ذلك؛ قال لبيد: فَهْوَ سَحَّاجٌ مُدِلٌّ سَنِقٌ،
لاحق البطن، إِذا يَعْدُو زَمَل
الفراء: فَرَسٌ أُزْمُولة أَو قال إِزْمَولة إِذا انشمر في عَدْوِه وأَسْرَع. ويقال للوَعِل أَيضاً أُزْمُولة في سرعته، وأَنشد بيت ابن مقبل أَيضاً، وفَسَّره فقال: القُذَفُ القُحَمُ والمَهالِكُ يريد المَفاوِز، وقيل: أَراد قُذَف الجبال، قال: وهو أَجود.
والزَّامِلة: البَعير الذي يُحْمَل عليه الطعامُ والمتاع. ابن سيده: الزَّامِلة الدابة التي يُحْمَل عليها من الإِبل وغيرها. والزَّوْمَلة واللَّطِيمة: العِيرُ التي عليها أَحمالها، فأَما العِيرُ فهي ما كان عليها أَحمالُها وما لم يكن، ويقال للإِبِل اللَّطِيمة والعِير والزَّوْمَلة؛ وقول بعض لُصوص العرب:
أَشْكُو إِلى الله صَبْري عن زَوامِلِهم،
وما أُلاقي، إِذا مَرُّوا، من الحَزَن
يجوز أَن يكون جمع زاملة.
والزِّمْلة، بالكسر: ما التفَّ من الجَبَّار والصَّوْرِ من الوَدِيِّ وما فات اليدَ من الفَسِيل؛ كُلُّه عن الهَجَري.
والزَّمِيل: الرَّدِيف على البعير الذي يُحْمَل عليه الطعام والمتاع، وقيل: الزَّمِيل الرَّدِيف على البعير، والرَّدِيف على الدابة يتكلم به العرب. وزَمَله يَزْمُله زَمْلاً: أَردفه وعادَلَه؛ وقيل: إِذا عَمِل الرجلان على بعيريهما فهُما زَمِيلانِ، فإِذا كانا بلا عمل فهما رَفِيقان. ابن دريد: زَمَلْتُ الرَّجلَ على البعير فهو زَمِيلٌ ومَزْمول إِذا أَردفته. والمُزامَلة: المُعادَلة على البعير، وزامَلْته: عادلته. وفي الحديث: أَنه مَشى على زَمِيل؛ الزَّمِيل: العَدِيل الذي حِمْلُه مع حِمْلك على البعير. وزامَلني: عادَلَني. والزَّمِيل أَيضاً: الرفيق في السفر الذي يعينك على أُمورك، وهو الرَّدِيف أَيضاً؛ ومنه قيل الأَزامِيل للقِسِيِّ، وهو جمع الأَزْمَل، وهو الصوت، والياء للإِشباع. وفي الحديث: للقِسِيّ أَزامِيل وغَمْغَمة، والغَمْغَمة: كلام غير بَيِّن.
والزامِلة: بعير يَسْتَظْهِر به الرجلُ يَحْمِل عليه متاعه وطعامه؛ قال ابن بري: وهَجا مَرْوانُ بنُ سليمان بن يحيى بن أَبي حَفْصة قوماً من رُواة الشِّعر فقال:
زَوامِل للأَشعار، لا عِلْم عندهم
بجَيِّدها إِلا كعِلْم الأَباعر
لعَمْرُك ما يَدْري البعيرُ، إِذا غدا
بأَوساقِه أَو راح، ما في الغَرائر
وفي حديث ابن رَواحَة: أَنه غزا معه ابن أَخيه على زامِلة؛ هو البعير الذي يُحْمَل عليه الطعام والمتاع كأَنَّها فاعِلة من الزَّمْل الحَمْلِ. وفي حديث أَسماء: كانت زِمالة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وزِمالة أَبي بكر واحدة أَي مَركوبهما وإِداوتُهما وما كان معهما في السفر. والزَّامِل من حُمُر الوحش: الذي كأَنه يَظْلَع من نَشاطه، وقيل: هو الذي يَزْمُل غيرَه أَي يَتْبَعه.
وزَمَّل الشيءَ: أَخفاه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
يُزَمِّلون حَنينَ الضِّغْن بَيْنَهُم،
والضِّغْن أَسْودُ، أَو في وَجْهه كَلَف
وزَمَّله في ثوبه أَي لَفَّه. والتَّزَمُّل: التلفُّف بالثوب، وقد تَزَمَّل بالثوب وبثيابه أَي تَدَثَّر، وزَمَّلْته به؛ قال امرؤ القيس: كأَنَّ أَباناً، في أَفانين وَدْقِه،
كبير أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّل
وأَراد مُزَمَّل فيه أَو به ثم حذف الجارِّ فارتفع الضمير فاستتر في اسم المفعول. وفي التنزيل العزيز: يا أَيُّها المُزَّمِّل؛ قال أَبو إِسحق: المُزَّمِّل أَصله المُتَزَمِّل والتاء تدغم في الزاي لقربها منها، يقال: تَزَمَّل فلان إِذا تَلَفَّف بثيابه. وكل شيء لُفِّف فقد زُمِّل. قال أَبو منصور: ويقال للِفافة الراوية زِمالٌ، وجمعه زُمُلٌ، وثلاثة أَزْمِلةٍ. ورجل زُمَّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ إِذا كان ضعيفاً فَسْلاً، وهو الزَّمِل أَيضاً. وفي حديث قَتْلى أُحُد: زَمَّلوهم بثيابهم أَي لُفُّوهم فيها، وفي حديث السقيفة: فإِذا رجل مُزَمَّل بين ظَهْرانَيْهم أَي مُغَطًّى مُدَثَّر، يعني سعد بن عُبَادة.
والزِّمْل: الكَسْلان. والزُّمَل والزُّمِّل والزُّمَّيْلُ والزُّمَيْلة والزُّمَّال: بمعنى الضعيف الجَبان الرَّذْل؛ قال أُحَيْحة: ولا وأَبيك ما يُغْني غَنائي،
من الفِتْيانِ، وَمَّيْلٌ كَسُولُ
وقالت أُمّ تأَبْط شَرًّا: واابناه واابن اللَّيْل، ليس بزُمَّيْل، شَرُوبٌ للقَيْل، يَضْرب بالذَّيْل، كمُقْرَب الخَيْل. والزُّمَّيْلة: الضعيفة. قال سيبويه: غَلَب على الزُّمَّل الجمع بالواو والنون لأَن مؤنثه مما تدخله الهاء. والزِّمْل: الحِمْل. وفي حديث أَبي الدرداء: لَئِن فَقَدْتموني لتَفْقِدُنَّ زِمْلاً عظيماً؛ الزَّمْل: الحِمْل، يريد حِمْلاً عظيماً من العلم؛ قال الخطابي: ورواه بعضهم زُمَّل، بالضم والتشديد، وهو خطأٌ.أَبو زيد: الزُّمْلة الرُّفْقة؛ وأَنشد:
لم يَمْرِها حالبٌ يوماً، ولا نُتِجَتْ
سَقْباً، ولا ساقَها في زُمْلةٍ حادي
النضر: الزَّوْمَلة مثل الرُّفْقة.
والإِزْمِيل: شَفْرة الحَذَّاء؛ قال عَبْدة بن الطبيب:
عَيْرانة يَنْتَحِي في الأَرض مَنْسِمُها،
كما انْتَحَى في أَدِيم الصِّرْف إِزْمِيلُ
ورجل إِزْمِيلٌ: شديد الأَكل، شبه بالشَّفْرة، قال طرفة:
تَقُدُّ أَجوازَ الفَلاة، كما
قُدَّ بإِزْمِيل المعين حَوَر
والحَوَر: أَديمٌ أَحمر، والإِزْمِيل: حديدة كالهلال تجعل في طرف رُمح لصيد بقر الوحش، وقيل: الإِزْمِيل المِطْرَقة. ورَجُلٌ إِزْمِيلٌ: شديد؛ قال:
ولا بِغُسّ عَنِيد الفُحْشِ إِزْمِيل
وأَخذ الشيء بزَمَلته وأَزْمَله وأَزْمُله وأَزْمَلته أَي بأَثاثه. وتَرَك زَمَلة وأَزْمَلة وأَزْمَلاً أَي عيالاً. ابن الأَعرابي: خَلَّف فلان أَزْمَلَة من عِيال؛ وأَنشد
نَسَّى غُلامَيْك طِلابَ العِشْق
زَوْمَلةٌ، ذات عَبَاء بُرْق
ويقال: عِيَالات أَزْمَلة أَي كثيرة. أَبو زيد: خرج فلان وخَلَّف أَزْمَلَة وخرج بأَزْمَلة إِذا خَرَج بأَهله وإِبله وغنمه ولم يُخَلِّف من ماله شيئاً. وأَخذ الشيء بأَزْمَله أَي كُلَّه.
وازْدَمل فلان الحِمْل إِذا حَمَله، والازْدِمال: احتمال الشيء كُلِّه بمَرَّة واحدة. وازْدَمَل الشيءَ: احتمله مَرَّة واحدة. والزِّمْل عند العرب: الحِمْل، وازْدَمل افتعل منه، أَصله ازْتَمله، فلما جاءت التاء بعد الزاي جعلت دالاً.
والزَّمَل: الرَّجَز؛ قال:
لا يُغْلب النازعُ ما دام الزَّمَل،
إِذا أَكَبَّ صامِتاً فقد حَمَل
يقول: ما دام يَرْجُز فهو قَوِيٌّ على السعي، فإِذا سكت ذهبت قوّته؛ قال ابن جني: هكذا رويناه عن أَبي عمرو الزَّمَل، بالزاي المعجمة، ورواه غيره الرَّمَل، بالراء أَيضاً غير معجمة، قال: ولكل واحد منهما صحة في طريق الاشتقاق، لأَن الزَّمَل الخِفَّة والسُّرْعة، وكذلك الرَّمَل بالراء أَيضاً، أَلا ترى أَنه يقال زَمَلَ يَزْمُل زِمالاً إِذا عَدَا وأَسرع معتمداً على أَحد شِقَّيه، كأَنه يعتمد على رجل واحدة، وليس له تمكن المعتمد على رِجْليه جميعاً.
والزِّمَال: مشي فيه ميل إِلى أَحد الشِّقَّين، وقيل: هو التحامل على اليدين نشاطاً؛ قال مُتَمَّم بن نُوَيْرة:
فَهْيَ زَلُوجٌ ويَعْدُو خَلْفَها رَبِدٌ
فيه زِمَالٌ، وفي أَرساغه جَرَدُ
ابن الأَعرابي: يقال للرجل العالم بالأَمر هو ابن زَوْمَلتها أَي عالِمُها. قال: وابن زَوْمَلة أَيضاً ابن الأَمَة. وزَامِل وزَمْلٌ وزُمَيْل: أَسماء، وقد قيل إِن زَمْلاً وزُمَيْلاً هو قاتل ابن دارة وإِنهما جميعاً اسمان له. وزُمَيْل بن أُمِّ دينار: من شعرائهم. وزَوْمَل: اسم رجل، وقيل اسم امرأَة أَيضاً. وزامِلٌ: فرس معاوية بن مِرْداس.

##### Türkçe

**زَمَلَ** **يَزْمِل** ve **يَزْمُلُ** **زِمَالاً**: koştu ve hızlandı; bir yanının birine dayanarak, öteki yanını kaldırarak; sanki tek bir ayağa dayanır; bununla, iki ayağının hepsine dayananın sağlamlığı ona yoktur. Ve **الزِّمَال**: deveye isabet eden bir topallıktır. Ve binek hayvanlarından **الزَّامِل**: yürüyüşünde, canlılığından dolayı sanki topallıyormuş gibi olan; **زَمَلَ** **يَزْمُل** **زَمْلاً** ve **زَمَالاً** ve **زَمَلاناً**; o, **الأَزْمَل**’dir; ذو الرمة dedi ki:
راحَتْ يُقَحِّمُها ذو أَزْمَلٍ، وُسِقَتْ
له الفَرائشُ والسُّلبُ القَيادِيدُ
Ve binek hayvanı yürüyüşünde ve koşuşunda **زَمالاً** **تَزْمُل**: onu, ellerine yüklenir hâlde, istek ve canlılıkla görürsen; ve şu beyit okundu:
تراه في إِحْدى اليَدَيْن زامِلا

الأَصمعي: **الأَزْمَل** sestir; çoğulu **الأَزامِل**’dir; ve الأَخفش şu beyti okudu:
تَضِبُّ لِثاتُ الخَيْل في حَجَراتها،
وتَسْمَع من تحت العَجاج لها آزْمَلا
**أَزْمَل** demek ister; hemzeyi düşürdü; onların **وَيْلُمِّه** dedikleri gibi. Ve **الأَزْمَل**: her karışık sestir. Ve **الأَزْمَلُ**: binek hayvanının **قُنْب**’undan çıkan sestir; o, onun **جُرْدانه**’sinin kabıdır; dedi ki: onun fiili yoktur. Ve **أَزْمَلةُ القِسِيِّ**: onların çınlamasıdır; dedi ki:
وللقِسِيِّ أَهازِيجٌ وأَزْمَلةٌ،
حِسّ الجَنوب تَسوق الماء والبَرَدا
Ve **الأُزْمُولة** ve **الإِزْمَوْلة**: dağ keçilerinden ve başkalarından ses çıkaran; ابن مقبل, yaşlı bir dağ keçisini vasfederek dedi ki:
عَوْداً أَحَمَّ القَرا أُزْمُولةً وَقِلاً،
على تُراث أَبيه يَتْبَع القُذَفا
Ve الأَصمعي onu **إِزْمَوْلة** diye rivayet eder; سيبويه de onu böyle rivayet etti; الزبيدي de **الأَبنية**’de onu böyle rivayet etti; ve **القُذَف**: **قُذْفة**’nin çoğuludur; **غُرْفة** ve **غُرَف** gibi. Ve denir ki: o, **إِزْمَوْل** ve **إِزْمَوْلة**’dir; elifi kesreli, mimi fethalı olarak; ابن جني dedi ki: “**إِزْمَوْل** hakkında ne dersin; ilhak edilmiş midir yoksa ilhak edilmemiş midir? Ve onda, gördüğün gibi, زائد hemze ile birlikte vav da زائدdir.” Denildi ki: o, **جِرْدَحْلٍ** babına ilhak edilmiştir; bu da, içindeki vavın med olmamasındandır; çünkü ondan önceki harf fethalıdır; böylece asıllara benzer oldu da onlara ilhak edildi. Ve **إِدْرَوْنٍ** hakkında söz, **إِزمَوْلٍ** hakkında söz gibidir; o, yerinde zikredilmiştir. Ve أَبو الهيثم dedi ki: **الأُزْمُولة** dağ keçilerindendir; koştuğu zaman yanının birinde **زَمَل** eder; **زَمَلَتِ الدابةُ** “bunu yaptı” denildiği vakit, ondan; لبيد dedi ki:
فَهْوَ سَحَّاجٌ مُدِلٌّ سَنِقٌ،
لاحق البطن، إِذا يَعْدُو زَمَل
الفراء: **فَرَسٌ أُزْمُولة** yahut **إِزْمَولة** dedi; koşuşunda toparlanıp hızlandığı zaman. Ve dağ keçisine de, süratinde, **أُزْمُولة** denir; ve ابن مقبل’in beytini de okudu; onu açıkladı ve dedi ki: **القُذَفُ** uçurumlar ve helâk yerleridir; **المَفاوِز**i kasteder; ve denildi ki: dağların **قُذَف**’ini kastetti; dedi ki: bu daha iyidir.

Ve **الزَّامِلة**: üzerine yiyecek ve eşya yüklenen devedir. ابن سيده: **الزَّامِلة** develerden ve başkalarından üzerine yük yüklenen binek hayvanıdır. Ve **الزَّوْمَلة** ile **اللَّطِيمة**: üzerinde yükleri bulunan kervan devesidir; **العِير** ise, üzerinde yükleri olan da, olmayan da için söylenendir; ve develere **اللَّطِيمة** ve **العِير** ve **الزَّوْمَلة** denir; ve Arap hırsızlarından birinin sözü:
أَشْكُو إِلى الله صَبْري عن زَوامِلِهم،
وما أُلاقي، إِذا مَرُّوا، من الحَزَن
**زاملة**’nin çoğulu olması caizdir.

Ve **الزِّمْلة**, kesre ile: vadiden **الجَبَّار** ve **الصَّوْر**dan sarılıp toplanan şey; ve fidanlardan elin erişemediği şey; hepsi الهَجَري’den.

Ve **الزَّمِيل**: üzerine yiyecek ve eşya yüklenen deve üzerindeki artçı; ve denildi ki: **الزَّمِيل** deve üzerindeki artçıdır; binek hayvanı üzerindeki artçı için Araplar bunu söyler. Ve **زَمَله** **يَزْمُله** **زَمْلاً**: onu artçı bindirdi ve ona denk yükledi; ve denildi ki: iki adam iki develeri üzerinde iş görürlerse ikisi **زَمِيلانِ**’dir; işsiz olurlarsa ikisi **رَفِيقان**’dır. ابن دريد: **زَمَلْتُ** adamı deve üzerine; o, **زَمِيلٌ** ve **مَزْمول** olur; onu artçı bindirdiğim zaman. Ve **المُزامَلة**: deve üzerinde denk yüklemedir; ve **زامَلْته**: ona denk oldum. Ve hadiste: onun **زَمِيل** üzerinde yürüdüğü; **الزَّمِيل**: yükü, deve üzerinde senin yükünle birlikte olan **العَدِيل**dir. Ve **زامَلني**: bana denk oldu. Ve **الزَّمِيل** ayrıca: yolculukta işlerinde sana yardım eden arkadaştır; o, artçı da olur; bundan dolayı, yaylara **الأَزامِيل** denildi; o, **الأَزْمَل**’in çoğuludur; o da sestir; ve **الياء** uzatma içindir. Ve hadiste: yaylar için **أَزامِيل** ve **غَمْغَمة** vardır; ve **الغَمْغَمة**: açık olmayan sözdür.

Ve **الزامِلة**: adamın, eşyasını ve yiyeceğini üzerine yüklediği, kendisiyle destek aldığı devedir; ابن بري dedi ki: مَرْوانُ بنُ سليمان بن يحيى بن أَبي حَفْصة, şiir rivayetçilerinden bir topluluğu hicvetti ve dedi ki:
زَوامِل للأَشعار، لا عِلْم عندهم
بجَيِّدها إِلا كعِلْم الأَباعر
لعَمْرُك ما يَدْري البعيرُ، إِذا غدا
بأَوساقِه أَو راح، ما في الغَرائر
Ve ابن رَواحَة hadisi: onunla birlikte, yeğeni bir **زامِلة** üzerinde gazaya çıktı; o, üzerine yiyecek ve eşya yüklenen devedir; sanki **الزَّمْل** yani yükten **فاعِلة**dir. Ve أَسماء hadisi: Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, **زِمالة**si ile Ebû Bekir’in **زِمالة**si bir idi; yani ikisinin biniti ve su kabı ve yolculukta yanlarında olan şey.

Ve yaban eşeklerinden **الزَّامِل**: canlılığından sanki topallıyormuş gibi olan; ve denildi ki: o, başkasını **يَزْمُل** edendir; yani onu takip eder.

Ve **زَمَّل** şeyi: onu gizledi; ابن الأَعرابي şu beyti okudu:
يُزَمِّلون حَنينَ الضِّغْن بَيْنَهُم،
والضِّغْن أَسْودُ، أَو في وَجْهه كَلَف
Ve onu elbisesinde **زَمَّله**: yani onu sardı. Ve **التَّزَمُّل**: elbiseye bürünmedir; ve elbiseye ve elbiseleriyle **تَزَمَّل** etti: yani örtündü; ve onu onunla **زَمَّلْته**; امرؤ القيس dedi ki:
كأَنَّ أَباناً، في أَفانين وَدْقِه،
كبير أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّل
Ve “onda yahut onunla **مُزَمَّل**”i kastetti; sonra cer harfini düşürdü; zamir yükseldi de ism-i mef‘ûlde gizlendi. Ve aziz tenzilde: **يا أَيُّها المُزَّمِّل**; أَبو إِسحق dedi ki: **المُزَّمِّل**’in aslı **المُتَزَمِّل**’dir; **التاء**, ona yakınlığından dolayı **الزاي** içinde idgam edilir; denir ki: falan **تَزَمَّل** etti; elbiselerine büründüğü zaman. Ve her şey sarılırsa, **زُمِّل** edilmiştir. أَبو منصور dedi ki: su kabının sargısına **زِمالٌ** denir; çoğulu **زُمُلٌ**dür; ve üç **أَزْمِلةٍ**. Ve bir adam **زُمَّالٌ** ve **زُمَّيْلة** ve **زِمْيَلٌّ**: zayıf, gevşek olduğu zaman; o, **الزَّمِل** de olur. Ve أُحُد şehitleri hadisi: onları elbiseleriyle **زَمَّلوهم**; yani onları onunla sardılar. Ve سقيفة hadisi: “derken, onların arasında **مُزَمَّل** bir adam”; yani örtülü, bürünmüş; سعد بن عُبَادة’yi kastediyor.

Ve **الزِّمْل**: tembeldir. Ve **الزُّمَل** ve **الزُّمِّل** ve **الزُّمَّيْلُ** ve **الزُّمَيْلة** ve **الزُّمَّال**: zayıf, korkak, aşağılık mânasındadır; أُحَيْحة dedi ki:
ولا وأَبيك ما يُغْني غَنائي،
من الفِتْيانِ، وَمَّيْلٌ كَسُولُ
Ve تأَبْط شَرًّا’nın annesi dedi ki: “Vay oğlum, vay gece oğlum; **زُمَّيْل** değildir; öğle uykusunu içen; kuyruğuyla vuran; atların **مُقْرَب**i gibi.” Ve **الزُّمَّيْلة**: zayıf kadındır. سيبويه dedi ki: **الزُّمَّل**de çoğul, vav ve nûn ile galip geldi; çünkü müennesi, içine **الهاء** girenlerdendir. Ve **الزِّمْل**: yüktür. Ve Ebû’d-Derdâ hadisi: “Beni kaybederseniz, mutlaka büyük bir **زِمْلاً** kaybedersiniz”; **الزَّمْل**: yüktür; ilimden büyük bir yük kasteder; الخطابي dedi ki: bazısı onu **زُمَّل** diye, damme ve teşdîd ile rivayet etti; bu yanlıştır. أَبو زيد: **الزُّمْلة** yol arkadaşlığıdır; ve şu beyti okudu:
لم يَمْرِها حالبٌ يوماً، ولا نُتِجَتْ
سَقْباً، ولا ساقَها في زُمْلةٍ حادي
النضر: **الزَّوْمَلة** **الرُّفْقة** gibidir.

Ve **الإِزْمِيل**: ayakkabıcının bıçağıdır; عَبْدة بن الطبيب dedi ki:
عَيْرانة يَنْتَحِي في الأَرض مَنْسِمُها،
كما انْتَحَى في أَدِيم الصِّرْف إِزْمِيلُ
Ve bir adam **إِزْمِيلٌ**: şiddetli yiyicidir; bıçağa benzetildi; طرفة dedi ki:
تَقُدُّ أَجوازَ الفَلاة، كما
قُدَّ بإِزْمِيل المعين حَوَر
Ve **الحَوَر**: kırmızı deridir. Ve **الإِزْمِيل**: hilâl gibi bir demirdir; yaban sığırı avı için mızrağın ucuna konur. Ve denildi ki: **الإِزْمِيل** tokmaktır. Ve bir adam **إِزْمِيلٌ**: şiddetlidir; dedi ki:
ولا بِغُسّ عَنِيد الفُحْشِ إِزْمِيل

Ve şeyi onun **زَمَلته**siyle ve **أَزْمَله**siyle ve **أَزْمُله**siyle ve **أَزْمَلته**siyle aldı: yani eşyasıyla. Ve **زَمَلة** ve **أَزْمَلة** ve **أَزْمَلاً** bıraktı: yani çoluk çocuk. ابن الأَعرابي: falan, aileden **أَزْمَلَة** bıraktı; ve şu beyti okudu:
نَسَّى غُلامَيْك طِلابَ العِشْق
زَوْمَلةٌ، ذات عَبَاء بُرْق
Ve denir ki: **عِيَالات أَزْمَلة**; yani çok. أَبو زيد: falan çıktı ve **أَزْمَلَة** bıraktı; ve **أَزْمَلة** ile çıktı: ailesiyle, develeriyle ve koyunlarıyla çıktı ve malından hiçbir şey bırakmadığı zaman. Ve şeyi **بأَزْمَله** aldı: yani hepsini.

Ve falan yükü **ازْدَمل** etti: onu yüklendiği zaman; ve **الازْدِمال**: bir şeyi bir defada bütünüyle yüklenmektir. Ve şeyi **ازْدَمَل** etti: onu bir defada yüklendi. Ve Araplar katında **الزِّمْل**: yüktür; ve **ازْدَمل** ondan **افتعل**dir; aslı **ازْتَمله** idi; **التاء**, **الزاي**’dan sonra gelince onu **دال** yaptı.

Ve **الزَّمَل**: **الرَّجَز**dir; dedi ki:
لا يُغْلب النازعُ ما دام الزَّمَل،
إِذا أَكَبَّ صامِتاً فقد حَمَل
Diyor ki: **يَرْجُز** ettiği müddetçe, koşmaya karşı güçlüdür; sustuğu zaman gücü gider. ابن جني dedi ki: bunu, Ebû عمرو’dan **الزَّمَل** diye rivayet ettik; **الزاي** ile, noktalı; başkası onu **الرَّمَل** diye rivayet etti; **الراء** ile de, noktasız; dedi ki: ikisinin her birinin, اشتقاق yolunda sıhhati vardır; çünkü **الزَّمَل** hafiflik ve sürattir; **الرَّمَل** de **الراء** ile böyledir; görmüyor musun, **زَمَلَ** **يَزْمُل** **زِمالاً** denir; bir yanına dayanarak koştuğu ve hızlandığı zaman; sanki tek bir ayağa dayanır; iki ayağının hepsine dayananın sağlamlığı ona yoktur.

Ve **الزِّمَال**: bir yana meyil bulunan yürüyüştür; ve denildi ki: canlılıkla ellere yüklenmektir; مُتَمَّم بن نُوَيْرة dedi ki:
فَهْيَ زَلُوجٌ ويَعْدُو خَلْفَها رَبِدٌ
فيه زِمَالٌ، وفي أَرساغه جَرَدُ
ابن الأَعرابي: işin âlimi olan adama “o, onun **زَوْمَلتها**sının oğludur” denir; yani onun âlimidir. Dedi ki: ve **ابن زَوْمَلة** de, cariyenin oğludur. Ve **زَامِل** ve **زَمْلٌ** ve **زُمَيْل**: isimlerdir; ve denildi ki: **زَمْلاً** ve **زُمَيْلاً**, ابن دارة’nın katilidir; ve ikisi de onun için iki isimdir. Ve **زُمَيْل بن أُمِّ دينار**: onların şairlerindendir. Ve **زَوْمَل**: bir adamın adıdır; ve denildi ki: bir kadının adı da. Ve **زامِلٌ**: معاوية بن مِرْداس’ın atıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز م ل * * الزَّامِلَةُ * بعير يستظهر به الرجل يحمل متاعه وطعامه عليه و * المُزَامَلَةُ * المعادلة على البعير و * زَمَّلَهُ * في ثوبه لفه و * تَزَمَّلَ * بثيابه تدثر

##### Türkçe

* ز م ل * * **الزَّامِلَةُ** * adamın, eşyasını ve yiyeceğini onun üzerinde taşıdığı, kendisiyle destek aldığı bir devedir; ve * **المُزَامَلَةُ** * deve üzerinde denkleştirme/denk kılmadır; ve * **زَمَّلَهُ** * onu elbisesinin içinde sardı, onu dürdü; ve * **تَزَمَّلَ** * elbiseleriyle büründü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زمل، يزمل، ويزمل، من حدي ضرب ونصر، زمالا، بالكسر: عدا، وأسرع، معتمدا في أحد شقيه، رافعا جنبه الآخر، وكأنه يعتمد على رجل واحدة، وليس له بذلك تمكن المعتمد على رجليه جميعا. والزمال، ككتاب: ظلع في البعير يصيبه. وقال الأزهري: العرب تسمي لفافة الراوية زمالا، بالكسر، وج زمل، ككتب، وثلاثة أزملة، مثل أشربة. والزامل: من يزمل غيره، أي يتبعه. والزامل من الدواب، وقال أبو عبيد: من حمر الوحش: الذي كأنه يظلع من نشاطه، وقد زمل في مشيه وعدوه، يزمل، زملا، وزمالا، بلفتحهما، وزملا وزملانا، محركتين: إذا رأيته يتحامل على يديه، بغيا ونشاطا، قال:
  تراه في إحدى اليدين زاملا وقال لبيد:
  فهو سحاج مـدل سـنـق                      لاحق البطن إذا يعدو زمل وزامل: فرس معاوية بن مرداس السلمي، وهو القائل فيه:
  لعمري لقد أكثرت تعريض زامل                      لوقع السلاح أو ليقدع عـابـرا
  ولا مـثـل أيام لـه وبـــلائه                      كيوم له بالفرع إن كنت خابـرا والزاملة: التي يحمل عليها طعام الرجل، ومتاعه في سفره، من الإبل، وغيرها، فاعلة من الزمل: الحمل، والجمع زوامل، ولقد أبدع مروان بن أبي حفصة، إذ هجا قوما من رواة الشعر، فقال:
  زوامل للأشعار لا علم عندهـم                      بجيدها إلا كعـلـم الأبـاعـر
  لعمرك ما يدري البعير إذا غدا                      بأوساقه أو راح ما في الغرائر والأزمل: الصوت، عن الأصمعي: وأنشد الأخفش:
  تضب لثات الخيل في حجراتـهـا                      وتسمع من تحت العجاج لها ازملا يريد: أزملا، فحذف الهمزة، كما قالوا: ويلمه. وقيل: الأزمل: كل صوت مختلط، أو صوت يخرج من قنب دابة، وهو وعاء جردانه، ولا فعل له. وأخذه، أي الشيء، بأزمله: أي جميعه، وكله. والأزملة: الكثيرة، يقال: عيالات أزملة، أي كثيرة، والأزملة: رنين القوس، قال:
  وللـقـسـي أهـازيج وأزمـلة                      حس الجنوب تسوق الماء والبردا والأزمولة، بالضم، من الأوعال: الذي إذا عدا زمل في أحد شقيه، من زملت الدابة، إذا فعلت ذلك، قاله أبو الهيثم، وقال غيره: الإزمولة، كبرذونة، ويضم: المصوت من الوعول، وغيرها، قال ابن مقبل، يصف وعلا مسنا:
  عودا أحم القرا أزمولة وقلا                      على تراث أبيه يتبع القذفا

  رواه أبو عمرو: أزمولة، بالضم، ورواه الأصمعي كبرذونة، وكذلك يرويه سبويه، والزبيدي في الأبنية. ويقال: هو إزمول، وإزمولة، بكسر الألف وفتح الميم، قال ابن جني: قيل: هو ملحق بجردحل، وذلك أن الواو التي فيه ليست مدا، لأنها مفتوح ما قبلها، فشابهت الأصول بذلك، فألحقت بها. وقال الفراء: فرس أزمولة، أو قال: إزمولة. إذا انشمر في عدوه وأسرع، ويقال للوعل أيضا. أزمولة، في سرعته، وأنشد بيت ابن مقبل أيضا، وفسره، فقال: القذف: المهالك، يريد المفاوز، وقيل: أراد قذف الجبال، قال: وهو أجود. والزوملة: سوق الإبل، وفي المحكم: الزوملة، واللطيمة، والعير: الإبل، فالزوملة، واللطيمة: التي عليها أحمالها، والعير: ما كان عليها جمل أو لم يكن، قاله ابن الأعرابي، وأنشد الفراء في نوادره:
  نسى خليليك طلاب العشق
  زوملة ذات عباء بلق وقول بعض لصوص العرب:
  أشكو إلى الله صبري عن زواملهم                      وما ألاقي إذا مروا من الحـزن يجوز أن يكون جمع زوملة، أو زاملة. والزملة، بالضم: الرفقة، عن أبي زيد، وأنشد:
  لم يمرها حالب يوما ولا نتجت                      سقبا ولا ساقها في زملة حادي وقيل: الزملة: الجماعة، والزملة، بالكسر: ما التف من الجبال والصور من الودي، وما فات اليد من الفسير، كل ذلك عن الهجري. والزميل، كأمير: الرديف على البعير الذي يحمل الطعام والمتاع، وقيل: هو الرديف على الدابة، يتكلم به العرب، كالزمل، بالكسر. وزمله، يزمله، زملا: أردفه، أو عادله، وقال ابن دريد: زملت الرج على البعير، فهو زميل ومزمول، إذا أردفته. وقيل: إذا عمل الرجلان على بعيريهما، فهما زميلان، فإذا كانا بلا عمل فرفيقان. وقال ابن الأعرابي: التزميل: الإخفاء، وأنشد:
  يزملون حنين الضغـن بـينـهـم                      والضغن أسود أو في وجهه كلف والتزميل: اللف في الثوب، ومنه حديث قتلى أحد: زملوهم بثيابهم، أي لفوهم فيها، وفي حديث السقيفة: فإذا رجل مزمل بين ظهرانيهم، أي مغطى مدثر، يعني سعد بن عبادة، وقال امرؤ القيس:
  كبير أناس في بجاد مزمل وتزملأ: تلفف بالثوب، وتدثر به، كازمل، على افعل، ومنه قوله تعالى:  يا أيها المزمل  ، قال أبو إسحاق: أصله المتزمل، والتاء تدغم في الزاي لقربها منها، يقال: تزمل فلان، إذا تلفف بثيابه. والزمل، كسكر، وصرد، وعدل، وزبير، وقبيط، ورمان، وكتف، وقسيب، بكسر فسكون ففتح فتشديد، وجهينة، وقبيطة، ورمانة، فهي لغات إحدى عشرة، كل ذلك بمعنى الجبان الضعيف الرذل، الذي يتزمل في بيته، لا ينهض للغزو، ويكسل عن مساماة الأمور الجسام، قال أحيحة:
  لا وأبيك ما يغني غنائي                      من الفتيان كـسـول وقالت أم تأبط شرا: وابناه وابن الليل، ليس بزميل: شروب للقيل، يضرب بالذيل. وقال أبو كبير الهذلي:
  وإذا يهب من المـنـام رأيتـه                      كرتوب كعب الساق ليس بزمل

  وقال سيبويه: غلب على الزمل الجمع بالواو والنون، لأن مؤنثه مما تدخله الهاء. والإزميل، بالكسر: شفرة الحذاء، يقطع بها الأديم، قال عبدة ابن الطبيب:
  عيهامة ينتحي في الأرض منسمهاكما انتحى في أديم الصرف إزميل والإزميل: حديدة كالهلال، تجعل في طرف رمح لصيد البقر، بقر الوحش، وقيل: الإزميل: المطرقة. والإزميل من الرجال: الشديد، قال:
  ولا بغس عنيد الفحش إزميل وقيل: رجل إزميل شديد الأكل، شبه بالشفرة. والإزميل أيضا: الضعيف الدون، وهو ضد. ويقال: أخذه بأزمله، بفتح الميم، وأزمله بضمها، وأزملته: أي بأثاثه، وكذا بزملته، محركة، كما في اللسان. وترك زملة، محركة، وأزملة، وأزملا، أي عيالا. وازدمله، أي الحمل: حمله كله بمرة واحدة، وهو افتعل من الزمل، أصله ازتمله، فلما جاءت التاء بعد الزاي جعلت دالا.

  ويقال: هو ابن زوملتها: أي عالم بها، قال ابن الأعرابي: يقال ذلك للرجل العالم بالأمر، قال: وابن زوملة أيضا: ابن الأمة. وعبد الله بن زمل الجهني، بالكسر: تابعي مجهول غير ثقة، وقول الصاغاني في العباب: صحابي، غلط. قال شيخنا، كلام المصنف هو الغلط، وعبد الله صحابي، ذكره الحافظ في الإصابة، كغيره ممن ألف في أسماء الصحابة، وصرح به شراح المواهب، في التعبير أثناء الطب. انتهى. قلت: قال الذهبي في التجريد: يروى عنه حديث الاستغفار، وهو تابعي مجهول. وقال في ذيل الديوان: إنه أرسل حديثا فيوهم فيه الصحبة، ولا يكاد يعرف أحاديثه منكرة. وزمل، بالفتح، أو هو زميل، كزبير: ابن ربيعة، أو هو زمل بن عمرو بن أبي العنز بن خشاف، العذري: صاحبي، صاحب شرطة معاوية، له وفادة، وقتل ممرج راهط، ووقع في العباب: عمرو بن العتر بن خشاف، وهناك صحابي آخر يقال له: زميل الخزاعي، ذكره السهيلي. وكزبير: زميل بن عياش روى عن مولاه عروة بن الزبير، وعنه يزيد ابن الهاد، تكلم فيه. وزميلة: كجهينة: بطن من تجيب، منهم أبو سعيد سلمة بن مخرمة بن سلمة بن عبد العزى بن عامر الزميلي التجيبي، المحدث، شهد فتح مصر، وروى عن عمر، وعثمان، رضي الله تعالى عنهما، وعنه ربيعة بن لقيط التجيبي، وابنه سعيد بن سلمة، روى عن أبيه، وعنه عمرو بن الحارث، وسليمان بن أبي وهب. ومن بني زميلة أيضا: أبو حفص حرملة بن يحيى الزميلي، صاحب الشافعي، قد تقدم ذكره في ح ر م ل، وسكن بن أبي كريمة بن زيد التجيبي الزميلي، روى عنه حيوة بن شريح. والمزملة، كمعظمة: التي يبرد فيها الماء، من جرة، أو خابية خضراء، قاله المطرزي، في شرح المقامات، وهي لغة عراقية يستعملها أهل بغداد، كما في العباب. والزمل، بالكسر: الحمل، وفي حديث أبي الدرداء: إن فقدتموني لتفقدن زملا عظيما، يريد حملا عظيما من العلم، قال الخطابي: ورواه بعضهم: زمل، بالضم والتشديد، وهو خطأ. ويقال: ما في جوالقك إلا زمل، إذا كان نصف الجوالق، عن أبي عمرو. ومما يستدرك عليه: المزاملة: المعادلة على البعير. والزميل: الرفيق في السفر، الذي يعينك على أمورك، وأصله في الرديف، ثم استعير، فقيل: أنت فارس العلم، وأنا زميلك. وأزاميل القسي: أصواتها، جمع الأزمل، والياء للإشباع. وقال النضر: الزوملة مثل الرفقة. وأخذ الشيء بزملته، محركة: أي بأثاثه. وقال أبو زيد: خرج فلان وخلف أزملة وخرج بأزملة: إذا خرج بأهله وإبله وغنمه، ولم يخلف من ماله شيئا. والزمل، محركة: الرجز، وسمعت ثقيفا وهذيلا يتزاملون، أي يتراجزون، وقول الشاعر:
  لا يغلب النازع، مادام الزمل
  إذا أكب صامتا فقد حـمـل

  يقول: ما دام يرجز فهو قوي على السقي، فإذا سكت ذهبت قوته، قال ابن جني: هكذا رويناه، عن أبي عمرو: الزمل، بالزاي المعجمة، ورواه غيره بالراء، وهما صحيحان في المعنى، وقد تقدم. وزامل بن زياد الطائي: شيخ لعلي ابن المديني، فيه جهالة. وزامل بن أوس الطائي، عن أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه، وعنه ابنه عقبة بن زامل، ثقة. وزميل بن وبير، وابن أم دينار: شاعران. وقد قيل: إن زملا وزميلا هو قاتل ابن دارة، وإنهما جميعا اسمان له. وزومل: اسم رجل، وأيضا اسم امرأة. ومحمد بن الحسين الأنصاري، المعروف بان الزمال، كشداد، سمع بمكة يونس الهاشمي، ومات بالإسكندرية، ذكره منصور في الذيل. والزوامل: بطين من العرب في ضواحي مصر. وازدمل في ثيابه: تلفف. والمزمل: يكنى به عن المقصر، والمتهاون في الأمر، ذكره الراغب.

##### Türkçe

**زمل**، **يزمل**، ve **يزمل**; **حدي**، **ضرب** ve **نصر** babından; **زمالا**; kesre ile: koştu, ve hızlandı; iki yanından birine dayanarak, öteki yanını kaldırarak; sanki tek bir ayağa dayanıyor gibidir; ve bununla, iki ayağının hepsine dayananın sağlamlığına sahip değildir. Ve **الزمال**, **كتاب** gibi: deveye isabet eden bir topallıktır. **الأزهري** dedi: Araplar, su kırbasının sargısına kesre ile **زمالا** adını verir; çoğulu **زمل**’dir, **كتب** gibi; ve “üç **أزملة**”, **أشربة** gibi. Ve **الزامل**: başkasını **يزمل** eden, yani ona tâbi olandır. Ve **الزامل** binek hayvanlarındandır; **أبو عبيد** dedi: yaban eşeklerinden: sanki çevikliğinden topallıyor gibi olan; yürüyüşünde ve koşuşunda **زمل** etmiştir; **يزمل**; **زملا** ve **زمالا**, ikisi de fetha ile; ve **زملا** ve **زملانا**, ikisi de harekeli: onu elleri üzerine yüklenir görürsen, istek ve çeviklikle; dedi ki:
  Onu iki elden birinde **زاملا** görürsün

Ve **لبيد** dedi:
  O, sürtücü, sarkık, uzun boyunlu,
  karna yapışık; koştuğunda **زمل** eder

Ve **زامل**: **معاوية بن مرداس السلمي**’nin atıdır; ve onun hakkında söyleyen odur:
  Ömrüme yemin olsun, **زامل**’i i‘râz etmeyi çoğalttın
  silahın düşüşüne, yahut geçen birini geri çevirmeye
  Onun için günler gibi günler ve belâsı yoktur
  eğer haberdarsan, onun için **الفرع**’da olan gün gibi

Ve **الزاملة**: adamın yiyeceğinin ve eşyasının yolculuğunda üzerine yüklendiği (şey)dir; develerden ve başkalarından; **الزمل**’den, yani yükten, **فاعلة** veznindedir; çoğulu **زوامل**’dir. Ve gerçekten **مروان بن أبي حفصة** güzel bir şey ortaya koydu; şiir râvilerinden bir kavmi hicvettiğinde, şöyle dedi:
  Şiirler için **زوامل**; onların yanında ilim yoktur
  iyisi hakkında, ancak develerin ilmi gibi
  Ömrüne yemin olsun, deve sabahladığında bilmez
  yükleriyle mi, yoksa akşamladı mı, heybelerdede ne var

Ve **الأزمل**: sestir; **الأصمعي**’den: ve **الأخفش** şu beyti okudu:
  Atların diş etleri ahırlarında titrer
  ve toz bulutunun altından onlar için **ازملا** işitirsin

İster: **أزملا**; hemzeyi hazf etti; onların “**ويلمه**” demeleri gibi. Ve denildi: **الأزمل**: her karışık ses; yahut bir hayvanın **قنب**’inden çıkan sestir; o, onun **جردانه**’sinin kabıdır; ve onun fiili yoktur. Ve onu, yani şeyi, **بأزمله** ile aldı: yani tamamını ve hepsini. Ve **الأزملة**: çok olan (şey)dir; denir: **عيالات أزملة**; yani çok. Ve **الأزملة**: yayın çınlamasıdır; dedi ki:
  Yaylar için ezgiler ve **أزمـلة** vardır
  güney rüzgârının hissi suyu ve doluyu sürer

Ve **الأزمولة**, zamme ile, dağ keçilerinden: koştuğunda iki yanından birinde **زمل** eden; “**زملت الدابة**”den, o bunu yaptığında; bunu **أبو الهيثم** söyledi. Başkası dedi: **الإزمولة**, **برذونة** gibi; ve zamme edilir: dağ keçilerinden ve başkalarından ses çıkaran (şey)dir. **ابن مقبل** dedi; yaşlı bir dağ keçisini vasfederken:
  Yaşlı, kara damaklı, **أزمولة** ve az konuşan
  babasının mirası üzerinde uçurumlara tâbi olur

  **أبو عمرو** onu **أزمولة** diye, zamme ile rivayet etti; **الأصمعي** onu **برذونة** gibi rivayet etti; **سيبويه** de onu böyle rivayet eder; ve **الزبيدي** de **الأبنية**’de. Ve denir: o **إزمول**’dür ve **إزمولة**’dir; elifin kesresi ve mimin fethasıyla. **ابن جني** dedi: denildi ki: o, **جردحل**’e ilhak edilmiştir; çünkü içindeki vav med değildir; zira öncesi fethalıdır; böylece asıllara benzer oldu; ona ilhak edildi. **الفراء** dedi: **فرس أزمولة**; yahut dedi: **إزمولة**; koşusunda toparlanıp hızlandığında. Ve dağ keçisine de denir: **أزمولة**; süratinde. Ve **ابن مقبل**’in beytini de okudu ve onu açıkladı; dedi: **القذف**: helâk yerleridir; ıssız çölleri ister. Ve denildi: dağların **قذف**’ini kastetti; dedi: ve o daha iyidir. Ve **الزوملة**: develeri sürmektir. Ve **المحكم**’de: **الزوملة** ve **اللطيمة** ve **العير**: develerdir; öyleyse **الزوملة** ve **اللطيمة**: yükleri üzerinde olan (develer)dir; ve **العير**: üzerinde deve (erkek) olsun olmasın (develer)dir; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **الفراء** **نوادر**’inde şu beyti okudu:
  İki dostun seni unuttu; aşkın taliplileri
  **زوملة**; alaca bir aba sahibi

Ve Arap hırsızlarından birinin sözü:
  Allah’a şikâyet ederim onların **زوامل**’inden uzak sabrımı
  ve geçtiklerinde hüzünden karşılaştığım şeyi

**زوملة**’nin yahut **زاملة**’nin çoğulu olması câizdir. Ve **الزملة**, zamme ile: yoldaş topluluğudur; **أبو زيد**’den; ve şu beyti okudu:
  Bir gün sağan bir kimse onu geçmedi, ne de doğurdu
  bir yavru; ne de bir **زملة** içinde bir sürücü onu sürdü

Ve denildi: **الزملة**: cemaat. Ve **الزملة**, kesre ile: dağlardan ve kayalardan dolanan (şey)dir; ve vadiden (olan) sûret; ve elden kaçan **الفسير**; bunların hepsi **الهجري**’dendir. Ve **الزميل**, **أمير** gibi: yiyecek ve eşya taşıyan deve üzerindeki **الرديف**’tir. Ve denildi: o, binek üzerindeki **الرديف**’tir; Araplar bununla konuşur; kesre ile **الزمل** gibi. Ve onu **زمله** eder, **يزمله** eder, **زملا**: onu terkisine aldı; yahut ona denk oldu. **ابن دريد** dedi: devede adamı **زملت** ettim; o hâlde o **زميل** ve **مزمول**’dür; onu terkisine aldığında. Ve denildi: iki adam iki develeri üzerinde iş yaptıklarında, ikisi **زميلان**’dır; iş olmaksızın olduklarında ise iki arkadaştırlar. **ابن الأعرابي** dedi: **التزميل**: gizlemedir; ve şu beyti okudu:
  Aralarında kin iniltisini **يزملون** ederler
  ve kin siyahtır; yahut yüzünde benek vardır

Ve **التزميل**: elbiseye sarmaktır; ondan, Uhud ölüleri hadisi: “Onları elbiseleriyle **زملوهم** edin”; yani onları onun içinde sarın. Ve **السقيفة** hadisi: “Bir de baktım ki aralarında **مزمل** bir adam”; yani örtülü, bürünmüş; yani **سعد بن عبادة**. Ve **امرؤ القيس** dedi:
  İnsanların büyüğü; bir **بجاد** içinde **مزمل**

Ve **تزملأ**: elbiseye büründü ve onunla örtündü; **ازمل** gibi; **افعل** üzere. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **يا أيها المزمل**. **أبو إسحاق** dedi: aslı **المتزمل**’dir; tâ, ona yakınlığından dolayı zay içinde idğam edilir; denir: falan **تزمل** etti; elbiselerine büründüğünde. Ve **الزمل**, **سكر** ve **صرد** ve **عدل** ve **زبير** ve **قبيط** ve **رمان** ve **كتف** ve **قسيب** gibi; kesre sonra sükûn sonra fetha sonra şeddeli; ve **جهينة** ve **قبيطة** ve **رمانة**; bunlar on bir lugattır; bunların hepsi, evinde bürünen; gazveye kalkmayan; büyük işlere girişmekten üşenen; korkak, zayıf, rezil (kimse) mânâsındadır. **أحيحة** dedi:
  Hayır; babana yemin olsun, şarkım fayda vermez
  delikanlılardan **كـسـول** (olana)

Ve **تأبط شرا**’nın annesi dedi: “Ve oğulcuğum ve gece oğulcuğu; **زميل** değildir: öğle uykusuna içicidir; kuyruğuyla vurur.” Ve **أبو كبير الهذلي** dedi:
  Uykudan uyandığında onu görürsen
  kalın topuklu; baldırı şişkin; **زمل** değildir

Ve **سيبويه** dedi: vav ve nûn ile cem‘, **الزمل** üzerine galip geldi; çünkü onun müennesi, hâ’nın girdiği (tür)lerdendir. Ve **الإزميل**, kesre ile: ayakkabıcının bıçağıdır; onunla deri kesilir. **عبة ابن الطبيب** dedi:
  Bir karanlık (gece); yeryüzünde toynağıyla yönelir
  saf deride **إزميل**’in yöneldiği gibi

Ve **الإزميل**: hilâl gibi bir demirdir; yaban sığırı avı için bir mızrağın ucuna konur. Ve denildi: **الإزميل**: çekiçtir. Ve erkeklerden **الإزميل**: şiddetli (kimse)dir; dedi ki:
  Ne de kaba, inatçı, çirkinlik (sahibi) bir **إزميل**

Ve denildi: **رجل إزميل**: çok yiyen şiddetli (kimsedir); bıçağa benzetildi. Ve **الإزميل** ayrıca: aşağı, zayıf (kimse)dir; ve o zıddır. Ve denir: onu **بأزمله** ile aldı; mimin fethasıyla; ve zammesiyle **أزمله**; ve **أزملته**: yani eşyasıyla; ve aynı şekilde **بزملته** ile; harekeli; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **زملة** bıraktı; harekeli; ve **أزملة** ve **أزملا**; yani bakmakla yükümlü olduğu kimseler. Ve **ازدمله**; yani yükü: onu bir defada bütünüyle yükledi; o, **الزمل**’den **افتعل**’dir; aslı **ازتمله**’dir; tâ zaydan sonra gelince onu dâl kıldı.

Ve denilir: o, **زوملتها**’nın oğludur: yani onunla âlimdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, işte âlim olan adam için söylenir. Dedi: ve **زوملة**’nın oğlu da: cariyenin oğludur. Ve Abdullah b. Zaml el-Cühenî, kesre ile: meçhul, güvenilir olmayan bir tâbiîdir. Sâgânî’nin el-‘Ubâb’daki sözü: “sahâbî”dir; yanlıştır. Şeyhimiz dedi: yanlış olan, musannifin sözüdür; Abdullah sahâbîdir; Hâfız onu el-İsâbe’de, sahâbe isimleri hakkında telif eden başkaları gibi zikretti; Mevâhib şârihleri de bunu, tab sırasında ibarede açıkça belirtti. Bitti. Ben dedim: Zehebî et-Tecrîd’de dedi: ondan istiğfar hadisi rivayet edilir; o, meçhul bir tâbiîdir. Ve Zeylü’d-Dîvân’da dedi: o, bir hadis mürsel gönderdi; onda sahâbeliği vehmettiren bir şey vardır; hadisleri münker olarak pek bilinmez.

Ve **زمل** fetha ile; yahut o **زميل**’dir, **زبير** gibi: Rebîa’nın oğludur. Yahut o, **زمل** b. Amr b. Ebî’l-‘Anz b. Huşâf el-‘Uzerî’dir: benim arkadaşım; Muâviye’nin şurta sahibidir; onun bir elçiliği vardır; Merrac Râhit’te öldürüldü. Ve el-‘Ubâb’da: Amr b. el-‘Itr b. Huşâf diye geçti; ve orada “**زميل** el-Huzâ‘î” denilen başka bir sahâbî daha vardır; Süheylî onu zikretti. Ve **زبير** gibi: **زميل** b. ‘Ayyâş, mevlâsı Urve b. ez-Zübeyr’den rivayet etti; ondan da Yezîd b. el-Hâd (rivayet etti); hakkında konuşuldu.

Ve **زميلة**: **جهينة** gibi: Tecîb’den bir batındır. Onlardan: Ebû Sa‘îd Seleme b. Mahreme b. Seleme b. Abdül‘uzzâ b. Âmir ez-Zemîlî et-Tecîbî, muhaddis; Mısır’ın fethine şahit oldu; Ömer’den ve Osman’dan, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, rivayet etti. Ondan da Rebîa b. Lekît et-Tecîbî (rivayet etti). Ve oğlu Sa‘îd b. Seleme: babasından rivayet etti; ondan da Amr b. el-Hâris ve Süleymân b. Ebî Vehb (rivayet etti). Benî **زميلة**’den ayrıca: Ebû Hafs Harmale b. Yahyâ ez-Zemîlî, Şâfiî’nin arkadaşı; onun zikri **ح ر م ل**’de geçmişti. Ve Seken b. Ebî Kerîme b. Zeyd et-Tecîbî ez-Zemîlî: ondan Hayve b. Şureyh rivayet etti.

Ve **المزملة**, **معظمة** gibi: içinde suyun soğutulduğu şeydir; bir testiden yahut yeşil bir büyük küpten. Bunu, Makâmât şerhinde Matarrazî söyledi. Ve o, Irakça bir dildir; Bağdat ehli onu kullanır; el-‘Ubâb’da olduğu gibi.

Ve **الزمل**, kesre ile: yüktür. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Eğer beni kaybederseniz, mutlaka büyük bir **زمل** kaybedeceksiniz” (vardır); ilimden büyük bir yük kasteder. Hattâbî dedi: bazısı onu “**زمل**”, damme ile ve şeddeli olarak rivayet etti; bu hatadır. Ve denilir: “çuvalında **زمل**’den başka bir şey yoktur”; çuvalın yarısı olduğu zaman; Ebû Amr’dan.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المزاملة**: deve üzerinde denkleştirme. Ve **الزميل**: yolculukta refik; işlerinde sana yardım eden. Aslı, terkide (arkaya bindirilen) hakkındadır; sonra istiâre edildi; “sen ilmin süvarisisin, ben de senin **زميل**’inim” denildi. Ve **أزاميل القسي**: yayların sesleridir; **الأزمل**’in cem‘idir; yâ, işbâ içindir. Nadr dedi: **الزوملة** refakat gibidir. Ve şeyi **زملته**’siyle, harekeli olarak almak: yani eşyasıyla. Ebû Zeyd dedi: “falanca çıktı ve **أزملة** bıraktı” ve “**أزملة** ile çıktı”: ailesiyle, develeriyle ve koyunlarıyla çıktığı ve malından hiçbir şey bırakmadığı zaman.

Ve **الزمل**, harekeli: recezdir. Sakîf’i ve Hüzeyl’i işittim; **يتزاملون**: yani recezleşiyorlar. Şairin sözü:
  لا يغلب النازع، مادام الزمل
  إذا أكب صامتا فقد حـمـل

Der ki: recez söylediği müddetçe o, su çekmeye güçlüdür; sustuğu zaman gücü gider. İbn Cinnî dedi: onu, Ebû Amr’dan böyle rivayet ettik: **الزمل**, **الزاي** **المعجمة** ile. Başkası onu **الراء** ile rivayet etti; ikisi de manada sahihtir; ve daha önce geçti.

Ve Zâmil b. Ziyâd et-Tâî: Ali b. el-Medînî’ye şeyhtir; onda meçhullük vardır. Ve Zâmil b. Evs et-Tâî: Ebû Hureyre’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ondan da oğlu Ukbe b. Zâmil (rivayet etti); sika’dır. Ve **زميل** b. Vübeyr ve İbn Ümm Dînâr: iki şairdir. Ve denilmiştir ki: **زملا** ve **زميلا**, İbn Dâre’nin katilidir; ve ikisi de onun için iki isimdir.

Ve **زومل**: bir erkeğin adıdır; ayrıca bir kadının adıdır. Ve Muhammed b. el-Hüseyn el-Ensârî, “İbn ez-**زمال**” diye bilinen, **شداد** gibi: Mekke’de Yûnus el-Hâşimî’den semâ etti; İskenderiye’de öldü; Mansûr onu ez-Zeyl’de zikretti. Ve **الزوامل**: Mısır’ın çevrelerinde Araplardan iki batındır. Ve elbiselerine **ازدمل**: büründü. Ve **المزمل**: işte kusur eden ve işte gevşek davranan kimse hakkında kinaye olarak kullanılır; Râgıb onu zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَمَلَ
1 زَمَلَ ذ , aor. زَمُلَ and زَمِلَ , inf. n. زَمَالٌ, He ran, (K, TA,) and went along quickly, (TA,) leaning, or bearing, on one side, raising his other side; (K, TA;) as though he were bearing upon one leg; not with the firmness of him who bears upon both of his legs. (TA.) ― -b2- And زَمَلَ (K, TA) فِى مَشْيِهِ and عَدْوِهِ, aor. زَمُلَ , (TA,) inf. n. زَمْلٌ and زَمَالٌ [the latter accord. to the CK زِمَالٌ but said in the TA to be with fet-h like the former,] and زَمَلَانٌ (K, TA) and زَمَلٌ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) said of a horse or similar beast, (K, TA,) or of a wild ass, (TA,) He was as though he limped, by reason of his briskness, or sprightliness, (K,) or as though bearing upon his fore legs, by reason of pride, or self-conceit, and briskness, in his going and his running. (TA.) -A2- زَمَلَهُ, (Mgh, Msb,) inf. n. زَمْلٌ, (TA,) He bore it, or carried it; namely, a thing: (Mgh, Msb:) and ↓ اِزْدَمَلَهُ (S, K,) originally ازتمله, (TA,) signifies the same; or he took it up and carried it, or he raised it upon his back; syn. اِحْتَمَلَهُ; (S, K;) at once; (K;) namely, a load: (TA:) like زَبَلَهُ and ازدبلهُ. (TA in art. زبل.) ― -b2- And زَمَلَهُ, (IDrd, K,) aor. زَمُلَ , inf. n. زَمْلٌ, (TA,) He made him to ride behind him, (IDrd, K,) عَلَى البَعِيرِ on the camel: (IDrd:) or he rode with him [on a camel, in a مَحْمِل,] so as to counterbalance him; (K, TK:) and so ↓ زاملهُ, (Mgh,) inf. n. مُزَامَلَةٌ, (S,) he rode with him so as to counterbalance him (S * Mgh) on a camel, (S,) in the مَحْمِل. (Mgh.) ― -b3- [And زَمَلَ غَيْرَهُ, aor. زَمُلَ , He followed another:] see زَامِلٌ.

زمّلهُ
2 زمّلهُ ذ , (S, Mgh, Msb,) inf. n. تَزْمِيلٌ, (Msb, K,) He wrapped him (S, Mgh, Msb, K *) فِى ثَوْبِهِ [in his garment], (S, K, *) or فى ثِيَابِهِ [in his garments], (Mgh,) or بِثَوْبِهِ [with his garment]. (Msb.) ― -b2- [Hence, app.,] تَزْمِيلٌ signifies also The act of concealing. (IAar, K.)

3 زَاْمَلَ see 1, last sentence but one. ― -b2- مُزَامَلَةٌ also signifies The requiting with beneficence. (AA, TA in art. حمل.)

تزمّل
5 تزمّل ذ (S, Mgh, Msb, K) and اِزَّمَّلَ, (Mgh, K,) the latter of the measure اِفَّعَّلَ, (K,) [a variation of the former,] and ↓ اِزْدَمَلَ, (TA,) He wrapped himself (S, Mgh, Msb, K, TA) بِثِيَابِهِ [with his garments], (S,) and so تزمّل alone, (TA,) or فِى ثِيَابِهِ [in his garments], (Mgh, TA,) or بِثَوْبِهِ [with his garment]. (Msb.)

تزاملوا
6 تزاملوا ذ i. q. تراجزوا [i. e. They recited verses, or poetry, of the metre termed رَجَز, which is also termed زَمَل, one with another; or vied in doing so]. (TA.)

اِزْدَمَلَ
8 اِزْدَمَلَ ذ : see 5. -A2- اِزْدَمَلَهُ: see 1.

زَوْمَلَ
Q. Q. 1 زَوْمَلَ ذ , (TK,) inf. n. زَوْمَلَةٌ, (K,) He drove camels. (K, TK.)

زِمْلٌ
زِمْلٌ ذ A load, or burden. (K.) It occurs in a trad. as meaning (assumed tropical:) A load of knowledge. (TA.) ― -b2- [Household-goods; or furniture and utensils. (Freytag, on the authority of the Deewلn of the Hudhalees.) See also أَزْمَلٌ.] ― -b3- مَا فِى جُوَالِقِكَ اـِلَّا زِمْلٌ means There is not in thy sack save a half. (AA, K.) -A2- See also زَمِيلٌ. -A3- And see زُمَّلٌ.

زَمَلٌ
زَمَلٌ ذ The kind of verse, or poetry, [more commonly] termed رَجَز: [hence,] a poet says,
لَا يُغْلَبُ النَّازِعُ مَا دَامَ الزَّمَلْ
[The drawer of water will not be overcome as long as the زمل continues]; meaning, as long as he recites [or chants] the verse termed رَجَز [or زَمَل], he is strong enough to work: thus it is related on the authority of AA: another reading is الرَّمَلْ: both are correct as to meaning. (IJ, TA.)

زَمِلٌ
زَمِلٌ ذ and زُمَلٌ: see زُمَّلٌ.

زُمْلَةٌ
زُمْلَةٌ ذ A company of persons travelling together, or with whom one is travelling; (AZ, K;) as also ↓ زَوْمَلَةٌ: (En-Nadr, TA:) or, as some say, (TA,) a company or a collection [in an absolute sense]. (K, TA.)

زِمْلَةٌ
زِمْلَةٌ ذ Luxuriant, or abundant, and dense [palmtrees such as are termed] جَبَّار: [الجُمّار in the CK is a mistranscription:] and a collection of وَدِىّ [i. e. small young palm-trees, or shoots cut off from palm-trees and planted]: and young palm-trees exceeding the reach of the hand: (K, TA:) all on the authority of El-Hejeree. (TA.)

زَمَلَةٌ
زَمَلَةٌ ذ : see أَزْمَلٌ, in two places.

زِمَالٌ
زِمَالٌ ذ A limping in a camel. (K.) -A2- And A wrapper that is put over a رَاوِيَة [or leathern water-bag]: pl. زُمُلٌ and أَزْمِلَةٌ: (Az, K:) you say ثَلَاثَةُ أَزْمِلَةٍ. (Az, TA.)

زَمِيلٌ
زَمِيلٌ ذ One who rides behind another (IDrd, S, K) on a camel (IDrd, TA) that carries the food and the household-goods or furniture and utensils; (TA;) and ↓ زِمْلٌ signifies the same, (K,) and so does ↓ مَزْمُولٌ: (IDrd, TA:) or one who rides behind another on a horse or similar beast: (TA:) or one who rides with another in a مَحْمِل so as to counterbalance him. (Mgh.) It is metaphorically used in the saying, أَنْتَ فَارِسُ العِلْمِ وَأَنَا زَمِيلُكَ (tropical:) [Thou art the horseman of science, or knowledge, and I am he who rides behind thee]. (TA.) ― -b2- Hence, A travelling-companion (Mgh, TA) who assists one in the performance of his affairs. (TA.) It is said in a trad., لَا يُفَارِقُ رَجُلٌ زَمِيلَهُ, i. e. [A man shall not separate himself from] his travelling-companion. (Mgh.) ― -b3- زَمِيلَانِ means Two men engaged in work upon their two camels: when they are without work, they are called رَفِيقَانِ. (K.)

زُمَيْلٌ
زُمَيْلٌ ذ and زُمَيْلَةٌ: see زُمَّلٌ.

زِمْيَلٌّ
زِمْيَلٌّ ذ : see what next follows.

زُمَّلٌ
زُمَّلٌ ذ (S, K) and ↓ زُمَلٌ and ↓ زِمْلٌ [said in the CK to be like عِدَةٌ, but correctly like عِدْلٌ,] and ↓ زَمِلٌ and ↓ زُمَيْلٌ (K) and ↓ زُمَّيْلٌ and ↓ زُمَّالٌ (S, K) and ↓ زِمْيَلٌّ and ↓ زُمَيْلَةٌ and ↓ زُمَّيْلَةٌ (K, or this is fem., S) and ↓ زُمَّالَةٌ (K) Cowardly, weak, (S, K, TA,) low, mean, or contemptible; who wraps himself up in his house, or tent; not rising and hastening to engage in warfare; indolently refraining from aspiring to great things. (TA.) [See also اـِزْمِيلٌ. Accord. to J,] ↓ زُمَّيْلَةٌ signifies Weak as a fem. epithet. (S.)

زُمَّالٌ
زُمَّالٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زُمَّيْلٌ
زُمَّيْلٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زُمَّالَةٌ
زُمَّالَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

زُمَّيْلَةٌ
زُمَّيْلَةٌ ذ : see زُمَّلٌ, in two places.

زَامِلٌ
زَامِلٌ ذ , applied to a horse or similar beast, (K, TA,) or to a wild ass, (A' Obeyd, TA,) That is as though he limped, by reason of his briskness, or sprightliness. (A' Obeyd, K, TA.) [Hence, app., the name of] The horse of Mo'لwiyeh Ibn-Mirdلs Es-Sulamee. (K.) ― -b2- Also One who follows (↓ يَزْمُلُ, [in the CK يُزَمِّلُ,] i. e. يَتْبَعُ,) another. (K.)

زَامِلَةٌ
زَامِلَةٌ ذ A camel (S, Mgh, Msb, K) or other beast (K) used for carrying (S, Mgh, Msb, K) the goods, or furniture and utensils, of a man (S, Mgh, Msb) travelling, (Mgh, Msb,) and his food; (S, Mgh;) the ة denoting intensiveness: (Msb:) or a she-camel upon which are carried the goods, or furniture and utensils, of the traveller: (Har p. 130:) from زَمَلَ “ he bore, or carried, ” a thing: (Mgh, Msb:) pl. زَوَامِلُ. (TA.) [See also زَوْمَلَةٌ.] ― -b2- Afterwards used to signify The عِدْل [properly half-load] in which is the pilgrim's travelling-provision, consisting of biscuit, or dry bread, and fruit (ثمر [app. a mistranscription for تَمْر i. e. dates]), and the like. (Mgh.)

زَوْمَلَةٌ
زَوْمَلَةٌ ذ Camels having their loads upon them: (IAar, M, K: * [in the K, وَالعِيرِ should be وَالعِيرُ, or rather وَالاـِبِلُ:]) and so لَطِيمَةٌ: عِيرٌ signifies “ camels laden or not laden: ” (IAar, M:) زَوَامِلُ may be either its pl. or pl. of زَامِلَةٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- See also زُمْلَةٌ. -A2- هُوَ ابْنُ زَوْمَلَتِهَا means He is a knower of it; (IAar, K;) i. e., of the affair. (IAar.) ― -b2- And اِبْنُ زَوْمَلَةَ, also, means The son of the female slave. (IAar, K.)

أَزْمَلٌ
أَزْمَلٌ ذ A sound: (As, S:) or any mixed, or confused, sound: or a sound proceeding from the prepuce of a horse or similar beast: (K:) it has no verb. (TA.) A poet says,
تَضِبُّ لِثَاتُ الخَيْلِ فِى حَجَرَاتِهَا
وَتَسْمَعُ مِنْ تَحْتِ العَجَاجِ لَهَا ازْمَلَا
[The gums of the horses water in the adjacent tracts thereof, and thou hearest, beneath the dust, a sound attributable to them]: he means أَزْمَلَا, but suppresses the ء, as is done in وَيْلُمِّهِ [for وَيْلٌ لِأُمِّهِ]. (S.) أَزَامِيلُ القِسِىّ means The sounds of the bows: اَزاميل being pl. of أَزْمَلٌ, with ى to give fulness to the sound of the vowel preceding it. (TA.) And ↓ أَزْمَلَةٌ signifies The twanging sound of a bow. (K, TA.) -A2- تَرَكَ أَزْمَلًا and ↓ أَزْمَلَةً and ↓ زَمَلَةً He left a family, or household. (K.) And خَرَجَ فُلَانٌ وَخَلَّفَ أَزْمَلَهُ [Such a one went forth, and left behind him his family, or his family and his cattle]: and خَرَجَ بِأَزْمَلِهِ He went forth with his family and his camels and his sheep or goats, not leaving behind him aught of his property. (AZ, TA.) ― -b2- [Hence, app.,] أَخَذَهُ بِأَزْمَلِهِ [in one of my copies of the S, أَزْمَلَهُ,] He took it altogether; (S, K;) namely, a thing. (S.) And He took it with its أَثَاث [or utensils and furniture]; as also ↓ بِأَزْمُلِهِ and ↓ أَزْمَلَتِهِ (K) and ↓ زَمَلَتِهِ. (L, TA.) ― -b3- And ↓ عِيَالَاتٌ أَزْمَلَةٌ i. e. Numerous [families or households]. (S, K. *)

أَزْمُلٌ
أَزْمُلٌ ذ , whence أَخَذَهُ بِأَزْمُلِهِ: see the next preceding paragraph, last sentence but one.

أَزْمَلَةٌ
أَزْمَلَةٌ ذ : see أَزْمَلٌ, in four places.

اـِزْمَوْلٌ
اـِزْمَوْلٌ ذ : see أُزْمُولَةٌ.

اـِزْمِيلٌ
اـِزْمِيلٌ ذ A shoemaker's knife (S, K, TA) with which he cuts the leather. (TA.) [In the TA, in art. ذرب, it is expl. as meaning A shoemaker's اـِشْفَى with which he sews: but this I have not found elsewhere.] ― -b2- Also An iron (K, TA) like the new moon [in shape], (TA,) that is put at the end of a spear, for the purpose of catching wild oxen. (K, * TA.) ― -b3- And The [implement called] مِطْرَقَة [q. v.]. (K.) ― -b4- Applied to a man, (K, TA,) (assumed tropical:) A great, or vehement, eater; likened to the [shoemaker's] knife: (TA:) or strong: and also weak; (K, TA;) low, mean, or contemptible: (TA: [like زُمَّلٌ:]) thus having two contr. significations. (K.)

أُزْمُولَةٌ
أُزْمُولَةٌ ذ (AA, S, K) and (S, K) some say (S) اـِزْمَوْلَةٌ, (S, K,) the latter accord. to As and Sb and Ez-Zubeydee, (TA,) and ↓ اـِزْمَوْلٌ, (S, TA,) which is said by IJ to be quasi-coordinate to جِرْدَحْلٌ, because the و in it is not a letter of prolongation, for the letter before it is with fet-h, (TA,) applied to a mountain-goat and to one of other animals, Vociferous: (AA, S, K, TA:) or the first, [or, app, any of the three,] applied to a mountain-goat, such as, when he runs, leans, or bears, on one side: so accord. to AHeyth: Fr explains the first or second as applied to a horse, meaning that runs swiftly: and in like manner to a mountain-goat. (TA.)

مُزَمَّلَةٌ
مُزَمَّلَةٌ ذ A certain thing in which water is cooled: of the dial. of El-'Irلk: (K:) applied by the people of Baghdلd to a green [jar such as is called] جَرَّة or خَابِيَة, in the middle whereof is a perforation, in which is fixed a tube of silver or lead, whence one drinks; so called because it is wrapped (تُزَمَّلُ i. e. تُلَفُّ) with a piece of cloth of coarse flax, or some other thing, between which and the jar is straw: it is in their houses in the days of summer: the water is cooled in the night by means of the [porous earthen bottles called] بَرَّادَات; then it is poured into this مزمّلة, and remains in it cool. (Har p. 548.)

مَزْمُولٌ
مَزْمُولٌ ذ : see زَمِيلٌ.

مُزَّمِّلٌ
مُزَّمِّلٌ ذ , originally مُتَزَمِّلٌ, A man wrapped with [or in] his garments: occurring in the Kur lxxiii. 1. (TA.)

##### Türkçe

زَمَلَ
1 **زَمَلَ** ذ , muzari‘i **زَمُلَ** ve **زَمِلَ** , mastar ismi **زَمَالٌ**, Koştu, (K, TA,) ve hızlıca yürüyüp gitti, (TA,) bir yana yaslanarak yahut bir yanına yüklenerek, öteki yanını kaldırarak; (K, TA;) sanki bir bacağına yükleniyormuş gibi; iki bacağına birden yüklenen kimsenin sağlamlığıyla değil. (TA.) ― -b2- Ve **زَمَلَ** (K, TA) **فِى مَشْيِهِ** ve **عَدْوِهِ**, muzari‘i **زَمُلَ** , (TA,) mastar ismi **زَمْلٌ** ve **زَمَالٌ** [ikincisi CK’ye göre **زِمَالٌ**; fakat TA’da birincisi gibi fetḥa ile olduğu söylenir,] ve **زَمَلَانٌ** (K, TA) ve **زَمَلٌ**, (TA’da K’dan olarak, [fakat CK’de de K’nın yazma nüshamda da yoktur,]) bir ata yahut benzeri bir hayvana, (K, TA,) yahut bir yaban eşeğine, (TA,) nispetle: Çevikliği yahut atikliği sebebiyle sanki topallıyormuş gibi idi, (K,) yahut yürüyüşünde ve koşuşunda kibir yahut kendini beğenme ve çeviklik sebebiyle sanki ön ayaklarına yükleniyormuş gibi idi. (TA.) -A2- **زَمَلَهُ**, (Mgh, Msb,) mastar ismi **زَمْلٌ**, (TA,) Onu taşıdı yahut yüklendi; yani bir şeyi: (Mgh, Msb:) ve ↓ **اِزْدَمَلَهُ** (S, K,) aslında **ازتمله**, (TA,) aynı manaya gelir; yahut onu alıp taşıdı, yahut onu sırtına kaldırdı; eş anlamlısı **اِحْتَمَلَهُ**; (S, K;) bir defada; (K;) yani bir yükü: (TA:) **زَبَلَهُ** ve **ازدبلهُ** gibi. (TA, madde **زبل**’de.) ― -b2- Ve **زَمَلَهُ**, (IDrd, K,) muzari‘i **زَمُلَ** , mastar ismi **زَمْلٌ**, (TA,) Onu arkasına bindirdi, (IDrd, K,) **عَلَى البَعِيرِ** deve üzerinde: (IDrd:) yahut onunla birlikte [deve üzerinde, bir **مَحْمِل** içinde] bindi, onu dengelemek üzere; (K, TK:) ve bunun gibi ↓ **زاملهُ**, (Mgh,) mastar ismi **مُزَامَلَةٌ**, (S,) deve üzerinde, (S,) **مَحْمِل** içinde, onu dengelemek üzere onunla birlikte bindi. (Mgh.) ― -b3- [Ve **زَمَلَ غَيْرَهُ**, muzari‘i **زَمُلَ** , Başkasını izledi:] **زَامِلٌ**’e bak.

زمّلهُ
2 **زمّلهُ** ذ , (S, Mgh, Msb,) mastar ismi **تَزْمِيلٌ**, (Msb, K,) Onu sardı (S, Mgh, Msb, K *) **فِى ثَوْبِهِ** [elbisesinin içinde], (S, K, *) yahut **فى ثِيَابِهِ** [elbisesinin içinde], (Mgh,) yahut **بِثَوْبِهِ** [elbisesiyle]. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **تَزْمِيلٌ** ayrıca Gizleme fiili manasına da gelir. (IAar, K.)

3 **زَاْمَلَ**: 1’in sondan bir önceki cümlesine bak. ― -b2- **مُزَامَلَةٌ** ayrıca İyilikle karşılık verme manasına da gelir. (AA, TA, madde **حمل**’de.)

تزمّل
5 **تزمّل** ذ (S, Mgh, Msb, K) ve **اِزَّمَّلَ**, (Mgh, K,) ikincisi **اِفَّعَّلَ** veznindendir, (K,) [birincinin bir varyantı,] ve ↓ **اِزْدَمَلَ**, (TA,) Kendi kendini sardı (S, Mgh, Msb, K, TA) **بِثِيَابِهِ** [elbisesiyle], (S,) ve böylece yalnız **تزمّل**, (TA,) yahut **فِى ثِيَابِهِ** [elbisesinin içinde], (Mgh, TA,) yahut **بِثَوْبِهِ** [elbisesiyle]. (Msb.)

تزاملوا
6 **تزاملوا** ذ **تراجزوا** ile aynı manadadır [yani: biri diğerine karşı, **رَجَز** diye adlandırılan veznin şiirini—ki buna **زَمَل** de denir—okudular; yahut bunda yarıştılar]. (TA.)

اِزْدَمَلَ
8 **اِزْدَمَلَ** ذ : 5’e bak. -A2- **اِزْدَمَلَهُ**: 1’e bak.

زَوْمَلَ
Q. Q. 1 **زَوْمَلَ** ذ , (TK,) mastar ismi **زَوْمَلَةٌ**, (K,) Develeri sürdü. (K, TK.)

زِمْلٌ
**زِمْلٌ** ذ Bir yük, yahut yüklet. (K.) Bir hadiste (mecaz kabul edilerek:) Bilgi yükü manasında vârid olmuştur. (TA.) ― -b2- [Ev eşyası; yahut mobilya ve kap-kacak. (Freytag, Hudhalîlerin Dîvânı’na dayanarak.) **أَزْمَلٌ**’e de bak.] ― -b3- **مَا فِى جُوَالِقِكَ اـِلَّا زِمْلٌ** demektir ki: Senin çuvalında yarımdan başka bir şey yoktur. (AA, K.) -A2- **زَمِيلٌ**’e de bak. -A3- Ve **زُمَّلٌ**’e de bak.

زَمَلٌ
**زَمَلٌ** ذ **رَجَز** diye adlandırılan (daha yaygın olarak) şiir türü: [bundan dolayı,] bir şair der ki,
لَا يُغْلَبُ النَّازِعُ مَا دَامَ الزَّمَلْ
[Su çeken kimse, **زمل** sürdükçe yenilmez]; yani, **رَجَز** [yahut **زَمَل**] diye adlandırılan şiiri okudukça [yahut terennüm ettikçe], çalışmaya yetecek kadar güçlüdür: AA’dan rivayetle böyle nakledilmiştir: başka bir kıraat **الرَّمَلْ**’dir: mana bakımından ikisi de doğrudur. (IJ, TA.)

زَمِلٌ
**زَمِلٌ** ذ ve **زُمَلٌ**: **زُمَّلٌ**’e bak.

زُمْلَةٌ
**زُمْلَةٌ** ذ Birlikte yolculuk eden kimseler topluluğu, yahut kişinin birlikte yolculuk ettiği kimseler; (AZ, K;) bunun gibi ↓ **زَوْمَلَةٌ**: (En-Nadr, TA:) yahut bazılarına göre, (TA,) bir topluluk yahut bir derleme [mutlak olarak]. (K, TA.)

زِمْلَةٌ
**زِمْلَةٌ** ذ Gür, yahut bol, ve sık [**جَبَّار** diye adlandırılan] hurma ağaçları: [CK’deki **الجُمّار** bir yanlış yazımdır:] ve **وَدِىّ** [yani küçük genç hurma fidanları, yahut hurma ağaçlarından kesilip dikilen sürgünler] topluluğu: ve elin erişimini aşan genç hurma fidanları: (K, TA:) hepsi El-Hejeree rivayetiyle. (TA.)

زَمَلَةٌ
**زَمَلَةٌ** ذ : iki yerde **أَزْمَلٌ**’e bak.

زِمَالٌ
**زِمَالٌ** ذ Devede bir topallama. (K.) -A2- Ve bir **رَاوِيَة** [yahut deri su tulumu] üzerine konulan bir sargı: çoğulu **زُمُلٌ** ve **أَزْمِلَةٌ**: (Az, K:) **ثَلَاثَةُ أَزْمِلَةٍ** dersin. (Az, TA.)

زَمِيلٌ
**زَمِيلٌ** ذ Bir başkasının arkasına binen kimse (IDrd, S, K) deve üzerinde (IDrd, TA) ki o deve, yolcunun yiyeceğini ve ev eşyasını yahut mobilya ve kap-kacağını taşır; (TA;) ve ↓ **زِمْلٌ** aynı manaya gelir, (K,) ve bunun gibi ↓ **مَزْمُولٌ** da: (IDrd, TA:) yahut at yahut benzeri bir hayvan üzerinde bir başkasının arkasına binen kimse: (TA:) yahut bir **مَحْمِل** içinde onu dengelemek üzere bir başkasıyla birlikte binen kimse. (Mgh.) Şu sözde mecazen kullanılır: **أَنْتَ فَارِسُ العِلْمِ وَأَنَا زَمِيلُكَ** (mecaz:) [Sen ilmin yahut bilginin süvarisisin, ben de senin arkana binenim]. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, İşlerini görmede kişiye yardım eden yolculuk arkadaşı (Mgh, TA). (TA.) Bir hadiste şöyle denir: **لَا يُفَارِقُ رَجُلٌ زَمِيلَهُ**, yani [bir adam,] yolculuk arkadaşından ayrılmasın. (Mgh.) ― -b3- **زَمِيلَانِ** demektir ki: iki develeri üzerinde iş yapan iki adam: işsiz olduklarında onlara **رَفِيقَانِ** denir. (K.)

زُمَيْلٌ
**زُمَيْلٌ** ذ ve **زُمَيْلَةٌ**: **زُمَّلٌ**’e bak.

زِمْيَلٌّ
**زِمْيَلٌّ** ذ : hemen ardından gelene bak.

زُمَّلٌ
**زُمَّلٌ** ذ (S, K) ve ↓ **زُمَلٌ** ve ↓ **زِمْلٌ** [CK’de **عِدَةٌ** gibi olduğu söylenir; fakat doğrusu **عِدْلٌ** gibidir,] ve ↓ **زَمِلٌ** ve ↓ **زُمَيْلٌ** (K) ve ↓ **زُمَّيْلٌ** ve ↓ **زُمَّالٌ** (S, K) ve ↓ **زِمْيَلٌّ** ve ↓ **زُمَيْلَةٌ** ve ↓ **زُمَّيْلَةٌ** (K, yahut bu müennestir, S) ve ↓ **زُمَّالَةٌ** (K) Korkak, zayıf, (S, K, TA,) alçak, bayağı, yahut hakir; evinde yahut çadırında büzülüp sarınan; savaşa girişmek için kalkıp acele etmeyen; büyük şeylere talip olmaktan tembelce geri duran. (TA.) [**اـِزْمِيلٌ**’e de bak. J’ye göre,] ↓ **زُمَّيْلَةٌ** müennes bir sıfat olarak “zayıf” manasına gelir. (S.)

زُمَّالٌ
**زُمَّالٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

زُمَّيْلٌ
**زُمَّيْلٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

زُمَّالَةٌ
**زُمَّالَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

زُمَّيْلَةٌ
**زُمَّيْلَةٌ** ذ : iki yerde **زُمَّلٌ**’e bak.

زَامِلٌ
**زَامِلٌ** ذ , bir ata yahut benzeri bir hayvana, (K, TA,) yahut bir yaban eşeğine, (A' Obeyd, TA,) nispetle: Çevikliği yahut atikliği sebebiyle sanki topallıyormuş gibi olan. (A' Obeyd, K, TA.) [Bundan dolayı, görünüşe göre,] Mu‘âviye İbn-Mirdâs Es-Sulamee’nin atının adı. (K.) ― -b2- Ayrıca Başkasını izleyen kimse (**يَزْمُلُ** [CK’de **يُزَمِّلُ**], yani **يَتْبَعُ**) (K.)

زَامِلَةٌ
**زَامِلَةٌ** ذ Bir deve (S, Mgh, Msb, K) yahut başka bir hayvan (K) ki taşıma için kullanılır (S, Mgh, Msb, K) yolculuk eden bir adamın (S, Mgh, Msb) eşyasını yahut mobilya ve kap-kacağını, (Mgh, Msb,) ve yiyeceğini; (S, Mgh;) **ة** şiddet bildirmek içindir: (Msb:) yahut yolcunun eşyasının yahut mobilya ve kap-kacağının yüklendiği bir dişi deve: (Har s. 130:) **زَمَلَ** “bir şeyi taşıdı”dan: (Mgh, Msb:) çoğulu **زَوَامِلُ**. (TA.) [**زَوْمَلَةٌ**’ye de bak.] ― -b2- Sonradan, hacının yol azığı bulunan **عِدْل** [aslında yarım yük] manasında kullanılmıştır; bu azık, peksimet yahut kuru ekmek ve meyve (**ثمر** [görünüşe göre **تَمْر** yani hurma için bir yanlış yazım]) ve benzerlerinden oluşur. (Mgh.)

زَوْمَلَةٌ
**زَوْمَلَةٌ** ذ Yükleri üzerlerinde olan develer: (IAar, M, K: * [K’da **وَالعِيرِ** yerine **وَالعِيرُ**, hatta daha doğrusu **وَالاـِبِلُ** olmalıdır:]) ve bunun gibi **لَطِيمَةٌ**: **عِيرٌ** “yüklü yahut yüksüz develer” manasına gelir: (IAar, M:) **زَوَامِلُ** ya bunun çoğulu olabilir ya da **زَامِلَةٌ**’nin çoğulu olabilir [bk.]. (TA.) ― -b2- **زُمْلَةٌ**’ye de bak. -A2- **هُوَ ابْنُ زَوْمَلَتِهَا** demektir ki: O, onu bilendir; (IAar, K;) yani işi. (IAar.) ― -b2- Ve **اِبْنُ زَوْمَلَةَ** da, dişi kölenin oğlu demektir. (IAar, K.)

أَزْمَلٌ
**أَزْمَلٌ** ذ Bir ses: (As, S:) yahut her karışık yahut karmaşık ses: yahut at yahut benzeri bir hayvanın sünnet derisinden çıkan bir ses: (K:) bunun fiili yoktur. (TA.) Bir şair der ki,
تَضِبُّ لِثَاتُ الخَيْلِ فِى حَجَرَاتِهَا
وَتَسْمَعُ مِنْ تَحْتِ العَجَاجِ لَهَا ازْمَلَا
[Atların diş etleri, onun bitişik yerlerinde sulanır; ve tozun altından, onlara nispet edilen bir ses işitirsin]: **أَزْمَلَا** demek ister; fakat **وَيْلُمِّهِ**’de [**وَيْلٌ لِأُمِّهِ** yerine] yapıldığı gibi, ء’yi düşürür. (S.) **أَزَامِيلُ القِسِىّ** demektir ki: yayların sesleri: **اَزاميل**, **أَزْمَلٌ**’ün çoğuludur; kendisinden önceki harekenin sesini doldurmak için ona ى getirilmiştir. (TA.) Ve ↓ **أَزْمَلَةٌ** yay tınlaması manasına gelir. (K, TA.) -A2- **تَرَكَ أَزْمَلًا** ve ↓ **أَزْمَلَةً** ve ↓ **زَمَلَةً** Bir aile yahut hane bıraktı. (K.) Ve **خَرَجَ فُلَانٌ وَخَلَّفَ أَزْمَلَهُ** [Falanca çıktı ve geride ailesini, yahut ailesini ve hayvanlarını bıraktı]: ve **خَرَجَ بِأَزْمَلِهِ** Ailesiyle ve develeriyle ve koyunları yahut keçileriyle çıktı; malından hiçbir şeyi geride bırakmadı. (AZ, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **أَخَذَهُ بِأَزْمَلِهِ** [S’nin nüshalarımdan birinde **أَزْمَلَهُ**,] Onu bütünüyle aldı; (S, K;) yani bir şeyi. (S.) Ve onu **أَثَاث**’ıyla [yahut kap-kacağı ve mobilyasıyla] birlikte aldı; bunun gibi ↓ **بِأَزْمُلِهِ** ve ↓ **أَزْمَلَتِهِ** (K) ve ↓ **زَمَلَتِهِ**. (L, TA.) ― -b3- Ve ↓ **عِيَالَاتٌ أَزْمَلَةٌ** yani Çok [aileler yahut haneler]. (S, K. *)

أَزْمُلٌ
**أَزْمُلٌ** ذ , buradan **أَخَذَهُ بِأَزْمُلِهِ**: bir önceki paragrafın sondan bir önceki cümlesine bak.

أَزْمَلَةٌ
**أَزْمَلَةٌ** ذ : dört yerde **أَزْمَلٌ**’e bak.

اـِزْمَوْلٌ
**اـِزْمَوْلٌ** ذ : **أُزْمُولَةٌ**’ye bak.

اـِزْمِيلٌ
**اـِزْمِيلٌ** ذ Dericinin bıçağı (S, K, TA) ki onunla deriyi keser. (TA.) [TA’da, madde **ذرب**’de, dericinin dikiş diktiği **اـِشْفَى**’sı manasında açıklanır: fakat bunu başka yerde bulmadım.] ― -b2- Ayrıca Yeni ay [şeklinde], (TA,) yaban öküzlerini yakalamak amacıyla mızrağın ucuna takılan bir demir. (K, * TA.) ― -b3- Ve [**مِطْرَقَة** denilen] alet. (K.) ― -b4- Bir adama nispetle, (K, TA,) (mecaz kabul edilerek:) çok yahut şiddetli yiyen; dericinin bıçağına benzetilmiştir: (TA:) yahut güçlü: ve ayrıca zayıf; (K, TA;) alçak, bayağı, yahut hakir: (TA: [**زُمَّلٌ** gibi:]) böylece iki zıt manaya sahip olur. (K.)

أُزْمُولَةٌ
**أُزْمُولَةٌ** ذ (AA, S, K) ve (S, K) bazıları (S) **اـِزْمَوْلَةٌ** der, (S, K,) ikincisi As ve Sb ve Ez-Zubeydee’ye göre, (TA,) ve ↓ **اـِزْمَوْلٌ**, (S, TA,) ki IJ tarafından **جِرْدَحْلٌ**’e benzer-düzeyde sayıldığı söylenir; çünkü içindeki و uzatma harfi değildir; zira ondan önceki harf fetḥalıdır, (TA,) dağ keçisine ve diğer hayvanlardan birine nispetle: Yüksek sesli. (AA, S, K, TA:) yahut birincisi, [yahut görünüşe göre üçünün herhangi biri,] dağ keçisine nispetle: koştuğunda bir yana yaslanan yahut bir yanına yüklenen türden: AHeyth’e göre böyledir: Fr, birinciyi yahut ikinciyi ata nispetle açıklayıp “hızlı koşan” manasını verir: ve aynı şekilde dağ keçisine de. (TA.)

مُزَمَّلَةٌ
**مُزَمَّلَةٌ** ذ Suyun soğutulduğu belirli bir şey: Irak lehçesindendir: (K:) Bağdat halkı tarafından, ortasında bir delik bulunan, o delikte gümüş yahut kurşundan bir borunun sabitlendiği, oradan içilen yeşil bir **جَرَّة** yahut **خَابِيَة**’ye denir; kaba ketenden bir bez parçasıyla yahut başka bir şeyle sarıldığı için böyle adlandırılmıştır (**تُزَمَّلُ** yani **تُلَفُّ**); bez ile küp arasında saman vardır: yaz günlerinde evlerindedir: su, geceleyin [gözenekli toprak şişeler olan] **بَرَّادَات** vasıtasıyla soğutulur; sonra bu **مزمّلة**’ye dökülür ve içinde serin kalır. (Har s. 548.)

مَزْمُولٌ
**مَزْمُولٌ** ذ : **زَمِيلٌ**’e bak.

مُزَّمِّلٌ
**مُزَّمِّلٌ** ذ , aslında **مُتَزَمِّلٌ**, Elbisesiyle [yahut elbisesinin içinde] sarınmış bir adam: Kur’an’da (lxxiii. 1) geçer. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَمَلَ
زَمَلَ I ,  U ( n. ac. زَمْل 1 ,  زَمَل 4 ,  زَمَاْل 22 ,  زَمَلَاْن 36 ),
a.  Ran along limping, hobbled; ran along leaning to one side ( horse ).

b.  U ( n. ac. زَمْل 1 ), Carried;   took up.

c.  ( n. ac. زُمُوْل 27 ), Followed.

زَمَّلَ
زَمَّلَ II
a.  [ acc. &  Fī or Bi ], Wrapped up in.

b.  Wrapped up, hid, concealed.

تَزَمَّلَ
تَزَمَّلَ V
a.  [ Fī ],  see VIII .

اِزْتَمَلَ
اِزْتَمَلَ VIII (
a.  د or ز ) [ Fī ], Wrapped himself up in ( his clothes ).

زِمْل
زِمْل 2 ,
a.  Load, burden.

b.  see 5 &  25 .

زُمْلَة
زُمْلَة 3t ,
a.  Troop, company; companions, fellow-travellers.

زَمَلَة
زَمَلَة 4t ,
a.  Family, household.

زَمِل
زَمِل 5 ,
a.  Weak; cowardly: weakling; coward.

زُمَل
زُمَل 9 ,  زُمَّل 11 ,
a.  see 5 .

أَزْمَلُ
أَزْمَلُ 14 , ( pl. أَزَاْمِلُ 37 ,  زَمَاْلِيْ٤ُ 67 ),
a.  Confused sound, din.

b.  Baggage; property.

أَزْمَلَة
أَزْمَلَة 14t ,
a.  see 14 (b) .

زَاْمِلَة
زَاْمِلَة 21t , ( pl. زَوَاْمِلُ 41 ),
a.  Beast of burden.

b.  Provision-bag, saddle-bag.

زَمَاْلَة
زَمَاْلَة 22t ,
a.  see 21t .

زَمِيْل
زَمِيْل 25 ,
a.  One riding behind another.

b.  Counterpoise.

زَمُّوْلَة
زَمُّوْلَة 31t ,
a.  Spout.

اِزْمِيْل
اِزْمِيْل 39 , ( pl. أَزَاْمِيْلُ 69 ),
a.  Shoemaker's knife.

b.  Gravingtool; chisel.

أُزمُوْلَة
أُزمُوْلَة
a.  Vociferation, clamour.

مُزَمَّلَة
مُزَمَّلَة
a.  Water-cooler.

##### Türkçe

**زَمَلَ**
**زَمَلَ** I, U (mastar: **زَمْل** 1, **زَمَل** 4, **زَمَاْل** 22, **زَمَلَاْن** 36),
a. Topallayarak koştu, köstekli olarak koştu; bir yana meylederek koştu (at).

b. U (mastar: **زَمْل** 1), taşıdı; aldı, kaldırdı.

c. (mastar: **زُمُوْل** 27), tâbi oldu, izledi.

**زَمَّلَ**
**زَمَّلَ** II
a. [mef‘ûl alır & **فِي** veya **بِ** ile], içine sardı.

b. Sardı; gizledi, sakladı.

**تَزَمَّلَ**
**تَزَمَّلَ** V
a. [**فِي** ile], VIII’e bak.

**اِزْتَمَلَ**
**اِزْتَمَلَ** VIII (
a. **د** veya **ز**) [**فِي** ile], (elbiselerine) büründü, kendini (elbiselerine) sardı.

**زِمْل**
**زِمْل** 2,
a. Yük, burden.

b. 5 ve 25’e bak.

**زُمْلَة**
**زُمْلَة** 3t,
a. Bölük, takım; yoldaşlar, yol arkadaşları.

**زَمَلَة**
**زَمَلَة** 4t,
a. Aile, hane halkı.

**زَمِل**
**زَمِل** 5,
a. Zayıf; korkak: zayıf kimse; korkak.

**زُمَل**
**زُمَل** 9, **زُمَّل** 11,
a. 5’e bak.

**أَزْمَلُ**
**أَزْمَلُ** 14, (çoğul: **أَزَاْمِلُ** 37, **زَمَاْلِيْ٤ُ** 67),
a. Karışık ses, gürültü.

b. Bagaj; mülk.

**أَزْمَلَة**
**أَزْمَلَة** 14t,
a. 14 (b)’ye bak.

**زَاْمِلَة**
**زَاْمِلَة** 21t, (çoğul: **زَوَاْمِلُ** 41),
a. Yük hayvanı.

b. Azık torbası, eyer torbası.

**زَمَاْلَة**
**زَمَاْلَة** 22t,
a. 21t’ye bak.

**زَمِيْل**
**زَمِيْل** 25,
a. Birinin arkasında binen kimse.

b. Karşı ağırlık.

**زَمُّوْلَة**
**زَمُّوْلَة** 31t,
a. Oluk, ağızlık.

**اِزْمِيْل**
**اِزْمِيْل** 39, (çoğul: **أَزَاْمِيْلُ** 69),
a. Kunduracının bıçağı.

b. Oyma aleti; keski.

**أُزمُوْلَة**
**أُزمُوْلَة**
a. Bağırma, yaygara.

**مُزَمَّلَة**
**مُزَمَّلَة**
a. Su soğutucusu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زمل
زَمَلَ - يَزْمُلُ - تَزَمَّلَ - يَتَزَمَّلُ - مُتَزَمِّل - مُزَّمِّل
زَمَلَ - يَزْمُل + كائن + كائناً أو شيئاً + إلى شيء: حزمه ولفه وشده بقوة إلى شيء، باستعمال غطاء أو حزام
تَزَمَّلَ - يَتَزَمَّلُ: على وزن " تـَفـَعـَّلَ " من " زَمَلَ - يَزْمُل": يلف ويشد نفسه إلى شيء بجهد ذاتي وبقوة
مُتَزَمِّل: اسم مفعول من فعل " تَزَمَّلَ - يَتَزَمَّلُ ": المتلفف والمتغطي والمشدود بشدة إلى شيء (كسرير أو ظهر بعير)
مُزَّمِّل: أصلها "مُتَزَمِّل "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع كائنين بالخياطة أو المسامير أو الدبابيس أو الحبال"، وهي:
صَلَبَ - يَصْلِبُ (صَلَبَ - يَصْلُبُ)، خَاطَ - يَخيْطُ، رَتَقَ - يَرْتُقُ (رَتَقَ - يَرْتِقُ)، دَسَرَ - يَدْسُرُ، حَبَلَ - يَحْبُلُ، زَمَلَ - يَزْمُل

زمل - المزمل
 	﴿ياأيها المزمل (1)﴾ المزمل
مختار الصحاح
● [زمل] ز م ل: الزَّامِلَةُ بعير يستظهر به الرجل يحمل متاعه وطعامه عليه و المُزَامَلَةُ المعادلة على البعير و زَمَّلَهُ في ثوبه لفه و تَزَمَّلَ بثيابه تدثر
معجم الفرائد القرآنية
ز م ل
" الْمُزَّمِّلُ" في قوله تعالى :" يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ " (1) المزمل .
المُزَّمِّل : المتلفف والمتغطي.
الراغب
زمل
- }يا أيها المزمل{ [المزمل/1]، أي: المتزمل في ثوبه، وذلك على سبيل الاستعارة، كناية عن المقصر والمتهاون بالأمر وتعريضا (لعل المؤلف ههنا قد تأثر بالمعتزلة، فقد قال الزمخشري: كان رسول الله نائما بالليل متزملا في قطيفة، فنبه ونودي بما يهجن إليه الحالة التي كان عليها من التزمل في قطيفة، واستعداده للاستثقال في النوم كما يفعل من لا يهمه أمر، ولا يعنيه شأن.
ورد عليه ابن المنير فقال: أما قوله: إن نداءه بذلك تهجين للحالة التي ذكر أنه كان عليها فخطأ وسوء أدب، ومن اعتبر عادة خطاب الله تعالى له في الإكرام والاحترام علم بطلان ما تخيله الزمخشري، فقد قال العلماء:
إنه لم يخاطب باسمه نداء، وإن ذلك من خصائصه دون سائر الرسل، إكراما له وتشريفا، فأين نداؤه بصيغة مهجنة من ندائه باسمه؟! انظر: الكشاف، وبهامشه الانتصاف 4/151.
- وقال البرسوي: وفي خطابه بهذا الاسم - أي المزمل - فائدتان:
أحدهما: الملاطفة، فإن العرب إذا قصدت ملاطفة المخاطب وترك المعاتبة سموه باسم مشتق من حالته التي هو عليها، كقول النبي لعلي لما رآه نائما قد لصق بجنبه التراب: قم أبا تراب، إشعارا بأنه غير عاتب عليه وملاطفة له، وكذلك قوله عليه السلام لحذيفة: قم يا نومان، وكان نائما، فقول الله تعالى له: (يا أيها المزمل) تأنيس وملاطفة ليستشعر أنه غير عاتب.
والفائدة الثانية: التنبيه لكل متزمل راقد ليلة لينتبه إلى قيام الليل، وذكر الله فيه. راجع تفسير روح البيان 10/203) به، والزميل: الضعيف، قالت أم تأبط شرا:
(ليس بزميل شروب للقيل) (قالته في رثاء ابنها:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل - شروب للقيل *** رقود بالليل
انظر شرح أشعار الهذليين 2/846، واللسان: زمل والقيل: شرب نصف النهار)
ملخص اللسان
1.     والزَّمِيل: الرَّدِيف على البعير الذي يُحْمَل عليه الطعام والمتاع، وقيل: الزَّمِيل الرَّدِيف على البعير، والرَّدِيف على الدابة يتكلم به العرب. وزَمَله يَزْمُله زَمْلاً: أَردفه وعادَلَه؛ زَمَلْتُ الرَّجلَ على البعير فهو زَمِيلٌ ومَزْمول إِذا أَردفته.والمُزامَلة: المُعادَلة على البعير، وزامَلْته: عادلته.
2.    والزَّامِلة: البَعير الذي يُحْمَل عليه الطعامُ والمتاع ، وازْدَمل فلان الحِمْل إِذا حَمَله، والازْدِمال: احتمال الشيء كُلِّه بمَرَّة واحدة.
3.     إِذا عَمِل الرجلان على بعيريهما فهُما زَمِيلانِ، فإِذا كانا بلا عمل فهما رَفِيقان.
4.     وزَمَّل الشيءَ: أَخفاه؛
5.     وزَمَّله في ثوبه أَي لَفَّه. والتَّزَمُّل: التلفُّف بالثوب، وقد تَزَمَّل بالثوب وبثيابه أَي تَدَثَّر، وزَمَّلْته به؛ قال  يا أَيُّها المُزَّمِّل؛ قال أَبو إِسحق: المُزَّمِّل أَصله المُتَزَمِّل والتاء تدغم في الزاي لقربها منها، يقال: تَزَمَّل فلان إِذا تَلَفَّف بثيابه.
6.     وكل شيء لُفِّف فقد زُمِّل. وفي حديث قَتْلى أُحُد: زَمَّلوهم بثيابهم أَي لُفُّوهم
7.     ويقال للِفافة الراوية زِمالٌ، وجمعه زُمُلٌ، وثلاثة  أَزْمِلةٍ.
8.     ورجل زُمَّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ إِذا كان ضعيفاً فَسْلاً، وهو الزَّمِل أَيضاً.
9.     والزِّمْل: الكَسْلان.
10.                        والزُّمَل والزُّمِّل والزُّمَّيْلُ والزُّمَيْلة والزُّمَّال: بمعنى الضعيف الجَبان الرَّذْل؛
11.                        والإِزْمِيل: شَفْرة الحَذَّاء؛
12.                       وأَخذ الشيء بأَزْمَله أَي كُلَّه.
13.                        زَمَلَ يَزْمِل ويَزْمُلُ زِمَالاً: عَدَا وأَسْرَعَ مُعْتَمِداً في أَحد شِقَّيْه رافعاً جنبه الآخر، وكأَنه يعتمد على رِجْل واحدة، وليس له بذلك تَمَكُّنُ المعتمِد على رجليه جميعاً.والزَّامِل من الدواب: الذي كأَنه يَظْلَع في سَيْره من نشاطه،زَمَلَ يَزْمُل زَمْلاً وزَمَالاً وزَمَلاناً، وهو الأَزْمَل، والدابة تَزْمُل في مشيها وعَدْوِها زَمالاً إِذا رأَيتها تتحامل على يديها بَغْياً ونَشاطاً؛ والزَّامِل من حُمُر الوحش: الذي كأَنه يَظْلَع من نَشاطه، وقيل: هو الذي يَزْمُل غيرَه أَي يَتْبَعه
14.                        الأَزْمَل الصوت، وجمعه الأَزامِل والأَزْمَل: كل صوت مختلط. والأَزْمَلُ: الصوت الذي يخرج من قُنْب الدابة، وهو وِعاء جُرْدانه  ولا فعل له. وأَزْمَلةُ القِسِيِّ: رَنِينُها؛
لسان العرب
● - زمل: زَمَلَ يَزْمِل ويَزْمُلُ زِمَالاً: عَدَا وأَسْرَعَ مُعْتَمِداً     في أَحد شِقَّيْه رافعاً جنبه الآخر، وكأَنه يعتمد على رِجْل واحدة، وليس     له بذلك تَمَكُّنُ المعتمِد على رجليه جميعاً. والزِّمَال: ظَلْع يصيب     البعير. والزَّامِل من الدواب: الذي كأَنه يَظْلَع في سَيْره من نشاطه،     زَمَلَ يَزْمُل زَمْلاً وزَمَالاً وزَمَلاناً، وهو الأَزْمَل؛ قال ذو     الرمة:راحَتْ يُقَحِّمُها ذو أَزْمَلٍ، وُسِقَتْ     له الفَرائشُ والسُّلبُ القَيادِيدُ     والدابة تَزْمُل في مشيها وعَدْوِها زَمالاً إِذا رأَيتها تتحامل على     يديها بَغْياً ونَشاطاً؛ وأَنشد:     تراه في إِحْدى اليَدَيْن زامِلا     الأَصمعي: الأَزْمَل الصوت، وجمعه الأَزامِل؛ ؤَنشد الأَخفش:     تَضِبُّ لِثاتُ الخَيْل في حَجَراتها،     وتَسْمَع من تحت العَجاج لها آزْمَلا     يريد أَزْمَل، فحذف الهمزة كما قالوا وَيْلُمِّه. والأَزْمَل: كل صوت     مختلط. والأَزْمَلُ: الصوت الذي يخرج من قُنْب الدابة، وهو وِعاء جُرْدانه،     قال: ولا فعل له. وأَزْمَلةُ القِسِيِّ: رَنِينُها؛ قال:     وللقِسِيِّ أَهازِيجٌ وأَزْمَلةٌ،     حِسّ الجَنوب تَسوق الماء والبَرَدا     والأُزْمُولة والإِزْمَوْلة: المُصَوَّت من الوُعول وغيرها؛ قال ابن     مقبل يصف وَعِلاً مُسِنًّا:     عَوْداً أَحَمَّ القَرا أُزْمُولةً وَقِلاً،     على تُراث أَبيه يَتْبَع القُذَفا     والأَصمعي يرويه: إِزْمَوْلة، وكذلك رواه سيبويه، وكذلك رواه الزبيدي في     الأَبنية؛ والقُذَف: جمع قُذْفة مثل غُرْفة وغُرَف. ويقال: هو إِزْمَوْل     وإِزْمَوْلة، بكسر الأَلف وفتح الميم؛ قال ابن جني: إِن قلت ما تقول في     إِزْمَوْل أَمُلْحَق هو أَم غير مُلْحق، وفيه كما ترى مع الهمزة الزائدة     الواوُ زائدة، قيل: هو مُلْحَق بباب جِرْدَحْلٍ، وذلك أَن الواو التي فيه     ليست مَدًّا لأَنها مفتوح ما قبلها، فشابهت الأُصول بذلك فأُلْحِقت بها،     والقول في إِدْرَوْنٍ كالقول في إِزمَوْلٍ، وهو مذكور في موضعه. وقال     أَبو الهيثم: الأُزْمُولة من الأَوعال الذي إِذا عَدا زَمَل في أَحد     شِقَّيه، من زَمَلَتِ الدابةُ إذا فَعَلَتْ ذلك؛ قال لبيد:     فَهْوَ سَحَّاجٌ مُدِلٌّ سَنِقٌ،     لاحق البطن، إِذا يَعْدُو زَمَل     الفراء: فَرَسٌ أُزْمُولة أَو قال إِزْمَولة إِذا انشمر في عَدْوِه     وأَسْرَع. ويقال للوَعِل أَيضاً أُزْمُولة في سرعته، وأَنشد بيت ابن مقبل     أَيضاً، وفَسَّره فقال: القُذَفُ القُحَمُ والمَهالِكُ يريد المَفاوِز،     وقيل: أَراد قُذَف الجبال، قال: وهو أَجود.     والزَّامِلة: البَعير الذي يُحْمَل عليه الطعامُ والمتاع. ابن سيده:     الزَّامِلة الدابة التي يُحْمَل عليها من الإِبل وغيرها. والزَّوْمَلة     واللَّطِيمة: العِيرُ التي عليها أَحمالها، فأَما العِيرُ فهي ما كان عليها     أَحمالُها وما لم يكن، ويقال للإِبِل اللَّطِيمة والعِير والزَّوْمَلة؛     وقول بعض لُصوص العرب:     أَشْكُو إِلى الله صَبْري عن زَوامِلِهم،     وما أُلاقي، إِذا مَرُّوا، من الحَزَن     يجوز أَن يكون جمع زاملة.     والزِّمْلة، بالكسر: ما التفَّ من الجَبَّار والصَّوْرِ من الوَدِيِّ     وما فات اليدَ من الفَسِيل؛ كُلُّه عن الهَجَري.     والزَّمِيل: الرَّدِيف على البعير الذي يُحْمَل عليه الطعام والمتاع،     وقيل: الزَّمِيل الرَّدِيف على البعير، والرَّدِيف على الدابة يتكلم به     العرب. وزَمَله يَزْمُله زَمْلاً: أَردفه وعادَلَه؛ وقيل: إِذا عَمِل     الرجلان على بعيريهما فهُما زَمِيلانِ، فإِذا كانا بلا عمل فهما رَفِيقان. ابن     دريد: زَمَلْتُ الرَّجلَ على البعير فهو زَمِيلٌ ومَزْمول إِذا أَردفته.     والمُزامَلة: المُعادَلة على البعير، وزامَلْته: عادلته. وفي الحديث:     أَنه مَشى على زَمِيل؛ الزَّمِيل: العَدِيل الذي حِمْلُه مع حِمْلك على     البعير. وزامَلني: عادَلَني. والزَّمِيل أَيضاً: الرفيق في السفر الذي يعينك     على أُمورك، وهو الرَّدِيف أَيضاً؛ ومنه قيل الأَزامِيل للقِسِيِّ، وهو     جمع الأَزْمَل، وهو الصوت، والياء للإِشباع. وفي الحديث: للقِسِيّ     أَزامِيل وغَمْغَمة، والغَمْغَمة: كلام غير بَيِّن.     والزامِلة: بعير يَسْتَظْهِر به الرجلُ يَحْمِل عليه متاعه وطعامه؛ قال     ابن بري: وهَجا مَرْوانُ بنُ سليمان بن يحيى بن أَبي حَفْصة قوماً من     رُواة الشِّعر فقال:     زَوامِل للأَشعار، لا عِلْم عندهم     بجَيِّدها إِلا كعِلْم الأَباعر     لعَمْرُك ما يَدْري البعيرُ، إِذا غدا     بأَوساقِه أَو راح، ما في الغَرائر     وفي حديث ابن رَواحَة: أَنه غزا معه ابن أَخيه على زامِلة؛ هو البعير     الذي يُحْمَل عليه الطعام والمتاع كأَنَّها فاعِلة من الزَّمْل الحَمْلِ.     وفي حديث أَسماء: كانت زِمالة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وزِمالة     أَبي بكر واحدة أَي مَركوبهما وإِداوتُهما وما كان معهما في السفر.     والزَّامِل من حُمُر الوحش: الذي كأَنه يَظْلَع من نَشاطه، وقيل: هو الذي يَزْمُل     غيرَه أَي يَتْبَعه.     وزَمَّل الشيءَ: أَخفاه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:     يُزَمِّلون حَنينَ الضِّغْن بَيْنَهُم،     والضِّغْن أَسْودُ، أَو في وَجْهه كَلَف     وزَمَّله في ثوبه أَي لَفَّه. والتَّزَمُّل: التلفُّف بالثوب، وقد     تَزَمَّل بالثوب وبثيابه أَي تَدَثَّر، وزَمَّلْته به؛ قال امرؤ القيس:     كأَنَّ أَباناً، في أَفانين وَدْقِه،     كبير أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّل     وأَراد مُزَمَّل فيه أَو به ثم حذف الجارِّ فارتفع الضمير فاستتر في اسم     المفعول. وفي التنزيل العزيز: يا أَيُّها المُزَّمِّل؛ قال أَبو إِسحق:     المُزَّمِّل أَصله المُتَزَمِّل والتاء تدغم في الزاي لقربها منها، يقال:     تَزَمَّل فلان إِذا تَلَفَّف بثيابه. وكل شيء لُفِّف فقد زُمِّل. قال     أَبو منصور: ويقال للِفافة الراوية زِمالٌ، وجمعه زُمُلٌ، وثلاثة     أَزْمِلةٍ. ورجل زُمَّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ إِذا كان ضعيفاً فَسْلاً، وهو     الزَّمِل أَيضاً. وفي حديث قَتْلى أُحُد: زَمَّلوهم بثيابهم أَي لُفُّوهم     فيها، وفي حديث السقيفة: فإِذا رجل مُزَمَّل بين ظَهْرانَيْهم أَي مُغَطًّى     مُدَثَّر، يعني سعد بن عُبَادة.     والزِّمْل: الكَسْلان. والزُّمَل والزُّمِّل والزُّمَّيْلُ والزُّمَيْلة     والزُّمَّال: بمعنى الضعيف الجَبان الرَّذْل؛ قال أُحَيْحة:     ولا وأَبيك ما يُغْني غَنائي،     من الفِتْيانِ، وَمَّيْلٌ كَسُولُ     وقالت أُمّ تأَبْط شَرًّا: واابناه واابن اللَّيْل، ليس بزُمَّيْل،     شَرُوبٌ للقَيْل، يَضْرب بالذَّيْل، كمُقْرَب الخَيْل. والزُّمَّيْلة:     الضعيفة. قال سيبويه: غَلَب على الزُّمَّل الجمع بالواو والنون لأَن مؤنثه مما     تدخله الهاء. والزِّمْل: الحِمْل. وفي حديث أَبي الدرداء: لَئِن     فَقَدْتموني لتَفْقِدُنَّ زِمْلاً عظيماً؛ الزَّمْل: الحِمْل، يريد حِمْلاً     عظيماً من العلم؛ قال الخطابي: ورواه بعضهم زُمَّل، بالضم والتشديد، وهو     خطأٌ.أَبو زيد: الزُّمْلة الرُّفْقة؛ وأَنشد:     لم يَمْرِها حالبٌ يوماً، ولا نُتِجَتْ     سَقْباً، ولا ساقَها في زُمْلةٍ حادي     النضر: الزَّوْمَلة مثل الرُّفْقة.     والإِزْمِيل: شَفْرة الحَذَّاء؛ قال عَبْدة بن الطبيب:     عَيْرانة يَنْتَحِي في الأَرض مَنْسِمُها،     كما انْتَحَى في أَدِيم الصِّرْف إِزْمِيلُ     ورجل إِزْمِيلٌ: شديد الأَكل، شبه بالشَّفْرة، قال طرفة:     تَقُدُّ أَجوازَ الفَلاة، كما     قُدَّ بإِزْمِيل المعين حَوَر     والحَوَر: أَديمٌ أَحمر، والإِزْمِيل: حديدة كالهلال تجعل في طرف رُمح     لصيد بقر الوحش، وقيل: الإِزْمِيل المِطْرَقة. ورَجُلٌ إِزْمِيلٌ: شديد؛     قال:     ولا بِغُسّ عَنِيد الفُحْشِ إِزْمِيل     وأَخذ الشيء بزَمَلته وأَزْمَله وأَزْمُله وأَزْمَلته أَي بأَثاثه.     وتَرَك زَمَلة وأَزْمَلة وأَزْمَلاً أَي عيالاً. ابن الأَعرابي: خَلَّف فلان     أَزْمَلَة من عِيال؛ وأَنشد     نَسَّى غُلامَيْك طِلابَ العِشْق     زَوْمَلةٌ، ذات عَبَاء بُرْق     ويقال: عِيَالات أَزْمَلة أَي كثيرة. أَبو زيد: خرج فلان وخَلَّف     أَزْمَلَة وخرج بأَزْمَلة إِذا خَرَج بأَهله وإِبله وغنمه ولم يُخَلِّف من ماله     شيئاً. وأَخذ الشيء بأَزْمَله أَي كُلَّه.     وازْدَمل فلان الحِمْل إِذا حَمَله، والازْدِمال: احتمال الشيء كُلِّه     بمَرَّة واحدة. وازْدَمَل الشيءَ: احتمله مَرَّة واحدة. والزِّمْل عند     العرب: الحِمْل، وازْدَمل افتعل منه، أَصله ازْتَمله، فلما جاءت التاء بعد     الزاي جعلت دالاً.     والزَّمَل: الرَّجَز؛ قال:     لا يُغْلب النازعُ ما دام الزَّمَل،     إِذا أَكَبَّ صامِتاً فقد حَمَل     يقول: ما دام يَرْجُز فهو قَوِيٌّ على السعي، فإِذا سكت ذهبت قوّته؛ قال     ابن جني: هكذا رويناه عن أَبي عمرو الزَّمَل، بالزاي المعجمة، ورواه     غيره الرَّمَل، بالراء أَيضاً غير معجمة، قال: ولكل واحد منهما صحة في طريق     الاشتقاق، لأَن الزَّمَل الخِفَّة والسُّرْعة، وكذلك الرَّمَل بالراء     أَيضاً، أَلا ترى أَنه يقال زَمَلَ يَزْمُل زِمالاً إِذا عَدَا وأَسرع     معتمداً على أَحد شِقَّيه، كأَنه يعتمد على رجل واحدة، وليس له تمكن المعتمد     على رِجْليه جميعاً.     والزِّمَال: مشي فيه ميل إِلى أَحد الشِّقَّين، وقيل: هو التحامل على     اليدين نشاطاً؛ قال مُتَمَّم بن نُوَيْرة:     فَهْيَ زَلُوجٌ ويَعْدُو خَلْفَها رَبِدٌ     فيه زِمَالٌ، وفي أَرساغه جَرَدُ     ابن الأَعرابي: يقال للرجل العالم بالأَمر هو ابن زَوْمَلتها أَي     عالِمُها. قال: وابن زَوْمَلة أَيضاً ابن الأَمَة. وزَامِل وزَمْلٌ وزُمَيْل:     أَسماء، وقد قيل إِن زَمْلاً وزُمَيْلاً هو قاتل ابن دارة وإِنهما جميعاً     اسمان له. وزُمَيْل بن أُمِّ دينار: من شعرائهم. وزَوْمَل: اسم رجل، وقيل     اسم امرأَة أَيضاً. وزامِلٌ: فرس معاوية بن مِرْداس.
مقاييس اللغة:
(زمل) الزاء والميم واللام أصلان: أحدهما يدلُّ علىحَملِ ثِقْل من الأثقال، والآخر صوتٌ.
فالأول الزَّامِلة، وهو بعيرٌ يستظهِرُ به الرَّجل، يحملُ عليه متاعَه. يقال ازدَمَلْت([8]) الشّيءَ، إذا حملتَه. ويقال عِيالاتٌ أَزْمَلَةٌ، أي كثيرة. وهذا من الباب، كأنَّهُمْ كَلُّ أحمالٍ، لا يضطلعون ولا يطيقون أنفسَهم.
ومن الباب الزُّمَّيل، وهو الرجل الضعيف، الذي إِذا حَزَبهُ أمرٌ تَزَمَّلَ، أي ضاعَفَ عليه الثِّياب حتَّى يصير كأنّه حِمْل. قال أُحيحة:
لا وأبيك ما يُغنِي غَنائِي *** من الفِتيانِ زُمَّيل كَسُولُ([9])
والمُزَامَلة: المعادلة([10]) على البعير.
فأمّا الأصل الآخَر فالأزْمَلُ، وهو الصّوتُ في قول الشاعر:
* لها بعد قِرَّاتِ العَشيّاتِ أَزْمَلُ *
ومما شذّ عن هذين الأصلين الإِزْمِيل: الشَّفْرَة([11]). ومنه أخذت الشيءَ بأَزْمَلِه.
القاموس المحيط:
زَمَلَ يَزْمِلُ ويَزْمُلُ زِمالاً عَدا مُعْتَمِداً في أحَدِ شِقَّيْهِ، رافِعاً جَنْبَهُ الآخَرَ. وككِتابٍ ظَلْعٌ في البَعيرِ، ولِفافةُ الراوِيَةِ، ج ككُتُبٍ وأشْرِبَةٍ. والزامِلُ من يَزْمُلُ غيرَهُ، أي يَتْبَعُه، و من الدوابِّ الذي كأَنه يَظْلَعُ من نَشاطِهِ، زَمَلَ زَمْلاً وزَمالاً وزَمَلاً وزَمَلاناً، وفَرَسُ مُعَاوِيَةَ بنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيِّ. والزامِلَةُ التي يُحْمَلُ عليها من الإِبِلِ وغيرِها. والأَزْمَلُ كلُّ صَوْتٍ مُخْتَلِطٍ، أو صَوْتٌ يَخْرُجُ من قُنْبِ دابَّةٍ. وأخَذَهُ بأزمَلِهِ، أي جَميعَه. والأَزْمَلَةُ الكثيرَةُ، ورَنِينُ القوسِ.
والأُزْمولَةُ، بالضم، وكَبِرْذَوْنَةٍ: المُصَوِّتُ من الوُعُولِ وغيرِها. والزَّوْمَلَةُ: سَوْقُ الإِبِلِ، والعيرُ التي عليها أحْمالُها. والزُّمْلَةُ، بالضم: الرُّفْقَةُ، والجَماعَةُ، وبالكسرِ: ما الْتَفَّ من الجَبَّارِ، والصَّوْرُ منَ الوَدِيِّ، وما فاتَ اليَدَ من الفَسيلِ. وكأَميرٍ: الرَّديفُ، كالزِّمْلِ، بالكسرِ. وزَمَلَهُ: أرْدَفَهُ أَو عادَلَهُ. وإذا عَمِلَ الرَّجُلانِ على بَعِيرَيْهِمَا فهما: زَميلانِ، فإِذا كانا بِلا عَمَلٍ: فَرَفِيقَانِ.
والتَّزْمِيلُ: الإِخْفَاءُ، واللَّفُّ في الثَّوْبِ. وتَزَمَّلَ: تَلَفَّفَ، كازَّمَّلَ، على افَّعَّلَ. وكسُكَّرٍ وصُرَدٍ وعِدْلٍ وزُبَيْرٍ وقُبَّيْطٍ ورُمَّانٍ وكَتِفٍ وقِسْيَبٍّ وجُهَيْنَةَ وقُبَّيْطَةٍ ورُمَّانَةٍ: الجَبانُ الضَّعيفُ. والإِزْمِيلُ، بالكسرِ: شَفْرَةُ الحَذَّاءِ، وحَديدَةٌ في طَرَفِ رُمْحٍ لصَيْدِ البَقَرِ، والمطْرَقَةُ، و من الرِّجَالِ: الشَّديدُ، والضَّعيفُ، ضِدٌّ. وأخَذَهُ بأزْمَلِهِ وأزْمُلِهِ وأزْمَلَتِهِ: بأثاثِهِ. وتَرَكَ زَمَلَةً، محرَّكةً، وأزْمَلَةً وأزْمَلاً: عِيالاً. وازْدَمَلَهُ: حَمَلَهُ بِمَرَّةٍ واحِدَةٍ. وهو ابنُ زوْمَلَتِهَا: عالِمٌ بها. وابنُ زَوْمَلَةَ أيضاً: ابنُ الأَمَةِ. وعبدُ اللهِ بن زِمْلٍ، بالكسر: تابِعِيٌّ مَجْهولٌ غيرُ ثِقَةٍ، وقولُ الصَّغانِيِّ: صحابِيٌّ غَلَطٌ. وزَمْلُ، أو زُمَيْلُ بنُ رَبِيعَةَ، أَو ابنُ عَمْرِو بن أبي العَنْزِ بن خُشافٍ: صَحابِيٌّ. وكزُبيْرٍ: ابنُ عَيَّاشٍ، رَوَى عن مَوْلاهُ عُرْوَةَ بن الزُّبَيْرِ. وكجهينَةَ: بَطْنٌ من تُجيبَ، منهم: سَلَمَةُ بنُ مَخْرَمَةَ الزُّمَيْلِيُّ التُّجِيبِيُّ المُحَدِّثُ. والمُزَمَّلَةُ، كمُعَظَّمَةٍ: التي يُبَرَّدُ فيها الماءُ، عِراقِيَّةٌ. والزِّمْلُ، بالكسرِ: الحِمْلُ.
وما في جُوالِقِكَ إلاَّ زِمْلٌ: إذا كانَ نِصْفَ الجُوالِقِ.
تاج العروس:
ز م ل
زَمَلَ يَزْمِلُ ويَزْمُلُ مِن حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ زِمالاً بالكسرِ : عَدَا وأَسْرَعَ مُعْتَمِداً في أَحَدِ شِقَّيْهِ رَافِعاً جَنْبَهُ الآخَرَ وكَأَنَّهُ يَعْتَمِدُ عَلى رِجْلٍ واحِدةٍ وليسَ له بذلك تَمَكُّنُ المُعْتَمِدِ عَلى رِجْلَيْهِ جَمِيعاً . والزِّمالُ ككِتَابٍ : ظَلْعٌ في الْبَعِيرِ يُصِيبُهُ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : العَرَبُ تُسَمِّي لِفَافَةَ الرّاوِيَةِ زِمَالاً بالكَسْرِ وج زُمُلٌ ككُتُبٍ وثَلاثَةُ أَزْمِلَةٍ مِثْل أَشْرِبَةٍ . والزَّامِلُ : مَنْ يَزْمُلُ غَيْرَهُ أي يَتْبَعُهُ . والزَّامِلُ مِنَ الدَّوابِّ وقال أبو عُبَيْدٍ : مِنْ حُمُرِ الوَحْشِ : الذي كأَنَّهُ يَظْلَعُ مِنْ نَشاطِهِ وقد زَمَلَ في مَشْيِهِ وعَدْوِهِ يَزْمُلُ زَمْلاً وزَمَالاً بلفَتْحَهِما وزَمَلاً وزَمَلاناً مُحَرَّكَتَيْنِ : إذا رَأَيْتَهُ يَتَحامَلُ عَلى يَدَيْهِ بَغْياً ونَشاطاً قال :
" تَراهُ في إِحْدَى اليَدَيْنِ زَامِلا وقالَ لَبِيدٌ :
فَهْوَ سَحَّاجٌ مُدِلٌّ سَنِقٌ ... لاَحِقُ البَطْنِ إِذا يَعْدُو زَمَلْ وزَامِلٌ : فَرَسٌُ مُعَاوِيَةَ بنِ مِرْدَاسٍ السُّلْمِيِّ وهو القائِلُ فيه :
لَعُمْرِي لقد أَكْثَرْتُ تَعْرِيضَ زَامِلٍ ... لِوَقْعِ السِّلاحِ أو لِيَقْدَعَ عَابِرَا
ولا مِثْلَ أَيَّامٍ لَهُ وَبَلاَئِهِ ... كَيَوْمٍ لَهُ بالفُرْعِ إِنْ كُنْتَ خَابِرا والزَّامِلَةُ : التي يُحْمَلُ عليها طَعامُ الرَّجُلِ ومَتَاعُهُ في سَفَرِهِ مِنَ الإِبِلِ وغَيْرِها فَاعِلَةٌ مِنَ الزَّمْلِ : الحَمْل والجَمْعُ زَوَامِلُ ولقد أَبْدَعَ مَرْوانُ بنُ أبي حَفْصَةَ إذْ هَجَا قَوْماً مِنْ رُواةِ الشِّعْرِ فقالَ :
زَوَامِلُ للأَشْعارِ لا عِلْمَ عِنْدَهُمْ ... بِجَيِّدَها إِلاَّ كعِلْمِ الأَباعِرِ
لَعَمْرُكَ ما يَدْرِي الْبَعِيرُ إِذا غَدَا ... بأَْوسَاقِهِ أو رَاحَ ما في الْغَرائِرِ والأزْمَلُ : الصَّوْتُ عن الأَصْمَعِيِّ : وأَنْشَدَ الأَخْفَشُ :
تَضِبُّ لِثَاتُ الخَيْلِ في حَجراتِها ... وتَسْمَعُ مِنْ تَحتِ العَجَاجِ لها ازْمَلاَ يُريدُ : أَزْمَلاَ فَحَذًَفَ الهَمْزَةَ كَما قالوا : وَيْلُمِّه . وقِيلَ : الأَزْمَلُ : كُلُّ صَوْتٍ مُخْتَلِطٍ أو صَوْتٌ يَخْرُجُ مِنْ قُنْبِ دَابَّةٍ وهو وِعاءُ جُرْدَانِهِ ولا فِعْلَ له . وأَخَذَهُ أي الشَّيْءَ بِأَزْمَلِهِ : أي جَمِيعَهُ وكُلَّهُ . والأَزْمَلَةُ : الْكَثِيرَةُ يُقالُ : عِيالاَتٌ أَزْمَلَةٌ أي كَثِيرَةٌ والأَزْمَلَةُ : رَنِينُ الْقَوْسِ قالَ :
ولِلْقِسِيِّ أَهازِيجٌ وأَزْمَلَةٌ ... حِسَّ الجَنُوبِ تَسُوقُ الماءَ والْبَرَدا والأُزْمُولَةُ بالضَّمِّ مِن الأَوْعالِ : الذي إذا عَدَا زَمَلَ في أَحَدِ شِقَّيْهِ مِن زَمَلَتِ الدَّابَّةُ إذا فَعَلَتْ ذلك قالَهُ أبو الهَيْثَم وقالَ غيرُه : الإِزْمَوْلَةُ كبِرْذَوْنَةٍ ويُضَمُّ : الْمُصَوِّتُ مِنَ الْوُعُولِ وغيرِها قال ابْنُ مُقْبِلٍ يَصِفُ وَعْلاً مُسِنّاً :
عَوْداً أَحَمَّ الْقَرَا أُزْمُولَةً وَقِلاً ... عَلى تُراثِ أَبِيهِ يَتْبَعُ القُذَفَا
رَواهُ أبو عَمْرٍو : أُزْمُولَةً بالضَّمِّ وَرَواهُ الأَصْمَعِيُّ كبِرْذَوْنَةٍ وكذلك يَرْوِيهِ سِبَوَيْه والزُّبَيْدِيُّ في الأَبْنِيَة . ويُقالُ : هو إِزْمَوْلٌ وإِزْمَوْلَةٌ بِكَسْرِ الأَلِفِ وفَتْحِ المِيمِ قالَ ابنُ جِنِّيٍّ : قِيلَ : هو مُلْحَقٌ بِجِرْدَحْلٍ وذلكَ أنَّ الواوَ التي فيه لَيْسَتْ مَدّاً لأَنَّها مَفْتُوحٌ ما قَبْلَها فَشَابَهَتٍِ الأُصُولَ بذلك فأُلْحِقَتْ بها . وقال الفَرَّاءُ : فَرَسٌ أُزْمُولَةٌ أو قال : إِزْمَوْلَةٌ . إذا انْشَمَرَ في عَدْوِهِ وأَسْرَعَ ويُقالُ لِلْوَعْلِ أَيْضاً . أُزْمُولَةٌ في سُرْعَتِهِ وأَنْشَدَ بَيْتَ ابْنِ مُقْبِلٍ أَيْضاً وفَسَّرَهُ فقال : القُذَفُ : الْمَهَالِك يُرِيدُ الْمَفَاوِزَ وقِيل : أَرادَ قُذَفَ الْجِبالِ قال : وهو أَجْوَدُ . والزَّوْمَلَةُ : سَوْقُ الإِبِلِ وفي المُحْكَمِ : الزَّوْمَلَةُ واللَّطِيمَةُ والْعِيرُ : الإِبِلُ فالزَّوْمَلَةُ واللَّطِيمَةُ : التي عليها أحْمالُها والعِيرُ : ما كانَ عَليْها جَمَلٌ أو لَمْ يَكُنْ قالَهُ ابنُ الأَعْرابِيِّ وأَنْشَدَ الفَرَّاءُ في نَوادِرِه :
" نَسَّى خَلِيلَيْكَ طِلابَ الْعِشْقِ
" زَوْمَلَةٌ ذاتُ عَباءٍ بُلْقِ وقَوْلُ بعَضِ لُصوصِ العَرَبِ :
أَشْكُو إِلى اللهِ صَبٍرِي عَن زَوامِلِهِمْ ... وما أُلاقِي إِذا مَرُّوا مِن الْحَزَنِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ جَمْعَ زَوْمَلَةٍ أو زَامِلَةٍ . والزُّمْلَةُ بالضَّمِّ : الرُّفْقَةُ عن أبي زَيْدٍ وأَنْشَدَ :
لَمْ يَمْرِهَا حَالِبٌ يَوْماً ولا نُتِجَتْ ... سَقْباً ولا ساقَها في زُمْلَةٍ حَادِي وقيلَ : الزُّمْلَةُ : الْجَماعَةُ والزِّمْلَةُ بالكَسْرِ : ما الْتَفَّ مِن الْجَبَّالِ والصّوْرِ مِن الْوَدِيِّ ومَا فَاتَ الْيَدَ مِنَ الْفَسِيرِ كُلُّ ذلكَ عن الهَجَرِيِّ . والزَّمِيلُ كأَمِيرٍ : الرَّدِيفُ عَلى البَعِيرِ الذي يَحْمِلُ الطَّعامَ والْمَتَاعَ وقيلَ : هوَ الرَّدِيفُ عَلى الدَّابَّةِ يَتَكَلَّمُ بهِ العَرَبُ كالزِّمْلِ بالكَسْرِ . وزَمَلَهُ يَزْمُلُه زَمْلاً : أَرْدَفَهُ أو عادَلَهُ وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : زَمَلْتُ الرَّجَُ على البَعِيرِ فهوَ زَمِيلٌ ومَزْمُولٌ إذا أَرْدَفْتَهُ . وقِيلَ : إِذا عَمِلَ الرَّجُلانِ عَلى بَعِيرَيْهِمَا فَهُما زَمِيلاَنِ فإذا كانَا بِلا عَمَلٍ فرَفِيقَان . وقالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : التَّزْمِيلُ : الإِخْفَاءُ وأَنْشَدَ :
يَزَمِّلُونَ حَنِينَ الضِّغْنِ بَيْنَهُمُ ... والضِّغْنُ أَسْوَدُ أو في وَجْهِهِ كَلَفُ والتَّزْميلُ : اللّفُّ في الثَّوْبِ ومنه حديثُ قَتْلَى أُحُدٍ : زَمِّلُوهُمْ بِثِيابِهِمْ أي لُفُّوهُمْ فيها وفي حديثِ السَّقِيفَةِ : فَإِذا رَجُلٌ مُزَمَّلٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ أي مُغَطَّى مُدَثَّرٌ يَعْنِي سَعْدَ بنَ عبُادَةَ وقالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ :
" كَبِيرُ أُنَاسٍ في بِجَادٍ مُزَمَّلِ وتَزَّمَّلأَ : تَلَفَّفَ بالثَّوْبِ وتَدَثَّرَ بِهِ كازَّمَّلَ على افَّعَّلَ ومنه قولُه تعالى : " يا أيُّها الْمُزَّمِّلُ " قالَ أبو إسحاقَ : أصْلُهُ المُتَزَمِّلُ والتَّاءُ تُدْغَمُ في الزَّايِ لِقُرْبِها منها يُقالُ : تَزَمَّلَ فُلانٌ إذا تَلَفَّفَ بِثِيابِهِ . والزُّمَّلُ كسُكَّرٍ وصُرَدٍ وعِدْلٍ وزُبَيْرٍ وقُبَّيْطٍ ورُمَّانٍ وكَتِفٍ وقِسْيَبٍ بكَسْرٍ فسُكُونٍ ففَتْحٍ فتَشْدِيدٍ وجُهَيْنَةَ وقُبَّيْطَةٍ ورُمَّانَةٍ فهي لُغاتٌ إِحْدَى عَشَرَةَ كُلُّ ذلك بمَعْنى الْجَبَان الضَّعِيف الرَّذْلِ الذي يَتَزَمَّلُ في بَيْتِه لا يَنْهَضُ لِلْغَزْوِ ويَكْسلُ عن مساماة الأُمُورِ الجِسَامِ قالَ أُحَيْحَةُ :
لا وأَبِيكَ ما يُغْنِي غَنائِي ... مِنَ الفِتْيَانِ كَسُولُ وقالَتْ أُمُّ تَأَبَّطَ شَرَّاً : وابْناهُ وابْنَ اللَّيْلِ ليس بزُمَيْلٍ : شَرُوبٌ لِلْقَيْلِ يَضْرِبُ بِالذَّيْلِ . وقال أبو كَبِيرٍ الهُذَلِي :
وإِذا يَهُبُّ مِنَ الْمَنامِ رَأَيْتَهُ ... كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاقِ ليس بِزُمَّلِ
وقالَ سِيبَوَيْه : غَلَب على الزُّمَّلِ الجَمْعُ بالواوِ والنُّونِ لأَنَّ مُؤَنَّثَهُ مِمَّا تَدْخُلُه الْهاءُ . والإِزْمِيلُ بالكَسْرِ : شَفْرَةُ الْحَذَّاءِ يَقْطَعُ بها الأَدِيمَ قالَ عَبْدَةُ ابنُ الطَّبِيبِ :
" عَيْهَامَةٌ يَنْتَحِي في الأَرْضِ مَنْسِمُهَاكما انْتَحى في أَدِيمِ الصِّرْفِ إِزْمِيلُ والإِزْمِيلُ : حَدِيدَةٌ كالهِلالِ تُجْعلُ في طَرَفِ رُمْحٍ لِصَيْدِ الْبَقَرِ بَقَرِ الوَحْشِ وقِيلَ : الإِزْمِيلُ : الْمِطْرَقَةُ . والإِزْمِيلُ مِنَ الرِّجالِ : الشَّديدُ قال :
" ولا بِغُسِّ عَنِيدِ الْفُحْشِ إِزْمِيلِ وقيلَ : رَجُلٌ إِزْمِيلٌ شَدِيدُ الأَكْلِ شُبِّهَ بالشَّفْرَةِ . والإِزْميلُ أَيْضاً : الضَّعْيفُ الدُّونُ وهو ضِدٌّ . ويُقالُ : أَخَذهُ بَأزْمَلِهِ بفَتْحِ المِيمِ وأَزْمُلِهِ بضَمِّها وأَزْمَلَتِهِ : أي بأَثَاثِهِ وكذا بزَمَلَتِهِ مُحَرَّكَةً كما في اللِّسانِ . وتَرَكَ زَمَلةً مُحَرَّكَةً وأَزْمَلَةً وأَزْمَلاً أي عِيالاً . وازْدَمَلَهُ أي الحَمْلًَ : حَمَلَهُ كُلَّهُ بِمَرَّةٍ واحِدَةٍ وهو افْتَعَلَ مِن الزَّمْلِ أَصْلُهُ ازْتَمَلَهُ فَلَمَّا جاءَتْ التَّاءُ بعدَ الزَّايِ جُعِلَتْ دَالاً
وَيُقالُ : هو ابْنُ زَوْمَلَتِهَا : أي عالِمٌ بِها قالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : يُقالُ ذلكَ للرَّجُلِ العالِمِ بالأَمْرِ قالَ : وابْنُ زَوْمَلَةَ أَيْضَاً : ابْنُ الأَمَةِ . وعبدُ اللهِ بنُ زِمْلٍ الجُهَنِيُّ بالكَسْرِ : تَابِعِيٌّ مَجْهُولٌ غيرُ ثِقَةٍ وقَوْلُ الصّاغَانِيُّ في العُبابِ : صَحابِيٌّ غَلَطٌ . قالَ شَيْخُنا كَلامُ المُصَنِّفِ هو الغَلَطُ وعبدُ اللهِ صَحابِيٌّ ذَكَرَهُ الحافِظُ في الإصابَةِ كَغَيْرِهِ مِمَّنْ أَلَّفَ في أَسْماءِ الصَّحابَةِ وصَرَّحَ بِهِ شُرَّاحُ المَوَاهِبِ في التَّعْبِيرِ أثْنَاءَ الطِّبِّ . انتهى . قُلْتُ : قالَ الذَّهَبِيُّ في التّجْرِيدِ : يُرْوَى عنهُ حَدِيثُ الاسْتِغْفارِ وهو تَابِعِيٌّ مَجْهُولٌ . وقالَ في ذَيْلِ الدّيوانِ : إنَّهُ أَرْسَلَ حَدِيثاً فيُوهَم فيه الصُّحْبَةُ ولا يَكادُ يُعْرَفُ أحادِيثُهُ مُنْكَرَةٌ . وزَمْلُ بالفَتْحِ أو هو زُمَيْل كزُبَيْرٍ : ابنُ رَبِيعَةَ أو هو زَمْلُ بنُ عَمْرِو بنِ أبي الْعَنْزِ بنِ خَشَّافٍ العُذْرِيُّ : صَاحبِيٌّ صَاحِبُ شُرْطَةِ مُعاوِيَةَ له وِفَادَةٌ وقُتِلَ مِمَرْجِ رَاهِطٍ ووَقَع في العُبابِ : عَمْرُو بنُ العِتْرِ بن خَشَّافٍ وهناكَ صَحابِيٌّ آخَرُ يُقالُ له : زُمَيْلٌ الخزاعِيُّ ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ . وكَزُبَيْرٍ : زُمَيْلُ بنُ عَيَّاشٍ رَوَى عن مَوْلاَهُ عُرْوَةَ بنِ الزُّبَيْرِ وعنهُ يَزِيدُ ابنُ الْهَادِ تُكُلِّمَ فيه . وزُمَيْلَةُ : كجُهَيْنَةَ : بَطْنٌ من تُجِيبَ منهم أبو سَعِيدٍ سَلَمَةُ بنُ مَخْرَمَةَ بنِ سَلَمَةَ بنِ عبدِ العُزَّى بنِ عامِرٍ الزُّمَيْلِيُّ التُّجِيبِيُّ الْمُحَدِّثُ شَهِدَ فَتْحَ مِصْرَ ورَوَى عن عُمَرَ وعُثْمانَ رَضِيَ اللهُ تَعالى عَنْهُما وعنهُ رَبِيعَةُ بنُ لَقِيطٍ التُّجِيبِيُّ وابْنُه سَعِيدُ بْنُ سَلَمَةَ رَوِى عن أَبِيهِ وعنه عَمْرُو بن الحارِثِ وسُلَيْمانُ بنُ أبي وَهْبٍ . ومن بَنِي زُمَيْلَةَ أَيْضاً : أبو حَفْصٍ حَرْمَلَةُ بنُ يَحْيِى الزُّمَيْلِيُّ صاحِبُ الشَّافِعِيِّ قد تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ في ح ر م ل وسَكَنُ بنُ أبي كَرِيمَةَ بنِ زَيْدٍ التُّجِيبِيُّ الزُّمَيْلِيُّ رَوَى عنه حَيْوَةُ بنُ شُرَيْحٍ . والْمُزَمَّلَةُ كمُعَظَّمَةٍ : التي يُبَرَّدُ فيها الماءُ مِن جَرَّةٍ أو خَابِيَةٍ خَضْراءَ قالَهُ المُطَرِّزِيُّ في شَرْحِ المَقَاماتِ وهي لُغَةٌ عِراقِيَّةٌ يَسْتَعْمِلُها أَهْلُ بَغْدادَ كما في العُبابِ . والزِّمْلُ بالكسرِ : الْحِمْلُ وفي حديثِ أبي الدَّرْداءِ : إنْ فَقَدْتُمُونِي لَتَفْقِدُنَّ زِمْلاً عَظِيماً يُرِيدُ حِمْلاً عَظِيماً مِنَ العِلْمِ قالَ الخَطَّابِيُّ : وَرَوَاهُ بَعْضُهُم : زُمَّل بالضَّمِّ والتّشْدِيدِ وهو خَطَأٌ . ويُقالُ : ما في جُوالِقِكَ إِلاَّ زِمْلٌ إذا كان نِصْفَ الْجُوالِقِ عن أبي عَمْرٍو . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : المُزَامَلَةُ : الْمُعادَلَةُ على البَعِيرِ . والزَّمِيلُ : الرَّفِيقُ في السّفَرِ الذي يُعِينُك عَلى أُمُورِكَ وأَصْلُهُ في الرَّدِيفِ ثم اسْتُعِيرَ فقيلَ : أنتَ فارِسُ العِلْمِ وأنا زَمِيلُكَ . وأَزَامِيلُ الْقِسِيِّ : أَصْواتُها جَمْعُ الأَزْمَلِ والياءُ للإِشْباعِ . وقال النَّضْرُ : الزَّوْمَلَةُ مِثْلُ الرُّفْقَةِ . وأَخَذَ الشَّيْءَ بِزَمَلَتِهِ مُحَرَّكَةً : أي بِأَثَاثِهِ . وقال أبو زَيْدٍ : خَرَجَ فُلانٌ وخَلّفَ أزْمَلَةً وخَرَجَ بِأَزْمَلَةٍ : إذا خَرَجَ بأَهْلِهِ وإِبِلِهِ وغَنَمِهِ ولم يُخَلِّفْ مِنْ مَالِهِ شَيْئاً . والزَّمَلُ مُحَرَّكَةً : الرّجَزُ وسَمِعْتُ ثَقِيفاً وهُذَيْلاً يَتَزَامَلُونَ أي يَتَراجَزُونَ وقَوْلُ الشَّاعِرِ :
" لا يُغْلَبُ النَّازِعُ مادامَ الزَّمَلْ
" إذا أَكَبَّ صَامِتاً فقد حَمَلْ
يقولُ : ما دامَ يَرْجُزُ فهو قَوِيٌّ عَلى السَّقْيِ فإذا سَكَتَ ذَهَبَتْ قُوَّتُهُ قالَ ابنُ جِنِّيٍّ : هكذا رَوَيْناهُ عن أبي عَمْرٍو : الزَّمَلَ بالزَّاي المُعْجَمَةِ ورَوَاهُ غَيْرُه بالرَّاءِ وهُمَا صَحِيحَانِ في المَعْنَى وقد تَقَدَّمَ . وزَامِلُ بنُ زِيَادٍ الطَّائِيُّ : شَيْخٌ لِعَلِيِّ ابنِ المَدِينِيِّ فيه جَهالَةٌ . وزَامِلُ بنُ أَوْسٍ الطَّائِيُّ عن أبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ تَعالى عنه وعنه ابنُهُ عُقْبَةُ بنُ زَامِلٍ ثِقَةٌ . وزُمَيْلُ بنُ وُبَيْرٍ وابنُ أُمِّ دِينَارٍ : شَاعِرَانِ . وقد قِيلَ : إِنَّ زَمْلاً وزُمَيْلاً هو قاتِلُ ابنُ دَارَةَ وإِنَّهُما جَمِيعاً اسْمَانِ له . وزَوْمَلُ : اسْمُ رَجُلٍ وأَيْضاً اسْمُ امْرأَة . ومحمدُ بنُ الحُسَيْنِ الأَنْصارِيُّ المَعْرُوفُ باْنِ الزَّمَّالِ كشَدَّادٍ سَمِعَ بِمَكَّةَ يُونُسَ الهَاشِمِيُّ وماتَ بالإسْكَنْدَرِيَّةِ ذَكَرَهُ مَنْصُورٌ في الذَّيْلِ . والزَّوامِلُ : بُطَيْنٌ مِنَ العَرَبِ في ضَواحِي مِصْرَ . وازْدَمَلَ في ثِيَابِهِ : تَلَفَّفَ . والْمُزّمِّلُ : يُكْنَى بهِ عَنْ المُقَصِّرِ والمُتَهاوِنِ في الأَمْرِ ذَكَرَهُ الرَّاغِبُ

##### Türkçe

زمل
**زَمَلَ** - **يَزْمُلُ** - **تَزَمَّلَ** - **يَتَزَمَّلُ** - **مُتَزَمِّل** - **مُزَّمِّل**
**زَمَلَ - يَزْمُل** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi + bir şeye: onu bağladı, sardı ve bir şeye kuvvetle sıktı; bir örtü veya kemer kullanarak.
**تَزَمَّلَ - يَتَزَمَّلُ**: “**تـَفـَعـَّلَ**” vezninde, “**زَمَلَ - يَزْمُل**”den: kendi kendini bir şeye, öz çabayla ve kuvvetle sarar ve sıkar.
**مُتَزَمِّل**: “**تَزَمَّلَ - يَتَزَمَّلُ**” fiilinden mef‘ûl ismi: sarınmış, örtünmüş ve bir şeye (yatak gibi veya deve sırtı gibi) şiddetle bağlanmış olan.
**مُزَّمِّل**: aslı **مُتَزَمِّل**’dir.
Ve lafız, “iki varlığı dikişle veya çivilerle veya iğnelerle veya iplerle bir araya getirme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**صَلَبَ - يَصْلِبُ** (**صَلَبَ - يَصْلُبُ**)، **خَاطَ - يَخيْطُ**، **رَتَقَ - يَرْتُقُ** (**رَتَقَ - يَرْتِقُ**)، **دَسَرَ - يَدْسُرُ**، **حَبَلَ - يَحْبُلُ**، **زَمَلَ - يَزْمُل**

زمل - المزمل
	﴿**ياأيها المزمل (1)**﴾ **المزمل**
مختار الصحاح
● [**زمل**] ز م ل: **الزَّامِلَةُ**: adamın, eşyasını ve yiyeceğini onun üzerinde taşıdığı, kendisiyle destek aldığı bir deve. Ve **المُزَامَلَةُ**: deve üzerinde denkleştirme. Ve onu elbisesinin içinde **زَمَّلَهُ**: onu sardı. Ve elbiseleriyle **تَزَمَّلَ**: büründü.
معجم الفرائد القرآنية
ز م ل
“**الْمُزَّمِّلُ**” Yüce Allah’ın sözü olan: “**يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ**” (1) içindeki **المزمل**.
**المُزَّمِّل**: sarınmış ve örtünmüş olan.
الراغب
زمل
- ﴿**يا أيها المزمل**﴾ [المزمل/1] yani: elbisesi içinde **المتزمل**; bu, istiare yoluyla; işi eksik yapan ve işte gevşek davranan hakkında kinaye olarak ve üstü kapalı bir ima olarak (müellifin burada Mu‘tezile’den etkilenmiş olması umulur; çünkü Zemahşerî şöyle dedi: Resûlullah geceleyin bir kadife içinde **متزملا** olarak uyuyordu; sonra uyandırıldı ve içinde bulunduğu kadife içinde **التزمل** hâlini çirkinleştiren ve uykuya ağır basmaya hazırlanmasını (işi umursamayan ve kendisini bir iş ilgilendirmeyen kimsenin yaptığı gibi) hedefleyen bir şeyle çağrıldı.
Buna İbnü’l-Münîr cevap verdi ve dedi ki: Onun “bu şekilde çağrılması, zikrettiği hâli çirkinleştirmedir” sözü hatadır ve kötü edeptir; Allah Teâlâ’nın ona ikram ve saygı içeren hitap âdetini dikkate alan kimse, Zemahşerî’nin hayal ettiği şeyin bâtıl olduğunu bilir; çünkü âlimler şöyle demiştir:
O, adıyla nida edilerek muhatap alınmamıştır; bu, diğer resullerden ayrı olarak ona mahsus özelliklerdendir; ona ikram ve şeref vermek içindir; öyleyse, adıyla nida edilmesinden, çirkinleştirici bir sigayla nida edilmesi nerede?! Bak: el-Keşşâf ve kenarında el-İntisâf 4/151.
- Ve Bursavî dedi ki: Bu isimle hitabında - yani **المزمل** - iki fayda vardır:
Birincisi: yumuşak davranma; çünkü Araplar, muhataba yumuşak davranmayı ve azarlamayı terk etmeyi kastettiklerinde, onu içinde bulunduğu hâlinden türetilmiş bir isimle adlandırırlar; Nebî’nin, Ali’yi yanına toprak yapışmış halde uyurken gördüğünde ona “Kalk, Ebâ Turâb” demesi gibi; onun kendisine kızgın olmadığını bildirme ve ona yumuşak davranmadır; yine onun - aleyhisselâm - Huzeyfe’ye “Kalk, ey **نومان**” demesi gibi; o uyuyordu; o hâlde Allah Teâlâ’nın ona “(**يا أيها المزمل**)” demesi, ünsiyet verme ve yumuşak davranmadır; böylece onun kendisine kızgın olmadığını hissetsin.
İkinci fayda: geceleyin uyuyan her **متزمل** için, gece namazına ve onda Allah’ı zikretmeye uyanması için bir uyarıdır. Bkz. Rûhu’l-Beyân tefsiri 10/203) onunla. Ve **الزميل**: zayıf olan; Ümmü Tee’abbata Şerran dedi ki:
(ليس بزميل شروب للقيل) (onu oğlunun mersiyesinde söyledi:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل - شروب للقيل *** رقود بالليل
Bkz. Şerhu Eş‘âri’l-Huzeliyyîn 2/846 ve Lisân: زمل; ve **القيل**: gündüzün yarısında içme)
ملخص اللسان
1. Ve **الزَّمِيل**: deve üzerinde, üzerine yiyecek ve eşya yüklenen **الرَّدِيف**; ve denildi ki: **الزَّمِيل** deve üzerindeki **الرَّدِيف**tir; ve binek üzerindeki **الرَّدِيف**i Araplar söyler. Ve onu **زَمَله يَزْمُله زَمْلاً**: onu arkasına bindirdi ve ona denkledi; **زَمَلْتُ** adamı deve üzerine; o, onu arkasına bindirdiğinde **زَمِيلٌ** ve **مَزْمول** olur. Ve **المُزامَلة**: deve üzerinde denkleştirmedir; ve **زامَلْته**: onu denkleştirdim.
2. Ve **الزَّامِلة**: üzerine yiyecek ve eşya yüklenen deve; ve falan kimse yükü **ازْدَمل** etti: onu taşıdı; ve **الازْدِمال**: bir şeyi bütünüyle bir defada yüklenmektir.
3. İki adam develeri üzerinde çalışırsa, ikisi **زَمِيلانِ**dir; çalışmasız olurlarsa, ikisi **رَفِيقان**dır.
4. Ve **زَمَّل** şeyi: onu gizledi;
5. Ve onu elbisesinin içinde **زَمَّله**: yani onu sardı. Ve **التَّزَمُّل**: elbiseye sarınmaktır; ve elbiseyle ve elbiseleriyle **تَزَمَّل** etti: yani büründü; ve onu onunla **زَمَّلْته**; “**يا أَيُّها المُزَّمِّل**” dedi; Ebû İshâk dedi ki: **المُزَّمِّل**in aslı **المُتَزَمِّل**dir; ve **التاء**, yakınlığından dolayı **الزاي** içinde idğam edilir; “falan **تَزَمَّل** etti” denir: elbiselerine sarındı.
6. Sarılan her şey, **زُمِّل** edilmiştir. Uhud şehitleri hadîsinde: “**زَمَّلوهم** بثيابهم” yani: onları sardılar.
7. Ve su kırbasının sargısına **زِمال** denir; çoğulu **زُمُل**dür; ve üç **أَزْمِلةٍ**.
8. Ve bir adam **زُمَّالٌ** ve **زُمَّيْلة** ve **زِمْيَلٌّ** olur: zayıf, aşağılık olduğunda; o, **الزَّمِل** de olur.
9. Ve **الزِّمْل**: tembel olan.
10. Ve **الزُّمَل** ve **الزُّمِّل** ve **الزُّمَّيْلُ** ve **الزُّمَيْلة** ve **الزُّمَّال**: zayıf, korkak, aşağılık anlamındadır;
11. Ve **الإِزْمِيل**: ayakkabıcının bıçağı;
12. Ve bir şeyi **بأَزْمَله** ile aldı: yani onun hepsini.
13. **زَمَلَ يَزْمِل ويَزْمُلُ زِمَالاً**: bir yanına dayanarak koştu ve hızlandı; diğer yanını kaldırarak; sanki tek bir ayağa dayanır; iki ayağına birden dayananın sağlamlığı onda yoktur. Ve hayvanlardan **الزَّامِل**: yürüyüşünde, canlılığından dolayı sanki topallıyormuş gibi olan; **زَمَلَ يَزْمُل زَمْلاً وزَمَالاً وزَمَلاناً**; o, **الأَزْمَل**dir; ve binek, yürüyüşünde ve koşuşunda **زَمالاً** ile **تَزْمُل** eder: onu, istek ve canlılıkla ön ayaklarına yüklenir görürsen; ve vahşi eşeklerden **الزَّامِل**: canlılığından dolayı sanki topallıyormuş gibi olan; ve denildi ki: o, başkasını **يَزْمُل** eden, yani onu takip edendir.
14. **الأَزْمَل**: sestir; çoğulu **الأَزامِل**dir. Ve **الأَزْمَل**: karışık her sestir. Ve **الأَزْمَلُ**: hayvanın **قُنْب**’undan çıkan sestir; o, onun **جُرْدان**ının kabıdır; onun fiili yoktur. Ve **أَزْمَلةُ القِسِيِّ**: onların çınlamasıdır;
