# زمل — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%84/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: زمل

- ﴿يا أيها المزمل﴾ [المزمل/1]، أي: المتزمل في ثوبه، وذلك على سبيل الاستعارة، كناية عن المقصر والمتهاون بالأمر وتعريضا (لعل المؤلف ههنا قد تأثر بالمعتزلة، فقد قال الزمخشري: كان رسول الله نائما بالليل متزملا في قطيفة، فنبه ونودي بما يهجن إليه الحالة التي كان عليها من التزمل في قطيفة، واستعداده للاستثقال في النوم كما يفعل من لا يهمه أمر، ولا يعنيه شأن.
ورد عليه ابن المنير فقال: أما قوله: إن نداءه بذلك تهجين للحالة التي ذكر أنه كان عليها فخطأ وسوء أب، ومن اعتبر عادة خطاب الله تعالى له في الإكرام والاحترام علم بطلان ما تخيله الزمخشري، فقد قال العلماء:
إنه لم يخاطب باسمه نداء، وإن ذلك من خصائصه دون سائر الرسل، إكراما له وتشريفا، فأين نداؤه بصيغة مهجنة من ندائه باسمه؟! انظر: الكشاف، وبهامشه الانتصاف 4/151.
- وقال البرسوي: وفي خطابه بهذا الاسم - أي المزمل - فائدتان:
أحدهما: الملاطفة، فإن العرب إذا قصدت ملاطفة المخاطب وترك المعاتبة سموه باسم مشتق من حالته التي هو عليها، كقول النبي لعلي لما رآه نائما قد لصق بجنبه التراب: قم أبا تراب، إشعارا بأنه غير عاتب عليه وملاطفة له، وكذلك قوله عليه السلام لحذيفة: قم يا نومان، وكان نائما، فقول الله تعالى له: (يا أيها المزمل) تأنيس وملاطفة ليستشعر أنه غير عاتب.
والفائدة الثانية: التنبيه لكل متزمل راقد ليلة لينتبه إلى قيام الليل، وذكر الله فيه. راجع تفسير روح البيان 10/203) به، والزميل: الضعيف، قالت أم تأبط شرا:
(ليس بزميل شروب للقيل) (قالته في رثاء ابنها:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل
شروب للقيل *** رقود بالليل
انظر شرح أشعار الهذليين 2/846، واللسان: زمل والقيل: شرب نصف النهار)

### Türkçe

- ﴿يا أيها المزمل﴾ [المزمل/1]، yani: elbisesi içinde **المتزمل** olan; ve bu, istiare yoluyla olup, işte kusur eden ve işte gevşek davranan kimseye kinaye ve (müellifin burada Mu‘tezile’den etkilenmiş olması umulur; çünkü Zemahşerî şöyle dedi: Resûlullah geceleyin bir kadife içinde **متزملا** olarak uyuyordu; sonra uyandırıldı ve içinde bulunduğu kadife içinde **التزمل** hâline ve uykuya ağır basmaya hazırlanışına çirkin görülecek şekilde nida olundu; tıpkı işi umursamayan ve bir hâl kendisini ilgilendirmeyen kimsenin yaptığı gibi.
İbnü’l-Münîr ona reddiye yaptı da şöyle dedi: Onun “bununla nida edilmesi, onun üzerinde bulunduğunu zikrettiği hâli çirkin göstermedir” sözü ise hatadır ve kötü edebdir; Allah Teâlâ’nın ona ikram ve ihtiramda hitap âdetini dikkate alan kimse, Zemahşerî’nin hayal ettiği şeyin bâtıl olduğunu bilir; zira âlimler demişlerdir:
O, adıyla nida edilerek hitap olunmamıştır; ve bu, diğer bütün resullerden ayrı olarak ona mahsus hususiyetlerdendir; ona ikram ve onu şereflendirmek içindir; öyleyse, onun adıyla nida edilmesinden, çirkinleştirici bir sigayla nida edilmesi nerededir?! Bak: **الكشاف**; ve onun kenarında **الانتصاف** 4/151.
- Bersavî dedi: Bu isimle hitabında - yani **المزمل** - iki fayda vardır:
Birincisi: yumuşak davranma; çünkü Araplar, muhataba yumuşak davranmayı ve azarlamayı terk etmeyi kastettiklerinde, onu, üzerinde bulunduğu hâlinden türemiş bir isimle adlandırırlar; Nebî’nin, Ali’yi, yanına toprak yapışmış olarak uyurken gördüğünde ona söylediği söz gibi: “Kalk, ey **أبا تراب**”; onun ona kızgın olmadığına işaret ve ona yumuşak davranmadır; yine onun - aleyhisselâm - Huzeyfe’ye sözü gibi: “Kalk, ey **نومان**”; hâlbuki o uyuyordu; Allah Teâlâ’nın ona sözü: (**يا أيها المزمل**) ünsiyet verme ve yumuşak davranmadır; onun, kendisine kızgın olunmadığını hissetmesi içindir.
İkinci fayda: geceleyin uyuyan her **متزمل** için, gece kalkışına ve onda Allah’ı zikretmeye uyanması için uyarıdır. **روح البيان** tefsirine 10/203 müracaat et) onunla; ve **الزميل**: zayıf (kimsedir); Ümmü Tee’abbata Şerran dedi:
(ليس بزميل شروب للقيل) (onu, oğluna mersiye olarak söyledi:
وابناه وابن الليل *** ليس بزميل
شروب للقيل *** رقود بالليل
Hüzellîlerin şiirleri şerhine bak: 2/846; ve **اللسان**: **زمل**; ve **القيل**: gündüzün yarısında içmektir)
