# زمل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زمل

زمل، يزمل، ويزمل، من حدي ضرب ونصر، زمالا، بالكسر: عدا، وأسرع، معتمدا في أحد شقيه، رافعا جنبه الآخر، وكأنه يعتمد على رجل واحدة، وليس له بذلك تمكن المعتمد على رجليه جميعا. والزمال، ككتاب: ظلع في البعير يصيبه. وقال الأزهري: العرب تسمي لفافة الراوية زمالا، بالكسر، وج زمل، ككتب، وثلاثة أزملة، مثل أشربة. والزامل: من يزمل غيره، أي يتبعه. والزامل من الدواب، وقال أبو عبيد: من حمر الوحش: الذي كأنه يظلع من نشاطه، وقد زمل في مشيه وعدوه، يزمل، زملا، وزمالا، بلفتحهما، وزملا وزملانا، محركتين: إذا رأيته يتحامل على يديه، بغيا ونشاطا، قال:
  تراه في إحدى اليدين زاملا وقال لبيد:
  فهو سحاج مـدل سـنـق                      لاحق البطن إذا يعدو زمل وزامل: فرس معاوية بن مرداس السلمي، وهو القائل فيه:
  لعمري لقد أكثرت تعريض زامل                      لوقع السلاح أو ليقدع عـابـرا
  ولا مـثـل أيام لـه وبـــلائه                      كيوم له بالفرع إن كنت خابـرا والزاملة: التي يحمل عليها طعام الرجل، ومتاعه في سفره، من الإبل، وغيرها، فاعلة من الزمل: الحمل، والجمع زوامل، ولقد أبدع مروان بن أبي حفصة، إذ هجا قوما من رواة الشعر، فقال:
  زوامل للأشعار لا علم عندهـم                      بجيدها إلا كعـلـم الأبـاعـر
  لعمرك ما يدري البعير إذا غدا                      بأوساقه أو راح ما في الغرائر والأزمل: الصوت، عن الأصمعي: وأنشد الأخفش:
  تضب لثات الخيل في حجراتـهـا                      وتسمع من تحت العجاج لها ازملا يريد: أزملا، فحذف الهمزة، كما قالوا: ويلمه. وقيل: الأزمل: كل صوت مختلط، أو صوت يخرج من قنب دابة، وهو وعاء جردانه، ولا فعل له. وأخذه، أي الشيء، بأزمله: أي جميعه، وكله. والأزملة: الكثيرة، يقال: عيالات أزملة، أي كثيرة، والأزملة: رنين القوس، قال:
  وللـقـسـي أهـازيج وأزمـلة                      حس الجنوب تسوق الماء والبردا والأزمولة، بالضم، من الأوعال: الذي إذا عدا زمل في أحد شقيه، من زملت الدابة، إذا فعلت ذلك، قاله أبو الهيثم، وقال غيره: الإزمولة، كبرذونة، ويضم: المصوت من الوعول، وغيرها، قال ابن مقبل، يصف وعلا مسنا:
  عودا أحم القرا أزمولة وقلا                      على تراث أبيه يتبع القذفا

  رواه أبو عمرو: أزمولة، بالضم، ورواه الأصمعي كبرذونة، وكذلك يرويه سبويه، والزبيدي في الأبنية. ويقال: هو إزمول، وإزمولة، بكسر الألف وفتح الميم، قال ابن جني: قيل: هو ملحق بجردحل، وذلك أن الواو التي فيه ليست مدا، لأنها مفتوح ما قبلها، فشابهت الأصول بذلك، فألحقت بها. وقال الفراء: فرس أزمولة، أو قال: إزمولة. إذا انشمر في عدوه وأسرع، ويقال للوعل أيضا. أزمولة، في سرعته، وأنشد بيت ابن مقبل أيضا، وفسره، فقال: القذف: المهالك، يريد المفاوز، وقيل: أراد قذف الجبال، قال: وهو أجود. والزوملة: سوق الإبل، وفي المحكم: الزوملة، واللطيمة، والعير: الإبل، فالزوملة، واللطيمة: التي عليها أحمالها، والعير: ما كان عليها جمل أو لم يكن، قاله ابن الأعرابي، وأنشد الفراء في نوادره:
  نسى خليليك طلاب العشق
  زوملة ذات عباء بلق وقول بعض لصوص العرب:
  أشكو إلى الله صبري عن زواملهم                      وما ألاقي إذا مروا من الحـزن يجوز أن يكون جمع زوملة، أو زاملة. والزملة، بالضم: الرفقة، عن أبي زيد، وأنشد:
  لم يمرها حالب يوما ولا نتجت                      سقبا ولا ساقها في زملة حادي وقيل: الزملة: الجماعة، والزملة، بالكسر: ما التف من الجبال والصور من الودي، وما فات اليد من الفسير، كل ذلك عن الهجري. والزميل، كأمير: الرديف على البعير الذي يحمل الطعام والمتاع، وقيل: هو الرديف على الدابة، يتكلم به العرب، كالزمل، بالكسر. وزمله، يزمله، زملا: أردفه، أو عادله، وقال ابن دريد: زملت الرج على البعير، فهو زميل ومزمول، إذا أردفته. وقيل: إذا عمل الرجلان على بعيريهما، فهما زميلان، فإذا كانا بلا عمل فرفيقان. وقال ابن الأعرابي: التزميل: الإخفاء، وأنشد:
  يزملون حنين الضغـن بـينـهـم                      والضغن أسود أو في وجهه كلف والتزميل: اللف في الثوب، ومنه حديث قتلى أحد: زملوهم بثيابهم، أي لفوهم فيها، وفي حديث السقيفة: فإذا رجل مزمل بين ظهرانيهم، أي مغطى مدثر، يعني سعد بن عبادة، وقال امرؤ القيس:
  كبير أناس في بجاد مزمل وتزملأ: تلفف بالثوب، وتدثر به، كازمل، على افعل، ومنه قوله تعالى:  يا أيها المزمل  ، قال أبو إسحاق: أصله المتزمل، والتاء تدغم في الزاي لقربها منها، يقال: تزمل فلان، إذا تلفف بثيابه. والزمل، كسكر، وصرد، وعدل، وزبير، وقبيط، ورمان، وكتف، وقسيب، بكسر فسكون ففتح فتشديد، وجهينة، وقبيطة، ورمانة، فهي لغات إحدى عشرة، كل ذلك بمعنى الجبان الضعيف الرذل، الذي يتزمل في بيته، لا ينهض للغزو، ويكسل عن مساماة الأمور الجسام، قال أحيحة:
  لا وأبيك ما يغني غنائي                      من الفتيان كـسـول وقالت أم تأبط شرا: وابناه وابن الليل، ليس بزميل: شروب للقيل، يضرب بالذيل. وقال أبو كبير الهذلي:
  وإذا يهب من المـنـام رأيتـه                      كرتوب كعب الساق ليس بزمل

  وقال سيبويه: غلب على الزمل الجمع بالواو والنون، لأن مؤنثه مما تدخله الهاء. والإزميل، بالكسر: شفرة الحذاء، يقطع بها الأديم، قال عبدة ابن الطبيب:
  عيهامة ينتحي في الأرض منسمهاكما انتحى في أديم الصرف إزميل والإزميل: حديدة كالهلال، تجعل في طرف رمح لصيد البقر، بقر الوحش، وقيل: الإزميل: المطرقة. والإزميل من الرجال: الشديد، قال:
  ولا بغس عنيد الفحش إزميل وقيل: رجل إزميل شديد الأكل، شبه بالشفرة. والإزميل أيضا: الضعيف الدون، وهو ضد. ويقال: أخذه بأزمله، بفتح الميم، وأزمله بضمها، وأزملته: أي بأثاثه، وكذا بزملته، محركة، كما في اللسان. وترك زملة، محركة، وأزملة، وأزملا، أي عيالا. وازدمله، أي الحمل: حمله كله بمرة واحدة، وهو افتعل من الزمل، أصله ازتمله، فلما جاءت التاء بعد الزاي جعلت دالا.

  ويقال: هو ابن زوملتها: أي عالم بها، قال ابن الأعرابي: يقال ذلك للرجل العالم بالأمر، قال: وابن زوملة أيضا: ابن الأمة. وعبد الله بن زمل الجهني، بالكسر: تابعي مجهول غير ثقة، وقول الصاغاني في العباب: صحابي، غلط. قال شيخنا، كلام المصنف هو الغلط، وعبد الله صحابي، ذكره الحافظ في الإصابة، كغيره ممن ألف في أسماء الصحابة، وصرح به شراح المواهب، في التعبير أثناء الطب. انتهى. قلت: قال الذهبي في التجريد: يروى عنه حديث الاستغفار، وهو تابعي مجهول. وقال في ذيل الديوان: إنه أرسل حديثا فيوهم فيه الصحبة، ولا يكاد يعرف أحاديثه منكرة. وزمل، بالفتح، أو هو زميل، كزبير: ابن ربيعة، أو هو زمل بن عمرو بن أبي العنز بن خشاف، العذري: صاحبي، صاحب شرطة معاوية، له وفادة، وقتل ممرج راهط، ووقع في العباب: عمرو بن العتر بن خشاف، وهناك صحابي آخر يقال له: زميل الخزاعي، ذكره السهيلي. وكزبير: زميل بن عياش روى عن مولاه عروة بن الزبير، وعنه يزيد ابن الهاد، تكلم فيه. وزميلة: كجهينة: بطن من تجيب، منهم أبو سعيد سلمة بن مخرمة بن سلمة بن عبد العزى بن عامر الزميلي التجيبي، المحدث، شهد فتح مصر، وروى عن عمر، وعثمان، رضي الله تعالى عنهما، وعنه ربيعة بن لقيط التجيبي، وابنه سعيد بن سلمة، روى عن أبيه، وعنه عمرو بن الحارث، وسليمان بن أبي وهب. ومن بني زميلة أيضا: أبو حفص حرملة بن يحيى الزميلي، صاحب الشافعي، قد تقدم ذكره في ح ر م ل، وسكن بن أبي كريمة بن زيد التجيبي الزميلي، روى عنه حيوة بن شريح. والمزملة، كمعظمة: التي يبرد فيها الماء، من جرة، أو خابية خضراء، قاله المطرزي، في شرح المقامات، وهي لغة عراقية يستعملها أهل بغداد، كما في العباب. والزمل، بالكسر: الحمل، وفي حديث أبي الدرداء: إن فقدتموني لتفقدن زملا عظيما، يريد حملا عظيما من العلم، قال الخطابي: ورواه بعضهم: زمل، بالضم والتشديد، وهو خطأ. ويقال: ما في جوالقك إلا زمل، إذا كان نصف الجوالق، عن أبي عمرو. ومما يستدرك عليه: المزاملة: المعادلة على البعير. والزميل: الرفيق في السفر، الذي يعينك على أمورك، وأصله في الرديف، ثم استعير، فقيل: أنت فارس العلم، وأنا زميلك. وأزاميل القسي: أصواتها، جمع الأزمل، والياء للإشباع. وقال النضر: الزوملة مثل الرفقة. وأخذ الشيء بزملته، محركة: أي بأثاثه. وقال أبو زيد: خرج فلان وخلف أزملة وخرج بأزملة: إذا خرج بأهله وإبله وغنمه، ولم يخلف من ماله شيئا. والزمل، محركة: الرجز، وسمعت ثقيفا وهذيلا يتزاملون، أي يتراجزون، وقول الشاعر:
  لا يغلب النازع، مادام الزمل
  إذا أكب صامتا فقد حـمـل

  يقول: ما دام يرجز فهو قوي على السقي، فإذا سكت ذهبت قوته، قال ابن جني: هكذا رويناه، عن أبي عمرو: الزمل، بالزاي المعجمة، ورواه غيره بالراء، وهما صحيحان في المعنى، وقد تقدم. وزامل بن زياد الطائي: شيخ لعلي ابن المديني، فيه جهالة. وزامل بن أوس الطائي، عن أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه، وعنه ابنه عقبة بن زامل، ثقة. وزميل بن وبير، وابن أم دينار: شاعران. وقد قيل: إن زملا وزميلا هو قاتل ابن دارة، وإنهما جميعا اسمان له. وزومل: اسم رجل، وأيضا اسم امرأة. ومحمد بن الحسين الأنصاري، المعروف بان الزمال، كشداد، سمع بمكة يونس الهاشمي، ومات بالإسكندرية، ذكره منصور في الذيل. والزوامل: بطين من العرب في ضواحي مصر. وازدمل في ثيابه: تلفف. والمزمل: يكنى به عن المقصر، والمتهاون في الأمر، ذكره الراغب.

### Türkçe

**زمل**، **يزمل**، ve **يزمل**; **حدي**، **ضرب** ve **نصر** babından; **زمالا**; kesre ile: koştu, ve hızlandı; iki yanından birine dayanarak, öteki yanını kaldırarak; sanki tek bir ayağa dayanıyor gibidir; ve bununla, iki ayağının hepsine dayananın sağlamlığına sahip değildir. Ve **الزمال**, **كتاب** gibi: deveye isabet eden bir topallıktır. **الأزهري** dedi: Araplar, su kırbasının sargısına kesre ile **زمالا** adını verir; çoğulu **زمل**’dir, **كتب** gibi; ve “üç **أزملة**”, **أشربة** gibi. Ve **الزامل**: başkasını **يزمل** eden, yani ona tâbi olandır. Ve **الزامل** binek hayvanlarındandır; **أبو عبيد** dedi: yaban eşeklerinden: sanki çevikliğinden topallıyor gibi olan; yürüyüşünde ve koşuşunda **زمل** etmiştir; **يزمل**; **زملا** ve **زمالا**, ikisi de fetha ile; ve **زملا** ve **زملانا**, ikisi de harekeli: onu elleri üzerine yüklenir görürsen, istek ve çeviklikle; dedi ki:
  Onu iki elden birinde **زاملا** görürsün

Ve **لبيد** dedi:
  O, sürtücü, sarkık, uzun boyunlu,
  karna yapışık; koştuğunda **زمل** eder

Ve **زامل**: **معاوية بن مرداس السلمي**’nin atıdır; ve onun hakkında söyleyen odur:
  Ömrüme yemin olsun, **زامل**’i i‘râz etmeyi çoğalttın
  silahın düşüşüne, yahut geçen birini geri çevirmeye
  Onun için günler gibi günler ve belâsı yoktur
  eğer haberdarsan, onun için **الفرع**’da olan gün gibi

Ve **الزاملة**: adamın yiyeceğinin ve eşyasının yolculuğunda üzerine yüklendiği (şey)dir; develerden ve başkalarından; **الزمل**’den, yani yükten, **فاعلة** veznindedir; çoğulu **زوامل**’dir. Ve gerçekten **مروان بن أبي حفصة** güzel bir şey ortaya koydu; şiir râvilerinden bir kavmi hicvettiğinde, şöyle dedi:
  Şiirler için **زوامل**; onların yanında ilim yoktur
  iyisi hakkında, ancak develerin ilmi gibi
  Ömrüne yemin olsun, deve sabahladığında bilmez
  yükleriyle mi, yoksa akşamladı mı, heybelerdede ne var

Ve **الأزمل**: sestir; **الأصمعي**’den: ve **الأخفش** şu beyti okudu:
  Atların diş etleri ahırlarında titrer
  ve toz bulutunun altından onlar için **ازملا** işitirsin

İster: **أزملا**; hemzeyi hazf etti; onların “**ويلمه**” demeleri gibi. Ve denildi: **الأزمل**: her karışık ses; yahut bir hayvanın **قنب**’inden çıkan sestir; o, onun **جردانه**’sinin kabıdır; ve onun fiili yoktur. Ve onu, yani şeyi, **بأزمله** ile aldı: yani tamamını ve hepsini. Ve **الأزملة**: çok olan (şey)dir; denir: **عيالات أزملة**; yani çok. Ve **الأزملة**: yayın çınlamasıdır; dedi ki:
  Yaylar için ezgiler ve **أزمـلة** vardır
  güney rüzgârının hissi suyu ve doluyu sürer

Ve **الأزمولة**, zamme ile, dağ keçilerinden: koştuğunda iki yanından birinde **زمل** eden; “**زملت الدابة**”den, o bunu yaptığında; bunu **أبو الهيثم** söyledi. Başkası dedi: **الإزمولة**, **برذونة** gibi; ve zamme edilir: dağ keçilerinden ve başkalarından ses çıkaran (şey)dir. **ابن مقبل** dedi; yaşlı bir dağ keçisini vasfederken:
  Yaşlı, kara damaklı, **أزمولة** ve az konuşan
  babasının mirası üzerinde uçurumlara tâbi olur

  **أبو عمرو** onu **أزمولة** diye, zamme ile rivayet etti; **الأصمعي** onu **برذونة** gibi rivayet etti; **سيبويه** de onu böyle rivayet eder; ve **الزبيدي** de **الأبنية**’de. Ve denir: o **إزمول**’dür ve **إزمولة**’dir; elifin kesresi ve mimin fethasıyla. **ابن جني** dedi: denildi ki: o, **جردحل**’e ilhak edilmiştir; çünkü içindeki vav med değildir; zira öncesi fethalıdır; böylece asıllara benzer oldu; ona ilhak edildi. **الفراء** dedi: **فرس أزمولة**; yahut dedi: **إزمولة**; koşusunda toparlanıp hızlandığında. Ve dağ keçisine de denir: **أزمولة**; süratinde. Ve **ابن مقبل**’in beytini de okudu ve onu açıkladı; dedi: **القذف**: helâk yerleridir; ıssız çölleri ister. Ve denildi: dağların **قذف**’ini kastetti; dedi: ve o daha iyidir. Ve **الزوملة**: develeri sürmektir. Ve **المحكم**’de: **الزوملة** ve **اللطيمة** ve **العير**: develerdir; öyleyse **الزوملة** ve **اللطيمة**: yükleri üzerinde olan (develer)dir; ve **العير**: üzerinde deve (erkek) olsun olmasın (develer)dir; bunu **ابن الأعرابي** söyledi. Ve **الفراء** **نوادر**’inde şu beyti okudu:
  İki dostun seni unuttu; aşkın taliplileri
  **زوملة**; alaca bir aba sahibi

Ve Arap hırsızlarından birinin sözü:
  Allah’a şikâyet ederim onların **زوامل**’inden uzak sabrımı
  ve geçtiklerinde hüzünden karşılaştığım şeyi

**زوملة**’nin yahut **زاملة**’nin çoğulu olması câizdir. Ve **الزملة**, zamme ile: yoldaş topluluğudur; **أبو زيد**’den; ve şu beyti okudu:
  Bir gün sağan bir kimse onu geçmedi, ne de doğurdu
  bir yavru; ne de bir **زملة** içinde bir sürücü onu sürdü

Ve denildi: **الزملة**: cemaat. Ve **الزملة**, kesre ile: dağlardan ve kayalardan dolanan (şey)dir; ve vadiden (olan) sûret; ve elden kaçan **الفسير**; bunların hepsi **الهجري**’dendir. Ve **الزميل**, **أمير** gibi: yiyecek ve eşya taşıyan deve üzerindeki **الرديف**’tir. Ve denildi: o, binek üzerindeki **الرديف**’tir; Araplar bununla konuşur; kesre ile **الزمل** gibi. Ve onu **زمله** eder, **يزمله** eder, **زملا**: onu terkisine aldı; yahut ona denk oldu. **ابن دريد** dedi: devede adamı **زملت** ettim; o hâlde o **زميل** ve **مزمول**’dür; onu terkisine aldığında. Ve denildi: iki adam iki develeri üzerinde iş yaptıklarında, ikisi **زميلان**’dır; iş olmaksızın olduklarında ise iki arkadaştırlar. **ابن الأعرابي** dedi: **التزميل**: gizlemedir; ve şu beyti okudu:
  Aralarında kin iniltisini **يزملون** ederler
  ve kin siyahtır; yahut yüzünde benek vardır

Ve **التزميل**: elbiseye sarmaktır; ondan, Uhud ölüleri hadisi: “Onları elbiseleriyle **زملوهم** edin”; yani onları onun içinde sarın. Ve **السقيفة** hadisi: “Bir de baktım ki aralarında **مزمل** bir adam”; yani örtülü, bürünmüş; yani **سعد بن عبادة**. Ve **امرؤ القيس** dedi:
  İnsanların büyüğü; bir **بجاد** içinde **مزمل**

Ve **تزملأ**: elbiseye büründü ve onunla örtündü; **ازمل** gibi; **افعل** üzere. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **يا أيها المزمل**. **أبو إسحاق** dedi: aslı **المتزمل**’dir; tâ, ona yakınlığından dolayı zay içinde idğam edilir; denir: falan **تزمل** etti; elbiselerine büründüğünde. Ve **الزمل**, **سكر** ve **صرد** ve **عدل** ve **زبير** ve **قبيط** ve **رمان** ve **كتف** ve **قسيب** gibi; kesre sonra sükûn sonra fetha sonra şeddeli; ve **جهينة** ve **قبيطة** ve **رمانة**; bunlar on bir lugattır; bunların hepsi, evinde bürünen; gazveye kalkmayan; büyük işlere girişmekten üşenen; korkak, zayıf, rezil (kimse) mânâsındadır. **أحيحة** dedi:
  Hayır; babana yemin olsun, şarkım fayda vermez
  delikanlılardan **كـسـول** (olana)

Ve **تأبط شرا**’nın annesi dedi: “Ve oğulcuğum ve gece oğulcuğu; **زميل** değildir: öğle uykusuna içicidir; kuyruğuyla vurur.” Ve **أبو كبير الهذلي** dedi:
  Uykudan uyandığında onu görürsen
  kalın topuklu; baldırı şişkin; **زمل** değildir

Ve **سيبويه** dedi: vav ve nûn ile cem‘, **الزمل** üzerine galip geldi; çünkü onun müennesi, hâ’nın girdiği (tür)lerdendir. Ve **الإزميل**, kesre ile: ayakkabıcının bıçağıdır; onunla deri kesilir. **عبة ابن الطبيب** dedi:
  Bir karanlık (gece); yeryüzünde toynağıyla yönelir
  saf deride **إزميل**’in yöneldiği gibi

Ve **الإزميل**: hilâl gibi bir demirdir; yaban sığırı avı için bir mızrağın ucuna konur. Ve denildi: **الإزميل**: çekiçtir. Ve erkeklerden **الإزميل**: şiddetli (kimse)dir; dedi ki:
  Ne de kaba, inatçı, çirkinlik (sahibi) bir **إزميل**

Ve denildi: **رجل إزميل**: çok yiyen şiddetli (kimsedir); bıçağa benzetildi. Ve **الإزميل** ayrıca: aşağı, zayıf (kimse)dir; ve o zıddır. Ve denir: onu **بأزمله** ile aldı; mimin fethasıyla; ve zammesiyle **أزمله**; ve **أزملته**: yani eşyasıyla; ve aynı şekilde **بزملته** ile; harekeli; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **زملة** bıraktı; harekeli; ve **أزملة** ve **أزملا**; yani bakmakla yükümlü olduğu kimseler. Ve **ازدمله**; yani yükü: onu bir defada bütünüyle yükledi; o, **الزمل**’den **افتعل**’dir; aslı **ازتمله**’dir; tâ zaydan sonra gelince onu dâl kıldı.

Ve denilir: o, **زوملتها**’nın oğludur: yani onunla âlimdir. İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, işte âlim olan adam için söylenir. Dedi: ve **زوملة**’nın oğlu da: cariyenin oğludur. Ve Abdullah b. Zaml el-Cühenî, kesre ile: meçhul, güvenilir olmayan bir tâbiîdir. Sâgânî’nin el-‘Ubâb’daki sözü: “sahâbî”dir; yanlıştır. Şeyhimiz dedi: yanlış olan, musannifin sözüdür; Abdullah sahâbîdir; Hâfız onu el-İsâbe’de, sahâbe isimleri hakkında telif eden başkaları gibi zikretti; Mevâhib şârihleri de bunu, tab sırasında ibarede açıkça belirtti. Bitti. Ben dedim: Zehebî et-Tecrîd’de dedi: ondan istiğfar hadisi rivayet edilir; o, meçhul bir tâbiîdir. Ve Zeylü’d-Dîvân’da dedi: o, bir hadis mürsel gönderdi; onda sahâbeliği vehmettiren bir şey vardır; hadisleri münker olarak pek bilinmez.

Ve **زمل** fetha ile; yahut o **زميل**’dir, **زبير** gibi: Rebîa’nın oğludur. Yahut o, **زمل** b. Amr b. Ebî’l-‘Anz b. Huşâf el-‘Uzerî’dir: benim arkadaşım; Muâviye’nin şurta sahibidir; onun bir elçiliği vardır; Merrac Râhit’te öldürüldü. Ve el-‘Ubâb’da: Amr b. el-‘Itr b. Huşâf diye geçti; ve orada “**زميل** el-Huzâ‘î” denilen başka bir sahâbî daha vardır; Süheylî onu zikretti. Ve **زبير** gibi: **زميل** b. ‘Ayyâş, mevlâsı Urve b. ez-Zübeyr’den rivayet etti; ondan da Yezîd b. el-Hâd (rivayet etti); hakkında konuşuldu.

Ve **زميلة**: **جهينة** gibi: Tecîb’den bir batındır. Onlardan: Ebû Sa‘îd Seleme b. Mahreme b. Seleme b. Abdül‘uzzâ b. Âmir ez-Zemîlî et-Tecîbî, muhaddis; Mısır’ın fethine şahit oldu; Ömer’den ve Osman’dan, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, rivayet etti. Ondan da Rebîa b. Lekît et-Tecîbî (rivayet etti). Ve oğlu Sa‘îd b. Seleme: babasından rivayet etti; ondan da Amr b. el-Hâris ve Süleymân b. Ebî Vehb (rivayet etti). Benî **زميلة**’den ayrıca: Ebû Hafs Harmale b. Yahyâ ez-Zemîlî, Şâfiî’nin arkadaşı; onun zikri **ح ر م ل**’de geçmişti. Ve Seken b. Ebî Kerîme b. Zeyd et-Tecîbî ez-Zemîlî: ondan Hayve b. Şureyh rivayet etti.

Ve **المزملة**, **معظمة** gibi: içinde suyun soğutulduğu şeydir; bir testiden yahut yeşil bir büyük küpten. Bunu, Makâmât şerhinde Matarrazî söyledi. Ve o, Irakça bir dildir; Bağdat ehli onu kullanır; el-‘Ubâb’da olduğu gibi.

Ve **الزمل**, kesre ile: yüktür. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: “Eğer beni kaybederseniz, mutlaka büyük bir **زمل** kaybedeceksiniz” (vardır); ilimden büyük bir yük kasteder. Hattâbî dedi: bazısı onu “**زمل**”, damme ile ve şeddeli olarak rivayet etti; bu hatadır. Ve denilir: “çuvalında **زمل**’den başka bir şey yoktur”; çuvalın yarısı olduğu zaman; Ebû Amr’dan.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **المزاملة**: deve üzerinde denkleştirme. Ve **الزميل**: yolculukta refik; işlerinde sana yardım eden. Aslı, terkide (arkaya bindirilen) hakkındadır; sonra istiâre edildi; “sen ilmin süvarisisin, ben de senin **زميل**’inim” denildi. Ve **أزاميل القسي**: yayların sesleridir; **الأزمل**’in cem‘idir; yâ, işbâ içindir. Nadr dedi: **الزوملة** refakat gibidir. Ve şeyi **زملته**’siyle, harekeli olarak almak: yani eşyasıyla. Ebû Zeyd dedi: “falanca çıktı ve **أزملة** bıraktı” ve “**أزملة** ile çıktı”: ailesiyle, develeriyle ve koyunlarıyla çıktığı ve malından hiçbir şey bırakmadığı zaman.

Ve **الزمل**, harekeli: recezdir. Sakîf’i ve Hüzeyl’i işittim; **يتزاملون**: yani recezleşiyorlar. Şairin sözü:
  لا يغلب النازع، مادام الزمل
  إذا أكب صامتا فقد حـمـل

Der ki: recez söylediği müddetçe o, su çekmeye güçlüdür; sustuğu zaman gücü gider. İbn Cinnî dedi: onu, Ebû Amr’dan böyle rivayet ettik: **الزمل**, **الزاي** **المعجمة** ile. Başkası onu **الراء** ile rivayet etti; ikisi de manada sahihtir; ve daha önce geçti.

Ve Zâmil b. Ziyâd et-Tâî: Ali b. el-Medînî’ye şeyhtir; onda meçhullük vardır. Ve Zâmil b. Evs et-Tâî: Ebû Hureyre’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun; ondan da oğlu Ukbe b. Zâmil (rivayet etti); sika’dır. Ve **زميل** b. Vübeyr ve İbn Ümm Dînâr: iki şairdir. Ve denilmiştir ki: **زملا** ve **زميلا**, İbn Dâre’nin katilidir; ve ikisi de onun için iki isimdir.

Ve **زومل**: bir erkeğin adıdır; ayrıca bir kadının adıdır. Ve Muhammed b. el-Hüseyn el-Ensârî, “İbn ez-**زمال**” diye bilinen, **شداد** gibi: Mekke’de Yûnus el-Hâşimî’den semâ etti; İskenderiye’de öldü; Mansûr onu ez-Zeyl’de zikretti. Ve **الزوامل**: Mısır’ın çevrelerinde Araplardan iki batındır. Ve elbiselerine **ازدمل**: büründü. Ve **المزمل**: işte kusur eden ve işte gevşek davranan kimse hakkında kinaye olarak kullanılır; Râgıb onu zikretti.
