# زم (ز-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الزاي والميم
زم ، مز : ( مستعملان ) .
زم : قال الليث : زَمَّ : فِعْلٌ من الزِّمام ، تقول : زَمَمْتُ الناقَة أزمّها زَماً .
قال : والعُصْفورُ تزمُّ بصَوْتٍ له ضعيف ، والعِظامُ من الزَّنابير يَفْعلن ذلك .
قال : والذِّئب يأخذ السَّخْلَة فيَحمِلها ويَذهَب بها زاماً ، أي : رافعاً بها رأسَه ، تقول : قد ازدَمَّ سَخْلةً فذَهَب بها .
وقال أبو عُبيد : الزَّمُّ : التقدُّم ، وقد زَمَّ يزِمّ : إذا تقدَّم .
وأَنشَد :
أَن اخضَرَّ أو أَنْ زَمَّ بالأنْف بازِلُهْ
وزَمَّ الرجلُ بأَنْفه : إذا شَمَخ ، فهو زَامٌ .
وقال اللّيث : زَمزَم العِلْجُ إذا تكَلَّف الكلامَ عند الأكل وهو مطبقٌ فَمَه .
ومن أمثالهم : حَوْلَ الصِّلِّيَان الزَّمْزمة ؛ والصِّلِّيانُ من أفْضل المَرعَى ، يُضرَب مَثَلاً للرجل يَحُوم حَوْلَ الشيء ولا يُظهِرُ مَرامَه . وأَصلُ الزَّمْزَمة : صوتُ المَجوسيُّ وقد حَجا ؛ يقال : زَمْزَمَ وزَهْزَمَ ؛ وقال الأعشى :
له زَهزَمٌ كالغَنّ
فالمعنى في المَثَل : أن ما تسمع من الأصوات والجَلَب لطلب ما يُؤكَل ويتمتّع به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : زَمزم : إذا حفظ الشيء . ومزمز : إذا تعتع إنساناً . قال : مزمّ وزام وازدم كله : إذا تكبر .
أبو عبيد عن أبي زيد : الزمزِمة من الناس : الخمسون ونحوها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : هي زَمْزَمُ وزَمَّمُ وزُمَزِمٌ ، وهي الشُّباعةُ ، وهَزْمَةُ المَلِكِ ، ورَكْضَةُ جبريلَ لبئر زمزَم الّتي عند الكعبة .
والرّعدُ يُزمزِم ثم يُهَدْهِد ؛ وقال الراجز :
تَهِدُّ بين السَّحْر والغَلاصمِ
هَدّاً كهَدِّ الرَّعدِ ذي الزَّمازِمِ
ابن السكّيت : الزَّمّ مَصدَرُ زَمَمْتُ البعيرَ : إذا عَلّقتَ عليه الزَّمام .
قال : وحَكَى ابنُ الأعرابيّ عن بعض الأعراب : لا والّذي وَجْهِي زَمَم بَيْتِه ما كان كذا وكذا ، أي : قُبالتَه .
وقال غيرُه : أمرٌ زَمَم وأَمَمٌ وصَدَرٌ ، أي : مُقارب .
والإِزْمِيم : الهِلال إذا دَقّ في آخِر الشهر واستَقْوَس ، قال ذو الرُّمة :
قد أَقطَع الخَرْقَ بالخَرْقاءِ لاهِيةً
كأنما آلُها في الآلِ إزْمِيمُ
شَبَّه شخصَها فيما شَخَص من الآل بهلالٍ دقّ كالعُرْجون لضُمْرِها . ويقال : مائة من الإبل زُمْزُوم ، مِثل الجُرْجور ، وقال الراجز :
زُمْزومُها جِلَّتُها الخِيارُ
أبو عبيدة : فرس مُزَمْزِم في صوتِه : إذا اضطرب فيه .
وزَمازِمُ النار : أصواتُ لَهَبِها ؛ وقال أبو صخر الهُذَليّ :
زَمازِمُ فَوّارٍ من النّار شاصِب
والعَرب تَحكِي عَزِيف الجِنّ باللّيل في الفَلَوات بزِيزِيم ، قال رؤبة :
تَسمَع للجِنّ به زِيزِيمَا
ويقال : ازدَمّ الشيءَ إليه : إذا مَدّه إليه .
مز : قال الليث : المِزُّ : اسمُ الشيءِ المَزِيز ، والفعل مَزَّ يَمَزّ ، وهو الّذي يقع مَوقِعاً في بلاغته وكثرته وجَوْدته .
قال ابن الأعرابي : المِزُّ : الفَضْل ، يقال : هذا شيءٌ له مِزٌّ على هذا أي فَضْل . وهذا أَمَزُّ من هذا ، أي : أَفضَل . وشَيءٌ مَزِيز : فاضِلٌ .
وقال اللّيث : المُزُّ من الرُّمّان : ما كان طعمُه بين حُموضةٍ وحَلاوة .
قال : والمُزّة : الخَمْرة اللَّذيذة الطعْم ، وهي المُزَّاء ، جُعِل ذلك اسماً لها ، ولو كان نعتاً لقلتَ مُزَّى .
وقال ابنُ عُرْس في جُنَيد بنِ عبد الرحمن المُزِّي :
لا تَحسَبَن الحربَ نَوْمَ الضُّحَى
وشُرْبَكَ المُزّاءَ بالباردِ
فلمّا بلغه ذلك قال : كذَب عليّ واللَّهِ ما شربتُها قطّ .
قال : والمُزّاء : من أسماء الخمر ؛ تكون فُعّالاً من المزية وهو المفضلة تكون من أمزيت فلاناً على فلان ؛ أي : فضلته .
أبو عبيد : المُزّاءُ : ضَرْبٌ من الشّراب يُسكِر .
وقال الأخطل :
بئس الصُّحاةُ وبئسَ الشُّرْبُ شرْبُهُم
إذا جَرى فيهُم المُزّاءُ والسَكَرُ
وقال شمر : قال بعضُهم : المُزّة : الخمرُ الّتي فيها مَزازة ؛ وهي طَعمٌ بين الحلاَوة والحموضة ؛ وأَنشدَ :
مُزّة قبلَ مَزْجِها فإذا ما
مُزِجَتْ لَذَّ طعمُها من يَذُوقُ
قال : وحَكى أبو زيد عن الكلابيّين : شرابكم مُزٌّ وقد مَزَّ شَرابُكم أقبحَ المزَازة والمُزوزة ، وذلك إذا اشتدت حُموضته .
وقال أبو سعيد : المَزّة بفتح الميم : الخمرُ ؛ وأنشد قولَ الأعشى :
وقَهوةً مُزّةً رَاوُوقُها خَضِلُ
وأنشد قولَ حسّان :
كأنَّ فاها قَهْوَةٌ مَزّة
حديثةُ العهدِ بفضِّ الخِتَام
أبو عُبيد عن أبي عمرو : التمزُّز : شربُ الشراب قليلاً قليلاً ، وهو أقلُّ من التمزُّز ، والمزّة من الرضاع مثل المصَّة .
قال طاوس : المزة الواحدة تُحرِّم ، والمزْمَزة والبزبزةُ : التحريكُ الشديد .
وقال الأصمعيّ : مَزْمَز فلانٌ فلاناً : إذا حَرّكه وهي المَزْمَزَة .
قال : ومَصْمَص إناءه : إذا حرّكه وفيه الماءُ ليغسِلَه .

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الميم**
**زم** ، **مز** : (ikisi de kullanılandır).
**زم** : **الليث** dedi: **زَمَّ**: **الزِّمام**’dan bir fiildir; dersin ki: **زَمَمْتُ الناقَة** onu **زَماً** ile **أزمّها**.
Dedi: **العُصْفورُ** zayıf bir sesi olan bir sesle **تزمُّ**; **الزَّنابير**’den **العِظامُ** da bunu yaparlar.
Dedi: **الذِّئب** **السَّخْلَة**’yi alır, onu taşır ve onunla **زاماً** gider; yani onunla başını kaldırmış olarak; dersin ki: **قد ازدَمَّ سَخْلةً فذَهَب بها**.
**أبو عُبيد** dedi: **الزَّمُّ**: ilerleme(= öne geçme)dir; ve **زَمَّ يزِمّ**: ilerlediği zaman.
Ve inşad etti:
أَن اخضَرَّ أو أَنْ زَمَّ بالأنْف بازِلُهْ
**زَمَّ الرجلُ بأَنْفه**: burnuyla yükseldiği (kibirlenip burnunu kaldırdığı) zaman; o hâlde o **زَامٌ**’dır.
**اللّيث** dedi: **زَمزَم** **العِلْجُ**: yemek yerken, ağzını kapatmış olduğu hâlde, konuşmayı zorladığı zaman.
Onların mesellerinden: **حَوْلَ الصِّلِّيَان الزَّمْزمة**; **الصِّلِّيانُ** otlağın en fazlasındandır; bir şeyin etrafında dolaşıp maksadını açığa vurmayan adam için mesel olarak vurulur. **الزَّمْزَمة**’nin aslı: **المَجوسيُّ**’nun, **حَجا** ettiği zaman sesi; denir ki: **زَمْزَمَ** ve **زَهْزَمَ**; **الأعشى** dedi:
له زَهزَمٌ كالغَنّ
Böylece meseldeki mâna: yenilip ondan faydalanılacak şeyi istemek için seslerden ve gürültüden işittiğindir.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den: **زَمزم**: bir şeyi koruduğu zaman. Ve **مزمز**: bir insana **تعتع** ettiği zaman. Dedi: **مزمّ** ve **زام** ve **ازدم** hepsi: büyüklendiği zaman.
**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den: insanlardan **الزمزِمة**: elli ve onun benzeridir.
**ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den dedi: o, **زَمْزَمُ** ve **زَمَّمُ** ve **زُمَزِمٌ**’dir; ve o, **الشُّباعةُ**’dır; ve **هَزْمَةُ المَلِكِ**’tir; ve Kâbe’nin yanındaki **بئر زمزَم** için **جبريلَ**’in **رَكْضَةُ**’sidir.
**الرّعدُ** **يُزمزِم** sonra **يُهَدْهِد**; **الراجز** dedi:
تَهِدُّ بين السَّحْر والغَلاصمِ
هَدّاً كهَدِّ الرَّعدِ ذي الزَّمازِمِ
**ابن السكّيت**: **الزَّمّ**: **زَمَمْتُ البعيرَ**’in masdarıdır: üzerine **الزَّمام**’ı astığın zaman.
Dedi: ve **ابنُ الأعرابيّ** bazı bedevîlerden hikâye etti: **لا والّذي وَجْهِي زَمَم بَيْتِه ما كان كذا وكذا**; yani: onun karşısında.
Başkası dedi: **أمرٌ زَمَم** ve **أَمَمٌ** ve **صَدَرٌ**; yani: yakın(= mukarreb).
**الإِزْمِيم**: ayın sonunda inceldiği ve yay gibi kıvrıldığı zaman **الهِلال**’dir; **ذو الرُّمة** dedi:
قد أَقطَع الخَرْقَ بالخَرْقاءِ لاهِيةً
كأنما آلُها في الآلِ إزْمِيمُ
Onun zayıflığından dolayı, seraptan görünen şahsını, hurma salkımı gibi incelmiş bir hilâle benzetti. Ve denir ki: develerden yüz (tane) **زُمْزُوم** (dur); **الجُرْجور** gibi. **الراجز** dedi:
زُمْزومُها جِلَّتُها الخِيارُ
**أبو عبيدة**: sesinde **مُزَمْزِم** bir at: onda (sesinde) titreme olduğu zaman.
**زَمازِمُ النار**: alevinin sesleridir; **أبو صخر الهُذَليّ** dedi:
زَمازِمُ فَوّارٍ من النّار شاصِب
**العَرب** geceleyin ıssız yerlerde cinlerin uğultusunu **بِزِيزِيم** ile taklit eder; **رؤبة** dedi:
تَسمَع للجِنّ به زِيزِيمَا
Ve denir ki: **ازدَمّ الشيءَ إليه**: onu ona doğru uzattığı zaman.

**مز** : **الليث** dedi: **المِزُّ**: **الشيءِ المَزِيز**’in adıdır; fiil **مَزَّ يَمَزّ**’dır; o, belâgatında, çokluğunda ve iyiliğinde (öyle) bir mevkie düşendir.
**ابن الأعرابي** dedi: **المِزُّ**: fazlalıktır; denir ki: bu, bunun üzerinde **مِزٌّ** olan bir şeydir; yani fazlalık. Ve bu, bundan daha **أَمَزُّ**’dur; yani daha faziletli. Ve **شَيءٌ مَزِيز**: faziletli(= üstün)dür.
**اللّيث** dedi: nardan **المُزُّ**: tadı ekşilik ile tatlılık arasında olan şeydir.
Dedi: ve **المُزّة**: tadı lezzetli şaraptır; o **المُزَّاء**’dır; bu ona isim kılındı; eğer sıfat olsaydı **مُزَّى** derdim.
**ابنُ عُرْس**’un, **جُنَيد بنِ عبد الرحمن المُزِّي** hakkında (sözü):
لا تَحسَبَن الحربَ نَوْمَ الضُّحَى
وشُرْبَكَ المُزّاءَ بالباردِ
Bu ona ulaşınca dedi: Allah’a yemin olsun bana yalan söyledi; onu asla içmedim.
Dedi: ve **المُزّاء**: şarabın adlarındandır; **المزية**’den **فُعّالاً** olur ki o “üstün kılma”dır; **أمزيت** falanı falana (üstün) kıldım’dan olur; yani onu üstün kıldım.
**أبو عبيد**: **المُزّاءُ**: sarhoş eden bir içki türüdür.
**الأخطل** dedi:
بئس الصُّحاةُ وبئسَ الشُّرْبُ شرْبُهُم
إذا جَرى فيهُم المُزّاءُ والسَكَرُ
**شمر** dedi: bazısı dedi ki: **المُزّة**: içinde **مَزازة** olan şaraptır; o, tatlılık ile ekşilik arasında bir tattır; ve inşad etti:
مُزّة قبلَ مَزْجِها فإذا ما
مُزِجَتْ لَذَّ طعمُها من يَذُوقُ
Dedi: ve **أبو زيد** **الكلابيّين**’den hikâye etti: içkiniz **مُزٌّ**’dür; ve içkiniz, en çirkin **المزَازة** ve **المُزوزة** ile **مَزَّ** olmuştur; bu, ekşiliği şiddetlendiği zaman (olur).
**أبو سعيد** dedi: **المَزّة** (mim’in fethasıyla): şaraptır; ve **الأعشى**’nın sözünü inşad etti:
وقَهوةً مُزّةً رَاوُوقُها خَضِلُ
Ve **حسّان**’ın sözünü inşad etti:
كأنَّ فاها قَهْوَةٌ مَزّة
حديثةُ العهدِ بفضِّ الخِتَام
**أبو عُبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: **التمزُّز**: içkiyi azar azar içmektir; ve o, **التمزُّز**’dan daha azdır; ve **المزّة** emzirmeden, **المصَّة** gibidir.
**طاوس** dedi: bir tek **المزة** haram kılar; ve **المزْمَزة** ile **البزبزةُ**: şiddetli hareket ettirmedir.
**الأصمعيّ** dedi: **مَزْمَز** falan, falanı: onu hareket ettirdiği zaman; o da **المَزْمَزَة**’dir.
Dedi: ve **مَصْمَص** kabını: içinde su varken onu yıkamak için hareket ettirdiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(**باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق**)

(**زط**) **الزاء والطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ** ([1]): türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء والعين** bir asıldır; bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir ki: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).

**قال الهُذََليّ**([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء والغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alay etme.

(**زف**) **الزاء والفاء** her şeyde bir hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Denir: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondan: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (doğru) götürüldü. Ve **زفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. Yüce övgüsü: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun için **زفزفةٌ** vardır, yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**([3]). Ve derler, aklı (hilm) şaşana: **قد زَفَّ رَأْلُه**. Ve **زِفُّ الطائر**: onun küçük tüyleri; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء والقاف** bir sıkışıklığa delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الزُّقاق**; sokaklardan darlığı sebebiyle bununla adlandırıldı.

Ve bundan: **زَقَّ الطائرُ فرخَهُ**. Ve ondan **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: [boyun] tarafından([4]) soyup çıkarmaktır.

(**زل**) **الزاء واللام** ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; كذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayar (**يَزِلّ**). Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden, doğruluk yolundan kaydı (**زلَّ**). Ve **تزلزَلت الأرضُ**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**([5]): kaygan yer. أما **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**—ve o **الأَرْسَح**tır—hakkında, İbnü’l-A‘râbî dedi ki: buna, onların “koştuğu zaman **زَلَّ**” sözünden dolayı ad verildi. Ve o doğru kıyastır; sonra onunla **المرأةُ الرَّصْعاء** benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, arka tarafından kaymıştır (**زلَّ**); ve كذلك **المرأة الرَّسْحاء**nın arka tarafından.

Ve بابtan: **الزُّلْزُل**([6]) **كالقَلِق**; çünkü yerinde durmaz.

Ve بابtan şâz olanlardan: **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **على فَعَلِلٍ**.

(**زم**) **الزاء والميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt üzere bir ilerlemeye delâlet eder. Bundan **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiği zaman, doğruluk üzere kasdederek ilerler. Dersin: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: falan oğullarının işi **زَمَمٌ**dur; nasıl ki **أَمَمٌ** denir; yani kasıt. Ve yemin ederler de derler: "**لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه**([7])"; onunla, onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerleme.

Ve bu asıldan şâz olanlardan: **الزِّمْزِمة**: insanlardan bir topluluk. Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü([8]).

(**زن**) **الزاء والنون** tek bir kelimedir; ondan dallanmaz ve ona kıyas edilmez. Denir: **أَزنَنْتُ** falanı şu ile; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla itham olunur: **يُزَنُّ به**. Dedi ki:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])

(**زب**) **الزاء والباء** iki asıldır: birincisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve bundan: **عامٌ أَزَبُّ**; yani bereketli.

Ve diğer asıl: **الزَّبيب**; ve o bilinir; sonra onunla benzetilir; böylece, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olur. Ve hadiste: "**يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان**". Ve bazen **الزَّبَدَتَيْنِ**e **زَبيبتين** adını verirler. Denir: falan okudu da **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü. Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])

Ve بابtan şâz olanlardan: **الزَّبَاب**: fare; tekili **زبابة**. Ve ihtimal vardır—uzaktır—ki **الزَّبيب**ten olsun; onu zikrettik.

Ve şâz olup kıyası olmayanlardan: **زَبَّتِ الشمس** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء والتاء** kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: **زَتَتُّ العروسَ**; onu süslediğin zaman. Dedi ki:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء والجيم** bir şeyde inceliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan: **زُجُّ الرُّمْح** ve **السّهمِ**; çoğulu **زِجاج** (zâ’nın kesresiyle). Denir: **زَجَّجْتُه**: ona **زُجّاً** yaptım; eğer onun **زُجّ**unu çıkarırsan, **أزجَجْتُه**([12]) dersin. Ve **الزَّجَج**: kaşların inceliği ve güzelliği. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء والحاء** uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء والخاء** itmeye ve ayrışmaya delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: "**مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه**". Ve **زَخَّها**: onunla cinsel birleşmede bulundu. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Ve بابtan: **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi ki:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])

(**زر**) **الزاء والراء** şiddete delâlet eden küçük bir asıldır. Ve bundan şâz olan: **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir ki o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develeri güzel güden adama denir: o, onların düğmelerinden (**أزرارها**) bir **زِرّ**dür. Ve بابtan: **زَرَّتْ عينهُ**; parladığı zaman. Denir: başında iki gözü **تَزِرَّانِ**; parladıkları zaman. Ve بابtan **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **زَرَّا** olarak **يزُرُّ**. Ve ondan **الزَّرُّ**; ve o ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir: **الزَّرّة** **الحَرْبَة**([14]). Ve بابtan **الزَّرِير**; ve o, aklı sağlam, görüşü isabetli olandır. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَمَّهُ
1 زَمَّهُ ذ , (K,) aor. زَمُ٣َ , inf. n. زَمٌّ, (TA,) He tied, or bound, it: fastened it; or made it fast. (K.) ― -b2- زَمَّ البَعِيرَ, (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. and inf. n. as above, (Msb, TA,) He attached, (ISk,) or put, (Mgh,) or tied, or fastened, (Msb,) to the camel, (ISk, Mgh, Msb,) the زِمَام [q. v.], (ISk, Mgh,) or his زِمَام; (Msb;) he put in the camel's بُرَة, or his خِزَام, [each meaning a nose-ring,] or his خِشَاشَة, [or خِشَاش, a wooden thing fixed in the bone of the nose,] the زِمَام, and tied it, or fastened it, in order to restrain him thereby; (Har p. 329;) i. q. خَطَمَهُ: (S, K:) and ↓ زَمَّمَ الجِمَالَ [He attached أَزِمَّة (pl. of زِمَام) to the camels], (TA,) or الجِمَالُ ↓ زُمِّمَ [The camels had أَزِمّة attached to them]; (S) with teshdeed because relating to several objects. (S, TA.) ― -b3- Hence, زَمَّ نَفْسَهُ (assumed tropical:) He restrained, or withheld, himself. (Mgh.) And زُمَّتِ الأَلْسِنَةُ (assumed tropical:) The tongues were restrained, or withheld. (Har p. 329.) And مَا أَتَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ حَتَّى أَخْطِمَهَا وَأَزُمَّهَا (assumed tropical:) [I say not a saying until I qualify it to be used with cogency or efficiency]. (TA.) ― -b4- Hence also, (Mgh,) زَمَّ النَّعْلَ, (S, Mgh, TA,) [aor. and] inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He attached a زِمَام [q. v.] to the sandal; (S, Mgh, TA;) as also النعل ↓ ازمّ. (Mgh, TA.) ― -b5- [Hence likewise,] زَمَّ بِأَنْفِهِ, said of a camel, (assumed tropical:) He raised [his nose, and consequently] his head, by reason of a pain in it. (K.) And the same phrase, (S, K,) said of a man, (TA,) (assumed tropical:) He elevated his nose, from pride; (K;) or he magnified, or exalted, himself; or was proud; (S, K; *) as also ↓ اِزْدَمَّ; (K;) and ↓ زامّ, inf. n. مُزَامَّةٌ. (TA.) ― -b6- And زَمَّ بِرَأْسِهِ (tropical:) He raised his head; (K, TA;) inf. n. as above: (TA:) [and so زَمَّ رَأْسَهُ: for] you say, أَخَذَ الذِّئْبُ سَخْلَةً رَأْسَهُ ↓ فَذَهَبَ بِهَا زَامًّا, i. e. (assumed tropical:) [The wolf took a newborn lamb or kid, and went away with it] raising [his head], (S, TA,) or ↓ زَمًّا i. e. raising with it his head: (TA:) and you say of the wolf, زَمَّهَا and ↓ اِزْدَمَّهَا, both meaning the same, (S, K,) i. e. He took it, namely, the new-born lamb or kid, raising his head, or its head, (accord. to different copies of the K,) with it. (TA.) ― -b7- زَمَّ القِرْبَةَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He filled the water-skin. (K, TA.) -A2- زَمَّتِ القِرْبَةُ, [aor., accord. to rule, زَمِ٣َ ,] inf. n. زُمُومٌ, (tropical:) The water-skin became full: thus the verb is intrans. as well as trans. (K, TA.) ― -b2- And زَمَّ said of a camel's tush, (assumed tropical:) It rose. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) He went forward, or onward; or before, or ahead; (S, K, TA;) as some say, (TA,) in journeying: (S, K, TA:) in this sense, the inf. n. is زَمٌّ. (TA.) -A3- Also, (inf. n. زَمٌّ, A'Obeyd, TA,) He spoke, or talked. (A'Obeyd, K, TA.) ― -b2- One says also of the sparrow, يزمّ بِصَوْتٍ لَهُ ضَعِيفٍ [app. يَزِمُّ, as it is intrans., meaning The sparrow chirps with a feeble voice peculiar to it]: and thus do large hornets. (TA.)

2 زَمَّ٣َ see 1, second sentence, in two places.

3 زَاْمَ٣َ see 1. -A2- You say also, خَرَجْتُ مَعَهُ أُزَامُّهُ, and أُخَازِمُهُ, i. e. أُعَارِضُهُ [meaning (assumed tropical:) I went forth with him taking a different way from his until we both met in one place: see خَازَمَهُ]. (TA.)

4 أَزْمَ٣َ see 1, in the former half of the paragraph.

انزمّ
7 انزمّ ذ It was, or became, tied, or bound; fastened; or made fast. (K.)

8 اـِزْتَمَ٣َ see 1, in the latter half of the paragraph, in two places. ― -b2- One says also, ازدمّ الشَّىْءَ اـِلَيْهِ, meaning (assumed tropical:) He stretched forth the thing to him. (TA.)

زَمْزَمَةٌ
R. Q. 1 زَمْزَمَةٌ ذ [as inf. n. of زَمْزَمَ, and also as a simple subst.,] A distant sounding or sound, such as is confused and continued. (K.) You say, of a thing, زَمْزَمَ, meaning It made a distant sound, confused and continued: and سَمِعْتُ زَمْزَمَةً I heard a distant sound, confused and continued. (TK.) ― -b2- The sounding, or sound, of thunder: (AZ, S:) or the consecutive reiteration of the sound of thunder; which is the best kind of sounding thereof, and the surest symptom of rain. (M, K.) One says, الرَّعْدُ يُزَمْزِمُ The thunder sounds with consecutive reiteration. (TK.) Accord. to AHn, the زَمْزَمَة of thunder is [The sounding thereof] when it is not loud and clear. (TA.) ― -b3- The speaking, or speech, of the Magians, on the occasion of their eating, (S, IAth,) with a low voice: (IAth:) or the gibbering, or uttering gibberish or jargon, one to another, of the Persians, or other foreigners, (تَرَاطُنُ العُلُوجِ,) over their eating, while they are [in a manner] speechless, not making use of tongue nor of lip [so as to articulate]; it being a sound which they roll in their noses and their fauces, but such that they understand one another: (K:) or زَمْزَمَ, said of a Magian, means He affected, or constrained himself, to speak, on the occasion of eating, while closing his mouth: whence the saying, وَانْهَوْهُمْ عَنِ الزَّمْزَمَةِ [And forbid ye them from the affecting, &c.]. (Mgh.) ― -b4- The crying [or roaring], or the cry [or roar], of the lion. (K.) You say of him, زَمْزَمَ [He cried, or roared]. (TA.) ― -b5- It is also [The uttering, or utterance, of a sound, or of the voice,] from the chest, when it is not clear. (TA.) ― -b6- Also The crying [or whinnying or neighing], or the cry [or neigh], of the horse: [see مُزَمْزِمٌ:] so in the saying, حَوْلَ الصِّلِّيَانِ الزَّمْزَمَةُ [Around the صلّيان (a kind of plant, or herbage,) is whinnying or neighing]: (Meyd:) this is a prov., applied to a man who hovers round about a thing, and does not make apparent his desire: (Meyd, TA:) or to a man who is served for the sake of his wealth: (Meyd:) the صلّيان is one of the most excellent kinds of pasture: and the prov. means that the cries and clamour that one hears are for the desire of what is to be eaten and enjoyed: Z says, (TA,) the صلّيان is cut for the horses that do not quit the tribe; (Meyd, TA;) and they neigh, or whinny, (تُزَمْزِمُ, and تُحَمْحِمُ,) around it: (TA:) some relate it otherwise, saying حَوْلَ الصُّلْبَانِ [around the crosses], pl. of صَلِيبٌ; and الزَّمْزَمَةُ [they say] means the crying, or cry, of the worshipper thereof. (Meyd.) -A2- زَمْزَمَ also signifies He kept, guarded, or took care of, a thing. (TA.) ― -b2- And زَمْزَمْتُ المَالَ, inf. n. زَمْزَمَةٌ, I collected together the cattle, or property, and drove back, or put back, the outer ones, or outer portions, of what had become scattered thereof. (TA.)

تَزَمْزَمَ
R. Q. 2 تَزَمْزَمَ ذ , said of a camel, He brayed; syn. هَدَرَ. (K. [See also R. Q. 1, which has nearly the same meaning.]) ― -b2- تَزَمْزَمَتْ بِهِ شَفَتَاهُ His lips moved with it. (TA.)

زَمٌّ
زَمٌّ ذ [an inf. n. used in the sense of an act. part. n.]: see زَامٌّ: ― -b2- and see also 1, in the latter half of the paragraph.

زَمَم
زَمَم ذ is thought by ISd to be used only as an adv. n.: (TA:) [but see what follows.] وَجْهِى زَمَمَ بَيْتِهِ means My face is towards his house. (K.) An Arab of the desert said, لَا وَالَّذِى وَجْهِى زَمَمَ بَيْتِهِ مَا كَانَ كَذَا وَكَذَا, meaning [No, by Him] towards whose house [is my face, it was not thus and thus, or such and such things did not happen]. (S.) ― -b2- One says also, دَارِى مِنْ دَارِهِ زَمَمٌ, (S,) or دَارِى زَمَمَ دَارِهِ, (K, TA, in the CK زَمَمُ,) (tropical:) My house is near to his house. (S, K, TA.) ― -b3- And أَمْرُهُمْ زَمَمٌ (assumed tropical:) Their affair, or case, is conformable to the just mean; like أَمَمٌ: (S, K:) or easy, not exceeding the due measure, bound, or limit. (Lh, TA.)

زِمَامٌ
زِمَامٌ ذ A thing with which one ties or binds, fastens, or makes fast: (K:) meaning [the noserein of a camel; i. e.] the cord that is tied to the بُرَة [or خِزَام, each meaning nose-ring of a camel], or to the خِشَاش [or wooden thing fixed in the bone of the nose], and to which, (S, Mgh, Msb, TA,) i. e. to the end of which, (S, TA,) is tied the مِقْوَد [or leading-rope]: (S, Mgh, Msb, TA:) and (afterwards, Msb) also applied to the مِقَوْد (S, Msb, TA) itself: (Msb:) pl. أَزِمَّةٌ. (Msb, K.) [See also خِطَامٌ.] It is said in a trad., لَا زِمَامَ وَلَا خِزَامَ فِى الاـِسْلَامِ [There shall be no nose-rein nor nosering by which to lead a man in El-Islلm]: meaning a practice of the devotees of the Children of Israel, who used to attach rings and reins to the noses, like as is done to the she-camel in order that she may be led thereby. (TA.) ― -b2- [Hence,] زِمَامُ الأَمْرِ (assumed tropical:) That by means of which the thing, or affair, subsists, and is conducted, or managed, and ordered. (TA.) And أَلْقَى فِى يَدِهِ زِمَامَ أَمْرِهِ (assumed tropical:) [He put in his hand, or power, the means of conducting his affair, or the conduct of his affair]: and يُصَّرِفُ أَزِمَّةَ الأُمُورِ (assumed tropical:) [He disposes as he pleases the various means of conducting the affairs]. (TA.) And هُوَ عَلَى زِمَامٍ مِنْ أَمْرِهِ (assumed tropical:) He is on the point of accomplishing his affair. (TA.) And النَّاقَةُ زِمَامُ الاـِبِلِ (assumed tropical:) [The she-camel is the leader of the other camels]: said when she goes before them. (TA.) And هُوَ زِمَامُ قَوْمِهِ (assumed tropical:) [He is the leader of his people, or party]: and هُمْ أَزِمَّةٌ قَوْمِهِمْ (assumed tropical:) [They are the leaders of their people, or party]. (TA.) [See also De Sacy's Chrest. Arabe, sec. ed., i. 261 and 503; and see Quatremère's Hist. des Sultans Mamlouks, vol. i., sec. part, pp. 65 and 66.] ― -b3- زِمَامُ النَّعْلِ (assumed tropical:) [The زمام of the sandal] is the thing to which the شِسْع is attached, or tied: (S:) or the thong that is between the middle toe and that next to it, to which the شِسْع is attached, or tied: [but for the latter of these explanations, it seems that we should read the thong that is between the middle toe and that next to it: or the thong to which the شِسْع is attached, or tied: the شِسْع being the thong that passes through the sole, and between two of the toes, and to which the شِرَاك is attached: for it appears that the term زِمَام is applied by some to the thong called by others the شِرَاك, extending between the leg and the toes: and by some, to what is called by others the شِسْع, or قِبَال: to the latter as being likened to the cord that is tied to the camel's nose-ring; and to the former as being likened to the leading-rope which is tied to that cord: it being] a metaphorical term, from the زِمَام of the camel: (Mgh:) it is [said to be] the thong lies upon the back [meaning upper side] of the foot, [extending] from, or [consisting] of, the fore part of the شِرَاك, lengthwise: [for the term شِرَاك (q. v.) is sometimes used in a larger sense than that above assigned to it:] or it is like the قِبَال, [which is expl. in the same manner as the شِسْع, i. e., as] being between the middle toe and that next to it: (Har p. 539:) [and thus it is expl. by J and Mtr and F in another art.;] the قِبَال of the sandal is its زِمَام, (S, and Mgh and K in art. قبل,) i. e. its thong which is (Mgh in that art.) between the middle toe and next to it. (S and Mgh and K in that art.)

زَمَّمٌ
زَمَّمٌ ذ or زَمَّمُ: see زَمْزَمٌ.

زُمَّامٌ
زُمَّامٌ ذ Tall herbs, (K,) rising above such as are termed لُعَاع. (TA.)

زَمْزَمٌ
زَمْزَمٌ ذ Copious, or abundant, water; as also ↓ زُمَازِمٌ: (K:) [or] the latter, (Kz, TA,) [and app. the former also,] and ↓ زُمَزِمٌ, (IKh, TA,) and ↓ زَمْزَامٌ, (Kz, TA,) brackish water; i. e. such as is between salt and sweet. (IKh, Kz, TA.) ― -b2- Also, (accord. to some copies of the S and K,) or زَمْزَمُ, (accord. to other copies of the same, and accord. to the Msb,) imperfectly decl., because of the fem. gender and a proper name, (Msb,) the name of The well of Mekkeh, (so in a copy of the S and in the Msb,) or a certain [celebrated] well in Mekkeh, (so in another copy of the S,) [i. e.] a certain well adjacent to the Kaabeh; (K;) so called [because its water is somewhat brackish, or] because of the copiousness of its water; (JM;) as also ↓ زُمَزِم [i. e. زُمَزِمٌ or زُمَزِمُ], (IAar, TA,) and ↓ زُمَازِمٌ [or زُمَازِمُ], and ↓ زَمَّمٌ or زَمَّمُ, (accord. to different copies of the K,) the last (زَمَّم) on the authority of IAar. (TA.) The names of this well, collected from trads. and lexicons, have been found to amount to more than sixty. (TA.) ― -b3- زَمْزَم [with or without tenween] is also the name of A celebrated well at El-Medeeneh, which is regarded as a means of obtaining a blessing, and the water of which is drunk and transported [like that of the more celebrated well of the same name at Mekkeh]. (TA.) -A2- زَمْزَمٌ or زَمْزَمُ (accord. to different copies of the S, [used by a poet with tenween, but probably by poetic license, for it is app. a fem. proper name, and therefore imperfectly decl.,]) is also A name of, or for, a she-camel, like عَيْطَل. (S.)

زِمْزِمٌ
زِمْزِمٌ ذ : see زِمْزِمَةٌ, in two places.

زُمَزِمٌ
زُمَزِمٌ ذ or زُمَزِمُ: see زَمْزَمٌ, in two places.

زَمْزَمَةٌ
زَمْزَمَةٌ ذ [inf. n. of R. Q. 1 (q. v. passim); and also used as a simple subst., of which the pl. is زَمَازِمُ]. You say رَعْدٌ ذُو زَمَازِمَ and هَدَاهِدَ [Thunder having confused and continued, or murmuring, sounds, heard from a distance]. (TA.) And زَمَازِمُ النَّارِ The sounds of the blazing of fire. (TA.)

زِمْزِمَةٌ
زِمْزِمَةٌ ذ A company, or collection, (S, K,) of men, (S, TA,) whatever it be: (TA:) or any collection; as also زمزوم [i. e. ↓ زُمْزُومٌ]: (Ham p. 233:) or fifty, (K,) and thereabout, (TA,) of camels, and of men; (As, K;) as also ضِمْضِمَةٌ; (As, TA;) neither of which words is formed by substitution from the other: (TA:) pl. زمازم [i. e. زَمَازِمُ], (Ham ubi suprà,) and [coll. gen. n.] ↓ زِمْزِمٌ, (S, * TA,) occurring in the saying of a rلjiz, (S,) Aboo-Mohammad El-Fak'asee, (TA,)
اـِذَا تَدَانِى زِمْزِمٌ مِنْ زِمْزِمِ
[When companies draw near to companies]. (S, TA.) Also A distinct number of jinn, or genii: or of beasts of prey. (K.) And A herd of camels among which are no young ones, or little ones; and so ↓ زِمْزِيمٌ: (K:) or, accord. to EshSheybلnee, ↓ زِمْزِمٌ and ↓ زِمْزِيمٌ signify large, big, or bulky, camels. (S.)

سَحَابٌ زَمْزَامٌ
سَحَابٌ زَمْزَامٌ ذ Clouds thundering, but not loudly and clearly. (AHn, TA.) [Accord. to one passage in the TA, زَمْزَامٌ seems to be expl. by IKh as meaning Thundering much: but the passage appears to be incorrectly transcribed.] ― -b2- See also زَمْزَمٌ.

زُمْزُومٌ
زُمْزُومٌ ذ The best, or excellent, or choice, of camels: or a hundred thereof. (K.) And The best of a people; (K, TA;) the choice, best, or most excellent, portion thereof: in one copy of the K, [and so in the CK,] شَرُّهُمْ is put in the place of سِرُّهُمْ. (TA.) ― -b2- See also زِمْزِمَةٌ.

زِمْزِيمٌ
زِمْزِيمٌ ذ : see زِمْزِمَةٌ, last sentence, in two places.

زُمَازِمٌ
زُمَازِمٌ ذ or زُمَازِمُ: see زَمْزَمٌ, in two places.

زَامٌّ
زَامٌّ ذ [act. part. n. of زَمَّ]. زَأَمَّهَا [meaning Attaching a زِمَام to her] occurs used by poetic license for زَامَّهَا, because of the concurrence of two quiescent letters; like اِسْوَأَدَّتْ for اِسْوَادَّتْ. (S.) ― -b2- (assumed tropical:) Magnifying, or exalting, himself; or elevating his nose, from pride: (S, TA:) [and in like manner ↓ زَمٌّ:] one says, زَأَيْتُهُ زَمًّا (assumed tropical:) I saw him magnifying, or exalting, himself, &c., not speaking: (TA:) pl. of the former زُمَّمٌ. (S, TA.) ― -b3- See also 1, in the latter half of the paragraph. ― -b4- Also, accord. to El-Harbee, applied to a man, (assumed tropical:) Fearing, or afraid; syn. فَزِعٌ. (TA.)

زِيزَمٌ
زِيزَمٌ ذ : see what next follows.

زِيزِيمٌ
زِيزِيمٌ ذ a word imitative of The low, or faint, sound of the jinn, or genii, that is heard by night in the deserts; (TA in this art. and in art. زيم;) and so ↓ زِيزَمٌ: (IAar, K * and TA in art. زيم:) Ru-beh says,
تَسْمَعُ لِلْجِنِّ بِهِ زِيزِيمَا
[Thou hearest therein a low, or faint, sound of the jinn by night]. (TA.)

الاـِزْمِيمُ
الاـِزْمِيمُ ذ One of the nights called لَيَالِى المُحَاقِ [meaning the last three nights of the lunar month]. (K.) ― -b2- And The decrescent moon in the last part of the [lunar] month, (K,) when it becomes slender and bow-shaped: Dhu-r-Rummeh uses it in this sense without the article ال: and Th says that اـِزْمِيمٌ is one of the names of the [moon when it is termed] هِلَال. (TA.)

اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ
اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ ذ : see what next follows.

بَعِيرٌ مَزْمُومٌ
بَعِيرٌ مَزْمُومٌ ذ A camel having a زِمَام attached to him; syn. مَخْطُومٌ: and ↓ اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ camels having أَزِمَّة attached to them; syn. مُخَطَّمَةٌ. (TA.)

فَرَسٌ مُزَمْزِمٌ فِى صَوْتِهِ
فَرَسٌ مُزَمْزِمٌ فِى صَوْتِهِ ذ A horse quavering, or trilling, his voice, [or whinnying or neighing,] and prolonging it. (A'Obeyd, TA.)

##### Türkçe

زَمَّهُ
1 **زَمَّهُ** ذ , (K,) muzâri‘i **زَمُ٣َ** , mastar ismi **زَمٌّ**, (TA,) O, onu bağladı; yahut onu bağlayıp düğümledi: onu sağlamlaştırdı; yahut onu sağlam kıldı. (K.) ― -b2- **زَمَّ البَعِيرَ**, (S, Mgh, Msb, K, &c.,) muzâri‘i ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb, TA,) O, deveye, (ISk,) iliştirdi, (Mgh,) yahut koydu, yahut bağladı, yahut sağlamlaştırdı, (Msb,) **زِمَام**’ı [bkz.], (ISk, Mgh,) yahut onun **زِمَام**’ını; (Msb;) o, devenin **بُرَة**’sine, yahut onun **خِزَام**’ına, [her biri “burun halkası” demektir,] yahut onun **خِشَاشَة**’sine, [yahut **خِشَاش**, burun kemiğine sabitlenen tahta bir şey,] **زِمَام**’ı koydu ve onu bağladı yahut sağlamlaştırdı; onunla onu zaptetmek için; (Har s. 329;) **خَطَمَهُ** ile aynı: (S, K:) ve ↓ **زَمَّمَ الجِمَالَ** [O, develere **أَزِمَّة** ( **زِمَام**’ın çoğulu) iliştirdi], (TA,) yahut **الجِمَالُ** ↓ **زُمِّمَ** [Develere **أَزِمّة** iliştirildi]; (S) birden çok nesneye taalluk ettiği için şeddeli. (S, TA.) ― -b3- Buradan, **زَمَّ نَفْسَهُ** (farazî mecaz:) O, kendini zaptetti yahut tuttu. (Mgh.) Ve **زُمَّتِ الأَلْسِنَةُ** (farazî mecaz:) Diller zaptedildi yahut tutuldu. (Har s. 329.) Ve **مَا أَتَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ حَتَّى أَخْطِمَهَا وَأَزُمَّهَا** (farazî mecaz:) [Ben, onu bağlayıp zaptetmedikçe bir kelime ile konuşmam]. (TA.) ― -b4- Buradan dahi, (Mgh,) **زَمَّ النَّعْلَ**, (S, Mgh, TA,) [muzâri‘i ve] mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) O, sandala bir **زِمَام** [bkz.] iliştirdi; (S, Mgh, TA;) ve ayrıca النعل ↓ **ازمّ**. (Mgh, TA.) ― -b5- [Buradan yine,] **زَمَّ بِأَنْفِهِ**, deve hakkında söylenir, (farazî mecaz:) O, onda bir ağrı sebebiyle [burnunu ve bunun sonucu olarak] başını kaldırdı. (K.) Ve aynı ibare, (S, K,) insan hakkında söylenir, (TA,) (farazî mecaz:) O, kibirden burnunu yükseltti; (K;) yahut kendini büyüttü yahut yüceltti; yahut kibirlendi; (S, K; *) ve ayrıca ↓ **اِزْدَمَّ**; (K;) ve ↓ **زامّ**, mastar ismi **مُزَامَّةٌ**. (TA.) ― -b6- Ve **زَمَّ بِرَأْسِهِ** (mecaz:) O, başını kaldırdı; (K, TA;) mastar ismi yukarıdaki gibi: (TA:) [ve böylece **زَمَّ رَأْسَهُ**: zira] sen dersin ki, **أَخَذَ الذِّئْبُ سَخْلَةً رَأْسَهُ ↓ فَذَهَبَ بِهَا زَامًّا**, yani (farazî mecaz:) [Kurt yeni doğmuş bir kuzu yahut oğlak aldı ve onunla gitti] başını kaldırarak, (S, TA,) yahut ↓ **زَمًّا** yani onunla başını kaldırarak: (TA:) ve kurt hakkında dersin ki, **زَمَّهَا** ve ↓ **اِزْدَمَّهَا**, ikisi de aynı mânâda, (S, K,) yani o, onu aldı; yani yeni doğmuş kuzu yahut oğlağı, onunla başını yahut onun başını, (K’nın farklı nüshalarına göre,) kaldırarak. (TA.) ― -b7- **زَمَّ القِرْبَةَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) O, kırbayı doldurdu. (K, TA.) -A2- **زَمَّتِ القِرْبَةُ**, [kaideye göre muzâri‘i **زَمِ٣َ** ,] mastar ismi **زُمُومٌ**, (mecaz:) Kırba doldu: böylece fiil, geçişli olduğu gibi geçişsizdir de. (K, TA.) ― -b2- Ve **زَمَّ** devenin azı dişi hakkında söylenir, (farazî mecaz:) O, yükseldi. (TA.) ― -b3- Ve (farazî mecaz:) O, ileri gitti yahut yürüdü; yahut öne, yahut ileriye; (S, K, TA;) bazıları der ki, (TA,) yolculukta: (S, K, TA:) bu mânâda mastar ismi **زَمٌّ**’dür. (TA.) -A3- Ayrıca, (mastar ismi **زَمٌّ**, A’Obeyd, TA,) O, konuştu. (A’Obeyd, K, TA.) ― -b2- Serçe hakkında da denir ki, **يزمّ بِصَوْتٍ لَهُ ضَعِيفٍ** [görünüşe göre **يَزِمُّ**, zira geçişsizdir; mânâsı: Serçe, kendine mahsus zayıf bir sesle cıvıldar]: ve büyük eşekarıları da böyledir. (TA.)

2 **زَمَّ٣َ** bkz. 1, ikinci cümle, iki yerde.

3 **زَاْمَ٣َ** bkz. 1. -A2- Sen ayrıca dersin ki, **خَرَجْتُ مَعَهُ أُزَامُّهُ**, ve **أُخَازِمُهُ**, yani **أُعَارِضُهُ** [mânâsı (farazî mecaz:) Onunla birlikte çıktım; onun yolundan başka bir yola saptım; nihayet ikimiz bir yerde buluştuk: bkz. **خَازَمَهُ**]. (TA.)

4 **أَزْمَ٣َ** bkz. 1, paragrafın önceki yarısında.

انزمّ
7 **انزمّ** ذ O, bağlandı; yahut bağlanmış oldu; sağlamlaştırıldı; yahut sağlam oldu. (K.)

8 **اـِزْتَمَ٣َ** bkz. 1, paragrafın sonraki yarısında, iki yerde. ― -b2- Ayrıca denir ki, **ازدمّ الشَّىْءَ اـِلَيْهِ**, mânâsı (farazî mecaz:) O, şeyi ona doğru uzattı. (TA.)

زَمْزَمَةٌ
R. Q. 1 **زَمْزَمَةٌ** ذ [**زَمْزَمَ**’ın mastar ismi olarak; ve ayrıca yalın bir isim olarak,] Uzak bir uğultu yahut ses; karışık ve devamlı olan türden. (K.) Sen bir şey hakkında **زَمْزَمَ** dersin; mânâsı: O, uzak bir ses çıkardı; karışık ve devamlı: ve **سَمِعْتُ زَمْزَمَةً** Ben, uzak bir ses işittim; karışık ve devamlı. (TK.) ― -b2- Gök gürültüsünün uğultusu yahut sesi: (AZ, S:) yahut gök gürültüsü sesinin ardışık tekrarı; bu, onun uğultusunun en iyi türüdür ve yağmurun en sağlam alâmetidir. (M, K.) Denir ki, **الرَّعْدُ يُزَمْزِمُ** Gök gürültüsü ardışık tekrar ile uğuldar. (TK.) AHn’ye göre gök gürültüsünün **زَمْزَمَة**’si, [onun sesi] yüksek ve açık olmadığında olur. (TA.) ― -b3- Mecûsîlerin, yemekleri esnasında, alçak sesle konuşması yahut söz söylemesi: (S, IAth,) (IAth:) yahut Farsların yahut diğer yabancıların, (**تَرَاطُنُ العُلُوجِ,**) yemekleri esnasında, birbirlerine anlamsız sözler gevelemesi yahut jargon söylemesi; onlar [bir bakıma] dilsiz gibi iken, dili ve dudağı [harfleri çıkaracak şekilde] kullanmaksızın; bu, burunlarında ve boğazlarında yuvarladıkları bir sestir; fakat birbirlerini anlarlar: (K:) yahut Mecûsî hakkında **زَمْزَمَ** denir; mânâsı: O, yemek esnasında, ağzını kapatarak konuşmaya özen gösterdi yahut kendini zorladı: buradan şu söz: **وَانْهَوْهُمْ عَنِ الزَّمْزَمَةِ** [Onları **الزَّمْزَمَة**’den men edin]. (Mgh.) ― -b4- Aslanın kükremesi yahut kükreme sesi. (K.) Onun hakkında **زَمْزَمَ** dersin [O, kükredi]. (TA.) ― -b5- Ayrıca o, [sesin yahut ses çıkarışın] göğüsten olmasıdır; açık olmadığında. (TA.) ― -b6- Ayrıca atın kişnemesi yahut kişneme sesi: [bkz. **مُزَمْزِمٌ**:] şu sözde olduğu gibi, **حَوْلَ الصِّلِّيَانِ الزَّمْزَمَةُ** [**صلّيان** (bir bitki yahut ot türü) etrafında kişneme vardır]: (Meyd:) bu, bir şeye dolanıp duran ve arzusunu açığa vurmayan adama darb-ı meseldir: (Meyd, TA:) yahut malı için kendisine hizmet edilen adama: (Meyd:) **الصلّيان** otlağın en iyi türlerindendir: darb-ı meselin mânâsı, işitilen bağırış ve gürültünün, yenilecek ve zevk alınacak şeye duyulan istek için olduğudur: Z der ki, (TA,) **الصلّيان**, kabileyi terk etmeyen atlar için biçilir; (Meyd, TA;) ve onlar onun etrafında kişnerler, (**تُزَمْزِمُ**, ve **تُحَمْحِمُ**): (TA:) bazıları bunu başka türlü rivayet eder; **حَوْلَ الصُّلْبَانِ** [haçların etrafında], **صَلِيبٌ**’in çoğulu; ve **الزَّمْزَمَةُ** [derler ki] ona tapanın bağırması yahut bağırışıdır. (Meyd.) -A2- **زَمْزَمَ** ayrıca, O, bir şeyi muhafaza etti, korudu yahut gözetti demektir. (TA.) ― -b2- Ve **زَمْزَمْتُ المَالَ**, mastar ismi **زَمْزَمَةٌ**, Ben, davarı yahut malı topladım ve ondan dağılmış olanın dıştakilerini yahut dış kısımlarını geri sürdüm yahut geri koydum. (TA.)

تَزَمْزَمَ
R. Q. 2 **تَزَمْزَمَ** ذ , deve hakkında söylenir, O, böğürdü; eş anlamlısı **هَدَرَ**. (K. [Bkz. ayrıca R. Q. 1; neredeyse aynı mânâyı taşır.]) ― -b2- **تَزَمْزَمَتْ بِهِ شَفَتَاهُ** Dudakları onunla hareket etti. (TA.)

زَمٌّ
**زَمٌّ** ذ [etken ism-i fâil mânâsında kullanılan bir mastar ismi]: bkz. **زَامٌّ**: ― -b2- ve ayrıca bkz. 1, paragrafın sonraki yarısında.

زَمَم
**زَمَم** ذ ISd’ye göre yalnız zarf isim olarak kullanılır sanılır: (TA:) [fakat aşağıdakine bak.] **وَجْهِى زَمَمَ بَيْتِهِ** “Yüzüm onun evine doğrudur” demektir. (K.) Bedevî bir Arap dedi ki, **لَا وَالَّذِى وَجْهِى زَمَمَ بَيْتِهِ مَا كَانَ كَذَا وَكَذَا**, mânâsı: [Hayır; yüzüm evine doğru olan Zât’a yemin olsun ki] şöyle şöyle olmadı; yahut şu şu şeyler vuku bulmadı. (S.) ― -b2- Ayrıca denir ki, **دَارِى مِنْ دَارِهِ زَمَمٌ**, (S,) yahut **دَارِى زَمَمَ دَارِهِ**, (K, TA, CK’de **زَمَمُ**,) (mecaz:) Benim evim onun evine yakındır. (S, K, TA.) ― -b3- Ve **أَمْرُهُمْ زَمَمٌ** (farazî mecaz:) Onların işi yahut hâli, adil orta hâle uygundur; **أَمَمٌ** gibi: (S, K:) yahut kolaydır; ölçüyü, sınırı yahut haddi aşmaz. (Lh, TA.)

زِمَامٌ
**زِمَامٌ** ذ Kişinin onunla bağladığı yahut bağlayıp düğümlediği, sağlamlaştırdığı yahut sağlam kıldığı şey: (K:) yani [devenin burun yuları; yani] **بُرَة**’ye [yahut **خِزَام**’a; her biri devenin burun halkası demektir] yahut **خِشَاش**’a [yahut burun kemiğine sabitlenen tahta şeye] bağlanan ip; ve ona, (S, Mgh, Msb, TA,) yani onun ucuna, (S, TA,) **مِقْوَد** [yahut yedek ipi] bağlanır: (S, Mgh, Msb, TA:) ve (sonradan, Msb) ayrıca bizzat **مِقَوْد**’a (S, Msb, TA) da uygulanır: (Msb:) çoğulu **أَزِمَّةٌ**. (Msb, K.) [Bkz. ayrıca **خِطَامٌ**.] Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا زِمَامَ وَلَا خِزَامَ فِى الاـِسْلَامِ** [İslâm’da ne **زِمَام** vardır ne **خِزَام**]: mânâsı, İsrailoğullarının âbidlerinin bir âdetidir; burunlara halkalar ve yularlar takarlardı; tıpkı dişi deveye, onunla çekilip götürülsün diye yapıldığı gibi. (TA.) ― -b2- [Buradan,] **زِمَامُ الأَمْرِ** (farazî mecaz:) Şeyin yahut işin onunla kaim olduğu ve onunla yürütüldüğü yahut idare edilip düzenlendiği şey. (TA.) Ve **أَلْقَى فِى يَدِهِ زِمَامَ أَمْرِهِ** (farazî mecaz:) [Onun işinin **زِمَام**’ını eline verdi]: ve **يُصَّرِفُ أَزِمَّةَ الأُمُورِ** (farazî mecaz:) [İşlerin **أَزِمَّة**’lerini dilediği gibi çevirip yönetir]. (TA.) Ve **هُوَ عَلَى زِمَامٍ مِنْ أَمْرِهِ** (farazî mecaz:) O, işini gerçekleştirme noktasındadır. (TA.) Ve **النَّاقَةُ زِمَامُ الاـِبِلِ** (farazî mecaz:) [Dişi deve, develerin önderidir]: o, onların önünde gittiğinde söylenir. (TA.) Ve **هُوَ زِمَامُ قَوْمِهِ** (farazî mecaz:) [O, kavminin önderidir]: ve **هُمْ أَزِمَّةٌ قَوْمِهِمْ** (farazî mecaz:) [Onlar, kavimlerinin önderleridir]. (TA.) [Bkz. ayrıca De Sacy’nin Chrest. Arabe’si, 2. baskı, i. 261 ve 503; ve bkz. Quatremère’in Hist. des Sultans Mamlouks’u, c. i., 2. kısım, s. 65 ve 66.] ― -b3- **زِمَامُ النَّعْلِ** (farazî mecaz:) [Sandalın **زِمَام**’ı] **شِسْع**’ın iliştirildiği yahut bağlandığı şeydir: (S:) yahut orta parmak ile ona bitişik olan parmak arasındaki kayıştır; **شِسْع** ona iliştirilir yahut bağlanır: [fakat bu iki açıklamanın ikincisi için, görünüşe göre şöyle okumalıyız: orta parmak ile ona bitişik olan parmak arasındaki kayış: yahut **شِسْع**’ın iliştirildiği yahut bağlandığı kayış: zira **شِسْع**, tabandan geçip iki parmak arasından geçen ve kendisine **شِرَاك**’ın iliştirildiği kayıştır: ve görünür ki **زِمَام** terimi, bazılarına göre başkalarının **شِرَاك** dediği, bacak ile parmaklar arasında uzanan kayışa uygulanır: ve bazılarına göre, başkalarının **شِسْع** yahut **قِبَال** dediği şeye: ikincisine, devenin burun halkasına bağlanan ipe benzetildiği için; birincisine de, o ipe bağlanan yedek ipe benzetildiği için: bu] devenin **زِمَام**’ından alınmış mecazî bir terimdir: (Mgh:) o, ayağın sırtı [yani üst yüzü] üzerinde yatan kayıştır; **شِرَاك**’ın ön kısmından, boyuna [uzanan] yahut [ondan oluşan]: [zira **شِرَاك** (bkz.) terimi bazen yukarıda ona verilen mânâdan daha geniş mânâda kullanılır:] yahut o, **قِبَال** gibidir; [ki o, **شِسْع** gibi açıklanır; yani] orta parmak ile ona bitişik olan parmak arasında olmak üzere: (Har s. 539:) [ve böylece başka bir maddede J ve Mtr ve F tarafından açıklanır;] sandalın **قِبَال**’ı onun **زِمَام**’ıdır, (S, ve Mgh ve K, madde قبل’de,) yani onun (o maddede Mgh’ye göre) orta parmak ile ona bitişik olan parmak arasındaki kayışı. (S ve Mgh ve K, o maddede.)

زَمَّمٌ
**زَمَّمٌ** ذ yahut **زَمَّمُ**: bkz. **زَمْزَمٌ**.

زُمَّامٌ
**زُمَّامٌ** ذ Uzun otlar; (K,) **لُعَاع** denilenlerden daha yukarı yükselen. (TA.)

زَمْزَمٌ
**زَمْزَمٌ** ذ Bol yahut çok su; ve ayrıca ↓ **زُمَازِمٌ**: (K:) [yahut] ikincisi, (Kz, TA,) [ve görünüşe göre birincisi de,] ve ↓ **زُمَزِمٌ**, (IKh, TA,) ve ↓ **زَمْزَامٌ**, (Kz, TA,) acımsı-tuzlu su; yani tuzlu ile tatlı arasında olan. (IKh, Kz, TA.) ― -b2- Ayrıca, (S ve K’nın bazı nüshalarına göre,) yahut **زَمْزَمُ**, (aynıların diğer nüshalarına göre ve Msb’ye göre,) müenneslik ve özel isim oluşu sebebiyle gayr-i munsarif, (Msb,) Mekke kuyusunun adı, (S’nin bir nüshasında ve Msb’de böyle,) yahut Mekke’deki belli [meşhur] bir kuyunun, (S’nin başka bir nüshasında böyle,) [yani] Kâbe’ye bitişik belli bir kuyunun; (K;) [suyu biraz acımsı-tuzlu olduğu için] yahut suyunun bolluğu sebebiyle böyle adlandırılmıştır; (JM;) ve ayrıca ↓ **زُمَزِم** [yani **زُمَزِمٌ** yahut **زُمَزِمُ**], (IAar, TA,) ve ↓ **زُمَازِمٌ** [yahut **زُمَازِمُ**], ve ↓ **زَمَّمٌ** yahut **زَمَّمُ**, (K’nın farklı nüshalarına göre,) sonuncusu (**زَمَّم**) IAar rivayetine göre. (TA.) Bu kuyunun adları, hadislerden ve sözlüklerden derlenince, altmıştan fazla bulunmuştur. (TA.) ― -b3- **زَمْزَم** [tenvinli yahut tenvinsiz] ayrıca Medine’deki meşhur bir kuyunun adıdır; bereket elde etme vesilesi sayılır; suyu içilir ve taşınır [Mekke’deki daha meşhur aynı adlı kuyunun suyu gibi]. (TA.) -A2- **زَمْزَمٌ** yahut **زَمْزَمُ** (S’nin farklı nüshalarına göre, [bir şair tarafından tenvinli kullanılmıştır; fakat görünüşe göre şiir zaruretiyledir; zira o, müennes bir özel isimdir ve bu yüzden gayr-i munsariftir,]) ayrıca **عَيْطَل** gibi bir dişi devenin adıdır. (S.)

زِمْزِمٌ
**زِمْزِمٌ** ذ : bkz. **زِمْزِمَةٌ**, iki yerde.

زُمَزِمٌ
**زُمَزِمٌ** ذ yahut **زُمَزِمُ**: bkz. **زَمْزَمٌ**, iki yerde.

زَمْزَمَةٌ
**زَمْزَمَةٌ** ذ [R. Q. 1’in mastar ismi (bkz. orada); ve ayrıca yalın bir isim olarak; bunun çoğulu **زَمَازِمُ**’dur]. Sen dersin: **رَعْدٌ ذُو زَمَازِمَ** ve **هَدَاهِدَ** [Karışık ve devamlı, yahut mırıldanır, uzaklardan işitilen sesleri olan gök gürültüsü]. (TA.) Ve **زَمَازِمُ النَّارِ** Ateşin alevlenmesinin sesleri. (TA.)

زِمْزِمَةٌ
**زِمْزِمَةٌ** ذ Erkeklerden bir topluluk yahut cemaat, (S, K,) her ne olursa olsun: (TA:) yahut herhangi bir topluluk; ve ayrıca زمزوم [yani ↓ **زُمْزُومٌ**]: (Ham s. 233:) yahut elli, (K,) ve ona yakın, (TA,) develerden ve erkeklerden; (As, K;) ve ayrıca **ضِمْضِمَةٌ**; (As, TA;) bu iki kelimeden hiçbiri diğerinden ikame yoluyla yapılmış değildir: (TA:) çoğulu زمازم [yani **زَمَازِمُ**], (Ham, yukarıda,) ve [cins topluluk ismi] ↓ **زِمْزِمٌ**, (S, * TA,) bir râcizin sözünde vârid olmuştur, (S,) Ebû Muhammed el-Fak‘asî, (TA,)
**اـِذَا تَدَانِى زِمْزِمٌ مِنْ زِمْزِمِ**
[Topluluklar topluluklara yaklaştığında]. (S, TA.) Ayrıca cinlerden belirli bir sayı: yahut yırtıcı hayvanlardan. (K.) Ve içinde yavru yahut küçük bulunmayan bir deve sürüsü; ve yine ↓ **زِمْزِيمٌ**: (K:) yahut Eş-Şeybânî’ye göre, ↓ **زِمْزِمٌ** ve ↓ **زِمْزِيمٌ** iri, büyük yahut hacimli develer demektir. (S.)

سَحَابٌ زَمْزَامٌ
**سَحَابٌ زَمْزَامٌ** ذ Gök gürültüsü olan bulutlar; fakat yüksek ve açık değil. (AHn, TA.) [TA’daki bir yere göre **زَمْزَامٌ**, IKh tarafından “çok gürleyen” diye açıklanmış görünür; fakat pasaj yanlış aktarılmış görünmektedir.] ― -b2- Ayrıca bkz. **زَمْزَمٌ**.

زُمْزُومٌ
**زُمْزُومٌ** ذ Develerin en iyisi yahut seçkini; yahut onlardan yüz (tane). (K.) Ve bir kavmin en iyisi; (K, TA;) onun seçkin, en iyi yahut en mükemmel kısmı: K’nın bir nüshasında, [ve CK’de de,] **سِرُّهُمْ** yerine **شَرُّهُمْ** konmuştur. (TA.) ― -b2- Ayrıca bkz. **زِمْزِمَةٌ**.

زِمْزِيمٌ
**زِمْزِيمٌ** ذ : bkz. **زِمْزِمَةٌ**, son cümle, iki yerde.

زُمَازِمٌ
**زُمَازِمٌ** ذ yahut **زُمَازِمُ**: bkz. **زَمْزَمٌ**, iki yerde.

زَامٌّ
**زَامٌّ** ذ [**زَمَّ**’ın ism-i fâili]. **زَأَمَّهَا** [mânâsı: ona bir **زِمَام** iliştirmek] şiir zaruretiyle **زَامَّهَا** yerine kullanılmıştır; iki sâkin harfin birleşmesi sebebiyle; **اِسْوَأَدَّتْ**’in **اِسْوَادَّتْ** yerine olması gibi. (S.) ― -b2- (farazî mecaz:) Kendini büyüten yahut yücelten; yahut kibirden burnunu yükselten: (S, TA:) [ve aynı şekilde ↓ **زَمٌّ**:] denir ki, **زَأَيْتُهُ زَمًّا** (farazî mecaz:) Ben onu, kendini büyütürken yahut yüceltirken, vb., konuşmazken gördüm. (TA:) birincinin çoğulu **زُمَّمٌ**. (S, TA.) ― -b3- Ayrıca bkz. 1, paragrafın sonraki yarısında. ― -b4- Ayrıca, el-Harbî’ye göre, bir adama uygulanır, (farazî mecaz:) Korkan yahut korkmuş; eş anlamlısı **فَزِعٌ**. (TA.)

زِيزَمٌ
**زِيزَمٌ** ذ : bkz. hemen ardından gelen.

زِيزِيمٌ
**زِيزِيمٌ** ذ Geceleyin çöllerde işitilen cinlerin alçak yahut zayıf sesinin taklidi olan bir kelime; (TA bu maddede ve زيم maddesinde;) ve yine ↓ **زِيزَمٌ**: (IAar, K * ve TA, زيم maddesinde:) Ru’be der ki,
**تَسْمَعُ لِلْجِنِّ بِهِ زِيزِيمَا**
[Orada geceleyin cinlerin alçak yahut zayıf bir sesini işitirsin]. (TA.)

الاـِزْمِيمُ
**الاـِزْمِيمُ** ذ **لَيَالِى المُحَاقِ** denilen gecelerden biridir [mânâsı: kamerî ayın son üç gecesi]. (K.) ― -b2- Ve [kamerî] ayın son kısmındaki küçülen ay; (K,) inceleşip yay biçimli olduğunda: Zû’r-Rumme bu mânâda onu ال takısı olmaksızın kullanır: ve Th der ki, **اـِزْمِيمٌ**, [**هِلَال** denilen] ayın adlarından biridir. (TA.)

اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ
**اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ** ذ : bkz. hemen ardından gelen.

بَعِيرٌ مَزْمُومٌ
**بَعِيرٌ مَزْمُومٌ** ذ Kendisine bir **زِمَام** iliştirilmiş deve; eş anlamlısı **مَخْطُومٌ**: ve ↓ **اـِبِلٌ مُزَمَّمَةٌ** kendilerine **أَزِمَّة** iliştirilmiş develer; eş anlamlısı **مُخَطَّمَةٌ**. (TA.)

فَرَسٌ مُزَمْزِمٌ فِى صَوْتِهِ
**فَرَسٌ مُزَمْزِمٌ فِى صَوْتِهِ** ذ Sesinde titreyen yahut trilli çıkaran, [yahut kişneyen,] ve onu uzatan at. (A’Obeyd, TA.)
