# زنأ (ز-ن-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ن - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: زنء

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والنون و و ا ي ء معهما
ز و ن، و ز ن، ن ز و، ز ن ي، ز ي ن، ي ز ن، ز ن أ، أ ز ن مستعملات
زون:
الزُّونُ: مَوْضِعٌ تُجْمع فيه الأصنام وتُنصب وتُزَيَّن.
والزُّوانُ: حَبِّ يكونُ في البُرّ يُسمّيه أهلُ السَّواد: الشَّيْلَم، الواحدةُ: زُوانة.
والزِّوَنَّةُ: المرأةُ القصيرةُ، الرَّجل: زِوَنٌّ.
وزن:
الوَزْنُ: معروفٌ. والوَزْنُ: ثقل شَيءٍ بشَيْءٍ مِثْلِه، كأَوْزانِ الدَّراهم، ويُقالُ: وَزَنَ الشّيء إذا قدّره، ووزن ثَمَر النَّخل إذا خَرَصه. ووزنت الشّيء فاتّزن وَزَنَ يَزِنُ وزنا.
والميزانُ: ما وَزَنْت به
ورجلٌ وَزِينُ الرّأي، وقد وَزُن وزانةً، إذا كان مُتَثَبِّتاً. وجارية مُوْزونةٌ: فيها قِصَرٌ.
والوَزِينُ: الحَنْظل المطحون. كانت العَرَب تتّخذُه من هبيد الحَنظَل، يَبُلُّونه باللّبن، ويأكلونه.
نزو:
النَّزْوُ: الوَثَبانُ، ومنه نَزْوُ التَّيْس. ولا يقال ينزو إلاّ في الدّوابِّ والشّاء والبقر في معنى السِّفاد. والنّازية: حِدّة الرَّجلِ المُتَنَزّي إلى الشَّرِّ، ويقال: إنّ قَلبَه لَيَنْزو إلى كذا، أي: يَنْزعُ إليه.
وقَصعةٌ نازيةُ القَعْر، أي: قَعِيرةٌ، وإذا لم تُسَمِّ قعرها قُلْتَ: هي نَزيّةٌ، أي: قعيرة.
والنُّزاءُ: النَّزَوانُ في الوَثَبانِ.
زني:
زَنَى يَزْني زِناً وزِناءً. وهو وَلَدُ زَنْيةٍ.
زين:
الزَّيْنُ: نقيضُ الشَّيْنِ. زانه الحُسْنُ يزينه زَيْنا. وازدانتِ الأرضُ بعُشبِها، وازَّيَّنَتْ وتَزَيَّنَتْ. والزّينة جامعٌ لكُلِّ ما يتزيّن به، قال:
وإذا الدُّرُّ زانَ حُسْنَ وُجُوهٍ		كان للدُّرِّ حُسْنُ وَجهِك زَيْنا
يزن:
اليَزَنيّ: ضربٌ من الأَسِنّة والرِّماح يُنسَب إلى اليَمَن. وذُو يَزَنٍ: مَلِكٌ من مُلُوك اليَمَنِ.
زنا:
زنَأ في الجبل يزنَأُ وزنوءاً، أي: صَعَِد، قال:
أَزْنَأَني الحُبُّ في سُهى تَلَفٍ		ما كنت لولا الرَّبابُ أزْنَؤُها
وزَنَّأْت بينَ القوم: حرّشت بينهم.
والزِّناء، ممدود: الضِّيقُ والأَسْر.
وأزنأ الرَّجل بَوْلَهُ إزناءً. وزَنَاًَ بَوْلُه يَزْنَأُ زُنُوءاً، أي: احتقن، ونُهِي أن يُصلِّيَ الرَّجُلُ وهو زَناءٌ.
أزن:
الأَزَنُ: لُغَةٌ في اليَزَن، مِثْل الأَلَب في اليَلَب.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ز و ن**، و **ز ن**، **ن ز و**، **ز ن ي**، **ز ي ن**، **ي ز ن**، **ز ن أ**، **أ ز ن** مستعملات

**زون**:
**الزُّونُ**: putların toplandığı, dikildiği ve süslendiği yer.
Ve **الزُّوانُ**: buğdayın içinde bulunan bir tane; **السَّواد** ehli ona **الشَّيْلَم** der; teki: **زُوانة**.
Ve **الزِّوَنَّةُ**: kısa kadın; erkek: **زِوَنٌّ**.

**وزن**:
**الوَزْنُ**: bilinen (şey). Ve **الوَزْنُ**: bir şeyin ağırlığının, onun benzeri bir şeyle (kıyasla) (ölçülmesi); dirhemlerin ağırlıkları gibi. Ve denir ki: **وَزَنَ** şeyi, onu takdir ettiğinde; ve hurma meyvesini **وزن** etti, onu tahmin ettiğinde (kestirdiğinde). Ve ben şeyi tarttım da o dengelendi: **وَزَنَ يَزِنُ وزنا**.
Ve **الميزانُ**: onunla tarttığın şey.
Ve bir adam, görüşte **وَزِينُ**; ve **وزُن** **وزانةً**, eğer sağlam duruşlu (temkinli) ise. Ve **مُوْزونةٌ** bir cariye: onda kısalık vardır.
Ve **الوَزِينُ**: öğütülmüş acı kavun (hanzal). Araplar onu hanzalın **هبيد**’inden edinirlerdi; onu sütle ıslatırlar ve yerlerdi.

**نزو**:
**النَّزْوُ**: sıçrama; ondan: tekenin sıçraması. Ve “**ينزو**” denmez; ancak binek hayvanlarında, koyunda ve sığırda çiftleşme manasında (kullanılır). Ve **النّازية**: şerre doğru atılan (hamle eden) adamın keskinliği; ve denir ki: onun kalbi mutlaka şuna **يَنْزو** eder; yani: ona meyleder.
Ve dibi **نازيةُ القَعْر** bir çanak; yani: derin dipli. Ve eğer dibini adlandırmazsan, dersin ki: o **نَزيّةٌ**’dir; yani: derin dipli.
Ve **النُّزاءُ**: sıçramada **النَّزَوانُ**.

**زني**:
**زَنَى يَزْني زِناً وزِناءً**. Ve o, **زَنْيةٍ**’nin çocuğudur.

**زين**:
**الزَّيْنُ**: **الشَّيْنِ**’in zıddı. Güzellik onu süsledi; onu **زَيْنا** süsler. Ve yer, otu ile süslendi; ve **ازَّيَّنَتْ** ve **تَزَيَّنَتْ**. Ve **الزّينة**: kendisiyle süslenilen her şeyin toplayıcı adıdır. Dedi ki:
وإذا **الدُّرُّ** زانَ حُسْنَ وُجُوهٍ		كان للدُّرِّ حُسْنُ وَجهِك زَيْنا

**يزن**:
**اليَزَنيّ**: mızrak uçlarından ve mızraklardan bir tür; Yemen’e nispet edilir. Ve **ذُو يَزَنٍ**: Yemen krallarından bir kraldır.

**زنا**:
Dağda **زنَأ** eder: **يزنَأُ وزنوءاً**; yani: çıktı. Dedi ki:
أَزْنَأَني الحُبُّ في سُهى تَلَفٍ		ما كنت لولا الرَّبابُ أزْنَؤُها
Ve kavim arasında **وزَنَّأْت**: aralarını kızıştırdın.
Ve **الزِّناء** (medli): darlık ve esaret.
Ve adam, idrarını **أزنأ** etti: **إزناءً**. Ve onun idrarı **زَنَاًَ** eder: **يَزْنَأُ زُنُوءاً**; yani: tutuldu (içeride birikti). Ve erkek **زَناءٌ** iken namaz kılması yasaklandı.

**أزن**:
**الأَزَنُ**: **اليَزَن**’de bir lugattır; **اليَلَب**’de **الأَلَب** gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زنأ في الجبل، زَنْأً وزُنوءاً: صَعِدَ. وقال:
وارْقَ إلى الخيرات زَنْأً في الجبل
وزَنَأْت من الخمسين زَنْأً: دنوت منها. وزَنَأَ الظِلُّ: قصر. وزَنَأْتُ إليه زُنوءاً: لجأْتُ. وأزنَأْت غيري: ألجأْتُه. والزَناءُ، بالفتح والمدِّ: القصيرُ، يقال: رجل زَناءٌ، وظلٌّ زَناءٌ. قال ابن مقبل:
وتُدْخِلُ في الظِلِّ الزَناءِ رُؤُوسَها		وتحسبها هِيماً وهنَّ صحـائحُ
والزناءُ أيضاً: الضَيِّقُ، والزَناءُ أيضاً: الحاقنُ، وفي الحديث: نهى أن يُصَلِّيَ الرجُلُ وهو زَناءٌ. تقول منه زَنَأَ بَوْلُهُ يزنأ زُنوءاً، إذا احتقن. وزنَّأَ عليه تزنئةً، أي ضَيَّقَ.

##### Türkçe

**زنأ** dağda, **زَنْأً** ve **زُنوءاً** (olarak): çıktı. Ve dedi:
“Hayır(lara) doğru yüksel, dağda **زَنْأً** (olarak)”

Elli(den) **زَنْأً** (olarak) **زَنَأْت**: ona yaklaştım. Ve **زَنَأَ الظِلُّ**: kısaldı. Ve ona **زُنوءاً** (olarak) **زَنَأْتُ**: sığındım. Ve başkasını **أزنَأْت**: onu sığındırdım. Ve **الزَناءُ**, fetha ve med ile: kısa olan; denir ki: **رجل زَناءٌ** ve **ظلٌّ زَناءٌ**. İbn Mukbil dedi:
“Ve başlarını kısa gölgeye sokar,
ve onları susuzlar sanırsın; hâlbuki onlar düz (yerler)dir.”

Ve **الزناءُ** ayrıca: dar olan. Ve **الزَناءُ** ayrıca: idrarını tutan (kimse). Ve hadiste: “Adamın, kendisi **زَناءٌ** iken namaz kılması yasaklandı.” Ondan (şöyle) dersin: idrarı tutulduğunda **زَنَأَ بَوْلُهُ يزنأ زُنوءاً**. Ve onun üzerine **تزنئةً** (olarak) **زنَّأَ**; yani daralttı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ن ( و ا ي ء )
زين ، زون ، زني ، زنأ ، وزن ، نزا ، نزأ ، نوز : مستعملة .
زين : الزَّيْن : نقيضُ الشَّين ، وسمعتُ صبيّاً من بني عُقَيل يقول لصبيّ آخَر : وجهِي زَيْن ووجهُك شَيْن ، أراد أنه صَبيح
الوجه ، وأن الآخر قبيحُه ، والتقدير : وجهِي ذو زَيْن ، ووجهُك ذو شَيْن ، فنعتهما بالمَصْدَر ، كما يقال : رجلٌ صَوْم وعَدْل ، أي : ذو عَدْل .
وقال اللّيث : زانَه الحُسُن يَزِينه زيناً . وازدانت الأرضُ بنباتها ازدِياناً ، وازَّيّنَتْ وتَزَيّنَتْ ، أي : حَسُنت وبَهُجَتْ .
قال : والزِّينة اسمٌ جامعٌ لكلّ شيء يُتَزيَّن به .
( زون ) : قال : والزُّون موضعٌ تُجمَع فيه الأصنام وتُنصَب ، وقال رؤبة :
وَهْنانة كالزُّون يُجْلى صَنَمُهْ
وقال غيره : كلُّ ما عُبِد من دون الله فهو زُون وزُور . نقلت عن محمد بن حبيب قالت أعرابية لابن الأعرابي : إنك تَزونُنا إذا طلعت كأنك هلال في قثمان . قال : تَزوننا وتَزينُنا واحد .
وقال الليث : رجلٌ زَوَن وامرأة زِونّةٌ إذا كانا قَصِيرين وقد قاله غيره .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَّوَنْزسي : الرجلُ ذو الأبّهة والكِبْر ؛ والزَّوَنَّكُ : المُخْتالُ في مِشْيَته ، النّاظرُ في عِطْفَيه ، يُرى أن عندَه خيراً وليس عنده ذاك .
قلتُ : وقد شدّده بعضُهم فقال : رجلٌ زَوَنّكٌ ، والأصْل فيه الزَّوَنُّ فزيدت الكاف وترك التشديد .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الزُّوَنَةُ : المرأةُ العاقلة ، والزِّوَنّة : المرأة القصيرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في الطعام زُوَان وزُؤان وزِوان : وهو الزريُّ منه الّذي يُرمَى به .
وقال اللّيث : الزُّوَان : حَبٌّ يكون في الحِنْطَة يسمِّيه أهلُ الشام الشَّيْلَم ، الواحدة زُوَانةٌ .
ورَوَى سلمةُ عن الفرّاء أنه قال : الأزناء : الشَّيْلَم .
قلت : ولا أدري لم جمعه أزناء .
وزن : قال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً ) ( الكهف : 105 ) .
قال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : العَرَب تقول : ما لِفلان عندنا وَزْن ، أي : قَدْرٌ لخِسّته .
وقال غيرُه : معناه : خِفّة موازِينهم من الحَسنات .
ويقال : وَزَن فلانٌ الدراهمَ وَزْناً بالمِيزان ، وإذا كالَ فقد وَزَنه أيضاً .
ويقال : وزنَ الشيءَ إذا قَدَّره ، ووَزَن ثمرَ النّخل إذا خَرَصه .
وأخبَرَني ابن منيع عن عليّ بن الجعد عن شُعبَة عن عمرو بن مرّة عن أبي البَخْتَريّ قال : سألت ابنَ عبّاس عن السلَف في النَّخْل فقال : نَهَى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن بيع النَّخل حتى يُؤكل منه وحتّى يُوزَن . قلتُ : وما يُوزَن ؟ فقال رجلٌ عندَه : حتّى يَحْزَر .
قلتُ : جَعَل الحَزْرَ وَزْناً ، لأنّه خَرْصٌ وتقدير .
وقال الليث : الوَزْن ثَقْلُ شيءٍ بشيء مِثله ، كأوزان الدّراهم ، ومِثلُه الرَّزْن .
قلتُ : ورأيتُ العَرَب يسمُّون الأوزانَ الّتي يُوزَن بها التّمر وغيره الّتي سُوّيتْ من الحجارة كالأمْناء وما أشبَهَها : الموازين ، واحدها ميزان ، وهو المَثاقيل واحدها مِثْقال ، ويقال للآلهة الّتي يُوزَن بها الأشياء : مِيزان أيضاً ، وجمعُه الموازين . وجائزٌ أن يقال للميزان الواحد بأوزانِه وجميعِ آلَتِهِ : المَوازين ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ) ( الأنبياء : 47 ) ، يريد : نَضَع الميزانَ ذا القِسْطِ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ( الأعراف : 8 ) .
أراد ، والله أعلم : فمن ثَقلتْ أعمالُه الَّتي هي حَسناتُه .
وقال الزجّاج : اختَلفت الناسُ في ذكر الميزان يومَ القيامة ، فجاء في بعض التّفسير أنّه ميزان له كِفّتان ، وأنّ الميزان أُنزِل في الدّنيا ليتَعامَل الناس بالعَدْل وتُوْزَنَ به الأعمال .
وقال بعضُهم : المِيزان : العدلُ ، وذهب إلى قولهم ، هذا في وزن هذا ، وإن لم يكن مما يوزن ، وتأويله أنه قد قام في النفس مساوياً لغيره ؛ كما يقوم الوزن في مرآة العين . قال بعضهم : الميزان : الكتابُ الّذي فيه أعمالُ الخَلْق . هذا كلُّه في باب اللغة ، والاحتجاجُ سائغٌ ، إلاّ أَن الأوْلى من هذا أن يُتَّبعَ ما جاء بالأسانيد الصِّحاح ، فإن جاء في الخَبَر أنّه مِيزانٌ له كِفَّتان من حيث يَنقُل أهلُ الثّقة ، فينبغي أن يُقبَل ذلك .
وقد رُوِي عن جُوَيْبِر عن الضَّحاك أنّ الميزان العَدْلُ ، والله أعلم ، بحقيقةِ ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : امرأةٌ مَوْزُونة : قصيرةٌ عاقلةٌ . قال : والوَزْنة : المرأةُ القصيرة .
وقال الليث : جارية مَوْزونة : فيها قِصَر . قال : والوَزِين : الحَنظَل المطحون ، وكانت العَرَب تتَّخذ طعاماً من هِبِيد الحَنظَل يَبلُونه ، باللبن فيأكلونه ، يسمُّونه الوَزِين ؛ وأَنشَد :
إذا قَلَّ العُثَانُ وصارَ يوماً
خَبيئةَ بيتِ ذي الشرفِ الوَزِين
أي : صار الوزين يوماً خبيئة ببيت ذي الشرف .
ورجلٌ وَزِينُ الرأيِ ، وقد وَزُنَ وَزانةً : إذا كان متثبِّتاً .
وقال أبو سَعيد : أَوْزَنَ فلانٌ نفسَه على الأمر وأَوْزَمَها : إِذا وطّن نفسَه عليه .
وقال أبو زيد : أكلَ فلانٌ وَزْمة ووَزْنَةً ، أي : وَجْبةً ؛ وقاله أبو عمرو .
ويقال : وَزَنْتُ فلاناً شيئاً ، وَوَزَنْتُ له شيئاً بمعنًى واحد ، قال الله : ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( المطففين : 3 ) ، المعنى : إذا كالُوا لهم أو وَزَنوا لهم .
نزا : قال الليث : النَّزْوُ : الوَثَبان ، ومنه نَزْوَ التّيْس ولا يقال إلاّ للشّاة والدّواب والبقر في معنى السِّفاد .
وقال الفرّاء : الإنزاء : حَرَكات التّيُوس عند السِّغاد ، رواه سلمة عنه .
أبو بكر : يقال للفحل : إنه لكبير النزاء ، أي : النزو . وقال : وحكى الكسائي : النزاء بالكسر قال : والهُذَاء من الهذيان بضم الهاء .
وقال الليث : النَّازِيةُ : حِدَّةُ الرجل المتَنَزِّي إلى الشرّ ، وهي النَّوازِي . ويقال : إن قلبَه ليَنْزُو إلى كذا ، أي : ينزع إليه .
قال : وقَصْعةٌ نازِية القَعْرِ ، أي : قَعيرة ، وإذا لم تُسَمِّ قعرَها قلتَ : هي نَزِيةٌ أي قَعيرة . والنزَاءُ : هو النزَوان في الوَثْب .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : وقَع في الغَنَم نُزاء ونُقازٌ وهما معاً داءٌ يأخذها فتَنْزُو منه وتَنقُزُ حتّى تموت .
ويقال : نزا الطعامُ يَنْزُو : إذا غَلاَ سِعْرُه .
وفي حديث أبي عامر الأشعريّ أنه كان في وقعة هَوَازنَ رُمِيَ بَهْمٌ في رُكبتيه فنُزيَ منه فمات ، معناهُ : أنَّه نزِف منه بِكثرةِ ما سالَ من دَمِه .
ويقال : نزِيَ ونزِف ، وأصابتهُ جراحةٌ فنُزِيَ منها ومات .
نزأ : أبو عبيد عن أبي عمرو : ونَزأْت عليه ، عَمَلت عليه .
وقال أبو زيد : نَزَأْتُ بين القوم أنْزَأ نَزْأً : إذا أفسَدْتَ بينهم ، وكذلك نَزَغتُ بينهم .
ابن بُزُرج قال : الواحد من النزآت نَزأة ، فعلة مفتوحة الفاء خفيفة ، وهي الحاجة تنزأ ؛ أي : تطرأ على صاحبها وهو عاقل ، وهو مهموز .
زني ( زنأ ) : يقال : زَنيَ الزّاني يَزنِي زِناً ، مقصورٌ ، وزِناءً ممدود .
وقال الفرّاء في ( كتاب المصادر ) : هو لغَيّةٍ ولِزَنْيَةٍ ، وهو لغَيْرِ رَشْدة ، كلُّه بالفتح .
قال : وقال الكسائيّ : ويجوزُ رَشْدة ورِشْدة بالكسر والفتح ، فأما غَيَّة فهو بالفتح لا غير . ومن أمثالهم : ( لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا ) .
قال أبو زيد : يضرب مثلاً للذي يَكُفّ عن الخير ثم يُفرِّط فيه ، أو الّذي يَكُفّ عن الشر ثم يفرّط فيه ولا يَدوم على طريقةٍ واحدة .
وقال زيد بن كُثوة : الزِّنْءُ : الزُّنُوّ في الجَبَل .
وقال ابن السكّيت : يقال زَنَأ عليه : إذا ضَيّق عليه ؛ مثقّلة مهموزة . والزّناءُ : الضيِّق .
وأنشَدَني ابن الأعرابي :
لا هُمَّ إنَّ الحارِثَ بنَ جَبَلَةَ
زَنَّى على أَبِيه ثم قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشادِخةَ المُحَجَّلةَ
قال : وكان أصلُه زَنَّا على أبيه بالهمز ، للضَّرورة . وقد زَنّاه من التزنِية ، أي : قَذَفه .
قال : ويقال : زَنَأَ في الجَبَل يَزْنَأُ زَنْأً : إذا صَعِد فيه .
وقالت امرأةٌ من العرب :
أشْبِه أبا أمِّكَ أو أشبهْ حَمَلْ
وارقَ إلى الخيرات زَنْأً في الجَبَلْ
أبو عُبيد عن أبي عمرو : الزَّناء ، ممدود : القَصِير ، وقال ابن مقبل :
وتولِجُ في الظِّل الزَّناء رُؤُوسَها
وتحسبها هِيماً وهُنّ صَحائحُ
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه نَهَى أن يصلِّيَ الرجُل وهو زَنَاء .
قال أبو عُبيد : قال الكسائيّ : الزّناءُ هو الحاقِن بَوْلَه ، يقال منه قد زَنأَ بَوْلَه يَزْنَأُ زُنُوءاً إذا احتَقَن . وأَزْنَأ الرجُل بَوْلَه إزْناءً : إذا حَقَنَه .
قال أبو عُبيد : هو الزَّناء ممدود ، وأصلُه الضيّق ، وكلُّ شيء ضَيِّق فهو زَناء ، وقال الأخطلُ يذكر القَبر :
وإذا قذِفْتُ إلى زنَاءٍ قَعْرُها
غَبراءَ مُظْلِمةٍ مِن الأَحْفارِ
وقال : وكأنّ الحاقِنَ سمِّي زَنَاءً لأنّ البولَ يَحتقِن فيُضيِّق عليه .
قال : وقال أبو عمرو : زَنأْتُ إلى الشيء : دَنَوْت .
وقال الفرّاء : زَنَأَ فلانٌ للخمسين إذا دَنَا لها .
وقال أبو زيد : زَنَأَ إليه يَزْنَأ : إذا لَجَأَ إليه ، وأَزْنَأْتُه : ألجأتُه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : زنأتُ إلى الشَّيء : دَنَوْت منه .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال للسِّقَاء : الّذي ليس بضخمٍ آدِيٌ ، فإذا كان صغيراً فهو نزىء مهموز .
وقال : النَّزِيّةُ بغير همز : ما فاجَأَك من مَطَر أو سوقٍ أو أَمْرٍ ، وأنشد :
وفي العارِضِين المُصْعِدين نَزِيّةٌ
من الشَّوْقِ مَجْتُوبٌ به القَلبُ أَجْمَعُ
سلمة : قالت الدُّبَيْرِيّة : الزَّانُ : التُّخمة ، وأنشدت :
مُصَحَّحٌ ليس يَشْكو الزانَ خَشْلَتُه
ولا يُخافُ على أمعائه العَرَبُ
ويقال : رمح يَزَنّي وأَزني ، مَنسوبٌ إلى ذي يَزَن ، أحد ملوك الأَزواءِ من اليمن . وبعضهم يَهمِزُ فيقول : رُمْح يَزْدَنِيّ وأَزْأَنِيّ ، ذكره ابن السكّيت .
نوز : شَمر عن القَعْنَبيّ عن حِزام بن هشام عن أبيه قال : رأيتُ عمرَ أتاه رجلٌ بالمصلَّى عامَ الرَّمادة من مُزينة فشكا إليه سوءَ الحال ، وإشراف عيالِه على الهلاك ، فأعطاه ثلاثة أنْبَابٍ جزائر ، وجعل عليهن
غَرائر فيهنّ رِزَمٌ من دقيق ، ثم قال له : سِرْ ، فإذا قدمْتَ فانحرْ نَاقةً فأطعمهم بوَدكِها ودقيقها ، ولا تُكثر إِطعامهم في أوَّل ما تُطعمهم ونَوِّزْ ثم لَبِثَ حيناً ، فإذا هو بالشيخ المُزَنَّى فسأَله ، فقال : فعلتُ ما أَمرتني به ، وأتَى اللَّهُ بالحيَا ، فبعْتُ الناقتين ، واشتريتُ للعيال صُبّةً من الغنم ، فهي تروح عليهم .
قال شمر : قال القَعْنَبِيُّ : قوله : نَوِّزْ ، أي : قَللْ .
قال شمر : ولم أسمعْ هذه الكلمة إلاَّ له .

##### Türkçe

ز ن ( **و ا ي ء** )
**زين** ، **زون** ، **زني** ، **زنأ** ، **وزن** ، **نزا** ، **نزأ** ، **نوز** : kullanımdadır.

**زين** : **الزَّيْن** : **الشَّين**’in zıddıdır; Benî **عُقَيل**’den bir çocuğun başka bir çocuğa şöyle dediğini işittim: “Yüzüm **زَيْن** ve senin yüzün **شَيْن**”; onun muradı, yüzün güzel olduğu, ötekinin ise çirkin olduğudur; takdir: “Yüzüm **زَيْن** sahibi, senin yüzün **شَيْن** sahibi”; böylece ikisini mastarla niteledi; nitekim “adam **صَوْم** ve **عَدْل**” denir; yani: **عَدْل** sahibi.

Leys dedi: Onu güzellik süsledi; onu **زيناً** ile süsler. Yer, bitkisiyle **ازدِياناً** süslendi; ve **ازَّيّنَتْ** ve **تَزَيّنَتْ**; yani: güzelleşti ve parladı.

Dedi: **الزِّينة** her şey için, onunla süslenilen her şey için, toplayıcı bir isimdir.

( **زون** ) : Dedi: **الزُّون** putların toplandığı ve dikildiği bir yerdir; Rü’be dedi:
وَهْنانة كالزُّون يُجْلى صَنَمُهْ

Başkası dedi: Allah’tan başka ibadet edilen her şey **زُون** ve **زُور**’dur. Muhammed b. Habîb’den naklettim: Bir bedevî kadın İbnü’l-A‘râbî’ye dedi ki: “Sen doğduğun zaman bizi **تَزونُنا** ediyorsun; sanki **قثمان** içinde bir hilâl gibisin.” Dedi: **تَزوننا** ile **تَزينُنا** birdir.

Leys dedi: **زَوَن** bir adam ve **زِونّةٌ** bir kadın; ikisi de kısa oldukları zaman; başkası da bunu söylemiştir.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الزَّوَنْزسي**: heybet ve kibir sahibi adam; **الزَّوَنَّكُ**: yürüyüşünde kurumlanan, iki yanına bakan; onda bir hayır var sanılır, hâlbuki onda o yoktur.

Dedim: Bazıları onu şeddeli kıldı da şöyle dedi: **زَوَنّكٌ** bir adam; aslında onda **الزَّوَنُّ** vardır; sonra **الكاف** artırıldı ve şedde terk edildi.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الزُّوَنَةُ**: akıllı kadın; **الزِّوَنّة**: kısa kadın.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Yiyecekte **زُوَان** ve **زُؤان** ve **زِوان** vardır: o, ondan atılan bayağı kısmıdır.

Leys dedi: **الزُّوَان**: buğdayda bulunan bir danedir; Şam ehli ona **الشَّيْلَم** der; teki **زُوَانةٌ**’dır.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **الأزناء**: **الشَّيْلَم**.

Dedim: Onu niçin **أزناء** diye cem‘ etti, bilmiyorum.

**وزن** : Allah celîl ve azîz dedi: ( فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً ) ( **الكهف** : 105 ).

Ebû’l-‘Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Araplar der ki: “Bizim yanımızda falanın **وَزْن**’i yok”; yani: aşağılığı sebebiyle bir değer( i ) yok.

Başkası dedi: Manası: hasenatlardan mizanlarının hafifliğidir.

Ve denir: Falan dirhemleri mizanla **وَزْناً** tarttı; ölçtüğü zaman da onu yine **وَزَنه** etmiştir.

Ve denir: Şeyi **وزن** etti; onu takdir ettiği zaman; hurma meyvesini **وَزَن** etti; onu **خَرَص** ettiği zaman.

İbn Meni‘ bana, Ali b. el-Ca‘d’dan, Şu‘be’den, Amr b. Murre’den, Ebü’l-Bahtârî’den haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs’a hurmada selef hakkında sordum; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) hurmayı, ondan yeninceye ve **يُوزَن** edilinceye kadar satmayı yasakladı. Dedim: “Ne **يُوزَن** edilir?” Yanındaki bir adam dedi ki: “**يَحْزَر** edilinceye kadar.” Dedim: **الحَزْر**’i **وَزْناً** kıldı; çünkü o, **خَرْصٌ** ve takdirdir.

Leys dedi: **الوَزْن** bir şeyin, onun misli bir şeyle ağırlığıdır; dirhemlerin tartıları gibi; benzeri **الرَّزْن**’dir.

Dedim: Arapların, hurma ve başkası onunla tartılan, taşlardan düzeltilmiş, **الأمْناء** ve benzerleri gibi olan tartıları: **الموازين** diye adlandırdıklarını gördüm; teki **ميزان**’dır; o da **المَثاقيل**’dir; teki **مِثْقال**; ve şeylerin onunla tartıldığı âletlere de **مِيزان** denir; onun cemi **الموازين**’dir. Ve tek bir mizana, tartılarıyla ve bütün âletiyle, **المَوازين** denmesi caizdir; Allah celîl ve azîz dedi: ( وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ) ( **الأنبياء** : 47 ); muradı: **القِسْط** sahibi mizânı koyarız.

Ve celîl ve azîz dedi: ( وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ( **الأعراف** : 8 ).

Muradı, Allah daha iyi bilir: kimin amelleri, ki onlar hasenatıdır, ağır gelirse.

Zeccâc dedi: İnsanlar kıyamet günü mizanın zikrinde ihtilaf etti; bazı tefsirde geldi ki o, iki kefeli bir mizandır; ve mizan, insanların adaletle muamele etmeleri ve amellerin onunla tartılması için dünyada indirildi.

Bazıları dedi: **المِيزان**: adalettir; ve onların “bu, bunun **وزن**’undadır” sözlerine gitti; her ne kadar tartılan şeylerden olmasa da; onun te’vili: nefiste, başkasına eşit olarak durmuştur; tıpkı ağırlığın göz aynasında durması gibi. Bazıları dedi: **الميزان**: halkın amellerinin içinde olduğu kitaptır. Bunun hepsi dil babındadır; istidlal câizdir; ancak bundan daha evlâ olan, sahih isnadlarla gelenin izlenmesidir; eğer haberde, güven ehlinin naklettiği yönden, iki kefeli bir **مِيزان** olduğu gelirse, o kabul edilmelidir.

Cüveybir’den, Dahhâk’tan rivayet edildi ki mizan adalettir; Allah daha iyi bilir, bunun hakikatini.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **مَوْزُونة** bir kadın: kısa, akıllı. Dedi: **الوَزْنة**: kısa kadın.

Leys dedi: **مَوْزونة** bir cariye: onda kısalık vardır. Dedi: **الوَزِين**: öğütülmüş **الحَنظَل**; Araplar **الحَنظَل**’ın **هِبِيد**’inden bir yiyecek edinirlerdi; onu sütle ıslatırlar, sonra yerlerdi; ona **الوَزِين** derlerdi; ve şu beyti okudu:
إذا قَلَّ العُثَانُ وصارَ يوماً
خَبيئةَ بيتِ ذي الشرفِ الوَزِين

Yani: **الوَزِين** bir gün, şeref sahibinin evinde saklı şey oldu.

Ve **وَزِينُ الرأيِ** bir adam; ve **وَزانةً** ile **وَزُنَ** etmiştir: eğer ağırbaşlı/temkinli ise.

Ebû Sa‘îd dedi: Falan, işi üzerine nefsini **أَوْزَنَ** etti ve onu **أَوْزَمَ** etti: eğer nefsini ona alıştırdıysa.

Ebû Zeyd dedi: Falan **وَزْمة** ve **وَزْنَةً** yedi; yani: bir öğün; Ebû Amr da bunu söyledi.

Ve denir: Falana bir şeyi **وَزَنْتُ**; ve ona bir şeyi **وَوَزَنْتُ**; tek bir manadadır; Allah dedi: ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( **المطففين** : 3 ); mana: onlara ölçtükleri veya onlara tarttıkları zaman.

**نزا** : Leys dedi: **النَّزْوُ**: sıçramadır; ondan **نَزْوَ التّيْس**; ve ancak koyun, binek hayvanları ve sığır için, çiftleşme manasında söylenir.

Ferrâ dedi: **الإنزاء**: çiftleşme sırasında tekelerin hareketleridir; Seleme onu ondan rivayet etti.

Ebû Bekr: Erkeğe denir ki: o, büyük **النزاء** sahibidir; yani: **النزو**. Dedi: Kisâî’nin **النزاء**’ı kesre ile rivayet ettiğini nakletti. Dedi: **الهُذَاء** da he’nin zammıyla, hezeyandan gelir.

Leys dedi: **النَّازِيةُ**: şerre doğru atılan adamın keskinliğidir; o, **النَّوازِي**’dir. Ve denir: “Kalbi şuna **يَنْزُو** eder”; yani: ona meyleder.

Dedi: **قَصْعةٌ نازِية القَعْرِ**; yani: dibi derin; dibini adlandırmazsan “o **نَزِيةٌ**’dir” dersin; yani: dibi derin. Ve **النزَاءُ**: sıçramada **النزَوان**’dır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyunda **نُزاء** ve **نُقازٌ** vuku bulur; ikisi birlikte, onu tutan bir hastalıktır; ondan dolayı **تَنْزُو** eder ve **تَنقُزُ** eder; ta ki ölünceye kadar.

Ve denir: Yiyecek **يَنْزُو** ile **نزا** etti: eğer fiyatı yükseldiyse.

Ebû Âmir el-Eş‘arî hadîsinde: Hevâzin vak‘asında idi; dizlerine bir ok atıldı; ondan **نُزيَ** edildi de öldü; manası: ondan, kanının çokça akmasıyla, kanı çekildi.

Ve denir: **نزِيَ** ve **نزِف**; ve ona bir yara isabet etti; ondan **نُزِيَ** edildi ve öldü.

**نزأ** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Ona karşı **نَزأْت**”; ona karşı iş yaptım.

Ebû Zeyd dedi: Kavim arasında **نَزَأْتُ** ederim, **نَزْأً** ile: eğer aralarını bozarsam; aynı şekilde aralarında **نَزَغتُ**.

İbn Büzürc dedi: **النزآت**’ın teki **نَزأة**’dir; **فَعْلة** (fâ’sı fethalı) hafif; o, **الحاجة**’dır; **تنزأ** eder; yani: sahibine, o akıllı iken, ansızın gelir; hemzelidir.

**زني** ( **زنأ** ) : Denir: Zina eden **زَنيَ** eder; **يَزنِي**; **زِناً** ile; kısaltılmıştır; ve **زِناءً** ile; uzatılmıştır.

Ferrâ ( **كتاب المصادر** )’da dedi: O, **لغَيّةٍ** ve **لِزَنْيَةٍ** içindir; o, **لغَيْرِ رَشْدة** içindir; hepsi fetha iledir.

Dedi: Kisâî dedi: **رَشْدة** ve **رِشْدة** kesre ve fetha ile caizdir; fakat **غَيَّة** yalnız fetha iledir. Onların darbımesellerindendir: ( لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا ).

Ebû Zeyd dedi: Hayırdan geri duran sonra onda gevşeklik gösteren için; yahut şerden geri duran sonra onda gevşeklik gösteren ve tek bir yol üzere devam etmeyen için mesel olarak vurulur.

Zeyd b. Küsve dedi: **الزِّنْءُ**: dağda **الزُّنُوّ**’dur.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Ona **زَنَأ** etti” denir: eğer ona daralttıysa; ağırlaştırılmış, hemzeli. Ve **الزّناءُ**: darlıktır.

İbnü’l-A‘râbî bana okuttu:
لا هُمَّ إنَّ الحارِثَ بنَ جَبَلَةَ
زَنَّى على أَبِيه ثم قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشادِخةَ المُحَجَّلةَ

Dedi: Aslı, zaruret için hemze ile “**زَنَّا** على أبيه” idi. Ve onu, **التزنِية**’den **زَنّاه** etti; yani: ona iftira attı.

Dedi: Ve denir: Dağda **زَنَأَ** eder; **يَزْنَأُ**; **زَنْأً** ile: eğer onda yükselirse.

Araplardan bir kadın dedi:
أشْبِه أبا أمِّكَ أو أشبهْ حَمَلْ
وارقَ إلى الخيرات زَنْأً في الجَبَلْ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزَّناء** (uzatılmış): kısa boylu; İbn Mukbil dedi:
وتولِجُ في الظِّل الزَّناء رُؤُوسَها
وتحسبها هِيماً وهُنّ صَحائحُ

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, adamın **زَنَاء** iken namaz kılmasını yasakladı.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الزّناءُ** idrarını tutandır; ondan “İdrarını **زَنأَ** etti; **يَزْنَأُ**; **زُنُوءاً** ile” denir; eğer tuttuysa. Ve adam idrarını **أَزْنَأ** etti; **إزْناءً** ile: eğer onu tuttuysa.

Ebû Ubeyd dedi: O, uzatılmış **الزَّناء**’dır; aslı darlıktır; dar olan her şey **زَناء**’dır. Ahtal, kabri anarak dedi:
وإذا قذِفْتُ إلى زنَاءٍ قَعْرُها
غَبراءَ مُظْلِمةٍ مِن الأَحْفارِ

Dedi: Sanki idrarını tutan, **زَنَاء** diye adlandırıldı; çünkü idrar tutulur da ona dar gelir.

Dedi: Ebû Amr dedi: Bir şeye doğru **زَنأْتُ**: yaklaştım.

Ferrâ dedi: Falan elliye **زَنَأَ** etti: eğer ona yaklaştıysa.

Ebû Zeyd dedi: Ona **زَنَأَ** eder; **يَزْنَأ**: eğer ona sığınırsa; ve onu **أَزْنَأْتُ**: onu sığındırdım/zorladım.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Bir şeye **زنأتُ**: ona yaklaştım.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السِّقَاء** için denir: iri olmayanı **آدِيٌ**’dir; küçük olursa, hemzeli **نزىء**’dür.

Dedi: Hemzesiz **النَّزِيّةُ**: yağmurdan, çarşıdan veya işten seni ansızın yakalayan şeydir; ve şu beyti okudu:
وفي العارِضِين المُصْعِدين نَزِيّةٌ
من الشَّوْقِ مَجْتُوبٌ به القَلبُ أَجْمَعُ

Seleme: Dübeyriyye dedi: **الزَّانُ**: tıka basa doymadır; ve şu beyti okudu:
مُصَحَّحٌ ليس يَشْكو الزانَ خَشْلَتُه
ولا يُخافُ على أمعائه العَرَبُ

Ve denir: **يَزَنّي** ve **أَزني** bir mızrak; **ذي يَزَن**’e nispetlidir; Yemen’den **الأَزواءِ** krallarından biridir. Bazıları hemzeler de şöyle der: **يَزْدَنِيّ** bir mızrak ve **أَزْأَنِيّ**; İbnü’s-Sikkît onu zikretti.

**نوز** : Şemmer, Ka‘nebî’den, Hızâm b. Hişâm’dan, babasından: dedi ki: Kıtlık yılı **الرَّمادة**’da, Müzeyne’den bir adam musallâda Ömer’e geldi; kötü hâlini ve ailesinin helâke yaklaşmasını ona şikâyet etti; ona üç **أنْبَابٍ** **جزائر** verdi; üzerlerine, içinde un demetleri bulunan **غَرائر** koydu; sonra ona dedi ki: “Yürü; vardığın zaman bir deve kes; onlara onun yağıyla ve unuyla yedir; onlara ilk yedirdiğinde yedirmeyi çoğaltma; ve **نَوِّزْ**.” Sonra bir müddet kaldı; bir de baktı ki Müzennî ihtiyar; ona sordu; o da dedi ki: Bana emrettiğini yaptım; Allah yağmuru getirdi; iki deveyi sattım; aile için bir **صُبّةً** koyun satın aldım; işte onlar, onlara akşamleyin döner.

Şemmer dedi: Ka‘nebî dedi: Onun sözü **نَوِّزْ**: yani: azalt.

Şemmer dedi: Bu kelimeyi ondan başka kimseden işitmedim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زَنَأَ إِلى الشيءِ يَزْنَأُ زَنْأً وزُنُوءاً: لَجأَ اليه. وأَزْنأَه إِلى الأَمْر: أَلجَأَه.
وزَنَّأَ عليه إِذا ضَيَّقَ عليه، مُثَقّلةٌ مهموزة.
والزَّنْءُ: الزُّنُوءُ في الجبل.
وزَنَأَ في الجَبل يَزْنَأُ زَنْأً وزُنُوءاً: صَعِدَ فيه. قال قيس بن عاصِم الـمِنْقَرِي وأَخَذ صَبِيَّاً من أُمِّه يُرَقِّصُه، وأَمُّه مَنْفُوسةُ بنت زَيْدِ الفَوارسِ، والصبيُّ هو حُكيم ابنه: أَشْبِهْ أَبا أُمِّكَ، أَوْ أَشْبِهْ حَمَلْ (1) *  ولا تَكُونَنَّ كهِلَّوْفٍ وَكَلْ (1 قوله «حمل» كذا هو في النسخ والتهذيب والمحكم بالحاء المهملة وأَورده المؤلف في مادة عمل بالعين المهملة.)، يُصْبِحُ في مَضْجَعِه قَدِ انْجَدَلْ *  وارْقَ إِلى الخَيْراتِ، زَنْأً في الجَبَلْ الهِلَّوْفُ: الثَّقِيلُ الجافي العَظِيمُ اللِّحْيةِ. والوَكَلُ: الذي يَكِلُ أَمْرَه إِلى غَيره. وزعم الجوهري أَنَّ هذا الرجز للمرأَة قالته تُرَقِّصُ ابْنَها، فَردَّه عليه أَبو محمد ابن بري، ورواه هو وغيره على هذه الصورة. قال وقالت أُمه تَرُدُّ على أَبيه: أَشْبِه أَخِي، أَو أَشْبِهَنْ أَباكَا،
أَمَّا أَبِي، فَلَنْ تَنالَ ذَاكا،
تَقْصُرُ أَنْ تَنالَه يَدَاكَا
وأَزْنَأَ غَيْرَه: صَعَّدْه.
وفي الحديث: لا يُصَلِّي زانِئٌ، يعني الذي يُصَعِّدُ في الجَبَل حتى يَسْتَتِمَّ الصُّعُودَ إِمَّا لأَنه لا يَتَمَكَّنُ، أَو مِمَّا يقع عليه من البُهْرِ والنَّهيجِ، فيَضِيقُ لذلك نَفَسُه، من زَنَأَ في الجبل إِذا صَعَّدَ. والزَّناءُ: الضَّيْقُ والضِّيقُ جميعاً، وكلُّ شيءٍ ضَيِّقٍ زَناءٌ. وفي الحديث: أَنه كان لا يُحِبُّ من الدنيا إِلاَّ أَزْنأَها أَي أَضْيَقَها. وفي حديث سعد بن ضَمُرَةَ: فَزَنَؤُوا عليه بالحجارةِ أَي ضَيَّقُوا. قال الأَخطل يَذْكُر القبر: وإِذا قُذِفْتُ إِلى زَناءٍ قَعْرُها، *  غَبْراءَ، مُظْلِمةٍ مِنَ الأَحْفارِ وزَنَّأَ عليه تَزْنِئةً أَي ضَيَّقَ عليه. قال العَفِيفُ العَبْدِيُّ: لا هُمَّ، إِنَّ الحَرِثَ بنَ جَبَلَهْ،
زَنَّا على أَبِيه ثمّ قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشَّادِخةَ الـمُحَجَّلَهْ،
وكان في جاراتِه لا عَهْدَ لَهْ
وأَيُّ أَمْرٍ سَيِّءٍ لا فَعَلَهْ
قال: وأَصله زَنَّأَ على أَبيه، بالهمز. قال ابن السكيت: إِنما ترك همزه ضرورةً. والحَرِثُ هذا هو الحَرِث بن أَبي شمر الغَسَّانِيِّ. يقال: إِنه كان إِذا أَعجبته امرأَة من بني قَيْسٍ بَعَثَ اليها اغْتَصَبها، وفيه يقول  \<ص:92> خويْلِدُ بن نَوْفَلٍ الكِلابي، وأَقْوَى:
يا أَيـُّها الـمَلِكُ الـمَخُوفُ! أَما تَرَى *  لَيْلاَ وصُبْحاً كَيْفَ يَخْتَلِفان؟ هَلْ تَسْتَطِيعُ الشَّمْسَ أَنْ تَأْتِي بها *  ليْلاً، وهَلْ لَكَ بالـمَلِيك يَدانِ؟ يا حارِ، إِنَّكَ مَيِّتٌ ومُحاسَبٌ، *  واعْلَمْ بِأَنَّ كما تَدِينُ تُدانُ وزَنَأَ الظِّلُّ يَزْنأُ: قَلَص وقَصُر ودَنا بعضُه من بعض. قال ابن مقبل يصف الإِبل:
وتُولِجُ في الظِّلِّ الزَّناءِ رُؤُوسَها، *  وتَحْسَبُها هِيماً، وهُنَّ صَحائح وزَنَأَ إِلى الشيءِ يَزْنَأُ: دَنا منه.
وزَنَأَ للخَمْسِين زَنْأً: دَنا لها.
والزَّناءُ(1) بالفتح والمد
(1 قوله «والزناء بالفتح إلخ» لو صنع كما في التهذيب بأن قدّمه واستشهد عليه بالبيت الذي قبله لكان أسبك.): القَصِيرُ الـمُجْتمِعُ. يقال رجل زَناءٌ وظلٌّ زَناءٌ. والزَّناءُ: الحاقِنُ لبَوْلِه.
وفي الحديث: أَن النبي صلى اللّه عليه وسلم قال: لا يُصَلِّيَنَّ أَحدُكم وهو زَناءٌ أَي بوزن جَبان. ويقال منه: قد زَنَأَ بَوْلُه يَزْنَأُ زَنْأً وزُنُوءاً: احْتَقَنَ، وأَزْنَأَه هو إِزْناءً إِذا حَقَنَه، وأَصله الضِّيقُ. قال: فكأَنَّ الحاقِنَ سُمِّي زَناءً لأَنَّ البولَ يَحْتقِنُ فيُضَيِّقُ عليه، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**زَنَأَ** bir şeye doğru **يَزْنَأُ** **زَنْأً** ve **زُنُوءاً**: ona sığındı. Ve onu **أَزْنأَه**
bir işe: onu mecbur bıraktı.

Ve **زَنَّأَ** ona karşı, ona daralttığı zaman; şeddeli, hemzeli.

Ve **الزَّنْءُ**: dağdaki **الزُّنُوءُ**.

Ve **زَنَأَ** dağda **يَزْنَأُ** **زَنْأً** ve **زُنُوءاً**: onda yukarı çıktı. Kays b. Âsım el-Minkarî dedi; annesinden bir çocuğu almış, onu sallıyordu; annesi Zeyd el-Fevâris’in kızı Menfûse idi; çocuk da onun oğlu Hakîm’dir:
**أَشْبِهْ أَبا أُمِّكَ، أَوْ أَشْبِهْ حَمَلْ (1) *  ولا تَكُونَنَّ كهِلَّوْفٍ وَكَلْ**
(1 “**حمل**” sözü: nüshalarda, Tehzîb’de ve Muhkem’de ihmal edilmiş **الحاء** ile böyledir; müellif onu **عمل** maddesinde ihmal edilmiş **العين** ile zikretmiştir.)،
**يُصْبِحُ في مَضْجَعِه قَدِ انْجَدَلْ *  وارْقَ إِلى الخَيْراتِ، زَنْأً في الجَبَلْ**

**الهِلَّوْفُ**: ağır, kaba, büyük sakallı olan. **الوَكَلُ**: işini başkasına havale eden kimse. Cevherî, bu recezin kadına ait olduğunu, onu oğlunu sallarken söylediğini iddia etti; Ebû Muhammed İbn Berrî ona reddetti; o ve başkaları onu bu suret üzere rivayet etti. Dedi; annesi babasına karşılık vererek dedi:
**أَشْبِه أَخِي، أَو أَشْبِهَنْ أَباكَا،
أَمَّا أَبِي، فَلَنْ تَنالَ ذَاكا،
تَقْصُرُ أَنْ تَنالَه يَدَاكَا**

Ve **أَزْنَأَ** başkasını: onu yukarı çıkardı.

Hadiste: “**لا يُصَلِّي زانِئٌ**”, yani dağda yukarı çıkan kimse; ta ki
yükselmeyi tamamlayıncaya kadar; ya yerleşemediği için, yahut üzerine gelen nefes darlığı ve hırıltıdan dolayı; bu sebeple nefesi daralır; dağda **زَنَأَ**’dan, yukarı çıktığı zaman.

Ve **الزَّناءُ**: darlık ve sıkışıklık, ikisi birden; ve her dar şey **زَناءٌ**dur. Ve
hadiste: dünyadan ancak **أَزْنأَها**yı, yani en darını sevdiği.

Sa‘d b. Damura hadîsinde: “**فَزَنَؤُوا عليه بالحجارةِ**” yani daralttılar. Ahtal kabri anarak dedi:
**وإِذا قُذِفْتُ إِلى زَناءٍ قَعْرُها، *  غَبْراءَ، مُظْلِمةٍ مِنَ الأَحْفارِ**

Ve **زَنَّأَ** ona **تَزْنِئةً**: yani ona daralttı. Afîf el-‘Abdî dedi:
**لا هُمَّ، إِنَّ الحَرِثَ بنَ جَبَلَهْ،
زَنَّا على أَبِيه ثمّ قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشَّادِخةَ الـمُحَجَّلَهْ،
وكان في جاراتِه لا عَهْدَ لَهْ
وأَيُّ أَمْرٍ سَيِّءٍ لا فَعَلَهْ**

Dedi: aslı, hemze ile, “**زَنَّأَ** babasına karşı”dır. İbn Sikkît dedi: onu hemzelemekten ancak zaruret sebebiyle vazgeçti. Bu Hâris, Gassânî Hâris b. Ebî Şemr’dir. Denir ki: Kays oğullarından bir kadın hoşuna gittiği zaman ona gönderir, onu zorla alırdı; onun hakkında, Kilâbî Huveylid b. Nevfel söyledi; ve ıssız kaldı:
**يا أَيـُّها الـمَلِكُ الـمَخُوفُ! أَما تَرَى *  لَيْلاَ وصُبْحاً كَيْفَ يَخْتَلِفان؟
هَلْ تَسْتَطِيعُ الشَّمْسَ أَنْ تَأْتِي بها *  ليْلاً، وهَلْ لَكَ بالـمَلِيك يَدانِ؟
يا حارِ، إِنَّكَ مَيِّتٌ ومُحاسَبٌ، *  واعْلَمْ بِأَنَّ كما تَدِينُ تُدانُ**

Ve **زَنَأَ** gölge **يَزْنأُ**: çekildi, kısaldı ve bir kısmı bir kısmına yaklaştı. İbn
Mukbil develeri vasfederek dedi:
**وتُولِجُ في الظِّلِّ الزَّناءِ رُؤُوسَها، *  وتَحْسَبُها هِيماً، وهُنَّ صَحائح**

Ve **زَنَأَ** bir şeye doğru **يَزْنَأُ**: ona yaklaştı.

Ve elliye **زَنَأَ** **زَنْأً**: ona yaklaştı.

Ve **الزَّناءُ**(1) fetha ve med ile
(1 “**والزناء بالفتح إلخ**” sözü: Tehzîb’deki gibi onu öne alıp önceki beyitle ona şahit getirseydi daha düzgün olurdu.): kısa, toplanmış olan. “Adam **زَناءٌ**dur” ve “gölge **زَناءٌ**dur” denir.

Ve **الزَّناءُ**: idrarını tutan kimsedir.

Hadiste: Peygamber صلى اللّه عليه وسلم dedi ki: “Sizden
hiçbiriniz **زَناءٌ** iken namaz kılmasın”; yani **جَبان** vezninde. Ve ondan denir: idrarı **زَنَأَ** etti, **يَزْنَأُ**
**زَنْأً** ve **زُنُوءاً**: tutuldu; ve onu **أَزْنَأَه** **إِزْناءً** ile, onu tuttuğu zaman; ve aslı
darlıktır. Dedi: sanki idrarını tutan kimseye **زَناءٌ** denildi; çünkü idrar tutulur da
ona dar gelir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ن أ * * زَنَأَ * في الجبل صعد وبابه قطع وخضع و * الزَّنَاءُ * بوزن القضاء الحاقن وفي الحديث ﴿نهى أن يصلي الرجل وهو زناء﴾

##### Türkçe

* ز ن أ * **زَنَأَ**: dağda yukarı çıktı; ve kapısı: kesti ve boyun eğdi. Ve **الزَّنَاءُ**: **القضاء** vezninde; idrarını tutan. Ve hadiste: ﴿erkeğin **زناء** iken namaz kılmasını yasakladı﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زنأ إليه أي الشيء كمنع يزنأ زنأ وزنوءا كقعود: لجأ، وزنأ في الجبل يزنأ زنأ وزنوءا: صعد فيه، وفي الحديث: لا يصلي زانئ، يعني الذي يصعد في الجبل حتى يستتم الصعود، إما لأنه لا يتمكن، أو مما يقع عليه من البهر والنهيج، فيضيق لذلك نفسه، وقال قيس بن عاصم المنقري رضي الله عنه، وأخذ صبيا له من أمه يرقصه، وأمه منفوسة بنت زيد الفوارس، والصبي هو حكيم ابنه:
  أشبه أبا أمك أو أشبـه حـمـل
  ولا تكونـن كـهـلـوف وكـل
  يصبح في مضجعه قد انـجـدل
  وارق إلى الخيرات زنأ في الجبل
  الهلوف: الثقيل الجافي العظيم اللحية، والوكل: الذي يكل أمره إلى غيره، وزعم الجوهري أن هذا الرجز للمرأة أمه قالته ترقص ابنها، فرده عليه أبو محمد بن بري، ورواه هو وغيره على هذه الصورة، وقالت أمه ترد على أبيه:
  أشبه أخي أو أشبهن أباكا
  أما أبي فلن تنال ذاكا
  تقصر أن تناله يداكا وعبارة العباب: قالت منفوسة بنت زيد الفوارس بن حصين بن ضرار الضبي وهي ترقص ابنها حكيما وترد على زوجها قيس بن عاصم المنقري رضي الله عنه. وزنأ الظل يزنأ: قلص وقصر ودنا بعضه من بعض وظل زناء: قالص، قال ابن مقبل يصف الإبل:
  وتولج في الظل رؤوسهـا                      وتحسبها هيما وهن صحائح وزنأ إليه أي الشيء يزنأ: دنا منه وزنأ للخمسين زنأ: دنا لها، وزنأ: طرب وأسرع، وزنأ: لزق بالأرض وخنق هكذا في النسخ، ولم أجد من ذكره من أئمة اللغة إن لم يكن صحف على الكاتب من حقن وقد زنأ بوله يزنأ زنأ وزنوءا: احتقن. وأزنأه هو إلى الأمر إزناء: ألجأه وأزنأه في الجبل صعده، وأزنأه هو إزناء إذا حقنه وأصله الضيق. والزناء، كسحاب هو القصير المجتمع يقال: رجل زناء، وظل زناء، وفي الفائق: الزناء في الصفات نظير جواد وجبان، وهو الضيق، يقال: مكان زناء، وبئر زناء، والحاقن لبوله. ونهى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن يصلي الرجل وهو زناء أي حاقن. والزناء ع. وقال ابن الأعرابي: الزنيء على فعيل: السقاء الصغير. وزنأ عليه تزنئة أي ضيق قال شهاب بن العفيف، ويروى للحارث ابن العيف، والأول هو الصحيح، قال الصاغاني: وهكذا وجدته في شعر شهاب بخط أبي القاسم الآمدي في أشعار بني شيبان.

  لا هم إن الحارث بن جبله
  زنا على أبيه ثم قتله
  وركب الشادخة المحجله
  وكان في جاراته لا عهد له
  فأي أمر سيئ لا فعله أي لم يفعله، قال وأصله زنأ على أبيه، بالهمز، قال ابن السكيت: إنما ترك همزه ضرورة. والحارث هذا هو الحارث بن أبي شمر الغساني. وقد بني ثلاثيا، ومنه بني اسم التفضيل في الحديث أنه كان لا يحب من الدنيا إلا أزنأها، أي أضيقها، قاله شيخنا، قلت: ومنه أيضا حديث سعد بن ضمرة: فزنئوا عليه الحجارة أي ضيقوا. ومما يستدرك عليه: الزناء كسحاب: القبر، قال الأخطل:
  وإذا قذفت إلى زناء قعرها                      غبراء مظلمة من الأجفار

##### Türkçe

**زنأ** ona, yani şeye; **منع** gibi: **يزنأ** **زنأ** ve **زنوءا** olarak, **قعود** gibi: sığındı; ve **زنأ في الجبل** **يزنأ** **زنأ** ve **زنوءا**: ona tırmandı; ve hadiste: “**لا يصلي زانئ**”, yani dağa tırmanan kimse; ta ki tırmanışı tamamlayıncaya kadar; ya çünkü (namazda) tam olarak imkân bulamaz, yahut üzerine gelen nefes darlığı ve hırıltıdan dolayı; bunun için nefsi daralır. Ve Kays b. Âsım el-Munkarî رضي الله عنه dedi; ve annesinden bir oğlunu aldı, onu sallayıp oynatıyordu; annesi Zeyd el-Fevâris’in kızı Menfûse idi; çocuk da oğlu Hakîm’dir:
  Annenin babasına benze yahut **حمل**’e benze
  Ve **هلوف** ve **وكل** gibi olma
  Döşeğinde sabahlar, gerçekten devrilmiş olarak
  Ve hayırlara yüksel; dağda **زنأ** et
**الهلوف**: ağır, kaba, büyük sakallı olan; ve **الوكل**: işini başkasına havale eden kimse. Cevherî, bu **رجز**’in annesi olan kadına ait olduğunu, oğlunu sallayıp oynatırken söylediğini iddia etti; Ebû Muhammed b. Berrî onu reddetti; o ve başkaları onu bu suret üzere rivayet etti. Ve annesi, babasına cevap vererek dedi:
  Kardeşime benze yahut babana benze
  Babama gelince, asla şuna erişemezsin
  Ellerinin erişmesi, ona erişmekten kısadır. **العباب**’ın ibaresi: Menfûse bint Zeyd el-Fevâris b. Husayn b. Dırâr ed-Dubbî, oğlu Hakîm’i sallayıp oynatırken, kocası Kays b. Âsım el-Munkarî رضي الله عنه’a cevap vererek söyledi. **زنأ الظل** **يزنأ**: çekildi, kısaldı ve bir kısmı bir kısmına yaklaştı; ve **ظل زناء**: çekilmiş. İbn Mukbil, develeri vasfederek dedi:
  Ve gölgeye başlarını sokarlar                      ve onları susuz sanırsın, hâlbuki onlar tok ve sağlıklıdırlar
Ve **زنأ إليه** yani şeye, **يزنأ**: ona yaklaştı. Ve **زنأ للخمسين** **زنأ**: ona yaklaştı. Ve **زنأ**: coştu ve hızlandı. Ve **زنأ**: yere yapıştı ve boğuldu; nüshalarda böyledir; dil imamlarından bunu zikreden kimseyi bulmadım; eğer **حقن**’dan kâtibe bir tashif değilse. Ve **زنأ بوله** **يزنأ** **زنأ** ve **زنوءا**: idrarını tuttu. Ve **أزنأه** o kimseyi işe, **إزناء** olarak: onu mecbur bıraktı; ve **أزنأه في الجبل**: onu dağa çıkardı; ve **أزنأه** o kimseyi **إزناء** olarak, onu idrarını tutturduğunda; aslı darlıktır. Ve **الزناء**; **سحاب** gibi: kısa, derli toplu olandır; denir ki: **رجل زناء** ve **ظل زناء**. Ve **الفائق**’te: sıfatlarda **الزناء**, **جواد** ve **جبان**’ın benzeridir; o, darlıktır; denir ki: **مكان زناء** ve **بئر زناء** ve idrarını tutan kimse. Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم, erkeğin **زناء** iken, yani idrarını tutarken namaz kılmasını yasakladı. Ve **الزناء**: ع. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزنيء** **فعيل** vezninde: küçük su kırbası. Ve **زنأ عليه** **تزنئة** olarak: daralttı. Şihâb b. el-‘Afîf dedi; ve Hâris b. el-‘Ayf’a da rivayet olunur; birincisi sahih olandır. Sâgânî dedi: Şihâb’ın şiirinde, Ebü’l-Kâsım el-Âmidî’nin Benî Şeybân şiirlerinde kendi hattıyla böyle buldum.

  Allah’ım, gerçekten Hâris b. Cebele
  Babasına **زنا** etti, sonra onu öldürdü
  Ve **الشادخة المحجله**’ye bindi
  Ve komşularında onun için ahit yoktu
  Öyleyse hangi kötü iş ki onu yapmadı; yani onu yapmadı. Dedi ki: aslı, hemze ile **زنأ على أبيه**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi: Hemzesini ancak zaruret sebebiyle terk etti. Ve bu Hâris, el-Hâris b. Ebî Şemir el-Gassânî’dir. Ve üç harfli olarak bina edilmiştir; ve ondan, hadiste ism-i tafdîl bina edilmiştir: “Dünyadan ancak **أزنأها**’sını severdi”; yani onun en darını; bunu şeyhimiz söyledi. Dedim ki: ve ondan ayrıca Sa‘d b. Damra hadisi: “**فزنئوا عليه الحجارة**” yani daralttılar. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الزناء** **سحاب** gibi: kabir. Ahtal dedi:
  Ve onun dibinin **زناء**’sına atıldığında                      karanlık, tozlu; göz çukurlarından (çıkan) bir (şey)

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَنَأَ فِى الجَبَلِ
1 زَنَأَ فِى الجَبَلِ ذ , (S, Msb, K,) aor. زَنَاَ , (Msb, K, *) inf. n. زَنْءٌ and زُنُوْءٌ, (S, Msb, K,) He ascended the mountain. (S, Msb, K.) ― -b2- زَنَأَ اـِلَيْهِ, (S, K,) aor. as above, (K,) inf. n. زُنُوْءٌ (S, K) and زَنْءٌ, (K,) He (a man, S) had recourse to it (a thing, TA) for refuge, protection, preservation, concealment, covert, or lodging. (S, K.) ― -b3- And He approached it, or drew near to it; (K, TA;) namely, a thing. (TA.) [Hence,] زَنَأَ الخَمْسِينَ, (S,) or لِلْخَمْسِينَ, inf. n. زَنْءٌ, (TA,) He drew near to the [age of] fifty [years]. (S, TA.) ― -b4- زَنَأَ said of the shade, (S, K,) It became short; (S;) it contracted, shrank, or drew together. (K.) ― -b5- Said of a place, (TA in art. زنو,] It was, or became, strait, or narrow; and زَنَا, without ء, inf. n. زُنُوٌّ, is a dial. var. thereof in this sense. (ISd, K, TA ?? all in art. زنو.) ― -b6- Said of the urine, (S, Msb, K,) aor. زَنَاَ , (S, TA,) or زَنُاَ , (Msb,) inf. n. زُنُوْءٌ (S, Msb, TA) and زَنْءٌ, (TA,) It became retained, or suppressed. (S, Msb, K, TA.) ― -b7- Also He, or it, clave to the ground. (K.) ― -b8- He hastened, or made haste. (K.) ― -b9- And He was, or became, affected with a lively emotion, either of joy or of grief; syn. طَرِبَ. (K.) -A2- See also 2, in two places: and see 4. ― -b2- زَنَأَ is also expl. in the K as signifying خَنَقَ [He throttled, or strangled]: but [SM says,] I have not found any of the leading lexicologists to have mentioned this, unless it be a mistranscription for حَقَنَ [a meaning assigned to this verb below: see 4]. (TA.)

زَنّأ عَلَيْهِ
2 زَنّأ عَلَيْهِ ذ , inf. n. تَزْنِئَةٌ, He straitened, or oppressed, him; made strait, or close, to him; (S, K, TA;) as also عليه ↓ زَنَأَ. (TA.) The verb occurs without ء, written زَنَّى, by poetic license, in a saying of a rلjiz cited in art. شدخ, as an ex. of the word شَادِخَةٌ. (S.) And عَلَيْهِ الحِجَارَةَ ↓ زَنَؤُوا occurs in a trad. as meaning They made the stones strait, or close, to him, or upon him. (TA.)

ازنأهُ فِى الجَبَلِ
4 ازنأهُ فِى الجَبَلِ ذ He made him to ascend the mountain. (Msb, K, * TA.) ― -b2- ازنأهُ also signifies أَلْجَأَهُ: (S, K, TA:) so in the saying, ازنأهُ اـِلَى الأَمْرِ [He constrained him to have recourse to, or to do, the thing]. (TA.) ― -b3- ازنأ بَوْلَهُ He retained, or suppressed, his urine; (Msb, K; *) as also ↓ زَنَأَهُ; the latter verb being trans. as well as intrans. (Msb.)

زَنَآءٌ
زَنَآءٌ ذ Straitness, or narrowness; syn. ضِيقٌ. (S. [So in my copies: perhaps a mistranscription for ضَيِّقٌ, a meaning mentioned in the next sentence.]) -A2- Strait, or narrow; syn. ضَيِّقٌ: you say مَكَانٌ زَنَآءٌ [A strait, or narrow, place]: and بِئْرٌ زَنَآءٌ [A narrow well]: so in the Fلïk. (TA.) ― -b2- Short (S, K) and compact, or contracted: (K:) applied to a man: and to shade. (S.) ― -b3- Retaining, or suppressing, his urine; (S, Msb, K;) as also ↓ زَانِئٌ. (Msb.) So in a trad. in which it is said that a man is forbidden to pray when he is زنآء; (S, TA;) or where it is said that the prayer of one who is ↓ زَانِئ will not be accepted: (Msb:) or the latter word in this case means one who is ascending a mountain; because he has not full power [to pray], or because he is straitened by being out of breath. (TA.) -A3- Also, [app. because of its narrowness,] A grave. (TA.)

زَنِىْءٌ
زَنِىْءٌ ذ A small skin for water or milk. (K.) [See also زَنِىٌّ, in art. زنو.]

زَانِئٌ
زَانِئٌ ذ : see زَنَآءٌ, in two places.

أَزْنَأُ
أَزْنَأُ ذ More, or most, strait: so in the saying كَانَ لَا يُحِبُّ مِنَ الدُّنْيَا اـِلَّا أَزْنَأَهَا [He used not to love, of worldly enjoyments, or blessings, save the more, or most, strait thereof]. (MF.)

##### Türkçe

زَنَأَ فِى الجَبَلِ
1 **زَنَأَ فِى الجَبَلِ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **زَنَاَ** , (Msb, K, *) mastarı **زَنْءٌ** ve **زُنُوْءٌ**, (S, Msb, K,) O, dağa çıktı. (S, Msb, K.) ― -b2- **زَنَأَ اـِلَيْهِ**, (S, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (K,) mastarı **زُنُوْءٌ** (S, K) ve **زَنْءٌ**, (K,) O (bir adam, S) ona (bir şeye, TA) sığınma, korunma, muhafaza, gizlenme, gizli yer, yahut konaklama için başvurdu. (S, K.) ― -b3- Ve ona yaklaştı, yahut ona yakın oldu; (K, TA;) yani, bir şeye. (TA.) [Bundan dolayı,] **زَنَأَ الخَمْسِينَ**, (S,) yahut **لِلْخَمْسِينَ**, mastarı **زَنْءٌ**, (TA,) O, elli [yaş]a yaklaştı. (S, TA.) ― -b4- Gölge hakkında **زَنَأَ** denildiğinde, (S, K,) Kısa oldu; (S;) büzüldü, küçüldü, yahut toparlandı. (K.) ― -b5- Bir yer hakkında denildiğinde, (TA, md. زنو’da,] Dar idi, yahut dar oldu; ve ء’siz **زَنَا**, mastarı **زُنُوٌّ**, bu mânada onun lehçe varyantıdır. (ISd, K, TA ?? hepsi md. زنو’da.) ― -b6- İdrar hakkında denildiğinde, (S, Msb, K,) muzâri‘ı **زَنَاَ**, (S, TA,) yahut **زَنُاَ**, (Msb,) mastarı **زُنُوْءٌ** (S, Msb, TA) ve **زَنْءٌ**, (TA,) Tutuldu, yahut kesildi. (S, Msb, K, TA.) ― -b7- Ayrıca o, yahut o (şey), yere yapıştı. (K.) ― -b8- Acele etti, yahut acele etti. (K.) ― -b9- Ve sevinç yahut kederden canlı bir heyecanla etkilenmiş oldu, yahut oldu; eş anlamlısı **طَرِبَ**. (K.) -A2- İki yerde 2’ye de bak: ve 4’e bak. ― -b2- **زَنَأَ** ayrıca K’da **خَنَقَ** [O boğazladı, yahut boğdu] mânasında açıklanmıştır: fakat [SM der ki,] bunu, bunun aşağıda verilen bir mânası olan **حَقَنَ** için bir yanlış yazım olması müstesna, önde gelen lugatçılardan hiçbirinin zikrettiğini bulmadım [4’e bak]. (TA.)

زَنّأ عَلَيْهِ
2 **زَنّأ عَلَيْهِ** ذ , mastarı **تَزْنِئَةٌ**, Ona darlık verdi, yahut onu sıkıştırdı; ona dar, yahut sıkı yaptı; (S, K, TA;) bunun gibi **زَنَأَ** ↓ **عليه**. (TA.) Fiil, şiir zaruretiyle ء’siz olarak, **زَنَّى** yazılmış halde, md. شدخ’ta **شَادِخَةٌ** kelimesine örnek olarak zikredilen bir recez şairinin bir sözünde vârid olmuştur. (S.) Ve **عَلَيْهِ الحِجَارَةَ** ↓ **زَنَؤُوا** bir rivayette, “Taşları ona, yahut onun üzerine dar, yahut sıkı yaptılar” mânasında vârid olur. (TA.)

ازنأهُ فِى الجَبَلِ
4 **ازنأهُ فِى الجَبَلِ** ذ O, onu dağa çıkardı. (Msb, K, * TA.) ― -b2- **ازنأهُ** ayrıca **أَلْجَأَهُ** mânasına gelir: (S, K, TA:) şu sözde olduğu gibi, **ازنأهُ اـِلَى الأَمْرِ** [O, onu o şeye başvurmaya, yahut o şeyi yapmaya mecbur etti]. (TA.) ― -b3- **ازنأ بَوْلَهُ** O, idrarını tuttu, yahut kesti; (Msb, K; *) bunun gibi ↓ **زَنَأَهُ**; ikinci fiil hem geçişli hem geçişsizdir. (Msb.)

زَنَآءٌ
**زَنَآءٌ** ذ Darlık, yahut darlık; eş anlamlısı **ضِيقٌ**. (S. [Benim nüshalarımda böyle: belki bir sonraki cümlede zikredilen bir mânâ olan **ضَيِّقٌ** için yanlış yazımdır.]) -A2- Dar, yahut dar; eş anlamlısı **ضَيِّقٌ**: **مَكَانٌ زَنَآءٌ** [Dar bir yer] dersin: ve **بِئْرٌ زَنَآءٌ** [Dar bir kuyu]: Fâik’te böyledir. (TA.) ― -b2- Kısa (S, K) ve derli toplu, yahut büzülmüş: (K:) bir adama uygulanır: ve gölgeye. (S.) ― -b3- İdrarını tutan, yahut kesen; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **زَانِئٌ**. (Msb.) Bir rivayette böyledir; onda bir adamın **زنآء** iken namaz kılmasının yasaklandığı söylenir; (S, TA;) yahut ↓ **زَانِئ** olanın namazının kabul edilmeyeceği söylenen yerde: (Msb:) yahut bu durumda ikinci kelime, dağa çıkan kimse mânasındadır; çünkü [namaz kılmaya] tam gücü yoktur, yahut nefes nefese kalmakla sıkıştığı içindir. (TA.) -A3- Ayrıca, [görünüşe göre darlığından dolayı,] bir kabir. (TA.)

زَنِىْءٌ
**زَنِىْءٌ** ذ Su yahut süt için küçük bir tulum. (K.) [Md. زنو’da **زَنِىٌّ**’ye de bak.]

زَانِئٌ
**زَانِئٌ** ذ : iki yerde **زَنَآءٌ**’a bak.

أَزْنَأُ
**أَزْنَأُ** ذ Daha dar, yahut en dar: şu sözde olduğu gibi **كَانَ لَا يُحِبُّ مِنَ الدُّنْيَا اـِلَّا أَزْنَأَهَا** [O, dünya zevklerinden yahut nimetlerinden, ancak onun daha darını, yahut en darını severdi]. (MF.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: زنء

زَنَأَ
زَنَأَ A ( n. ac. زَنْء [ 1 ] ,  زُنُوْء [ 27 ] )
a.  [ Ila ], Fled to, took refuge with, in.

b.  [ Fī ], Ascended, climbed ( mountain ).

c.  Strangled, throttled.

زَنَّأَ
زَنَّأَ II
a.  [ 'Ala ], Straitened, pressed hard.

أَزْنَأَ
أَزْنَأَ IV ,
a.  Obliged to flee.

b.  Made to ascend.

زَنَآء
زَنَآء [ 22 ],
a.  Straitness; strait, narrow.

##### Türkçe

**زَنَأَ**
**زَنَأَ** A (isim-fiil: **زَنْء** [1], **زُنُوْء** [27])
a. [ **إلى** ], -e kaçtı, -e sığındı, -e iltica etti.

b. [ **في** ], (dağa) çıktı, tırmandı.

c. Boğdu, boğazladı.

**زَنَّأَ**
**زَنَّأَ** II
a. [ **على** ], daralttı, şiddetle bastırdı.

**أَزْنَأَ**
**أَزْنَأَ** IV,
a. Kaçmaya mecbur etti.

b. Çıkardı, tırmandırdı.

**زَنَآء**
**زَنَآء** [22],
a. Darlık; dar, sıkışık.
