# زنخ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%AE/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D8%AE/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زنخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%AE.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: زنخ

خ ز ن
خزن ، خنز ، زنخ : مستعملة
خزن : في ) ( نوادر الأعراب ) ( : يقال : اخْتَزَنْتُ
طريقاً واختصَرْتُه ، وأخذْنا مخازن الطريق
ومخاصِرَها _ أي : أَخَذْنا أَقْرَبها .
وقال الليث : خَزَنَ الشيءَ يَخْزُنهُ خَزْناً _ إذا
أحرزه في خِزَانَةٍ ، وأخْتَزَنَه لنفسه ، وخِزَانَةُ
الرجل قلْبُه ، وخازِنهُ لسانه .
وَرُوِيَ عن لُقْمَانَ الحكيم أنَّه قال لابنه :
إذا كان خَازِنُكَ حَفِيظاً وَخِزَانَتُكَ أَمِينَةً
سُدْتَ في دُنْيَاكَ وآخِرَتِكَ ) ( يَعْنِي اللسانَ
والقلبَ .
والْخِزَانَة اسم المكان الذي يُخْزَنُ فيه
الشيءُ ، والخِزَانَةُ عَمَلُ الْخَازِنِ .
قال ابن الأنْبَاريِّ _ في قول الله عزّ وجلّ :
) ولا أقول لكم عندي خزائن الله ( [ هُود : 31 ]
_ قال : معناها : غُيُوبُ عِلْمِ الله التي
لا يَعْلَمُهَا إلا الله .
وقيل لِلْغُيُوب : خَزَائِنُ لغُمُوضها على
النَّاس ، واستِتَارِها عنهم ، وخَزَنَ المالَ
_ إذا غَيَّبَهُ .
وقال سُفْيَانُ بنُ عُيَيْنَةَ : إنَّما آياتُ القرآن
خزَائِنُ ، فإذا دَخَلْتَ خِزَانَةً فاجْتَهِدْ ألاَّ
تَخْرُجَ منها حتَّى تَعْرِفَ ما فيها .
قال : شَبَّه الآيةَ مِنَ القُرْآن بالوِعَاء الَّذي
يُجْمَعُ فيه المالُ الْمَخْزُونُ فيه .
وخَزِنَ اللَّحْمُ يَخْزَنُ ، وخَزَنَ ، يَخْزُنُ
ويَخْزِنُ ، وخَنَزَ يَخْنَزُ _ كُلُّهُ بمعنًى واحدٍ _
إذا تَغَيَّرَ .
قال ذلك كلَّهُ أبو عبيد _ عن الأصمعي _
وأنشد لِطَرفَةَ :
ثُمَّ لاَ يَخْزِنُ فِينَا لَحْمُهَا
إِنَّما يَخْزِنُ لَحْمُ المُدَّخِرْ
أبو العبَّاسِ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : أَخْزَنَ
الرَّجُلُ _ إذا اسْتَغْنَى بعد فَقْرٍ . وتُجْمَعُ
الْخِزَانَةُ : خَزَائِنَ .
خنز : في الحديث : ) ( لَوْلاَ بنُو إسْرَائِيلَ
وَادِّخَارُهُمْ مَا أَنْتَنَ اللَّحْمُ ، وَلاَ خنِزَ الطَّعَامُ
كَانُوا يَرْفَعُونَ طَعَامَهُمْ لِغَدِهِمْ ) ( .
يقال : خَنِزَ الطَّعامُ يَخْنَزُ خَنَزاً فهو خَنِزٌ .
قال أبو عبيد : خَنِزَ _ أيْ : أنْتَنَ ، وكذلك
خَزِنَ _ إذا أَرْوَحَ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابي _ : الْخُنَّازُ :
الْوَزَغَةُ ، وَالْخُنَّازُ : اليَهُود الذين ادَّخَرُوا
اللحمَ حتّى خَنِزَ .
قال : والْخَنزُوَانُ _ بالفتح _ ذَكَرُ الخَنَازِير ،
وهو الدُّوْبَلُ ، والرَّتُّ .
قال : والْخُنزُوَانَةُ الكبْرُ . . . يقَال : في
رأسِه خُنْزُوَانَةٌ _ أي : كبِرٌ .
المنذريُّ _ عن ثعلبٍ عن سَلَمَةَ عن
الفرَّاء _ : أنّه أَنْشَدَ قولَ عَدِيِّ بْنِ زَيْدٍ :
فَصَافَ يُقَرِّي جُلَّهُ عَنْ سَرَاتِهِ
يَبُذُّ الجيَادَ فَارِهاً متَتَابِعَا
فَآضَ كَصَدْرِ الرُّمْحِ نَهْداً مُصَدَّراً
يُكَفْكِفُ مِنْهُ خُنْزُوَاناً مُنَازِعَا
قال : الخُنْزُوَانَةُ : الكِبْرُ ، . يقال : لأنْزِعَنَّ
خُنْزُوَانَاتِكَ ، ولأُطَيِّرَنَّ نُعْرَتَك .
زنخ : أبو عبيد : سَنِخَ الطَّعام وزَنِخَ _ إذا
تَغَيَّر .
وفي الحديث : ) ( أَنَّ رَجُلاً دَعَا النَّبِيّ ( صلى الله عليه وسلم )
إلَى طَعَامِهِ فَقَدَّمَ إلَيْهِ إهَالَةً زَنِخَةً فِيهَا قَرْعٌ .
فَجَعَلَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) يَتَتَبَّعُ الْقَرْعَ وَيَأْكُلُهُ ) ( .
أراد ب ) ( الزَّنِخَةِ ) ( : الَّتي قد أرْوحَتْ
وَتَغَيَّرَتْ .
وقال أبو عمرو : زَنَخَ القُرَادُ زُنُوخاً ،
ورَتَخَ رُتُوخاً _ إذا تَشَبَّثَ بِمَنْ عَلِقَ به ،
وأنشد أبو عمرو :
فَقُمْنَا وَزَيْدٌ رَاتِخٌ في خِبَائِهَا
رُتُوخَ القُرَادِ لاَ يَرِيمُ إذَا زَنَخْ
ويُرْوَى : ) ( إذَا رَتَخْ ) ( ، ومعناهما واحد .

### Türkçe

خ ز ن
**خزن** , **خنز** , **زنخ** : kullanımdadır.

**خزن** : ( **نوادر الأعراب** )’da: denilir ki: **اخْتَزَنْتُ** bir yolu ve onu kısalttım; ve yolun **مخازن**’lerini ve **مخاصِر**’lerini aldık; yani: en yakınlarını aldık.

Leys dedi ki: **خَزَنَ** şeyi **يَخْزُنهُ** **خَزْناً** — onu bir **خِزَانَة**’de muhafaza ettiğinde; ve onu kendisi için **أخْتَزَنَه**. Ve erkeğin **خِزَانَة**’si kalbidir; ve onun **خازِنه** dili.

Ve Lokman el-Hakîm’den rivayet olundu ki, oğluna dedi:
Eğer senin **خَازِنُكَ**’ın koruyucu ve senin **خِزَانَتُكَ** güvenilir olursa, dünyanda ve âhiretinde efendi olursun; (yani dili ve kalbi).

Ve **الْخِزَانَة** içinde şeyin saklandığı yerin adıdır; ve **الخِزَانَة** **الْخَازِن**’in işidir.

İbnü’l-Enbârî dedi — Aziz ve Celîl olan Allah’ın sözü hakkında: ( **ولا أقول لكم عندي خزائن الله** ) [Hûd: 31] — dedi ki: onun manası: Allah’ın ilmindeki, Allah’tan başkasının bilmediği gayblardır.

Ve gayblara, insanlar üzerine kapalılıkları ve onlardan gizlenmeleri sebebiyle **خَزَائِنُ** denildi. Ve **خَزَنَ** malı — onu gizlediğinde.

Süfyân b. Uyeyne dedi: Kur’ân’ın âyetleri ancak **خزَائِنُ**’dir; bir **خِزَانَة**’ye girdiğinde, içindekini bilinceye kadar ondan çıkmamaya gayret et.

Dedi ki: Kur’ân’dan âyeti, içinde saklı malın toplandığı kaba benzetti.

Ve **خَزِنَ** et **يَخْزَنُ**; ve **خَزَنَ** , **يَخْزُنُ** ve **يَخْزِنُ**; ve **خَنَزَ** **يَخْنَزُ** — hepsi tek bir manadadır — değiştiğinde.

Bunların hepsini Ebû Ubeyd — Asmaî’den — söyledi; ve Tarfâ’ya ait olarak okudu:
ثُمَّ لاَ يَخْزِنُ فِينَا لَحْمُهَا
إِنَّما يَخْزِنُ لَحْمُ المُدَّخِرْ

Ebû’l-Abbâs — İbnü’l-A‘râbî’den —: **أَخْزَنَ** adam — fakirlikten sonra zengin olduğunda. Ve **الْخِزَانَة**’nin çoğulu: **خَزَائِنَ**.

**خنز** : hadiste: ( Eğer Benî İsrâîl olmasaydı ve onların biriktirmeleri olmasaydı, et kokmazdı; ve yiyecek **خنِزَ** olmazdı; yiyeceklerini ertesi günleri için kaldırırlardı ).

Denilir ki: **خَنِزَ** yiyecek **يَخْنَزُ** **خَنَزاً**; o hâlde o **خَنِزٌ**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: **خَنِزَ** — yani: koktu; ve aynı şekilde **خَزِنَ** — ağır koku saldığında.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: **الْخُنَّازُ**: kertenkele; ve **الْخُنَّازُ**: eti biriktirip ta ki **خَنِزَ** oluncaya kadar (bekleten) Yahudilerdir.

Dedi ki: ve **الْخَنزُوَانُ** — fetha ile — domuzların erkeğidir; ve o **الدُّوْبَلُ**’dür, ve **الرَّتُّ**’dür.

Dedi ki: ve **الْخُنزُوَانَةُ** kibirdir... denilir ki: başında **خُنْزُوَانَةٌ** vardır — yani: kibir.

Münzirî — Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan —: Adiyy b. Zeyd’in sözünü okuduğunu:
فَصَافَ يُقَرِّي جُلَّهُ عَنْ سَرَاتِهِ
يَبُذُّ الجيَادَ فَارِهاً متَتَابِعَا
فَآضَ كَصَدْرِ الرُّمْحِ نَهْداً مُصَدَّراً
يُكَفْكِفُ مِنْهُ خُنْزُوَاناً مُنَازِعَا

Dedi ki: **الخُنْزُوَانَةُ**: kibirdir. Denilir ki: mutlaka senin **خُنْزُوَانَاتِكَ**’ını söküp çıkaracağım; ve mutlaka senin **نُعْرَتَكَ**’ını uçuracağım.

**زنخ** : Ebû Ubeyd: **سَنِخَ** yiyecek ve **زَنِخَ** — değiştiğinde.

Ve hadiste: ( Bir adam Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) yemeğine davet etti; ona içinde kabak bulunan **إهَالَةً زَنِخَةً** sundu. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) kabağı takip edip onu yemeye başladı ).

( **الزَّنِخَةِ** ) ile murad etti: koku salmış ve değişmiş olan.

Ebû Amr dedi: **زَنَخَ** kene **زُنُوخاً**; ve **رَتَخَ** **رُتُوخاً** — yapıştığı kimseye tutunduğunda. Ve Ebû Amr okudu:
فَقُمْنَا وَزَيْدٌ رَاتِخٌ في خِبَائِهَا
رُتُوخَ القُرَادِ لاَ يَرِيمُ إذَا زَنَخْ

Ve şöyle rivayet olunur: ( **إذَا رَتَخْ** ); ve ikisinin manası birdir.
