# زند — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زند

الزند، بالفتح موصل طرف الذراع في الكف، وهما زندان: الكوع، والكرسوع، فطرف الزند الذي يلي الإبهام هو الكوع، وطرف الزند الذي يلي الإبهام هو الكوع، وطرف الزند الذي يلي الخنصر كرسوع. والرسغ: مجتمع الزندين، ومن عندهما تقطع يد السارق. وفي الأساس: أن الزندين بهذا المعنى مجاز، تشبيها بزندي القدح. والزند: العود الذي يقدح به النار، وفي بعض الأمهأت: يستقدح، وهو الأعلى، والسفلى زندة، بالهاء، وفيها الفرضة، وهي الأنثى، وإذا: اجتمعا قيل: زندان، ولا يقال، زندتان. قال شيخنا: لأنها من التثنية الواردة على طريقة التغليب، والمعروف فيه تغليب المذكر على المؤنث لا العكس، كما هو ظاهر ج زناد بالكسر قياسا. وأزند مثله في أوزان القلة، كفلس وأفلس. وأما أزناد فشاذ ولا نظير له، إلا فرخ وأفراخ، وحمل وأحمال، لا رابع لها كما قاله ابن هشام، وزنود، وأزاند جمع الجمع، قال أبو ذؤيب:
  أقبا الكشوح أبيضان كلاهما                      كعالية الخطي واري الأزاند

  وقد زند النار يزندها قدحها، وزندوا نار الحرب. وتقول لمن أنجدك وأعانك: ورت بك زنادي، وهو مجاز، والزناد كالزند، عن كراع. وإنه لواري الزند يضرب في الكرم وغيره من الخصال المحمودة والزند شجرة شاكة. والزند: ة ببخارى، منها أبو بكر أحمد بن محمد بن حمدان بن عازم، هكذا في النسخ، والذي في التبصير وغيره: أبو بكر محمد بن أحمد بن حمدان بن عازم، كتب عنه أبو عبد الله الحافظ غنجار، وجده حمدان روى عن خلف بن هشام البزار. قلت: هنا ذكره ابن ماكولا، وتبعه الحافظ. وأما أبو كامل البصير البخاري فإنه ذكره في زندنة، ومنه ثوب زندنيجي، قيل: الصواب أن الثياب الزندنيجية إنما تنسب إلى: زندنة، الآتي ذكرها، كما صرح به الصاغاني، وغير واحد من المؤرخين وأهل الأنساب. والزند جبل بنجد. وزندنة: أخرى ببخارى. منها أبو جعفر محمد بن سعيد بن حاتم ابن عطية بن عبد الرحمن البخاري، الزندني، من المحدثين مات سنة 320، حدث عن عبيد الله بن واصل، وأحمد بن موسى بن حاتم الزندني، عن سهل بن حاتم، والعلامة تاج الدين محمد ابن محمد الزندني مقري ما وراء النهر، كهل، أخذ عنه أبو العلاء الفرضي وعظمه. وأبو طاهر نصير ابن علي بن إبراهيم الزندني، عن أبي علي الكشاني. وزندرود، بفتح الزاي وضم الراء: نهر أصبهان، وقد روي بالذال المعجمة في آخره، وهو الصواب. وقال ابن خلكان: وقولهم الزندروذ نهر كبير بباب أصبهان: هذه العبارة ليست جيدة، فإن الروذ هو النهر بالفارسية. والظاهر أن الزند اسم قرية، أضيفت إليه، كقولهم: مرو الروذ. ونسب إلى الزندرود يوسف بن محمد، ومولده سنة 206. وزندورد، بفتح الزاي والواو: د، قرب واسط، خرب بعمارة واسط، منه أبو الحسن حيدرة بن عمرو، عنه أخذ البغداديون مذهب داوود. وزندة: د، بالروم، من فتوح أبي عبيدة رضي الله عنه. وزند بن الجون أبو دلامة الشاعر وفي بعض النسخ: حزن بدل الجون. وزند بن برى بن أعراق الثرى، في نسب عدنان. وبرى: هكذا هو بالموحدة عندنا، وفي بعضها بالتحتية. وزند، بالتحريك: ع، عن الصاغاني، والزند: الدرجة بالضم، وهي حجر تلف عليه خرق وتدس ويحشى بها في حياء الناقة وفيه خيط فإذا أخذها لذلك كرب جروه فأخرجوه، فتظن أنها ولدت، وذلك إذا ظئرت على ولد غيرها، فإذا فعل ذلك بها عطفت، كذا قاله أبو عبيدة وغيره. وقد زندت زندا، قال أوس:
  أبني لبـينـى إن أمـكـم                      دحقت فخرق ثفرها الزند وقال ابن شميل: زندت الناقة إذا كان في حيائها قرن، فثقبوا حياءها من كل ناحية، ثم جعلوا في تلك الثقب سيورا، وعقدوها عقدا شديدا، فذلك التزنيد. والمزند، كمعظم: البخيل الضيق الممسك لا يبض بشيء. والمزند، كمعظم: البخيل الضيق الممسك لا يبض بشيء. والمزند أيضا: اللئيم، وقيل هو الدعي في النسب. والمزند: الثوب الضيق القليل العرض القصيف. وعن ابن الأعرابي: زند الرجل تزنيدا إذا كذب، وزند إذا بخل، وزند، إذا عاقب فوق حقه، وفي الأمهات اللغوية: فوق ماله. وزند السقاء تزنيدا: ملأه، كزنده زندا، وكذلك الحوض والإناء، وملأ سقاءه حتى صار مثل الزند، أي امتلأ. وزند تزنيدا أورى زنده. وأزند الرجل: زاد، وأزند في رجعه: رجع، في التكملة: في وجعه. وزند الرجل كفرح: عطش، وسألته مسألة فتزند، إذا ضاق بالجواب، أي عنه، وحرج صدره: وتزند الرجل غضب وتحزق قال عدي:
  إذا أنت فاكهت الرجال فلا تلع                      وقل مثل ما قالوا ولا تتزنـد

  وقد روي بالياء. وسيأتي ذكره وأصل التزنيد أن تخل أشاعر الناقة بأخلة صغار، ثم تشد بشعر، وذلك إذا اندحقت، أي اندلقت رحمهأ بعد الولادة، عن ابن دريد بالنون والباء. وعن أبي عمرو: ما يزندك أحد عليه، أي على فضل زيد، وما يزندك بالتشديد أي ما يزيدكو يزندينا، بفتح الزاي فسكون النون وكسر الدال، ثم ياء تحتية ساكنة: ة بنسف، منها الحاكم أبو الفوارس عبد الملك بن محمد بن زكريا بن يحيى النسفي ، توفي سنة 495. وزندان كسحبان: ة بمالين من أعمال هراة. وزندان أيضا: ة بمرو، ولم ينسب إليها أحد وناحية بالمصيصة غزاهأ ابن أبي سرح سنة إحدى وثلاثين ومما يستدرك عليه: عطاء مزند: قليل مضيق وفلان زند، أي متين. ومزادة مزندة: دقيقة في طول بينما ترى فيها شيئا إذ لا شيء فيها. وزند على أهله: شدد عليهم. وتزند فلان: ضاق صدره. ورجل مزند: سريع الغضب. وللفرس منخر لم يزند: لم يضيق حين خلق. وأبو الزناد: من أتبأع التابعين. والزنأد اسم. والزند محركة: المسناة من خشب وحجارة، يضم بعضهأ إلى بعض، وأثبته الزمخشري بسكون النون، وجعله مجازا، ويروى بالراء والباء وقد تقدم.
 ومن المجاز: أنا مقتدح بزندك، وكل خير عندي من عندك. والزند، بالكسر: كتاب ماني المجوسي، والنسبة إليه زندي وزنديق.

### Türkçe

**الزند**، fetih ile: avucun içinde kolun ucunu birleştiren yer; ve onlar iki **زند**’dir: **الكوع** ve **الكرسوع**. Şu halde **الزند**’in **الإبهام**’a bitişik olan ucu **الكوع**’dur; ve **الزند**’in **الإبهام**’a bitişik olan ucu **الكوع**’dur; ve **الزند**’in **الخنصر**’a bitişik olan ucu **كرسوع**’dur. Ve **الرسغ**: iki **زند**’in birleştiği yer; ve onların yanından hırsızın eli kesilir. Ve **الأساس**’ta: iki **الزند**’in bu mânâda oluşu mecazdır; **زندي القدح**’a benzetme olarak. Ve **الزند**: kendisiyle ateş çıkarılan çubuk; ve bazı ana kaynaklarda: **يستقدح**; ve o üst olandır; ve alt olan **زِندة**’dir, **الهاء** ile; ve onda **الفرضة** vardır, ve o dişidir; ve ikisi birleştiğinde **زندان** denir; ve **زندتان** denmez. Şeyhimiz dedi: çünkü o, galebe yoluna göre gelen tesniyedendir; ve onda bilinen, müzekkerin müennese galebe kılınmasıdır, tersine değil; nitekim **ج زناد** kesre ile kıyas olarak açıktır. Ve **أزند** de onun gibidir, azlık vezinlerinde; **فلس** ve **أفلس** gibi. **أزناد**’a gelince, şâzdır ve onun benzeri yoktur; ancak **فرخ** ve **أفراخ**; ve **حمل** ve **أحمال**; İbn Hişâm’ın dediği gibi, dördüncüleri yoktur. Ve **زنود** ve **أزاند** cem‘u’l-cem‘dir. Ebû Züeyb dedi:
  أقبا الكشوح أبيضان كلاهما                      كعالية الخطي واري الأزاند

Ve gerçekten **زند** ateşi **يزندها**: onu çakmak, yani onu yakmak; ve onlar savaşın ateşini **زندوا**. Ve sana yardım eden ve seni destekleyen kimseye dersin: **ورت بك زنادي**; ve o mecazdır. Ve **الزناد** **الزند** gibidir; Kurâ‘dan. Ve gerçekten o, **لواري الزند**’dir; cömertlikte ve övülen diğer huylar hakkında darb-ı mesel yapılır. Ve **الزند**: dikenli bir ağaçtır. Ve **الزند**: Buhârâ’da bir belde; ondan Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Hamdân b. Âzim; nüshalarda böyle. **التبصير**’de ve başkasında olan ise: Ebû Bekr Muhammed b. Ahmed b. Hamdân b. Âzim; ondan Ebû Abdillâh el-Hâfız Guncâr yazdı; dedesi Hamdân, Halef b. Hişâm el-Bezzâr’dan rivayet etti. Dedim: burada onu İbn Mâkûlâ zikretti; hâfız da ona tâbi oldu. Ebû Kâmil el-Basîr el-Buhârî’ye gelince, onu **زندنة**’de zikretti; ve ondan **ثوب زندنيجي**. Denildi ki: doğru olan, **الثياب الزندنيجية**’nin ancak, zikri gelecek olan **زندنة**’ye nisbet edilmesidir; Sâgânî’nin ve tarihçilerin ve neseb ehlinin birden fazlasının açıkça belirttiği gibi. Ve **الزند** Necd’de bir dağdır. Ve **زندنة**: Buhârâ’da başka bir yer. Ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Sa‘îd b. Hâtim b. ‘Atıyye b. ‘Abdirrahmân el-Buhârî, **الزندني**; muhaddislerdendir; 320 yılında öldü; Ubeydullâh b. Vâsıl’dan rivayet etti. Ve Ahmed b. Mûsâ b. Hâtim **الزندني**; Sehl b. Hâtim’den. Ve alâmet Tâcüddîn Muhammed b. Muhammed **الزندني**; Mâverâünnehir kurrâsı; yaşlı; ondan Ebû’l-‘Alâ el-Faradî aldı ve onu büyüttü. Ve Ebû Tâhir Nasîr b. ‘Alî b. İbrâhîm **الزندني**; Ebû ‘Alî el-Keşşânî’den. Ve **زندرود**; **الزاي**’ın fethi ve **الراء**’ın zammı ile: İsfahân nehri; sonunda **الذال** mu‘ceme ile rivayet edilmiştir; ve o doğrudur. İbn Hallikân dedi: onların “**الزندروذ** İsfahân kapısında büyük bir nehirdir” sözleri: bu ibare iyi değildir; çünkü **الروذ** Farsçada nehirdir. Görünen o ki **الزند** bir köy adıdır; ona izafe edilmiştir; onların “**مرو الروذ**” demeleri gibi. Ve **الزندرود**’a Yûsuf b. Muhammed nisbet edildi; doğumu 206 yılıdır. Ve **زندورد**; **الزاي** ve **الواو**’nun fethi ile: Vâsıt yakınında bir belde; Vâsıt’ın imarıyla harap oldu; ondan Ebû’l-Hasen Haydara b. ‘Amr; ondan Bağdatlılar Dâvûd’un mezhebini aldılar. Ve **زندة**: Rum diyarında bir belde; Ebû ‘Ubeyde’nin fetihlerindendir, Allah ondan razı olsun. Ve **زند بن الجون**: şair Ebû Delâme; bazı nüshalarda: **حزن** **الجون** yerine. Ve **زند بن برى بن أعراق الثرى**: Adnân nesebinde. Ve **برى**: bizde **الموحدة** ile böyledir; bazılarında **التحتية** ile. Ve **زند**; hareke ile: bir yer; Sâgânî’den. Ve **الزند**: **الدرجة** zamm ile; o, üzerine bezler sarılan bir taştır; ve sıkıştırılır ve onunla dişi devenin hayâsına doldurulur; ve onda bir ip vardır; onu bunun için aldıklarında yavrusunu ona yaklaştırırlar, sonra onu çıkarırlar; o da doğurdu zanneder; bu, kendi yavrusu olmayan bir yavruya sütannelik yaptığında olur; ona bu yapıldığında şefkat eder; Ebû ‘Ubeyde ve başkaları böyle dedi. Ve gerçekten **زندت** **زندا**. Evs dedi:
  أبني لبـينـى إن أمـكـم                      دحقت فخرق ثفرها الزند

İbn Şümeyl dedi: deve **زندت**; hayâsında bir boynuz olduğunda; hayâsını her taraftan deldiler; sonra o deliklere kayışlar koydular; ve onları sıkı bir düğümle bağladılar; işte bu **التزنيد**’dir. Ve **المزند**; **كمعظم**: cimri, dar, tutucu; hiçbir şeyle akıtmaz. Ve **المزند**; **كمعظم**: cimri, dar, tutucu; hiçbir şeyle akıtmaz. Ve **المزند** ayrıca: alçak; ve denildi ki: nesepte iddia edilen yabancıdır. Ve **المزند**: dar, eni az, kalın elbise. İbnü’l-A‘râbî’den: adam **زند** **تزنيدا**: yalan söylediğinde; ve **زند**: cimrilik ettiğinde; ve **زند**: hakkının üstünde cezalandırdığında; lugavî ana kaynaklarda: malının üstünde. Ve kırba **زند** **تزنيدا**: onu doldurdu; **زنده** **زندا** gibi; aynı şekilde havuz ve kap; ve kırbasını doldurdu, ta ki **الزند** gibi oldu; yani doldu. Ve **زند** **تزنيدا**: **أورى زنده**. Ve adam **أزند**: arttı. Ve dönüşünde **أزند**: döndü; **التكملة**’de: ağrısında. Ve adam **زند**; **كفرح**: susadı. Ve ona bir soru sordum da **تزند**; cevapla daraldığında; yani ondan; ve göğsü daraldı. Ve adam **تزند**: öfkelendi ve sıkıştı. ‘Adî dedi:
  إذا أنت فاكهت الرجال فلا تلع                      وقل مثل ما قالوا ولا تتزنـد

Ve **بالياء** ile rivayet edilmiştir. Zikri gelecektir. Ve **التزنيد**’in aslı: devenin kıllarını küçük bir iğneyle delmen, sonra kıl ile bağlamandır; bu, **اندحقت** olduğunda; yani doğumdan sonra rahmi dışarı sarktığında; İbn Düreyd’den, **بالنون والباء** ile. Ebû ‘Amr’dan: **ما يزندك** أحد عليه; yani Zeyd’in fazlası üzerine sana kimse artırmaz. Ve **ما يزندك** teşdîd ile; yani **ما يزيدك**. Ve **زندينا**; **الزاي**’ın fethi, sonra **النون**’un sükûnu ve **الدال**’ın kesri, sonra sâkin **ياء تحتية**: Nesef’te bir belde; ondan hâkim Ebû’l-Fevâris ‘Abdülmelik b. Muhammed b. Zekeriyyâ b. Yahyâ en-Nesefî; 495 yılında vefat etti. Ve **زندان**; **كسحبان**: Herat amellerinden Mâlîn’de bir belde. Ve **زندان** ayrıca: Merv’de bir belde; ona kimse nisbet edilmedi. Ve **ناحية**: el-Masîsa’da; İbn Ebî Serh onu otuz bir yılında gazâ etti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **عطاء مزند**: az, dar. Ve falan **زند**; yani sağlam. Ve **مزادة مزندة**: uzunlukta ince; onda bir şey görürsün sanırsın, hâlbuki onda hiçbir şey yoktur. Ve **زند** ailesine karşı: onlara şiddet etti. Ve falan **تزند**: göğsü daraldı. Ve **رجل مزند**: çabuk öfkelenen. Ve atın bir burun deliği vardır ki **لم يزند**: yaratıldığı vakit daralmadı. Ve **أبو الزناد**: tâbiînin tâbiîlerinden. Ve **الزنأد** bir isimdir. Ve **الزند** harekeli: ağaç ve taşlardan olan set; bir kısmı bir kısmına eklenir. Zemahşerî onu **النون**’un sükûnu ile tesbit etti ve onu mecaz kıldı. **بالراء والباء** ile rivayet edilir; ve geçti.

Ve mecazdandır: **أنا مقتدح بزندك**; ve her hayır bende senin yanından, senin katındandır. Ve **الزند**; kesre ile: Mecûsî Mânî’nin kitabı; ona nisbet: **زندي** ve **زنديق**.
