# زنك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زنك

الزَّنَكتانِ من الكَتَد: زَنَمَتَانِ خارجتا الأطراف عن طرفها، وأَصلاهما ثابتان في أَعلى الكَتَد وهما زائدتاها. والزَّوَنَّكُ من الرجال: القصير اللحيم الحَيَّاك في مِشْيَته. وقال ابن الأعرابي: هو المختال في مِشْيته الرافع نفسه فوق قدرها، الناظر في عِطْفَيْه الرائي أن عنده خيراً وليس عنده ذلك؛ وأَنشد:
تَرْكَ النساء العاجِزَ الزَّوَنَّكا
ورجل زَوَنَّكٌ إذا كان غليظاً إلى القِصَر ما هو؛ قال منظور الدُّبَيْري:
وبعلُها زَوَنَّك زَوَنْزَى،
يَخْضِفُ، إِن فُزِّعَ، بالضَّبَغْطَى
ويروى: بَلْ زَوْجُها. ويروى: زَوَنْزَكٌ وزَوَنَّك، ويروى: زَوَنْكى وزَوَنْزَى، ويَخْضِفُ ويَفْرَقُ، ويروى: بالضَّبَغْطَى أَيضاً، بالغين والعين، كلٌّ
يروى في هذا البيت باختلاف هذه الألفاظ على اختلاف الروايات. ابن الأعرابي: الزَّوَنَّزَُى ذو الأبَّهَةِ والكِبْر. الجوهري: والزَّوَنَّكُ القصير الدميم، وربما قالوا الزَّوَنْزَكُ؛ قالت امرأَة ترثي زوجها: ولَسْتَ بوَكْوَاكٍ ولا بزَوَنَّكٍ،
مَكَانَكَ حتى يَبْعَثَ الخلقَ باعثُهْ
ويروى: ولا بزوَنْزَكٍ. ابن بري: قال الزُّبَيْدِي زَوَنَّك وزنه فَعَنَّلٌ، وصرَّف له يعقوب فعلاً فقال: زَاكَ يَزُوك زَوْكاً وزَوَكَاناً، قال: وحكى ابن السكيت الزَّوْك مشية الغراب؛ قال حسان بن ثابت: أَجْمَعْتُ أَنك أنت الأمُ من مَشَى
في فُحْشِ زانيةٍ، وزَوْكِ غُرابِ
ومنه زَوَنَّكٌ
وهو القصير؛ قال ابن بري: ووزنه عنده فَعَنَّلٌ؛ قال الزبيدي: لأنه جعله من زاك يزوك إذا قارب خَطْوَه وحَرَّك جسدَه، قال: فعلى هذا كان ينبغي أن يذكره الجوهري في فصل زوك لا فصل زنك، قال: ولا يجوز أن يكون وزنه فعَلَّلاً لأَنه لا يكون الواو أَصلاً في بنات الأَربعة فلم يبق إلا فَعَنَّلٌ، ويقوّي قول الجوهري إنه من زنك قولهم زَوَنْزَكٌ لغة أخرى على فَوَعْلَلٍ مثل كَوَألَلٍ، فالنون على هذا أَصل والواو زائدة، فوزن زَوَنَّك على هذا فوعَّلٌ، ويقوّي قول ابن السكيت قولهم زَوَنْكَى لغة ثالثة، ووزنها فَعَنْلى،وقال أَبو علي: زَوَنَّك فَوَنْعَل، الواو زائدة لأنها لا تكون زائدة في بنات الأربعة، قال: وأَما الزَّوَنْزَكُ فهو فَوَنْعَلٌ أَيضاً، وهو من باب كوكَبٍ، قال: وقال ابن جني سألت أبا عليّ عن زَوَنَّكٍ فاستقرّ الأمر فيما بيننا جميعاً أن الواو فيه زائدة، ووزنه فَوَعَّلٌ لا فَوَنْعَل، قلت له: فإن أَبا زيد قد ذكر عقيب هذا الحرف من كتابه الغرائب زَاكَ يزُوكُ زَوْكاً وهذا يدل على أن الواو أَصلية، فقال: هذا تفسير المعنى من غير اللفظ، والنون مضاعفة حشو فلا تكون زائدة، فقلت: قد حكى ثعلبِ شنْقَمّ، وقال: هو من شَقَم، فقال هذا ضعيف، قال: وهذا أيضاً يقوّي قول الجوهري إن الزَّوَنَّكَ من فصل زَنَكَ، وأما الزَّوَنْزك فقد تقدم قول أبي عليّ فيه إن وزنه فَوَنْعَلٌ، وهو من باب كَوْكَبٍ، فيكون على هذا اشتقاقه من ززنك على حدّ ككب. وقال ابن جني: زَوَنْزَك فَوَنْعَلٌ، ولا يجوز أن تجعل الواو أصلاً والزاي مكررة لأنه يصير فَعَنْفَلاً، وهذا ما ليس له نظير، وأيضاً فإنه من باب ددن مما تضاعفت الفاء والعين من مكان واحد فثبت أنه فَوَنْعَل والنون زائدة لأنها ثالثة ساكنة فيما زاد عدّته على أربعة كَشَرنْبَثِ وحَرَنْفشٍ، والواو زائدة لأنها لا تكون أصلاً في بنات الأربعة، فعلى قوله وقول أبي علي ينبغي أن يذكره الجوهري في فصل ززك.

### Türkçe

**الزَّنَكتانِ** **الكَتَد**’den: uçları kendi ucundan dışarı çıkmış iki **زَنَمَتَانِ**’dır;

ve ikisinin asılları **الكَتَد**’in üstünde sabittir ve onlar onun iki fazlalığıdır. Ve erkeklerden **الزَّوَنَّكُ**: yürüyüşünde kısa, etli, çevik olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, yürüyüşünde salınan, kendini kendi ölçüsünün üstüne kaldıran, iki yanına bakan, kendisinde bir hayır bulunduğunu gören, hâlbuki onda o (şey) bulunmayan kimsedir; ve inşad etti:
تَرْكَ النساء العاجِزَ الزَّوَنَّكا

Ve bir adam **زَوَنَّكٌ** (olur), eğer kısa olana doğru kalın olursa; Manzûr ed-Dübeyrî dedi:
وبعلُها زَوَنَّك زَوَنْزَى،
يَخْضِفُ، إِن فُزِّعَ، بالضَّبَغْطَى

Ve rivayet olunur: بَلْ زَوْجُها. Ve rivayet olunur: **زَوَنْزَكٌ** ve **زَوَنَّك**; ve rivayet olunur: **زَوَنْكى** ve **زَوَنْزَى**; ve **يَخْضِفُ** ve **يَفْرَقُ**; ve rivayet olunur: **بالضَّبَغْطَى** da, **الغين** ve **العين** ile; her biri,

bu beyitte bu lafızların ihtilafıyla, rivayetlerin ihtilafına göre rivayet olunur. İbnü’l-A‘râbî: **الزَّوَنَّزَُى** heybet ve kibir sahibi olandır. el-Cevherî: ve **الزَّوَنَّكُ** kısa çirkin olandır; bazen **الزَّوَنْزَكُ** derler; bir kadın kocasına mersiye söylerken dedi:
ولَسْتَ بوَكْوَاكٍ ولا بزَوَنَّكٍ،
مَكَانَكَ حتى يَبْعَثَ الخلقَ باعثُهْ

Ve rivayet olunur: ولا بزوَنْزَكٍ. İbn Berî: ez-Zübeydî dedi ki: **زَوَنَّك**’ın vezni **فَعَنَّلٌ**’dür; ve Ya‘kūb ona bir fiil tasrif etti de dedi: **زَاكَ** **يَزُوك** **زَوْكاً** ve **زَوَكَاناً**; dedi: ve İbnü’s-Sikkît **الزَّوْك**’u karganın yürüyüşü diye nakletti; Hassân b. Sâbit dedi:
أَجْمَعْتُ أَنك أنت الأمُ من مَشَى
في فُحْشِ زانيةٍ، وزَوْكِ غُرابِ

Ve ondan **زَوَنَّكٌ**,

ve o kısadır; İbn Berî dedi: ve onun katında vezni **فَعَنَّلٌ**’dür; ez-Zübeydî dedi: çünkü onu, adımını yaklaştırdığı ve bedenini hareket ettirdiği zaman **زَاكَ يَزُوك**’tan kıldı; dedi: öyleyse buna göre el-Cevherî’nin onu **زوك** faslında, **زنك** faslında değil, zikretmesi gerekirdi; dedi: ve vezninin **فعَلَّلاً** olması caiz değildir; çünkü **الواو** dört harflilerin kızlarında asıl olmaz; geriye ancak **فَعَنَّلٌ** kaldı. Ve el-Cevherî’nin onun **زنك**’ten olduğu sözünü, başka bir dil olarak **زَوَنْزَكٌ** demeleri, **فَوَعْلَلٍ** üzere, **كَوَألَلٍ** gibi, kuvvetlendirir; bu durumda **النون** asıldır ve **الواو** ziyadedir; böylece **زَوَنَّك**’ın vezni bu durumda **فوعَّلٌ**’dür. Ve İbnü’s-Sikkît’in sözünü, üçüncü bir dil olarak **زَوَنْكَى** demeleri kuvvetlendirir; ve onun vezni **فَعَنْلى**’dır. Ve Ebû Alî dedi: **زَوَنَّك** **فَوَنْعَل**’dır; **الواو** ziyadedir, çünkü o dört harflilerin kızlarında ziyade olmaz. Dedi: **الزَّوَنْزَكُ** ise **فَوَنْعَلٌ**’dır yine; ve o **كوكَبٍ** babındandır. Dedi: ve İbn Cinnî dedi: Ebû Alî’ye **زَوَنَّكٍ** hakkında sordum; ikimizin arasında iş, hep birlikte, onda **الواو**’nun ziyade olduğu ve vezninin **فَوَعَّلٌ** olduğu, **فَوَنْعَل** olmadığı üzerinde kararlaştı. Ona dedim: Şüphesiz Ebû Zeyd, kitabı **الغرائب**’de bu harfin ardından **زَاكَ يزُوكُ زَوْكاً**’ı zikretmiştir; bu, **الواو**’nun asıl olduğuna delalet eder. Dedi: Bu, lafızdan değil, mananın tefsiridir; ve **النون** içte ikizlenmiştir, o hâlde ziyade olmaz. Ben dedim: Sa‘leb **شنْقَمّ**’ı nakletmiştir ve dedi: o **شَقَم**’dandır. Dedi: bu zayıftır. Dedi: ve bu da el-Cevherî’nin, **الزَّوَنَّكَ**’ın **زَنَكَ** faslından olduğu sözünü kuvvetlendirir. **الزَّوَنْزك**’a gelince, Ebû Alî’nin onda veznin **فَوَنْعَلٌ** olduğu sözü geçti; ve o **كَوْكَبٍ** babındandır; böylece buna göre onun iştikakı **ززنك**’ten, **ككب** ölçüsünce olur. Ve İbn Cinnî dedi: **زَوَنْزَك** **فَوَنْعَلٌ**’dır; ve **الواو**’yu asıl, **الزاي**’ı tekrarlanmış kılman caiz değildir; çünkü o zaman **فَعَنْفَلاً** olur; bu ise benzeri olmayan bir şeydir. Ayrıca o, **ددن** babındandır; burada **الفاء** ve **العين** bir yerden ikizlenmiştir; böylece onun **فَوَنْعَل** olduğu sabit oldu; ve **النون** ziyadedir, çünkü o, sayısı dörtten fazla olanlarda üçüncü sâkindir; **كَشَرنْبَثِ** ve **حَرَنْفشٍ** gibi. Ve **الواو** ziyadedir, çünkü o dört harflilerin kızlarında asıl olmaz. Öyleyse onun sözüne ve Ebû Alî’nin sözüne göre el-Cevherî’nin onu **ززك** faslında zikretmesi gerekir.
