# زني (ز-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür

- Harfler: ز - ن - ي
- Kur'an'da: 9 geçiş · 5 ayet · 9 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: زنى

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّانِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | الْفَاعِلُ | Zina eden | 1 | 1 | [24:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:3.md) |
| [الزَّانِيَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَاعِلَةُ | Zina eden | 1 | 1 | [24:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:2.md) |
| [الزِّنَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%90%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%89.md) | الْفِعْلَ | Zina | 1 | 1 | [17:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/17:32.md) |
| [زَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | فَاعِلٌ | Zina eden | 1 | 1 | [24:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:3.md) |
| [زَانِيَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Zina eden | 1 | 1 | [24:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:3.md) |
| [وَالزَّانِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | وَالْفَاعِلُ | Ve zina eden | 1 | 1 | [24:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:2.md) |
| [وَالزَّانِيَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | وَالْفَاعِلَةُ | Ve zina eden | 1 | 1 | [24:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:3.md) |
| [يَزْنُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%86%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Zina ederler | 1 | 1 | [25:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/25:68.md) |
| [يَزْنِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلْنَ | Zina ederler | 1 | 1 | [60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/60:12.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hiram keçe demektir
2. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
3. [سرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Çaldı
4. [مأه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%A3%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yüz
5. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Tasma kayış demektir
6. [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mehd beşik demektir
7. [جلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Culud deri demektir
8. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
9. [رأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
11. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nikah
12. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
13. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
14. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İsyan eder
15. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çeper demektir
16. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsm hurmadan yapılan içkidir
17. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferv “Ferre”ye bak
18. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
19. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
20. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
21. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
22. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
23. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
24. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
25. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
26. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
27. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
28. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
29. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
30. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
31. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
32. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
33. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
34. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
35. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
36. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
37. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
38. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
39. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
40. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
41. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
42. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
43. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
44. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
45. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
46. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زني |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md), [بغا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%A7.md), [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) |
| Zıt Kök | [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hukuki ve meşru bir akit bulunmaksızın, sınırları çiğneyerek gizli veya gayrimeşru cinsel temasta bulunma |
| Çekirdek Özet 2 | Meşru nikâh ve kamusal sözleşme dışı cinsel ilişkinin mutlak haramlığı ile neslin ve iffetin korunması |
| Çekirdek Özet 3 | Aile yapısının, nesep güvenliğinin ve toplumsal ahlak düzeninin korunması amacıyla sınır ihlallerine karşı konulan kesin şer'i yasak |
| Kritik Hata Riski | Zina fiilini yalnızca modern ceza hukukundaki rıza dışılık veya eşi aldatma ölçütüne indirgeyerek rızaya dayalı evlilik dışı birliktelikleri bu yasak alanının dışına çıkarma yanılgısı |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زن | Sıkışma, daralma, tazyik, sınırın zorlanması ve alçalma hareketi; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan köklerden [زنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3.md) daralma ve kısıtlanmayı, [زنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%85.md) ise bir bütüne dışarıdan asalakça iliştirilmiş olmayı ve nesebi şüpheli kimseyi ifade eder. | ي | İkili çekirdeğin taşıdığı tazyik ve sınır ihlali potansiyelini eylemsel bir yöne, süreklilik arz eden beşeri bir ilişki biçimine ve meşru nikâh sınırlarının dışına taşan gayrimeşru temasa aktarmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Meşru bağları ve akdi kesip atma, hukuki ve ahlaki sınırları yararak aşma |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Neslin devamı, üreme potansiyeli ve soyun intikali |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İradeye dayalı fiili eylem, bedensel icra ve temas |
| زني | Meşru akdi ve koruyucu sınırları kesip parçalayarak (ز), üreme ve nesil potansiyelini (ن) fiili ve gayrimeşru bir bedensel temasla (ي) ifsat etme eylemi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kökün bedensel ve mekânsal düzlemdeki en erken kullanımı, meşru nikâh bağı ve mülkiyet şüphesi bulunmaksızın gizlice veya açıkça cinsel birleşmede bulunmaktır; nitekim kökün hemzeli formu olan [زنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3.md) dar sarp yere tırmanma ve idrarın hapsolarak tazyik yapması anlamlarını taşır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ferazdak, zinanın ve şarabın doğuracağı sonucun gizlenemeyeceğini ifade ettiği beytinde kökü hem fiil hem de masdar kalıbıyla kullanmıştır: أبا حاضِرٍ مَنْ يَزْنِ يُعرَف زنَاؤُهُ / ومن يَشْرَبِ الخمر لا بدّ يَسْكرُ. Ayrıca erken dönem rivayetinde idrarını tutarak sıkışmış kimse için kökün hemzeli formu kullanılmıştır: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ وَهُوَ زَنَاءٌ. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça زني kökü, Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan cinsel sadakatsizlik ve akdi çiğneme alanını karşılayan köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede זָנָה (*zanah*) biçimi evlilik bağı dışına çıkmayı, fahişelik yapmayı ve teolojik olarak Tanrı ile yapılan ahdi bozarak putperestliğe yönelmeyi ifade eder; Süryanicede ܙܢܳܐ (*znā*) fiili de aynı şekilde zina etmek ve ahlaki yoldan sapmak anlamını taşır. Kökün Proto-Samice *z-n-y* biçiminden miras kaldığı, ortak Sami zemininde cinsel sadakatsizlik ile meşru akdin ihlali anlamını muhafaza ettiği anlaşılmaktadır. Arapçada kök, teolojik bir sapma nitelemesinden ziyade doğrudan fıkhî ve ahlaki bir sınır ihlali cürmü olarak özelleşmiş; aynı zamanda daralma ve tazyik bildiren [زنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3.md) köküyle anlamsal bir etkileşim içinde kalmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, HALOT, Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [زنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D8%A3.md) ve زن çekirdeği ile anlamsal temas | Sıkışma, meşru sınırın daraltılması veya zorlanması kökünden türeyerek nikâhsız cinsel teması adlandırmıştır. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *zanah* ve Süryanice *zna* | Her iki dilde de evlilik dışı cinsel temas ve meşru sözleşmenin ihlali anlamında ortak miras olarak kayıtlıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زني | Anlamlı | Nikâhsız cinsel ilişki | Meşru nikâh bağı bulunmaksızın karşı cinsle cinsel birleşmede bulunmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) | Anlamlı | Bezemek, süslemek | Bir nesneyi kusurlarını örterek veya estetik değer katarak göze hoş göstermek | Kur'an'da geçer; zıt yönde cazibe oluşturma bağı |
| نزي | Anlamlı | Sıçramak, şahlanmak | Hayvanın çiftleşmek üzere sıçraması veya suyun kaynaması | Kur'an'da geçmez; Arapçada [نزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%88.md) biçiminde aktiftir |
| نيز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [يزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B2%D9%86.md) | Anlamlı | Yemen'de kabile ve hükümdar adı | Meşhur Yemen krallarından Zû Yezen'e ve kaliteli mızraklara ad olmuştur | Kur'an'da geçmez; özel ad ve nisbet olarak kullanılır |
| ينز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زني | Merkez | Meşru nikâh dışı cinsel birleşme | Hukuki sözleşme ve mülkiyet şüphesi olmaksızın gerçekleşen haram cinsel temas | Kur'an'da had cezası gerektiren kesin suç |
| [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Boşa dökme, akıtma | Nesil ve aile hedefi gütmeksizin sırf şehvet gidermek amacıyla meniyi akıtmayı vurgular | Kur'an'da zinanın şehvete dayalı gayrimeşru boyutunu niteler |
| [بغا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%A7.md) | Komşu | Haddi aşma, fuhuş yapma | Cinsel eylemi menfaat ve kazanç vasıtası kılarak meslek haline getirmeyi niteler | Kur'an'da fahişelik ve haksız aşırılık bağlamında yer alır |
| [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) | Komşu | Çirkinlik, aşırı kötülük | Zinanın ahlaki, fıtri ve toplumsal açıdan aşırı iğrenç ve yüz kızartıcı yönünü niteler | Zina Kur'an'da fâhişe olarak tanımlanır |
| [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) | Zıt | Korunaklı kılma, iffet | Kişinin meşru nikâh bağı ve ahlaki korumayla cinsel sınırlarını muhafaza etmesi | Zinanın zıddı olan meşru evlilik ve iffet konumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زني | Nikâhsız cinsel birleşme | Meşru nikâh akdi veya şüphesi bulunmaksızın fercin ferce girmesi | Kesin |
| Latince | Fornicatio, adulterium | Evlilik dışı ilişki, eşi aldatma | *Adulterium* evli kimsenin eşini aldatmasını, *fornicatio* ise genel evlilik dışı cinsel ilişkiyi karşılar; kökün fıkhi şümulünü birlikte verirler | Güçlü |
| İngilizce | Fornication, adultery | Evlilik dışı ilişki, zina | *Adultery* evli kişinin sadakatsizliğini, *fornication* ise bekârların evlilik dışı ilişkisini karşılar; Arapçadaki tekil fıkhi had suçunu ikiye ayırır | Kesin |
| Almanca | Ehebruch, Unzucht | Zina, gayrimeşru cinsel ilişki | *Ehebruch* evlilik sadakatsizliğini, *Unzucht* ise ahlaka aykırı genel cinsel cürmü ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Adultère, fornication | Eşi aldatma, gayrimeşru temas | *Adultère* nikâhlı eşin başkasıyla ilişkisini, *fornication* ise dinen yasaklanmış genel gayrimeşru ilişkiyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزنى | Çirkin bir yol ve aşırı hayasızlık | Meşruiyet dışı cinsel ilişkiye yaklaşmanın dahi kesin yasaklanması ve ahlaki ilke bağlamı (İsrâ [17:32](https://lisan.digital/tr/ayet/17:32.md)) |
| الزانية / الزاني | Cezai sorumluluk taşıyan suç faili | Zina cürmünü işleyen kadın ve erkeğe kamusal alanda tatbik edilecek had cezası bağlamı (Nûr [24:2](https://lisan.digital/tr/ayet/24:2.md)) |
| زان / زانية | Sosyal statü ve nikâh denkliği engeli | Zina fiilini alışkanlık ve kimlik haline getirmiş kimselerin iffetli müminlerle evlenmesinin yasaklanması bağlamı (Nûr [24:3](https://lisan.digital/tr/ayet/24:3.md)) |
| يزنون | İbadurrahman'ın sakındığı büyük günah | Allah'a ortak koşma ve haksız cana kıyma ile birlikte zikredilen imanın temel ahlaki sınırları bağlamı (Furkân [25:68](https://lisan.digital/tr/ayet/25:68.md)) |
| يزنين | Toplumsal sadakat ve biat şartı | Toplum düzenine katılacak kadınların iffetlerini koruyacaklarına ve cinsel cürümden uzak duracaklarına dair verdikleri biat bağlamı (Mümtehine [60:12](https://lisan.digital/tr/ayet/60:12.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) ve mürtekib-i kebîre meselesi | Zina eden müminin imandan çıkıp çıkmadığı, amelin imandan cüz olup olmadığı ve tövbesiz ölen zânînin ahiretteki durumu | Zinanın fâili küfre sokmayan ancak kâmil imanı ve ameli zedeleyen büyük bir günah olarak tanımlanması |
| Fıkıh | Had cezası gerektiren cinsel suç (haddü'z-zinâ) | Zinanın fıkhi rüknü, ihsan (bekâr-evli) ayrımı, ispat için dört adil şahit şartı veya ikrar ile cezanın nevi | Cinsel organların meşru akit veya mülkiyet şüphesi olmaksızın birleşmesiyle oluşan şer'i ceza alanı |
| Tefsir | Nesebin korunması ve iffet ahlakı | Ayetlerdeki "zinaya yaklaşmayın" emrinin sedd-i zerâi' boyutu ile zânîlerin evlilik statüsüne dair nesih veya tahsis tartışmaları | Zinanın sadece fiil değil, ona götüren bakış, yalnız kalma ve teşhircilik yollarını da kapsayan bir ifsat ağı olarak yorumlanması |
| Hadis | İmanın zaafa uğraması ve kaza/ceza rivayetleri | Zina eden kimsenin o esnada kâmil mümin olamayacağını bildiren hadis ile recm ve celde uygulamalarına dair rivayetler | Zinanın kalpteki haya ve iman nurunu gideren, nesli ve bereketi kurutan bir cürüm olarak tespiti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahit, iffet ve ilahi sınır | Büyük günah ve had cezası | Bireyin fıtratını ve ilahi ahde bağlılığını korumak | Yaratıcı ile yapılan kulluk sözleşmesinin bedensel ve ahlaki düzeyde muhafazasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Nesep hukuku ve genetik süreklilik | Neslin karışmasını ve belirsizleşmesini önleme | Biyolojik ve hukuki soy kütüğünün netliğini temin etmek | Kimin kimden doğduğunun kesin bilinmesini sağlayarak miras ve akrabalık ilmini korur. | Güçlü |
| Siyasi | Kamusal düzen ve ceza adaleti | Toplum ahlakının ve kamu güvenliğinin korunması | Şahsi arzuların toplumsal sözleşmeyi tahrip etmesine engel olmak | Kamusal iffetin zedelenmesini ve nesebi belirsiz nesillerin doğuracağı hukuki anarşiyi engeller. | Güçlü |
| İktisadi | Aile mülkiyeti ve miras intikali | Haksız hak sahipliğini ve mülkiyet ifsadını önleme | Mülkiyetin meşru varislere intikalini güvenceye almak | Gayrimeşru çocukların miras hukukunda oluşturacağı mülkiyet uyuşmazlıklarının önüne geçer. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrulama protokolünün atlanması ve yetkisiz erişim | Bilişim ve şifreleme sistemlerinde yetki anahtarı ve el sıkışma protokolü olmaksızın iki veri bloğunun eşleşmesi sistem bütünlüğünü çökertir; meşru sözleşme olmadan birleşme de toplumsal yapının anahtar-kilit uyumunu bozar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal sözleşme dışı serbest işlem | Sosyoloji ve kurumlar hukukunda, tarafların sorumluluk almadan kurumsal ve yasal güvenceleri baypas ederek fiili ortaklık kurması, kurumsal güven sermayesini ve hukuki güvenliği aşındırır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zina fiilini yalnızca modern ceza hukukunun rıza dışılık kriterine indirgeyerek iki yetişkinin karşılıklı rızasıyla gerçekleşen evlilik dışı ilişkileri suç ve günah kapsamından çıkarma eğilimi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da zina, rızaya bakılmaksızın meşru nikâh akdi bulunmayan her türlü cinsel birleşmeyi kapsayan; dahası kişiyi bu fiile yaklaştıran tüm teşvik edici, baştan çıkarıcı ve örtüsüz kanalları yasaklayan fahişe ve sefil bir yoldur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Aile kurumunun, nesep bağının, miras düzeninin ve fıtri iffetin tahrip edilmesi; zinanın sadece eşi aldatma veya tecavüzle sınırlandırılması sonucunda evlilik öncesi serbest cinsel hayatın meşrulaştırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert, aile ve toplum düzenini üzerine kurduğu temel sütunlardan biri olan neslin ve ırzın korunması ilkesinin sınır taşını teşkil eder; ayetlerdeki had cezalarının ve iffet yasalarının merkezindedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâ suresinde temel ahlak kurallarının sıralandığı ayetlerde, Nûr suresindeki aile, ceza ve şahitlik hükümlerinde, Furkân suresinde ideal mümin vasıflarında ve Mümtehine suresinde toplumsal sadakat ve biat esaslarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Özgürlük adı altında cinsel arzuların meşru hukuki sözleşmelerden koparılabileceği zannını ve cinsel ahlakın sadece bireysel bir vicdan tercihi olup kamusal ve hukuki bir sorumluluk doğurmadığı yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Meşru nikâh akdi ve mülkiyet bağı olmaksızın, sınırları çiğneyerek gizli veya gayrimeşru cinsel temasta bulunma.
- Soyut anlam: Toplumsal, ahlaki ve hukuki sözleşme bağlamını devre dışı bırakıp iki unsur arasında yetkisiz ve tanımsız bir temas gerçekleştirmek suretiyle yapısal düzeni ve nesep intikalini ifsat etme hareketi.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve akdi meşruiyet doğrulaması bulunmayan birleşmelerin yasaklanarak nesep, mülkiyet ve kamusal güvenliğin garanti altına alınması.
- LaTeX modeli: $$Z = \{(x, y) \in X \times Y \mid C(x, y) = 0 \land U(x, y) = 1\} \implies \Delta O < 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $X$ ve $Y$ toplumu oluşturan birey kümelerini; $(x, y)$ aralarındaki cinsel teması; $C(x, y)$ meşru akit, nikâh ve toplumsal sözleşme doğrulama fonksiyonunu ($0$ sözleşmesiz durumu); $U(x, y)$ fiili birleşme eylemini ($1$ birleşmenin gerçekleşmesini); $Z$ meşru akit yokken gerçekleşen zina durumunu; $\Delta O$ ise sistemik düzenin, nesep berraklığının ve ahlaki dengenin uğradığı bozulmayı ve negatif değişimi simgeler.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/17:32.md) — الزِّنَى

وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا

Meal (IK): Zinaya yaklaşmayın. Muhakkak ki o, azgınlıktır. Ve yol olarak da kötüdür.

### [Nur 24:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:2.md) — الزَّانِيَةُ · وَالزَّانِي

الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun. Allah a ve ahiret gününe inanıyorsanız, Allah’ın dini hususunda bir acıma tutmasın. Mü’minlerden bir grup da bunların azabına şahid olsun.

### [Nur 24:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/24:3.md) — الزَّانِي · زَانِيَةً · وَالزَّانِيَةُ · زَانٍ

الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زَانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لَا يَنْكِحُهَا إِلَّا زَانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذَلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Zina eden erkek; zina eden veya müşrik olan bir kadından başkasını nikah layamaz. Zina eden kadınla da zina eden veya müşrik olan bir erkekten başkası nikahlanamaz. Bu, mü’minlere haram kılınmıştır.

### [Furkan 25:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/25:68.md) — يَزْنُونَ

وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ يَلْقَ أَثَامًا

Meal (IK): Onlar ki; Allah ile beraber başka bir tanrıya tapmazlar. Allah’ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar. Zina etmezler. Kim de bunları yaparsa, cezaya çarpar.

### [Mümtehine 60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/ayet/60:12.md) — يَزْنِينَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey Peygamber; inanmış kadınlar; Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasından bir iftira düzüp getirmemek, ma’rufu işlemekte sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et. Ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (10)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür. “Yakın” anlamına gelir. Mekanda ve zamanda kullanılmaktadır. Alçalarak, gayrımeşru yaklaşmaktan zina kelimesi oluşmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والنون و و ا ي ء معهما
ز و ن، و ز ن، ن ز و، ز ن ي، ز ي ن، ي ز ن، ز ن أ، أ ز ن مستعملات
زون:
الزُّونُ: مَوْضِعٌ تُجْمع فيه الأصنام وتُنصب وتُزَيَّن.
والزُّوانُ: حَبِّ يكونُ في البُرّ يُسمّيه أهلُ السَّواد: الشَّيْلَم، الواحدةُ: زُوانة.
والزِّوَنَّةُ: المرأةُ القصيرةُ، الرَّجل: زِوَنٌّ.
وزن:
الوَزْنُ: معروفٌ. والوَزْنُ: ثقل شَيءٍ بشَيْءٍ مِثْلِه، كأَوْزانِ الدَّراهم، ويُقالُ: وَزَنَ الشّيء إذا قدّره، ووزن ثَمَر النَّخل إذا خَرَصه. ووزنت الشّيء فاتّزن وَزَنَ يَزِنُ وزنا.
والميزانُ: ما وَزَنْت به
ورجلٌ وَزِينُ الرّأي، وقد وَزُن وزانةً، إذا كان مُتَثَبِّتاً. وجارية مُوْزونةٌ: فيها قِصَرٌ.
والوَزِينُ: الحَنْظل المطحون. كانت العَرَب تتّخذُه من هبيد الحَنظَل، يَبُلُّونه باللّبن، ويأكلونه.
نزو:
النَّزْوُ: الوَثَبانُ، ومنه نَزْوُ التَّيْس. ولا يقال ينزو إلاّ في الدّوابِّ والشّاء والبقر في معنى السِّفاد. والنّازية: حِدّة الرَّجلِ المُتَنَزّي إلى الشَّرِّ، ويقال: إنّ قَلبَه لَيَنْزو إلى كذا، أي: يَنْزعُ إليه.
وقَصعةٌ نازيةُ القَعْر، أي: قَعِيرةٌ، وإذا لم تُسَمِّ قعرها قُلْتَ: هي نَزيّةٌ، أي: قعيرة.
والنُّزاءُ: النَّزَوانُ في الوَثَبانِ.
زني:
زَنَى يَزْني زِناً وزِناءً. وهو وَلَدُ زَنْيةٍ.
زين:
الزَّيْنُ: نقيضُ الشَّيْنِ. زانه الحُسْنُ يزينه زَيْنا. وازدانتِ الأرضُ بعُشبِها، وازَّيَّنَتْ وتَزَيَّنَتْ. والزّينة جامعٌ لكُلِّ ما يتزيّن به، قال:
وإذا الدُّرُّ زانَ حُسْنَ وُجُوهٍ		كان للدُّرِّ حُسْنُ وَجهِك زَيْنا
يزن:
اليَزَنيّ: ضربٌ من الأَسِنّة والرِّماح يُنسَب إلى اليَمَن. وذُو يَزَنٍ: مَلِكٌ من مُلُوك اليَمَنِ.
زنا:
زنَأ في الجبل يزنَأُ وزنوءاً، أي: صَعَِد، قال:
أَزْنَأَني الحُبُّ في سُهى تَلَفٍ		ما كنت لولا الرَّبابُ أزْنَؤُها
وزَنَّأْت بينَ القوم: حرّشت بينهم.
والزِّناء، ممدود: الضِّيقُ والأَسْر.
وأزنأ الرَّجل بَوْلَهُ إزناءً. وزَنَاًَ بَوْلُه يَزْنَأُ زُنُوءاً، أي: احتقن، ونُهِي أن يُصلِّيَ الرَّجُلُ وهو زَناءٌ.
أزن:
الأَزَنُ: لُغَةٌ في اليَزَن، مِثْل الأَلَب في اليَلَب.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ز و ن**، و **ز ن**، **ن ز و**، **ز ن ي**، **ز ي ن**، **ي ز ن**، **ز ن أ**، **أ ز ن** مستعملات

**زون**:
**الزُّونُ**: putların toplandığı, dikildiği ve süslendiği yer.
Ve **الزُّوانُ**: buğdayda bulunan bir tane; **السَّواد** ehli ona: **الشَّيْلَم** der; tekili: **زُوانة**.
Ve **الزِّوَنَّةُ**: kısa kadın; erkek: **زِوَنٌّ**.

**وزن**:
**الوَزْنُ**: bilinen (şey). Ve **الوَزْنُ**: bir şeyin ağırlığı(nı) onun benzeri bir şeyle (ölçmek); dirhemlerin ağırlıkları gibi. Ve denilir: **وَزَنَ** şeyi, onu takdir ettiğinde; ve hurma ağacının meyvesini **وزن** etti, onu tahmin ettiğinde (kestirdiğinde). Ve şeyi tarttım da o dengelendi: **وَزَنَ يَزِنُ** tartma.
Ve **الميزانُ**: onunla tarttığım şey.
Ve bir adam **وَزِينُ** görüş(ün sahibi); ve **وَزُن** **وزانةً** (oldu), eğer sağlam/temkinli ise. Ve **مُوْزونةٌ** bir cariye: onda kısalık vardır.
Ve **الوَزِينُ**: öğütülmüş **الحَنْظل**. Araplar onu **هبيد الحَنظَل**’dan edinirlerdi; onu sütle ıslatırlar ve yerlerdi.

**نزو**:
**النَّزْوُ**: sıçrama; ondan (da) teke sıçraması. Ve **ينزو** denilmez; ancak binek hayvanlarında, koyunda ve sığırda çiftleşme manasında (denilir). Ve **النّازية**: şerre doğru atılan (yönelen) adamın keskinliği. Ve denilir: “Onun kalbi mutlaka şuna **يَنْزو** eder”, yani: ona meyleder.
Ve dibi **نازيةُ القَعْر** bir çanak; yani: derin dipli. Ve eğer dibini adlandırmazsan, dersin ki: o **نَزيّةٌ**’dir; yani: derin dipli.
Ve **النُّزاءُ**: sıçramada **النَّزَوانُ**.

**زني**:
**زَنَى يَزْني** **زِناً** ve **زِناءً**. Ve o, **زَنْيةٍ** çocuğudur.

**زين**:
**الزَّيْنُ**: **الشَّيْنِ**’in zıddı. Güzellik onu süsledi; onu **زَيْنا** süsler. Ve yer, otu ile süslendi; ve **ازَّيَّنَتْ** ve **تَزَيَّنَتْ**. Ve **الزّينة**: kendisiyle süslenilen her şeyin toplayıcısıdır; dedi ki:
وإذا الدُّرُّ زانَ حُسْنَ وُجُوهٍ		كان للدُّرِّ حُسْنُ وَجهِك زَيْنا

**يزن**:
**اليَزَنيّ**: Yemen’e nisbet edilen mızrak uçları ve mızraklardan bir tür. Ve **ذُو يَزَنٍ**: Yemen krallarından bir kral.

**زنا**:
Dağda **زنَأ** eder; **يزنَأُ** ve **وزنوءاً**; yani: çıktı (yükseldi). Dedi ki:
أَزْنَأَني الحُبُّ في سُهى تَلَفٍ		ما كنت لولا الرَّبابُ أزْنَؤُها
Ve kavim arasında **وزَنَّأْت**: aralarını kızıştırdın.
Ve **الزِّناء** (medli): darlık ve esaret.
Ve adam idrarını **أزنأ** etti: **إزناءً**. Ve onun idrarı **زَنَاًَ** eder; **يَزْنَأُ** **زُنُوءاً**; yani: tutuldu (içeride birikti). Ve erkek **زَناءٌ** iken namaz kılmaktan nehyedildi.

**أزن**:
**الأَزَنُ**: **اليَزَن**’de bir lugat(tır); **اليَلَب**’de **الأَلَب** gibi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: زنى

الزِنَى يمدُّ ويقصر، فالقصر لأهل الحجاز. قال تعالى: "ولا تَقْرَبوا الزِنى". والمَدُّ لأهل نجد. قال الفرزدق:
أَبا حاضرٍ مَنْ يَزْنِ يُعْـرَفْ زِنـاؤُهُ		ومَنْ يَشرب الخُرْطومَ يُصْبِحُ مُسَكَّرا
وقد زنى يَزْني. والنسبة إلى المقصور زِنَوِيٌّ، وإلى الممدود زِنائِيٌّ. وزَنَّاهُ تَزْنِيَةً، أي قال له يا زاني. وتسمّى القردة زَنَّاءَةً. وقولهم: هو لِزِنْيَةٍ وزَنْيةُ: نقيض قولك هو لِرِشْدَةٍ ورَشْدَةٍ. والمرأةُ تُزاني مُزاناةً وزِناءً، أي تُباغي.

##### Türkçe

**الزِنَى** uzatılır da kısaltılır da; kısaltma Hicaz ehli içindir. Yüce Allah dedi ki: "ولا تَقْرَبوا **الزِنى**". Uzatma ise Necd ehli içindir. el-Ferazdak dedi ki:
أَبا حاضرٍ مَنْ **يَزْنِ** يُعْـرَفْ **زِنـاؤُهُ**		ومَنْ يَشرب الخُرْطومَ يُصْبِحُ مُسَكَّرا
Ve **زنى** **يَزْني**. Kısaltılmış olana nisbet **زِنَوِيٌّ**, uzatılmış olana nisbet ise **زِنائِيٌّ**dur. Ve onu **زَنَّاهُ** **تَزْنِيَةً**; yani ona “ey **زاني**” dedi. Maymunlara **زَنَّاءَةً** denilir. Onların sözü: o, **لِزِنْيَةٍ** ve **زَنْيةُ**(dir); senin “o, **لِرِشْدَةٍ** ve **رَشْدَةٍ**(dir)” sözünün zıddıdır. Kadın **تُزاني** **مُزاناةً** ve **زِناءً**; yani fuhuş yapar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ن ( و ا ي ء )
زين ، زون ، زني ، زنأ ، وزن ، نزا ، نزأ ، نوز : مستعملة .
زين : الزَّيْن : نقيضُ الشَّين ، وسمعتُ صبيّاً من بني عُقَيل يقول لصبيّ آخَر : وجهِي زَيْن ووجهُك شَيْن ، أراد أنه صَبيح
الوجه ، وأن الآخر قبيحُه ، والتقدير : وجهِي ذو زَيْن ، ووجهُك ذو شَيْن ، فنعتهما بالمَصْدَر ، كما يقال : رجلٌ صَوْم وعَدْل ، أي : ذو عَدْل .
وقال اللّيث : زانَه الحُسُن يَزِينه زيناً . وازدانت الأرضُ بنباتها ازدِياناً ، وازَّيّنَتْ وتَزَيّنَتْ ، أي : حَسُنت وبَهُجَتْ .
قال : والزِّينة اسمٌ جامعٌ لكلّ شيء يُتَزيَّن به .
( زون ) : قال : والزُّون موضعٌ تُجمَع فيه الأصنام وتُنصَب ، وقال رؤبة :
وَهْنانة كالزُّون يُجْلى صَنَمُهْ
وقال غيره : كلُّ ما عُبِد من دون الله فهو زُون وزُور . نقلت عن محمد بن حبيب قالت أعرابية لابن الأعرابي : إنك تَزونُنا إذا طلعت كأنك هلال في قثمان . قال : تَزوننا وتَزينُنا واحد .
وقال الليث : رجلٌ زَوَن وامرأة زِونّةٌ إذا كانا قَصِيرين وقد قاله غيره .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَّوَنْزسي : الرجلُ ذو الأبّهة والكِبْر ؛ والزَّوَنَّكُ : المُخْتالُ في مِشْيَته ، النّاظرُ في عِطْفَيه ، يُرى أن عندَه خيراً وليس عنده ذاك .
قلتُ : وقد شدّده بعضُهم فقال : رجلٌ زَوَنّكٌ ، والأصْل فيه الزَّوَنُّ فزيدت الكاف وترك التشديد .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : الزُّوَنَةُ : المرأةُ العاقلة ، والزِّوَنّة : المرأة القصيرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في الطعام زُوَان وزُؤان وزِوان : وهو الزريُّ منه الّذي يُرمَى به .
وقال اللّيث : الزُّوَان : حَبٌّ يكون في الحِنْطَة يسمِّيه أهلُ الشام الشَّيْلَم ، الواحدة زُوَانةٌ .
ورَوَى سلمةُ عن الفرّاء أنه قال : الأزناء : الشَّيْلَم .
قلت : ولا أدري لم جمعه أزناء .
وزن : قال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً ) ( الكهف : 105 ) .
قال أبو العبّاس : قال ابن الأعرابيّ : العَرَب تقول : ما لِفلان عندنا وَزْن ، أي : قَدْرٌ لخِسّته .
وقال غيرُه : معناه : خِفّة موازِينهم من الحَسنات .
ويقال : وَزَن فلانٌ الدراهمَ وَزْناً بالمِيزان ، وإذا كالَ فقد وَزَنه أيضاً .
ويقال : وزنَ الشيءَ إذا قَدَّره ، ووَزَن ثمرَ النّخل إذا خَرَصه .
وأخبَرَني ابن منيع عن عليّ بن الجعد عن شُعبَة عن عمرو بن مرّة عن أبي البَخْتَريّ قال : سألت ابنَ عبّاس عن السلَف في النَّخْل فقال : نَهَى رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن بيع النَّخل حتى يُؤكل منه وحتّى يُوزَن . قلتُ : وما يُوزَن ؟ فقال رجلٌ عندَه : حتّى يَحْزَر .
قلتُ : جَعَل الحَزْرَ وَزْناً ، لأنّه خَرْصٌ وتقدير .
وقال الليث : الوَزْن ثَقْلُ شيءٍ بشيء مِثله ، كأوزان الدّراهم ، ومِثلُه الرَّزْن .
قلتُ : ورأيتُ العَرَب يسمُّون الأوزانَ الّتي يُوزَن بها التّمر وغيره الّتي سُوّيتْ من الحجارة كالأمْناء وما أشبَهَها : الموازين ، واحدها ميزان ، وهو المَثاقيل واحدها مِثْقال ، ويقال للآلهة الّتي يُوزَن بها الأشياء : مِيزان أيضاً ، وجمعُه الموازين . وجائزٌ أن يقال للميزان الواحد بأوزانِه وجميعِ آلَتِهِ : المَوازين ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ) ( الأنبياء : 47 ) ، يريد : نَضَع الميزانَ ذا القِسْطِ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ( الأعراف : 8 ) .
أراد ، والله أعلم : فمن ثَقلتْ أعمالُه الَّتي هي حَسناتُه .
وقال الزجّاج : اختَلفت الناسُ في ذكر الميزان يومَ القيامة ، فجاء في بعض التّفسير أنّه ميزان له كِفّتان ، وأنّ الميزان أُنزِل في الدّنيا ليتَعامَل الناس بالعَدْل وتُوْزَنَ به الأعمال .
وقال بعضُهم : المِيزان : العدلُ ، وذهب إلى قولهم ، هذا في وزن هذا ، وإن لم يكن مما يوزن ، وتأويله أنه قد قام في النفس مساوياً لغيره ؛ كما يقوم الوزن في مرآة العين . قال بعضهم : الميزان : الكتابُ الّذي فيه أعمالُ الخَلْق . هذا كلُّه في باب اللغة ، والاحتجاجُ سائغٌ ، إلاّ أَن الأوْلى من هذا أن يُتَّبعَ ما جاء بالأسانيد الصِّحاح ، فإن جاء في الخَبَر أنّه مِيزانٌ له كِفَّتان من حيث يَنقُل أهلُ الثّقة ، فينبغي أن يُقبَل ذلك .
وقد رُوِي عن جُوَيْبِر عن الضَّحاك أنّ الميزان العَدْلُ ، والله أعلم ، بحقيقةِ ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : امرأةٌ مَوْزُونة : قصيرةٌ عاقلةٌ . قال : والوَزْنة : المرأةُ القصيرة .
وقال الليث : جارية مَوْزونة : فيها قِصَر . قال : والوَزِين : الحَنظَل المطحون ، وكانت العَرَب تتَّخذ طعاماً من هِبِيد الحَنظَل يَبلُونه ، باللبن فيأكلونه ، يسمُّونه الوَزِين ؛ وأَنشَد :
إذا قَلَّ العُثَانُ وصارَ يوماً
خَبيئةَ بيتِ ذي الشرفِ الوَزِين
أي : صار الوزين يوماً خبيئة ببيت ذي الشرف .
ورجلٌ وَزِينُ الرأيِ ، وقد وَزُنَ وَزانةً : إذا كان متثبِّتاً .
وقال أبو سَعيد : أَوْزَنَ فلانٌ نفسَه على الأمر وأَوْزَمَها : إِذا وطّن نفسَه عليه .
وقال أبو زيد : أكلَ فلانٌ وَزْمة ووَزْنَةً ، أي : وَجْبةً ؛ وقاله أبو عمرو .
ويقال : وَزَنْتُ فلاناً شيئاً ، وَوَزَنْتُ له شيئاً بمعنًى واحد ، قال الله : ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( المطففين : 3 ) ، المعنى : إذا كالُوا لهم أو وَزَنوا لهم .
نزا : قال الليث : النَّزْوُ : الوَثَبان ، ومنه نَزْوَ التّيْس ولا يقال إلاّ للشّاة والدّواب والبقر في معنى السِّفاد .
وقال الفرّاء : الإنزاء : حَرَكات التّيُوس عند السِّغاد ، رواه سلمة عنه .
أبو بكر : يقال للفحل : إنه لكبير النزاء ، أي : النزو . وقال : وحكى الكسائي : النزاء بالكسر قال : والهُذَاء من الهذيان بضم الهاء .
وقال الليث : النَّازِيةُ : حِدَّةُ الرجل المتَنَزِّي إلى الشرّ ، وهي النَّوازِي . ويقال : إن قلبَه ليَنْزُو إلى كذا ، أي : ينزع إليه .
قال : وقَصْعةٌ نازِية القَعْرِ ، أي : قَعيرة ، وإذا لم تُسَمِّ قعرَها قلتَ : هي نَزِيةٌ أي قَعيرة . والنزَاءُ : هو النزَوان في الوَثْب .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : وقَع في الغَنَم نُزاء ونُقازٌ وهما معاً داءٌ يأخذها فتَنْزُو منه وتَنقُزُ حتّى تموت .
ويقال : نزا الطعامُ يَنْزُو : إذا غَلاَ سِعْرُه .
وفي حديث أبي عامر الأشعريّ أنه كان في وقعة هَوَازنَ رُمِيَ بَهْمٌ في رُكبتيه فنُزيَ منه فمات ، معناهُ : أنَّه نزِف منه بِكثرةِ ما سالَ من دَمِه .
ويقال : نزِيَ ونزِف ، وأصابتهُ جراحةٌ فنُزِيَ منها ومات .
نزأ : أبو عبيد عن أبي عمرو : ونَزأْت عليه ، عَمَلت عليه .
وقال أبو زيد : نَزَأْتُ بين القوم أنْزَأ نَزْأً : إذا أفسَدْتَ بينهم ، وكذلك نَزَغتُ بينهم .
ابن بُزُرج قال : الواحد من النزآت نَزأة ، فعلة مفتوحة الفاء خفيفة ، وهي الحاجة تنزأ ؛ أي : تطرأ على صاحبها وهو عاقل ، وهو مهموز .
زني ( زنأ ) : يقال : زَنيَ الزّاني يَزنِي زِناً ، مقصورٌ ، وزِناءً ممدود .
وقال الفرّاء في ( كتاب المصادر ) : هو لغَيّةٍ ولِزَنْيَةٍ ، وهو لغَيْرِ رَشْدة ، كلُّه بالفتح .
قال : وقال الكسائيّ : ويجوزُ رَشْدة ورِشْدة بالكسر والفتح ، فأما غَيَّة فهو بالفتح لا غير . ومن أمثالهم : ( لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا ) .
قال أبو زيد : يضرب مثلاً للذي يَكُفّ عن الخير ثم يُفرِّط فيه ، أو الّذي يَكُفّ عن الشر ثم يفرّط فيه ولا يَدوم على طريقةٍ واحدة .
وقال زيد بن كُثوة : الزِّنْءُ : الزُّنُوّ في الجَبَل .
وقال ابن السكّيت : يقال زَنَأ عليه : إذا ضَيّق عليه ؛ مثقّلة مهموزة . والزّناءُ : الضيِّق .
وأنشَدَني ابن الأعرابي :
لا هُمَّ إنَّ الحارِثَ بنَ جَبَلَةَ
زَنَّى على أَبِيه ثم قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشادِخةَ المُحَجَّلةَ
قال : وكان أصلُه زَنَّا على أبيه بالهمز ، للضَّرورة . وقد زَنّاه من التزنِية ، أي : قَذَفه .
قال : ويقال : زَنَأَ في الجَبَل يَزْنَأُ زَنْأً : إذا صَعِد فيه .
وقالت امرأةٌ من العرب :
أشْبِه أبا أمِّكَ أو أشبهْ حَمَلْ
وارقَ إلى الخيرات زَنْأً في الجَبَلْ
أبو عُبيد عن أبي عمرو : الزَّناء ، ممدود : القَصِير ، وقال ابن مقبل :
وتولِجُ في الظِّل الزَّناء رُؤُوسَها
وتحسبها هِيماً وهُنّ صَحائحُ
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه نَهَى أن يصلِّيَ الرجُل وهو زَنَاء .
قال أبو عُبيد : قال الكسائيّ : الزّناءُ هو الحاقِن بَوْلَه ، يقال منه قد زَنأَ بَوْلَه يَزْنَأُ زُنُوءاً إذا احتَقَن . وأَزْنَأ الرجُل بَوْلَه إزْناءً : إذا حَقَنَه .
قال أبو عُبيد : هو الزَّناء ممدود ، وأصلُه الضيّق ، وكلُّ شيء ضَيِّق فهو زَناء ، وقال الأخطلُ يذكر القَبر :
وإذا قذِفْتُ إلى زنَاءٍ قَعْرُها
غَبراءَ مُظْلِمةٍ مِن الأَحْفارِ
وقال : وكأنّ الحاقِنَ سمِّي زَنَاءً لأنّ البولَ يَحتقِن فيُضيِّق عليه .
قال : وقال أبو عمرو : زَنأْتُ إلى الشيء : دَنَوْت .
وقال الفرّاء : زَنَأَ فلانٌ للخمسين إذا دَنَا لها .
وقال أبو زيد : زَنَأَ إليه يَزْنَأ : إذا لَجَأَ إليه ، وأَزْنَأْتُه : ألجأتُه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : زنأتُ إلى الشَّيء : دَنَوْت منه .
وقال ابن الأعرابيّ : يقال للسِّقَاء : الّذي ليس بضخمٍ آدِيٌ ، فإذا كان صغيراً فهو نزىء مهموز .
وقال : النَّزِيّةُ بغير همز : ما فاجَأَك من مَطَر أو سوقٍ أو أَمْرٍ ، وأنشد :
وفي العارِضِين المُصْعِدين نَزِيّةٌ
من الشَّوْقِ مَجْتُوبٌ به القَلبُ أَجْمَعُ
سلمة : قالت الدُّبَيْرِيّة : الزَّانُ : التُّخمة ، وأنشدت :
مُصَحَّحٌ ليس يَشْكو الزانَ خَشْلَتُه
ولا يُخافُ على أمعائه العَرَبُ
ويقال : رمح يَزَنّي وأَزني ، مَنسوبٌ إلى ذي يَزَن ، أحد ملوك الأَزواءِ من اليمن . وبعضهم يَهمِزُ فيقول : رُمْح يَزْدَنِيّ وأَزْأَنِيّ ، ذكره ابن السكّيت .
نوز : شَمر عن القَعْنَبيّ عن حِزام بن هشام عن أبيه قال : رأيتُ عمرَ أتاه رجلٌ بالمصلَّى عامَ الرَّمادة من مُزينة فشكا إليه سوءَ الحال ، وإشراف عيالِه على الهلاك ، فأعطاه ثلاثة أنْبَابٍ جزائر ، وجعل عليهن
غَرائر فيهنّ رِزَمٌ من دقيق ، ثم قال له : سِرْ ، فإذا قدمْتَ فانحرْ نَاقةً فأطعمهم بوَدكِها ودقيقها ، ولا تُكثر إِطعامهم في أوَّل ما تُطعمهم ونَوِّزْ ثم لَبِثَ حيناً ، فإذا هو بالشيخ المُزَنَّى فسأَله ، فقال : فعلتُ ما أَمرتني به ، وأتَى اللَّهُ بالحيَا ، فبعْتُ الناقتين ، واشتريتُ للعيال صُبّةً من الغنم ، فهي تروح عليهم .
قال شمر : قال القَعْنَبِيُّ : قوله : نَوِّزْ ، أي : قَللْ .
قال شمر : ولم أسمعْ هذه الكلمة إلاَّ له .

##### Türkçe

ز ن ( و ا ي ء )
**زين** , **زون** , **زني** , **زنأ** , **وزن** , **نزا** , **نزأ** , **نوز** : kullanımdadır.

**زين** : **الزَّيْن** : **الشَّين**’in zıddıdır; Ben, Benî Ukayl’den bir çocuğun başka bir çocuğa şöyle dediğini işittim: “Yüzüm **زَيْن** ve yüzün **شَيْن**”; onun muradı, kendisinin yüz güzeli olduğu, ötekinin de yüz çirkini olduğudur. Takdir: “Yüzüm **زَيْن** sahibi, yüzün **شَيْن** sahibi”; böylece ikisini de mastarla sıfatladı; nitekim “adam **صَوْم** ve **عَدْل**” denir; yani: **عَدْل** sahibi.

Leys dedi: “Güzellik onu süsledi; onu **زيناً** ile süsler.” Yer, bitkisiyle **ازدِياناً** süslendi; ve **ازَّيّنَتْ** ve **تَزَيّنَتْ**; yani: güzelleşti ve parladı.

Dedi: **الزِّينة** her şey için, onunla süslenilen her şey için, toplayıcı bir isimdir.

( **زون** ) : Dedi: **الزُّون** putların toplandığı ve dikildiği bir yerdir. Rü’be dedi:
وَهْنانة كالزُّون يُجْلى صَنَمُهْ

Başkası dedi: Allah’tan başka ibadet edilen her şey **زُون** ve **زُور**’dur. Muhammed b. Habîb’den naklettim: Bir bedevî kadın İbnü’l-A‘râbî’ye dedi ki: “Sen doğduğun zaman bizi **تَزونُنا** ediyorsun; sanki Kısmân’da bir hilâlsin.” Dedi: **تَزوننا** ile **تَزينُنا** birdir.

Leys dedi: **زَوَن** bir adam ve **زِونّةٌ** bir kadın: ikisi de kısa oldukları zaman; başkası da bunu söylemiştir.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **الزَّوَنْزسي**: heybet ve kibir sahibi adamdır; **الزَّوَنَّكُ**: yürüyüşünde kendini beğenen, iki yanına bakan; onda bir hayır var sanılır, hâlbuki onda o yoktur.

Dedim: Bazıları onu şeddeli yaptı da şöyle dedi: **زَوَنّكٌ** bir adam; aslı onda **الزَّوَنُّ**dur; sonra **الكاف** artırıldı ve şedde terk edildi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الزُّوَنَةُ**: akıllı kadın; **الزِّوَنّة**: kısa kadın.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Yiyecekte **زُوَان** ve **زُؤان** ve **زِوان** vardır: o, onun atılan bayağı kısmıdır.

Leys dedi: **الزُّوَان** buğdayda bulunan bir danedir; Şam ehli ona **الشَّيْلَم** der; teki **زُوَانةٌ**dur.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi ki: **الأزناء**: **الشَّيْلَم**.

Dedim: Onu niçin **أزناء** diye cem‘ etti, bilmiyorum.

**وزن** : Allah, aziz ve celîl, dedi: ( فَلاَ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْناً ) ( **الكهف** : 105 ).

Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Arap, “Falancanın bizim yanımızda **وَزْن**’i yoktur” der; yani: aşağılığı sebebiyle bir değeri yoktur.

Başkası dedi: Manası: onların hasenatlardan mizanlarının hafifliğidir.

Ve denir: Falanca dirhemleri mizanla **وَزْناً** tarttı; ölçtüğü zaman da onu yine **وَزَنه** etmiş olur.

Ve denir: Bir şeyi **وزن** etti: onu takdir etti; hurma meyvesini **وَزَن** etti: onu **خَرَص** etti.

İbn Menî‘ bana, Ali b. el-Ca‘d’dan, Şu‘be’den, Amr b. Murre’den, Ebû’l-Bahtârî’den haber verdi; dedi: İbn Abbâs’a hurmalıkta selef hakkında sordum; dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) hurmayı, ondan yeninceye ve **يُوزَن** edilinceye kadar satmayı yasakladı. Dedim: “Neyi **يُوزَن** eder?” Yanındaki bir adam dedi ki: “**يَحْزَر** edinceye kadar.” Dedim: **الحَزْر**’ı **وَزْناً** kıldı; çünkü o, **خَرْصٌ** ve takdirdir.

Leys dedi: **الوَزْن** bir şeyin ağırlığının, onun benzeri bir şeyle (ölçülmesi)dir; dirhemlerin ağırlıkları gibi; benzeri **الرَّزْن**’dir.

Dedim: Arapların, hurma ve başkasıyla tartılan ağırlıkları—taşlardan düzleştirilmiş, **الأمْناء** ve benzerleri gibi—**الموازين** diye adlandırdıklarını gördüm; teki **ميزان**dır. Bu, **المَثاقيل**dir; teki **مِثْقال**dır. Ve şeylerin onunla tartıldığı âletlere de **مِيزان** denir; cem‘i **الموازين**dir. Bir tek mizana, ağırlıklarıyla ve bütün âletiyle birlikte **المَوازين** denmesi caizdir; Allah, aziz ve celîl, dedi: ( وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ ) ( **الأنبياء** : 47 ); muradı: adalet sahibi mizânı koyarız.

Ve aziz ve celîl dedi: ( وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَائِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) ( **الأعراف** : 8 ).

Muradı—Allah daha iyi bilir—şudur: kimin amelleri, ki onlar hasenatıdır, ağır gelirse.

Zeccâc dedi: İnsanlar kıyamet günü mizanın zikrinde ihtilaf ettiler; bazı tefsirde geldi ki o, iki kefeli bir mizandır; ve mizan, dünyada insanların adaletle muamele etmeleri ve amellerin onunla tartılması için indirildi.

Bazıları dedi: **المِيزان**: adalettir; ve onların “bu, bunun tartısındadır” sözlerine gitti; her ne kadar tartılan şeylerden olmasa da. Te’vili: onun nefiste başkasına eşit olarak yerleşmiş olmasıdır; nitekim ağırlık göz aynasında yerleşir. Bazıları dedi: mizan, mahlûkun amellerinin bulunduğu kitaptır. Bütün bu, dil babındadır; istidlal câizdir; ancak bundan daha evlâ olan, sahih isnadlarla gelenin izlenmesidir. Eğer haberde, güven ehlinin naklettiği yönden, onun iki kefeli bir **مِيزان** olduğu gelirse, o kabul edilmelidir.

Cüveybir’den, Dahhâk’tan rivayet edildi ki mizan adalettir; Allah daha iyi bilir, bunun hakikatini.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **مَوْزُونة** bir kadın: kısa, akıllı. Dedi: **الوَزْنة**: kısa kadın.

Leys dedi: **مَوْزونة** bir cariye: onda kısalık vardır. Dedi: **الوَزِين**: öğütülmüş hanzaldır; Arap, hanzalın **هِبِيد**’inden yiyecek edinirdi; onu sütle ıslatırlar, sonra yerlerdi; ona **الوَزِين** derlerdi. Ve şu beyti okudu:
إذا قَلَّ العُثَانُ وصارَ يوماً
خَبيئةَ بيتِ ذي الشرفِ الوَزِين

Yani: **الوَزِين** bir gün, şeref sahibinin evinde saklı şey oldu.

Ve **وَزِينُ الرأيِ** bir adam; ve **وَزُنَ وَزانةً**: eğer sağlam duruşlu ise.

Ebû Sa‘îd dedi: Falanca, iş üzerine nefsini **أَوْزَنَ** etti ve onu **أَوْزَمَ** etti: eğer nefsini ona alıştırdıysa.

Ebû Zeyd dedi: Falanca **وَزْمة** ve **وَزْنَةً** yedi; yani: bir öğün; Ebû Amr da söyledi.

Ve denir: Falancaya bir şeyi **وَزَنْتُ**; ve ona bir şeyi **وَوَزَنْتُ**: tek manadadır. Allah dedi: ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( **المطففين** : 3 ); mana: onlara ölçtüklerinde veya onlara tarttıklarında.

**نزا** : Leys dedi: **النَّزْوُ**: sıçramadır; ondan **نَزْوَ التّيْس**; ve yalnız koyun, binek hayvanları ve sığır için, çiftleşme manasında söylenir.

Ferrâ dedi: **الإنزاء**: teke(ler)in çiftleşme esnasındaki hareketleridir; Seleme onu ondan rivayet etti.

Ebû Bekr: Erkeğe denir ki: o, büyük **النزاء** sahibidir; yani: **النزو**. Dedi: Kisâî’nin naklettiğini aktardı: **النزاء** kesre ile. Dedi: **الهُذَاء** he’nin zammıyla, hezeyandan gelir.

Leys dedi: **النَّازِيةُ**: şerre doğru atılan adamın keskinliğidir; bunlar **النَّوازِي**dir. Ve denir: “Kalbi şuna **يَنْزُو** eder”; yani: ona meyleder.

Dedi: **قَصْعةٌ نازِية القَعْرِ**: yani: derin. Eğer dibini adlandırmazsan “o **نَزِيةٌ**dir” dersin; yani derin. Ve **النزَاءُ**: sıçramada **النزَوان**dır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyun sürüsüne **نُزاء** ve **نُقازٌ** düştü; ikisi birlikte, ona musallat olan bir hastalıktır; ondan sıçrar ve zıplar, ta ölünceye kadar.

Ve denir: Yiyecek **يَنْزُو** etti: eğer fiyatı yükseldiyse.

Ebû Âmir el-Eş‘arî hadîsinde: Hevâzin vakasında idi; dizlerine bir ok atıldı; ondan **فَنُزيَ** oldu ve öldü; manası: kanının çokça akmasından dolayı ondan kanı çekildi.

Ve denir: **نزِيَ** ve **نزِف**; ona bir yara isabet etti de ondan **فَنُزِيَ** oldu ve öldü.

**نزأ** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Ona karşı **نَزأْت**”; ona karşı iş yaptım.

Ebû Zeyd dedi: Kavim arasında **نَزَأْتُ** ederim, **نَزْأً**: eğer aralarını bozarsam; aynı şekilde aralarında **نَزَغتُ**.

İbn Büzürc dedi: **النزآت**’ın teki **نَزأة**’dir; fa’sı fethalı, hafif **فِعْلة**; o, **الحاجة**’dir, **تنزأ** eder; yani: sahibine—o akıllı iken—ansızın gelir; hemzelidir.

**زني** ( **زنأ** ) : Denir: zina eden **زَنيَ** eder, **يَزنِي**; **زِناً** ile; kısaltılmıştır; ve **زِناءً** ile; uzatılmıştır.

Ferrâ ( **كتاب المصادر** )’da dedi: O, **لغَيّةٍ** ve **لِزَنْيَةٍ** içindir; o, **لغَيْرِ رَشْدة** içindir; hepsi fetha iledir.

Dedi: Kisâî dedi: **رَشْدة** ve **رِشْدة** kesre ve fetha ile caizdir; fakat **غَيَّة** yalnız fetha iledir. Onların darbımesellerinden: ( لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا ).

Ebû Zeyd dedi: Hayırdan geri duran sonra onda gevşeklik eden kimseye; yahut şerden geri duran sonra onda gevşeklik eden ve tek bir yol üzere devam etmeyen kimseye misal olarak vurulur.

Zeyd b. Kusve dedi: **الزِّنْءُ**: dağda **الزُّنُوّ**dur.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Ona **زَنَأ** etti” denir: eğer ona daralttıysa; şeddeli, hemzeli. Ve **الزّناءُ**: darlıktır.

İbnü’l-A‘râbî bana okuttu:
لا هُمَّ إنَّ الحارِثَ بنَ جَبَلَةَ
زَنَّى على أَبِيه ثم قَتَلَهْ
ورَكِبَ الشادِخةَ المُحَجَّلةَ

Dedi: Aslı, zaruret için, hemze ile “**زَنَّا** على أبيه” idi. Ve onu, **التزنِية**’den **زَنّاه** etti; yani: ona iftira attı.

Dedi: Ve denir: Dağda **زَنَأَ** eder, **يَزْنَأُ**; **زَنْأً**: eğer onda yükselirse.

Araplardan bir kadın dedi:
أشْبِه أبا أمِّكَ أو أشبهْ حَمَلْ
وارقَ إلى الخيرات زَنْأً في الجَبَلْ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزَّناء**—uzatılmış—kısa boyludur. İbn Mukbil dedi:
وتولِجُ في الظِّل الزَّناء رُؤُوسَها
وتحسبها هِيماً وهُنّ صَحائحُ

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: Adamın, o **زَنَاء** iken namaz kılmasını yasakladı.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الزّناءُ** idrarını tutandır; ondan “İdrarını **زَنأَ** etti, **يَزْنَأُ** **زُنُوءاً**” denir: eğer tuttuysa. Ve adam idrarını **أَزْنَأ** etti, **إزْناءً**: eğer onu hapsettiyse.

Ebû Ubeyd dedi: O, **الزَّناء**dır, uzatılmış; aslı darlıktır; dar olan her şey **زَناء**dır. Ahtal, kabri anarak dedi:
وإذا قذِفْتُ إلى زنَاءٍ قَعْرُها
غَبراءَ مُظْلِمةٍ مِن الأَحْفارِ

Dedi: Sanki idrarını tutan, **زَنَاء** diye adlandırıldı; çünkü idrar tutulur da ona dar gelir.

Dedi: Ebû Amr dedi: Bir şeye doğru **زَنأْتُ**: yaklaştım.

Ferrâ dedi: Falanca elliye **زَنَأَ** etti: eğer ona yaklaştıysa.

Ebû Zeyd dedi: Ona **زَنَأَ** eder, **يَزْنَأ**: eğer ona sığınırsa; ve onu **أَزْنَأْتُ**: onu sığındırdım.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Bir şeye **زنأتُ**: ona yaklaştım.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kırbaya—iri olmayanına—**آدِيٌ** denir; eğer küçük olursa o, hemzeli **نزىء**’dür.

Dedi: Hemzesiz **النَّزِيّةُ**: yağmurdan, pazardan veya işten seni ansızın yakalayan şeydir. Ve şu beyti okudu:
وفي العارِضِين المُصْعِدين نَزِيّةٌ
من الشَّوْقِ مَجْتُوبٌ به القَلبُ أَجْمَعُ

Seleme: Dübeyriyye dedi: **الزَّانُ**: tıka basa tokluktur. Ve şu beyti okudu:
مُصَحَّحٌ ليس يَشْكو الزانَ خَشْلَتُه
ولا يُخافُ على أمعائه العَرَبُ

Ve denir: Mızrak **يَزَنّي** ve **أَزني**; Zû Yezen’e nispetlidir; Yemen’den **الأَزواءِ** krallarından biridir. Bazıları hemzeler de şöyle der: **يَزْدَنِيّ** mızrak ve **أَزْأَنِيّ**; onu İbnü’s-Sikkît zikretti.

**نوز** : Şemmer, Ka‘nebî’den, Hızâm b. Hişâm’dan, babasından: dedi ki: Kıtlık yılı **الرَّمادة**’da, Musallâ’da, Müzeyne’den bir adam Ömer’e geldi; kötü hâlini ve çoluk çocuğunun helâke yaklaşmasını ona şikâyet etti. Ona üç **أنْبَابٍ** kesimlik deve verdi; onların üzerine, içinde un demetleri bulunan **غَرائر** koydu. Sonra ona dedi ki: “Yürü; vardığında bir deve kes de onları yağıyla ve unuyla doyur; onları ilk doyurduğunda çokça doyurma; ve **نَوِّزْ**; sonra bir müddet bekle.” Derken o, Müzennî şeyhle karşılaştı; ona sordu. O dedi ki: Bana emrettiğini yaptım; Allah yağmuru getirdi; iki deveyi sattım; çoluk çocuğa koyundan bir **صُبّةً** satın aldım; işte o, akşamleyin onlara döner.

Şemmer dedi: Ka‘nebî dedi: Onun sözü **نَوِّزْ**: yani: azalt.

Şemmer dedi: Bu kelimeyi ondan başka kimseden işitmedim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والنون والحرف المعتل)
(زني) الزاء والنون والحرف المعتل لا تتضايف، ولا قياس فيها لواحدةٍ على أخرى. فالأوَّل الزِّنَى، معروف. ويقال إنّه يمدّ ويقصر. وينشد للفرزدق:
أبا حاضِرٍ مَنْ يَزْنِ يُعرَف زنَاؤُهُ  *** ومن يَشْرَبِ الخمر لا بدّ يَسْكرُ([1])ويقال  في النسبة إلى زِنَىً زِنَويّ، وهو لزِنْيَةٍ وزَنْيَةٍ، والفتح أفصح.
والكلمة الأخرى مهموز. يقال زَنَأت في الجبل أزنأ زُنُوءَاً وزَنْأً. والثالثة: الزَّنَاء، وهو القصير من كلِّ شيء. قال:
وتُولجُ في الظِّلِّ الزَّنَاء رؤوسَها *** وتحسَِبُها هِيماً وهنَّ صحائحُ([2])وقال آخر([3]):
وإِذَا قُذِفْتُ إلى زَنَاءٍِ قعْرُها *** غبراءَ مُظْلِمةٍ منَ الأحْفارِ([4])والرابعة: (الزَّنَاء)([5]): الحاقن بولَه. ونهى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أنْ يصلي الرجل وهو زَنَاء.
(زنج) الزاء والنون والجيم ليس بشيء. على أَنهم يقولون الزَّنَج: العطش، ولا قياس لذلك.
(زنح) الزاء والنون والحاء كالذي قبله. وذكر بعضهم أن التزَنُّح التفتُّح في الكلام.
(زند) الزاء والنون* والدال أصلان: أحدهما عضو من الأعضاء، ثم يشبه به. والآخَر دليلُ ضيقٍ في شيء.
فالأوَّل الزَّند، وهو طَرَف عظم الساعد، وهما زَنْدان، ثم يشبه به الزند الذي يُقدَح به النار، وهو الأعلى، والأسفل الزَّنْدَة.
والأصل الآخر: المُزَنَّد؛ يقال ثوبٌ مُزَنَّد، إذا كان ضيّقاً؛ وحوضٌ مُزنّدٌ مثله. ورجلٌ مزنَّد: ضيِّق الخُلُقِ. قال ابن الأعرابي: يقال([6]) تزنَّد فلانٌ، إذا ضاقَ بالجوابِ وغضِب. قال عديّ:
* فقُلْ مثلَ ما قالوا ولا تتَزَنَّدِ *
ومن الباب المُزَنَّد، وهو الحمِيل،([7]) يقال زنَّدْتُ الناقة، إذا خَلَّلت أشاعرها بأخِلّة صغار، ثُمَّ شددتَها بشَعر، وذلك إذا انْدحفت رحِمُها بعد الولادة.
(زنر) الزاء والنون والراء ليس بأصلٍ؛ لأنّ النون لا يكون بعدها راء. على أنّ في الباب كلمة. يقولون: إن الزَّنانِير الحصى الصِّغار إذا هبَّت عليها الريحُ سمعتَ لها صَوتاً. [والزَّنَانِير: أرضٌ بقرب جُرَشَ].([8]) وقال ابن مقْبل:
*زَنَانِيرُ أَرواحَ المصيفِ لها ([9]) *
(زنق) الزاء والنون والقاف أصل يدلُّ على ضيقٍ أو تضْييق. يقولون: زَنَقْت الفَرسَ، إذا شَكَلْته في قوائمه الأربع. والزَّنقَة كالمدخل في السِّكّة([10]) وغيرها في ضيق وفيها مَيل. ويقال لضربٍ من الحُليّ زِنَاقٌ.
(زنك) الزاء والنون والكاف ليس أصلاً ولا قياسَ لـه. وقد حُكِيَ الزَّوَنَّك: القصير الدَّميم.
(زنم) الزاء والنون والميم أصلٌ يدلُّ على تعليق شيء بشيء. من ذلك الزَّنيم، وهو الدَّعِيُّ. وكذلك المُزَنَّمُ؛ وشُبّه بزنَمَتَي العنز، وهما اللتان تتعلَّقان من أذنها. والزَّنَمة: اللَّحمة المتدلّية في الحلْق. وقال الشاعر في الزَّنيم:
زَنيمٌ تَداعاهُ الرِّجالُ زيادةً *** كما زِيدَ  في عَرضِ الأديمِ الأكارعُ([11])
--------------ــــ
([1]) كذا ورد إنشاده في الأصل محرفاً. والذي في الديوان 383 واللسان (زنا، سكر):
*ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكرا *.
وقبله:
أبا حاضر ما بال برديك أصبحا *** على ابنةِ فروج رداء ومئزرا
([2]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (زنأ).
([3]) هو الأخطل. ديوانه 81 واللسان (زنأ).
([4]) الأحفار: جمع حفر بالتحريك، وهو المكان المحفور. وقبل البيت في ديوانه:
بأبي سليمان الذي لولا يد *** منه علقت بظهر أحدب عاري
 ([5]) الزّناء كسحاب، بتخفيف النون.
([6]) في الأصل: "مقابل".
([7]) الحميل: بالحاء المهملة، وهو الدعي في النسب. في الأصل: "الجميل" صوابه في المجمل.
([8]) التكملة من الجمل، ويقتضيها الاستشهاد بالبيت التالي.
([9]) قطعة من بيت له، وهو بتمامه كما في اللسان ومعجم البلدان (406) :
تهدى زنانير أرواح المصيف لها *** ومن ثنايا فروج الغور تهدينا
([10]) في الأصل: "التكة"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) للخطيم التميمي. وهو شاعر جاهلي، كما في اللسان (زنم).

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** ve **النون** ve **الحرف المعتل**)
(**زني**) **الزاء** ve **النون** ve **الحرف المعتل** birbirine eklenmez, ve birinin diğerine kıyası yoktur. Birincisi **الزِّنَى**’dır, bilinen. Ve denilir ki o uzatılır ve kısaltılır. Ve el-Ferazdak’a ait olarak inşad olunur:
أبا حاضِرٍ مَنْ يَزْنِ يُعرَف زنَاؤُهُ  *** ومن يَشْرَبِ الخمر لا بدّ يَسْكرُ([1])Ve denilir: **زِنَىً**’ya nisbetle **زِنَويّ** (denir); ve o, **زِنْيَةٍ** ve **زَنْيَةٍ** içindir; ve fetha daha fasîhtir.
Ve diğer kelime hemzelidir. Denilir: **زَنَأت** dağda, **أزنأ** **زُنُوءَاً** ve **زَنْأً**. Ve üçüncüsü: **الزَّنَاء**; ve o, her şeyden kısa olandır. Dedi:
وتُولجُ في الظِّلِّ الزَّنَاء رؤوسَها *** وتحسَِبُها هِيماً وهنَّ صحائحُ([2])Ve bir başkası dedi([3]):
وإِذَا قُذِفْتُ إلى زَنَاءٍِ قعْرُها *** غبراءَ مُظْلِمةٍ منَ الأحْفارِ([4])Ve dördüncüsü: (**الزَّنَاء**)([5]): idrarını tutan. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, erkeğin **زَنَاء** iken namaz kılmasını yasakladı.

(**زنج**) **الزاء** ve **النون** ve **الجيم** bir şey değildir. Şu var ki onlar **الزَّنَج** derler: susuzluk; ve bunun için kıyas yoktur.

(**زنح**) **الزاء** ve **النون** ve **الحاء** bir önceki gibidir. Bazıları, **التزَنُّح**’ın sözde açılma olduğunu zikretti.

(**زند**) **الزاء** ve **النون** ve **الدال** iki asıldır: birisi uzuvlardan bir uzuvdur, sonra onunla benzetme yapılır. Diğeri, bir şeyde darlığın delilidir.
Birincisi **الزَّند**’dir; ve o, önkol kemiğinin ucu; ve onlar iki **زَنْدان**’dır; sonra onunla, ateş yakmak için kendisiyle kıvılcım çıkarılan **الزند**e benzetilir; ve o üst olandır; ve alt olan **الزَّنْدَة**’dir.
Ve diğer asıl: **المُزَنَّد**; denilir: **ثوبٌ مُزَنَّد**; dar ise. Ve **حوضٌ مُزنّدٌ** da onun gibidir. Ve **رجلٌ مزنَّد**: huyu dar. İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir([6]) **تزنَّد** falan, cevapla daraldığı ve öfkelendiği zaman. ‘Adiyy dedi:
* فقُلْ مثلَ ما قالوا ولا تتَزَنَّدِ *
Ve babdan **المُزَنَّد** vardır; ve o **الحمِيل**’dir،([7]) denilir: **زنَّدْتُ** deveyi; kıllarını küçük çubuklarla aralayıp, sonra onu kılla bağladığın zaman; ve bu, doğumdan sonra rahmi dışarı sarktığı zaman (olur).

(**زنر**) **الزاء** ve **النون** ve **الراء** asıl değildir; çünkü **النون**’dan sonra **راء** olmaz. Şu var ki babda bir kelime vardır. Derler: **الزَّنانِير** küçük çakıllardır; rüzgâr onların üzerine estiği zaman, onlara bir ses işitirsin. [Ve **الزَّنَانِير**: **جُرَشَ** yakınında bir arazidir].([8]) Ve İbn Mukbil dedi:
*زَنَانِيرُ أَرواحَ المصيفِ لها ([9]) *

(**زنق**) **الزاء** ve **النون** ve **القاف** bir asıldır; darlığa yahut daraltmaya delâlet eder. Derler: **زَنَقْت** atı; dört ayağında onu bağladığın zaman. Ve **الزَّنقَة** sokakta([10]) ve başkasında dar bir halde ve içinde eğrilik bulunan, giriş gibi (olan yer)dir. Ve bir tür süse **زِنَاقٌ** denilir.

(**زنك**) **الزاء** ve **النون** ve **الكاف** asıl değildir ve onun için kıyas yoktur. Ve **الزَّوَنَّك** rivayet edilmiştir: kısa, çirkin.

(**زنم**) **الزاء** ve **النون** ve **الميم** bir asıldır; bir şeyi bir şeye asmaya delâlet eder. Ondan **الزَّنيم** vardır; ve o, **الدَّعِيُّ**’dir. Ve كذلك **المُزَنَّمُ**; ve keçinin iki **زنَمَتَي**’ine benzetilmiştir; ve onlar, kulağından sarkan iki şeydir. Ve **الزَّنَمة**: boğazda sarkan et parçası. Ve şair **الزَّنيم** hakkında dedi:
زَنيمٌ تَداعاهُ الرِّجالُ زيادةً *** كما زِيدَ  في عَرضِ الأديمِ الأكارعُ([11])
--------------ــــ
([1]) Böylece, asılda tahrif edilmiş olarak inşadı geldi. Ve divanda 383 ve lisanda (**زنا**، **سكر**) olan:
*ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكرا *.
Ve ondan önce:
أبا حاضر ما بال برديك أصبحا *** على ابنةِ فروج رداء ومئزرا
([2]) Beyit İbn Mukbil’indir; lisanda (**زنأ**) olduğu gibi.
([3]) O, el-Ahtal’dır. Divanı 81 ve lisan (**زنأ**).
([4]) **الأحفار**: hareke ile **حفر**’ın cem‘i; ve o, kazılmış yerdir. Ve beyitten önce divanında:
بأبي سليمان الذي لولا يد *** منه علقت بظهر أحدب عاري
 ([5]) **الزّناء** **سحاب** gibi; **النون**’u hafifletmekle.
([6]) Asılda: “مقابل”.
([7]) **الحميل**: ihmal edilmiş **الحاء** ile; ve o, nesepte **الدعي**’dir. Asılda: “الجميل”; doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([8]) Tamamlama **الجمل**’dendir; ve onu, sonraki beyitle istişhad gerektirir.
([9]) Onun bir beytinden bir parçadır; ve o, tamamıyla lisanda ve **معجم البلدان** (406)’da olduğu gibi:
تهدى زنانير أرواح المصيف لها *** ومن ثنايا فروج الغور تهدينا
([10]) Asılda: “التكة”; doğrusu **المجمل** ve lisan’dandır.
([11]) el-Hatîm et-Temîmî’nindir. Ve o, cahiliye şairidir; lisanda (**زنم**) olduğu gibi.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ن ي
هو زان بين الزنا والزناء بالمد والقصر‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ أبا خالـد مـن يـزن يعلـم زنـاؤه ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكراً قال الفراء‏:‏ المقصور من زنى والممدود من زاني‏.‏
يقال‏:‏ زاناها مزاناة وزناء‏.‏
وخرجت فلانة تزاني وتباغي وقد زنى بها وجمع بين الزناة والزواني‏.‏
وزناه تزنية‏:‏ نسبه إلى الزنا‏.‏
وهو ولد زنية وإنه لزنية بالفتح والكسر‏.‏
وتقول‏:‏ ما كل ناز بزان‏.‏

##### Türkçe

ز ن ي
O, med ve kasr ile **الزنا** ile **الزناء** arasında **زان**’dır.
Ferazdak dedi ki: “Ey Ebû Hâlid, kim **يزن** ederse onun **زناؤه**’nu bilir; kim de **الخرطوم** içer ise sarhoş olarak sabahlar.” Ferrâ dedi ki: Maksûr olan **زنى**’dan, memdûd olan **زاني**’dendir.
Denilir: **زاناها**; **مزاناة** ve **زناء** olarak.
Ve falanca kadın **تزاني** ve **تباغي** ederek çıktı; onunla **زنى** etti; ve **الزناة** ile **الزواني** arasında cem etti.
Ve **وزناه تزنية**: onu **الزنا**’ya nisbet etti.
Ve o, **ولد زنية**’dir; ve şüphesiz o, fetha ve kesra ile **زنية**’dir.
Ve dersin: Her **ناز** bir **بزان** değildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!زَنَى ) الرَّجُلُ ( *!يَزْنِي *!زِناً *!وزِناءً ، بكسْرِهما ) ، قالَ اللَّحيانيُّ القَصْرُ لُغَةُ أَهْلِ الحِجازَ ، والمَدُّلُغَةُ بَني تمِيمٍ ؛ ( فَجَرَ ) ؛ وكَذلِكَ المرْأَةُ .
قالَ المَناوِيُّ : *!الزِّنا لُغَةُ الرُّقِيِّ على الشيءِ ، وشَرْعاً : إيلاجُ الحَشَفَةِ بفَرْجٍ محرمٍ بعَيْنِه خالٍ عن شبْهَةٍ مُشْتَهىً .
وقالَ الراغبُ : هو وَطْءُ المرْأَةِ من غيرِ عَقْدٍ شَرْعِيَ ، وقد يُقْصَرُ .
وفي الصِّحاحِ : القَصْرُ لأهْلِ الحِجازِ ؛ قالَ تعالى : ﴿ولا تَقْرَبُوا *!الزِّنا﴾ ؛ والمَدُّ لأَهْلِ نَجْدٍ ؛ قالَ الفَرَزْدقُ :
أَبا حاضِرٍ مَنْ *!يَزْنِ يُعْرَفْ *!زِناؤُه
ومَنْ يَشْرَبِ الخُرْطُوم يُصْبِحْ مُسَكّراوأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه :
أَمَّا *!الزّناء فإِنِّي لسْتُ قَارِبَه
والمالُ بَيْني وبَيْنَ الخَمْرِ نِصْفان ِوهو *!زانٍ والجَمْعُ *!زُناةٌ ، كقاضٍ وقُضاةٍ .
( *!وزانَى *!مُزاناةً *!وزِناءً بمعْناهُ ) ، ومِن هنا قالَ جماعَةٌ : إنَّ المَمْدودَ إنَّما هو مَصْدَر *!زَانَى .
وفي الصِّحاحِ : المرأَةُ *!تُزانِي *!مُزاناةً *!وزِناءً ، أَي تُباغِي .
( و ) *!زَانَى ( فلاناً : نَسَبَه إلى *!الزِّنا ) ، هكذا في النسخِ .
والذي في المُحْكَم : *!أَزْناهُ نَسَبَهُ إلى *!الزِّنا ؛ قالَ : ولم يُسْمَع هذا إلاَّ في حدِيثِ ابْنةِ الخُسِّ :

قيلَ لها : ما *!أَزْناكِ ؟ قالتْ : قُرْبُ الوِسادِ وطُولُ السِّوادِ .
( وهو ابنُ *!زَنْيَةٍ ) ، بالفتْحِ ( وقد يُكْسَرُ ) ، ولكنَّ الفتْحَ أَفْصَحُ كما قالَهُ الأزْهرِيُّ ؛ أَي ( ابنْ *!زِناً ) .
وقالَ الفرَّاءُ في كتابِ المَصادِرِ : هو لِغَيَّةٍ *!ولزَنْيةٍ ولغَيْر رَشْدةٍ ، كُلّه بالفتحِ .
وقالَ الكِسائيُّ يجوزُ كَسْرَ *!زِنْية وَرِشْدة ، وأَمَّا غَيَّة فبالفتْحِ لا غَيْر .
( وبُنو *!زِنْيَةٍ ، بالكسْرِ : حَيٌّ ) مِنَ العَرَبِ ، وهُم بنُو الحارِثِ بنِ مالِكٍ في أَسَدِ خزيمَةَ ؛ والنَّسْبَةُ *!زَنَوِيٌّ .
( *!والزِّنْيَةُ ) أَيْضاً : ( آخِرُ ولَدِكَ ) كالعجْزَةِ آخِرُ ولَدِ المرْأَةِ ، قيلَ : وبه سُمِّيَت القَبيلَةُ المَذْكورَةُ لكوْنِهِم آخِر ولَدِ أبيهِم .
وفي الحدِيثِ : ( إنَّهم وَفَدوا على النبيِّ صلى الله عليه وسلمفقالَ ( مَنْ أَنْتُم ) ؟ قالوا : نحنُ بنُو *!الزِّنْيةِ ، فقالَ : ( بل أَنْتُم بنُو الرِّشدَةِ ) ، فنَفَى عنهم ما يوهَمُ مِن لَفْظِ *!الزِّنا .
( *!والزَّوانِي : ثلاثُ قاراتٍ باليَمامَةِ ) ؛ قالَهُ نَصْر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!زَنَّى *!تَزْنِيةً : *!زَنَى ؛ ومنه قوْلُ الأَعْشى :
إمَّا نِكاحاً وإمَّا أُزَنُّ فسَّرَه بعضُهم *!-بأُزَنِّي .
*!وزَنَّاهُ *!تَزْنِيةً : نَسَبَه إلى *!الزِّنا .
وفي الصِّحاحِ : قالَ له يا *!-زَانِي .
*!وزَنَّى عليه *!تَزْنِيةً : ضَيَّقَ عليه ؛ وقد ذَكَرَه المصنِّفُ في زنو ، وهنا محلُّ ذِكْرِه .
وفي المَثَلِ : لاحِصْنُها حِصْنٌ ولا *!الزِّنا *!زِنا ، يُضْرَبُ لمَنْ يكُفُّ عن

الخَيْرِ ثم يُفَرِّطُ ، أَو عن الشَّرِّ ثم يُفَرِّطُ فيه ولا يَدُومُ على طَريقةٍ .
ويُثَنَّى الزّنا المَقْصور بقَلْبِ الألفِ ياءً فيُقالُ *!زنيان ، والنِّسْبَةُ إليه على لَفْظِه لكن بقَلْبِ الياءِ واواً فيُقالُ *!زَنَويٌّ اسْتِثْقالاً لتَوالِي ثلاث ياآتٍ . فقولُ الفُقهاءِ : قَذَفَه *!بزنيين هو مُثَنَّى *!الزّنا المَقْصور .
*!والزَّنْيَةُ ، بالفتْحِ : المرَّةُ الواحِدَةُ ؛ كذا في المِصْباحِ .
وتُسَمَّى القِرَدَةُ *!زنَّاءَةً ، بالتَّشْديدِ ، نقلَهُ الجوهرِيُّ .
والنِّسْبَةُ إلى المَمْدودِ : *!زَنَائِيٌّ .

##### Türkçe

: ( **زَنَى** ) adam ( **يَزْنِي** **زِناً** ve **زِناءً**; ikisinin de kesresiyle ) (zina etti); el-Lihyânî dedi ki: kısaltma Hicaz ehlinin dilidir, uzatma ise Benî Temîm’in dilidir; (fuhuş yaptı); kadın da böyledir.

el-Menâvî dedi ki: **الزِّنا** bir şey üzerine yükselmenin dilidir; şer‘an ise: şüpheden hâlî, arzulanan, aynıyla belirli haram bir ferce haşefenin idhâlidir.

er-Râgıb dedi ki: o, şer‘î bir akid olmaksızın kadına vaty etmektir; ve kısaltılabilir.

Sıhâh’ta: kısaltma Hicaz ehli içindir; Yüce Allah dedi ki: ﴿**الزِّنا**’ya yaklaşmayın﴾; uzatma Necd ehli içindir; el-Ferezdak dedi ki:
أَبا حاضِرٍ مَنْ **يَزْنِ** يُعْرَفْ **زِناؤُه**
ومَنْ يَشْرَبِ الخُرْطُوم يُصْبِحْ مُسَكّرا
İbn Sîde inşâd etti:
أَمَّا **الزّناء** فإِنِّي لسْتُ قَارِبَه
والمالُ بَيْني وبَيْنَ الخَمْرِ نِصْفان ِ
Ve o **زانٍ**’dır; cem‘i **زُناةٌ**’dır; kâdî ve kudât gibi.

( **وزانَى** **مُزاناةً** **وزِناءً** mânâsıyla ); buradan bir cemaat dedi ki: memdûd ancak **زَانَى**’nın masdarıdır.

Sıhâh’ta: kadın **تُزانِي** **مُزاناةً** **وزِناءً**; yani fuhuş yapar.

( ve ) **زَانَى** (falancayı: onu **الزِّنا**’ya nisbet etti); nüshalarda böyle.

Muhkem’de olan: **أَزْناهُ** onu **الزِّنا**’ya nisbet etti; dedi ki: bu, ancak el-Huss’un kızının hadîsinde işitildi:

Ona denildi: “Seni ne **أَزْناكِ** etti?” Dedi: “Yastığa yakınlık ve karalığın uzunluğu.”

( Ve o, **زَنْيَةٍ** oğludur ), fetha ile ( ve kesrelenebilir ); lâkin fetha, el-Ezherî’nin dediği gibi daha fasîhtir; yani ( **زِناً** oğlu ).

el-Ferrâ, Masâdır kitabında dedi ki: o, **غَيَّةٍ** için ve **زَنْيةٍ** için ve **غَيْر رَشْدةٍ** için; hepsi fetha iledir.

el-Kisâî dedi ki: **زِنْية** ve **رِشْدة**’nin kesresi câizdir; أما **غَيَّة** ise fetha iledir, başka değil.

( **وبُنو زِنْيَةٍ** , kesre ile: bir hayy ) Araplardan; onlar, Esed Huzeyme’de Mâlik b. el-Hâris oğullarıdır; nisbesi **زَنَوِيٌّ**’dir.

( **والزِّنْيَةُ** ) ayrıca: ( çocuğunun sonuncusu ); kadının çocuğunun sonuncusu olan **العجْزَة** gibi; denildi ki: zikredilen kabile, babalarının çocuğunun sonuncusu olmaları sebebiyle bununla adlandırıldı.

Hadîste: (Onlar Peygamber’e صلى الله عليه وسلم geldiler; فقال: “Siz kimsiniz?” Dediler: “Biz **الزِّنْيةِ** oğullarıyız.” فقال: “Bilakis siz **الرِّشدَةِ** oğullarısınız.” Böylece **الزِّنا** lafzından vehmedilen şeyi onlardan nefyetti.)

( **والزَّوانِي : ثلاثُ قاراتٍ باليَمامَةِ** ); bunu Nasr söyledi.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**زَنَّى** **تَزْنِيةً**: **زَنَى**; ve ondan el-A‘şâ’nın sözü:
إمَّا نِكاحاً وإمَّا أُزَنُّ
Bazıları onu **بأُزَنِّي** diye tefsir etti.

**وزَنَّاهُ** **تَزْنِيةً**: onu **الزِّنا**’ya nisbet etti.

Sıhâh’ta: ona “ey **زَانِي**” dedi.

**وزَنَّى عليه** **تَزْنِيةً**: ona daralttı; musannif onu “زنو”da zikretti; burası ise onun zikrinin yeridir.

Meselde: “Onun kalesi kale değildir ve **الزِّنا** **زِنا** değildir”; hayırdan geri duran sonra gevşeklik eden kimse için darb olunur; yahut şerden geri duran sonra onda gevşeklik eden ve bir yol üzere devam etmeyen için.

Kısaltılmış zina tesniye yapılır; elifi yâ’ya çevirmekle **زنيان** denir; ona nisbet ise lafzı üzere, fakat yâ’yı vâv’a çevirmekle **زَنَويٌّ** denir; üç yâ’nın peş peşe gelmesi ağır görüldüğünden. Fakihlerin sözü: “Onu **بزنيين** ile kazfetti” kısaltılmış **الزّنا**’nın tesniyesidir.

**والزَّنْيَةُ** , fetha ile: bir defa; Misbâh’ta böyle.

Maymuna **زنَّاءَةً** denir, teşdîd ile; el-Cevherî onu nakletti.

Memdûda nisbet: **زَنَائِيٌّ**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: زنى

زَنَى
1 زَنَى ذ , aor. يَزْنِى, inf. n. زِنًى [often written زِنًا] and زِنَآءٌ, (S, Mgh, * Msb, K,) the latter an inf. n. of 3 (S, Mgh, Msb, K) also, (S, Mgh, K,) but said by some to be a dial. var. of the former, (Msb,) the former being of the dial. of the people of El-Hijلz, (Lh, S, Msb, TA,) and the latter of the dial. of Benoo-Temeem, (Lh, TA,) or of the people of Nejd, (S, Msb, TA,) He committed fornication or adultery; (El-Munلwee, Er-Rلghib, TA;) بِهَا with her: (MA:) but accord. to El-Munلwee, [it seems to be properly a dial. var. of زَنَأَ as meaning he mounted; for he says that,] in the proper language of the Arabs, الزِّنَا signifies the mounting upon a thing; and in the language of the law it signifies the commission of the act first mentioned above: it is [thus] syn. with فَجَرَ: and in like manner one says of a woman [زَنَتْ]: (TA:) ↓ زنّى, inf. n. تَزْنِيَةٌ, also signifies the same: (TA:) and so does ↓ زانى, inf. n. مُزَانَاةٌ and زِنَآءٌ: (K:) one says of a woman, ↓ تُزَانِى, inf. n. مُزَانَاةٌ and زِنَآءٌ, meaning تُبَاغِى [i. e. She commits fornication or adultery; or prostitutes herself]. (S.) It is said in a prov., لَا حُصْنُهَا حُصْنٌ وَلَا الزِّنَآءُ زِنَآءٌ [Her continence is not continence, nor the fornication, or adultery, that she commits, fornication, or adultery]: applied to him who does not remain in one state, or condition; neither in good nor in evil: (Meyd:) or to him who refrains from doing good and then is excessive [therein], or from evil and then is excessive therein; not continuing to pursue one way. (TA.) [See also زَنْيَةٌ.]

زنّاهُ
2 زنّاهُ ذ , inf. n. تَزْنِيَةٌ, (S, Mgh, Msb, TA,) He said to him يَا زَانِى [O fornicator or adulterer]: (S, TA:) or he imputed to him الزِّنَا [i. e. fornication or adultery]; (Mgh, Msb, TA;) and so ↓ زاناهُ, accord. to the copies of the K; but in the M, ↓ ازناهُ, which, it is there said, has not been heard except in a trad. of the daughter of El- Hasan. (TA.) -A2- See also 1. -A3- And see 2 in art. زنو.

زَانَاهَا
3 زَانَاهَا ذ , inf. n. مُزَانَاةٌ and زِنَآءٌ, [He committed fornication or adultery with her.] (Mgh, Msb.) ― -b2- See also 1, in two places. -A2- And see 2.

4 أَزْنَىَ see 2.

زِنًى
زِنًى ذ , often written زِنًا: see the next paragraph, in two places.

زَنْيَةٌ
زَنْيَةٌ ذ A single act of الزِّنَى [i. e. fornication or adultery]: (Msb, TA:) and ↓ زِنًى is [used in the same sense, (though properly an inf. n., not of un.,) as is shown by its being] dualized: they say زِنَيَانِ: (TA:) [but this is post-classical:] thus using the dual of زِنًى, the lawyers say, قَذَفَهُ بِزِنَيَيْنِ [He reproached him with two acts of fornication or adultery]: (Msb, TA:) but [in this instance, and] in the saying ↓ شَهِدَ عَلَى زِنَاءَيْنِ, [which is dual of زِنَآءٌ, properly an inf. n. like زِنًى,] or زِنَيَيْنِ, [He testified, or gave decisive information, respecting two acts of fornication or adultery,] the right word is زَنْيَتَيْنِ. (Mgh.) One says also, هُوَ ابْنُ زَنْيَةٍ, and sometimes ↓ زِنْيَةٍ, (K,) but the former is the more chaste, (Az, TA,) meaning ↓ ابْنُ زِنًى [i. e. He is a son of fornication or adultery]: (K:) or هُوَ وَلَدُ زَنْيَةٍ and ↓ زِنْيَةٍ, (Mgh, Msb,) and لِزَنْيَةٍ [هُوَ] and ↓ لِزِنْيَةٍ, (Mgh,) with fet-h and with kesr, [meaning as above, or وُلِدَ لِزَنْيَةٍ He is, or was, born of fornication or adultery,] contr. of وَلَدُ رِشْدَةٍ and لِرِشْدَةٍ, (Mgh,) or contr. of هُوَ لِرِشْدَةٍ: (Msb:) or ↓ هُوَ لِزِنْيَةٍ and لِزَنْيَةٍ, [He is the offspring of fornication or adultery,] contr. of لِرِشْدَةٍ and لِرَشْدَةٍ: (S:) accord. to Fr, one says, هُوَ لِغَيِّةٍ and لِزَنْيَةٍ and لِغَيْرِ رَشْدَةٍ, [all meaning the same, and] all with fet-h: accord. to Ks, however, one may say ↓ زِنْيَة and رِشْدَة, with kesr, but غَيَّة only with fet-h: (TA:) ISk says that زنية and غيّة are both with kesr and fet-h. (Msb.)

زِنْيَةٌ
زِنْيَةٌ ذ [accord. to analogy signifies A mode, or manner, of fornication or adultery]. See the next preceding paragraph, in five places. -A2- Also The last of a man's children; (K;) like as فِجْرَةٌ signifies the “ last of a woman's children. ” (TA.)

زِنَآءٌ
زِنَآءٌ ذ [properly an inf. n., but having a dual assigned to it]: see an instance of its dual voce زَنْيَةٌ

زِنَوِىٌّ
زِنَوِىٌّ ذ [meaning Of, or relating to, fornication or adultery] is the rel. n. from زِنًى; (S, Msb;) the [radical] ى being changed into و because three ىs are deemed difficult of pronunciation: (Msb:) and the rel. n. from زِنَآءٌ [having the same meaning] is ↓ زِنَآئِىٌّ. (S.)

زِنَائِىٌّ
زِنَائِىٌّ ذ : see what next precedes.

زَنَّآءَةٌ
زَنَّآءَةٌ ذ an appellation applied to A female ape (قِرْدَةٌ). (S.)

زَانٍ
زَانٍ ذ act. part. n. of زَنَى: [signifying Committing fornication or adultery: and also a fornicator or an adulterer:] (Msb:) fem. زَانِيَةٌ: (Kur xxiv. 2 and 3:) pl. masc. زُنَاةٌ, like قُضَاةٌ pl. of قَاضٍ: (Msb:) [and pl. fem. زَوَانٍ.] يَا زَانِى said to a woman is correct as being [for يَا زَانِيَةُ, O fornicatress, or adulteress,] apocopated. (Mgh.)

زَانِيَةٌ
زَانِيَةٌ ذ fem. of زَانٍ [q. v.] ― -b2- Applied to a man, it has an intensive meaning [i. e. One much addicted to fornication or adultery]. (Mgh.)

##### Türkçe

**زَنَى**
1 **زَنَى** ذ , muzâri‘ **يَزْنِى**, mastar ismi **زِنًى** [çoğu kez **زِنًا** yazılır] ve **زِنَآءٌ**, (S, Mgh, * Msb, K,) ikincisi 3’ün mastar ismi (S, Mgh, Msb, K) ayrıca, (S, Mgh, K,) fakat bazılarınca birincinin lehçe varyantı olduğu söylenir, (Msb,) birincisi Hicaz halkının lehçesinden olmak üzere, (Lh, S, Msb, TA,) ve ikincisi Benû-Temîm’in lehçesinden, (Lh, TA,) yahut Necd halkının lehçesinden, (S, Msb, TA,) O zina etti yahut evlilik dışı cinsel ilişki (zina) işledi; (El-Munâvî, Er-Râgıb, TA;) **بِهَا** onunla: (MA:) fakat El-Munâvî’ye göre, [görünüşe göre bu, “bindi” mânasında **زَنَأَ**’nın lehçe varyantıdır; zira o,] Arapların sahih dilinde **الزِّنَا**’nın bir şeyin üzerine binmek mânasına geldiğini; şeriat dilinde ise yukarıda ilk zikredilen fiilin işlenmesi mânasına geldiğini söyler: bu [böylece] **فَجَرَ** ile eşanlamlıdır: ve aynı şekilde bir kadın hakkında [**زَنَتْ**] denir: (TA:) ↓ **زنّى**, mastar ismi **تَزْنِيَةٌ**, aynı mânaya da gelir: (TA:) ve ↓ **زانى**, mastar ismi **مُزَانَاةٌ** ve **زِنَآءٌ** da böyledir: (K:) bir kadın hakkında ↓ **تُزَانِى**, mastar ismi **مُزَانَاةٌ** ve **زِنَآءٌ**, **تُبَاغِى** [yani: O zina eder yahut evlilik dışı cinsel ilişki (zina) işler; yahut fuhuş yapar] mânasında söylenir. (S.) Bir darbımeselde şöyle denmiştir: **لَا حُصْنُهَا حُصْنٌ وَلَا الزِّنَآءُ زِنَآءٌ** [Onun iffetliliği iffetlilik değildir; ne de işlediği zina, zinadır]: bir hâl yahut durum üzere kalmayan kimseye uygulanır; ne hayırda ne şerde: (Meyd:) yahut hayırdan geri durup sonra onda aşırıya giden; yahut şerden geri durup sonra onda aşırıya giden; bir yolu izlemeye devam etmeyen kimseye. (TA.) [Ayrıca **زَنْيَةٌ**’ye de bak.]

**زنّاهُ**
2 **زنّاهُ** ذ , mastar ismi **تَزْنِيَةٌ**, (S, Mgh, Msb, TA,) Ona **يَا زَانِى** [Ey zina eden] dedi: (S, TA:) yahut ona **الزِّنَا**yı [yani zinayı] isnat etti; (Mgh, Msb, TA;) ve K’nın nüshalarına göre ↓ **زاناهُ** da böyledir; fakat M’de ↓ **ازناهُ** [vardır]; orada denildiğine göre bu, El-Hasan’ın kızının bir rivayetinden başka işitilmemiştir. (TA.) -A2- 1’e de bak. -A3- Ve **زنو** maddesinde 2’ye de bak.

**زَانَاهَا**
3 **زَانَاهَا** ذ , mastar ismi **مُزَانَاةٌ** ve **زِنَآءٌ**, [Onunla zina etti.] (Mgh, Msb.) ― -b2- 1’e, iki yerde, bak. -A2- Ve 2’ye bak.

4 **أَزْنَىَ**: 2’ye bak.

**زِنًى**
**زِنًى** ذ , çoğu kez **زِنًا** yazılır: bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak.

**زَنْيَةٌ**
**زَنْيَةٌ** ذ **الزِّنَى**’nın [yani zina etmenin] tek bir fiili: (Msb, TA:) ve ↓ **زِنًى** de [aynı mânada kullanılır, (gerçi aslında bir mastar ismidir, tekillik ismi değil,) bunun ikil yapılmasından anlaşıldığı üzere]: **زِنَيَانِ** derler: (TA:) [fakat bu klasik sonrası dönemdendir:] böylece **زِنًى**’nın ikilini kullanarak, fakihler derler ki: **قَذَفَهُ بِزِنَيَيْنِ** [Onu iki zina fiiliyle ayıpladı/itham etti]: (Msb, TA:) fakat [bu örnekte ve] ↓ **شَهِدَ عَلَى زِنَاءَيْنِ** sözünde, [ki bu, aslında **زِنًى** gibi bir mastar ismi olan **زِنَآءٌ**’un ikilidir,] yahut **زِنَيَيْنِ**’de, [İki zina fiili hakkında şahitlik etti yahut kesin bilgi verdi,] doğru kelime **زَنْيَتَيْنِ**’dir. (Mgh.) Yine şöyle denir: **هُوَ ابْنُ زَنْيَةٍ**, ve bazen ↓ **زِنْيَةٍ**, (K,) fakat birincisi daha iffetlidir, (Az, TA,) mânası ↓ **ابْنُ زِنًى** [yani: O zinanın oğludur]: (K:) yahut **هُوَ وَلَدُ زَنْيَةٍ** ve ↓ **زِنْيَةٍ**, (Mgh, Msb,) ve **لِزَنْيَةٍ** [**هُوَ**] ve ↓ **لِزِنْيَةٍ**, (Mgh,) fetḥ ile ve kesr ile, [yukarıdaki mânada; yahut **وُلِدَ لِزَنْيَةٍ**: O zina ile doğmuştur,] **وَلَدُ رِشْدَةٍ** ve **لِرِشْدَةٍ**’nin zıddı, (Mgh,) yahut **هُوَ لِرِشْدَةٍ**’nin zıddı: (Msb:) yahut ↓ **هُوَ لِزِنْيَةٍ** ve **لِزَنْيَةٍ**, [O zinanın neslidir,] **لِرِشْدَةٍ** ve **لِرَشْدَةٍ**’nin zıddı: (S:) Fr’ye göre şöyle denir: **هُوَ لِغَيِّةٍ** ve **لِزَنْيَةٍ** ve **لِغَيْرِ رَشْدَةٍ**, [hepsi aynı mânadadır, ve] hepsi fetḥ iledir: ancak Ks’ye göre ↓ **زِنْيَة** ve **رِشْدَة**, kesr ile söylenebilir; fakat **غَيَّة** yalnız fetḥ iledir: (TA:) ISk, **زنية** ve **غيّة**’nin ikisinin de kesr ve fetḥ ile olduğunu söyler. (Msb.)

**زِنْيَةٌ**
**زِنْيَةٌ** ذ [kıyasa göre “zina etmenin bir tarzı/biçimi” mânasına gelir]. Bir önceki paragrafa, beş yerde, bak. -A2- Ayrıca Bir erkeğin çocuklarının sonuncusu; (K;) tıpkı **فِجْرَةٌ**’nin “bir kadının çocuklarının sonuncusu” mânasına gelmesi gibi. (TA.)

**زِنَآءٌ**
**زِنَآءٌ** ذ [aslında bir mastar ismidir; fakat ona bir ikil nispet edilmiştir]: ikiline bir örnek için **زَنْيَةٌ** maddesine bak.

**زِنَوِىٌّ**
**زِنَوِىٌّ** ذ [mânası: zinaya dair/zinayla ilgili] **زِنًى**’dan yapılan nisbet ismidir; (S, Msb;) [kök] **ى**’nin **و**’ya çevrilmesi, üç **ى**’nin telaffuzunun zor görülmesi sebebiyledir: (Msb:) ve **زِنَآءٌ**’dan yapılan nisbet ismi [aynı mânada] ↓ **زِنَآئِىٌّ**’dir. (S.)

**زِنَائِىٌّ**
**زِنَائِىٌّ** ذ : bir öncekinin anlattığına bak.

**زَنَّآءَةٌ**
**زَنَّآءَةٌ** ذ Bir dişi maymuna (**قِرْدَةٌ**) verilen bir addır. (S.)

**زَانٍ**
**زَانٍ** ذ **زَنَى**’nın ism-i fâilidir: [mânası: zina eden; ve ayrıca zina eden kimse:] (Msb:) müennesi **زَانِيَةٌ**: (Kur xxiv. 2 ve 3:) müzekker çoğulu **زُنَاةٌ**, tıpkı **قُضَاةٌ**’nin **قَاضٍ**’ın çoğulu olması gibi: (Msb:) [ve müennes çoğulu **زَوَانٍ**.] Bir kadına **يَا زَانِى** demek, [**يَا زَانِيَةُ** (Ey zina eden kadın) yerine] hazfedilmiş (apokopeli) olmak bakımından doğrudur. (Mgh.)

**زَانِيَةٌ**
**زَانِيَةٌ** ذ **زَانٍ**’ın müennesi [bk.]. ― -b2- Bir erkeğe uygulandığında, şiddet/yoğunluk mânası taşır [yani: zinaya çok düşkün olan]. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَنَى
زَنَى I ( n. ac. زِنًى [ 7 ] ,  زِنَآء [ 23A ] ),
a.  Committed adultery, fornication.

زَنَّيَ
زَنَّيَ II ,
a.  Accused of adultery.

زِنًى
زِنًى [ 7 ],
a.  Adultery, fornication.

زَانٍ
زَانٍ [ 21 ] , ( pl. زُنَاة [ 9tA ] ),
a.  Adulterer زَانِيَة [ 21t ] , ( pl. زَوَانٍ [ زَوَاْنِيُ 41 ]), Adulteress.

زِنَآء
زِنَآء [ 23A ],
a.  see 7 .

زِنَوِيّ
زِنَوِيّ ,  زِنَآئِيّ
a.  Adulterous.

زِهْ
زِهْ
a.  Bravo! Well done!

##### Türkçe

زَنَى
زَنَى I (isim-i masdar: **زِنًى** [ 7 ] , **زِنَآء** [ 23A ] ),
a. Zina etti, fuhuş yaptı.

زَنَّيَ
زَنَّيَ II ,
a. Zina ile suçladı.

زِنًى
زِنًى [ 7 ],
a. Zina, fuhuş.

زَانٍ
زَانٍ [ 21 ] , (çoğulu **زُنَاة** [ 9tA ] ),
a. Zina eden; **زَانِيَة** [ 21t ] , (çoğulu **زَوَانٍ** [ **زَوَاْنِيُ** 41 ]), zina eden kadın.

زِنَآء
زِنَآء [ 23A ],
a. 7’ye bak.

زِنَوِيّ
زِنَوِيّ , **زِنَآئِيّ**
a. Zinaya ait, zinakâr.

زِهْ
زِهْ
a. Aferin! İyi yaptın!

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زني
زَنَى - يَزْنِي - زِنَى - زَانِيْ - زَانِيَة
زَنَى - يَزْنِي + الكائن: ينكح المرأة من غير عقد شرعي، أو تقبل الأنثى أن ينكحها ذكر من غير عقد شرعي
زِنَى: على وزن "فـِعـْل": اسم فعل من " زَنَى - يَزْنِي ": وهو كذلك ما يكون بفعل " زَنَى - يَزْنِي ": النكاح من غير عقد شرعي
زَانِيْ: اسم فاعل صفة مشبهة من " زَنَى - يَزْنِي "
زانِيَة: مؤنث " زَانِيْ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستنبات والتكاثر بالتزاوج والنكاح والاجتماع الجنسي والزرع"، وهي:
طَمَثَ - يَطْمِثُ، حَرَثَ - يَحْرُثُ، نَكَحَ - يَنْكِحُ، زَرَعَ - يَزْرَعُ، زَنَى - يَزْنِي، لَقِحَت - تَلْقَحُ (لَقِحَ - يَلْقَحُ)

زنى - يزني - يزنون
	﴿والذين لا يدعون مع الله إلها آخر ولا يقتلون النفس التي حرم الله إلا بالحق ولا يزنون ومن يفعل ذلك يلق أثاما(68)﴾ الفرقان ﴿ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقنولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12)﴾ الممتحنة
زاني - زانية
﴿الزاني لا ينكح إلا زانية أو مشركة والزانية لا ينكحها إلا زان أو مشرك وحرم ذلك على المؤمنين(3)﴾ النور
	﴿الزانية والزاني فاجلدوا كل واحد منهما مائة جلدة ولا تأخذكم بهما رأفة في دين الله إن كنتم تؤمنون بالله واليوم الآخر وليشهد عذابهما طائفة من المؤمنين(2)﴾ النور
الزنى
﴿ولا تقربوا الزنى إنه كان فاحشة وساء سبيلا (32)﴾ الأسراء
الراغب
زنا
- الزناء: وطء المرأة من غير عقد شرعي، وقد يقصر، وإذا مد يصح أن يكون مصدر المفاعلة، والنسبة إليه زنوي، وفلان لزنية وزنية (انظر المجمل 2/441، واللسان: زنا)، قال الله تعالى: }الزاني لا ينكح إلا زانية أومشركة والزانية لا ينكحها إلا زان﴿[النور/3]،﴾الزانية والزاني{ [النور/ 2]، وزنأ في الجبل بالهمز زنأ وزنوءا، والزناء: الحاقن بوله، و (نهي الرجل أن يصلي وهو زناء) (النهاية 2/314؛ والفائق 2/314).
ملخص اللسان:
1.     الزِّنا يمد ويقصر، زَنَى الرجلُ يَزْني زِنىً، مقصور، وزناءً  ممدود، وكذلك المرأَة. وزانى مُزاناةً وزَنَّى: كَزَنى؛ والمرأَة تُزانِي مُزاناةً وزِناء أَي تُباغِي.
2.     وزَنا الموضعُ يَزْنُو: ضاق، لغة في يَزْنأُ. ووِعاءٌ  زَنِيٌّ: ضيِّق
لسان العرب
● - زنا: الزِّنا يمد ويقصر، زَنَى الرجلُ يَزْني زِنىً، مقصور، وزناءً  ممدود، وكذلك المرأَة. وزانى مُزاناةً وزَنَّى: كَزَنى؛ ومنه قول  الأَعشى:إمَّا نِكاحاً وإِمَّا أُزَنُّ  يريد: أُزَنِّي، وحكى ذلك بعض المفسرين للشعر. وزانى مُزاناةً وزِناء،  بالمد؛ عن اللحياني، وكذلك المرأَة أَيضاً؛ وأَنشد:  أَما الزّناء فإنِّي لستُ قارِبَه،  والمالُ بَيْني وبَيْنَ الخَمْرِ نصْفانِ  والمرأَة تُزانِي مُزاناةً وزِناء أَي تُباغِي. قال اللحياني: الزِّنى،  مقصور، لغة أَهل الحجاز. قال الله تعالى: ولا تَقْرَبُوا الزِّنى،  بالقصر، والنسبة إلى المقصور زِنَوِيٌّ، والزناء ممدود لغة بني تميم، وفي  الصحاح: المدّ لأَهل نجد؛ قال الفرزدق:  أَبا حاضِرٍ، مَنْ يَزْنِ يُعْرَفْ زِناؤُه،  ومَنْ يَشْرَبِ الخُرْطُوم يُصْبِحْ مُسَكَّرا  ومثله للجعدي:  كانت فَرِيضة ما تقولُ، كما  كانَ الزِّناء فَريضةَ الرَّجْم  والنسبة إلى الممدود زِنائِيٌّ. وزَنَّاهُ تزْنِيةً: نسبه إلى الزِّنا  وقال له يا زاني. وفي الحديث: ذِكر قُسْطَنْطِينيَّةَ الزانية، يريد  الزاني أَهلُها كقوله تعالى: وكَمْ قصَمْنا من قَرْيةٍ كانت ظالمة؛ أَي ظالمة  الأَهْل. وقد زانى المرأَة مُزناةً وزناءً. وقال اللحياني: قيل لابنةِ  الخُسِّ ما أَزْناكِ؟ قالت: قُرْبُ الوِسادِ وطُولُ السِّوادِ؛ فكأَنَّ  قوله ما أَزْناكِ ما حَمَلَكِ على الزِّنا، قال: ولم يسمع هذا إلا في حديث  ابنةِ الخُسِّ.  وهو ابنُ زَنْيةٍ وزِنْيةٍ، والفتح أَعلى، أَي ابن زِناً، وهو نقِيضُ  قولك لِرِشدةٍ ورَشْدة. قال الفراء في كتاب المصادر: هو لِغَيَّةٍ  ولِزَنْيةٍ وهو لغَيْر رَشْدةٍ، كلُّه بالفتح. قال: وقال الكسائي ويجوز رَشْدة  وزِنْية، بالفتح والكسر، فأَما غَيَّة فهو بالفتح لا غير. وفي الحديث: أَنه  وفد عليه مالك بن ثعلبة فقال من أَنتم؟ فقالوا: نحن بنو الزَّنْية فقال:  بل أَنتم بنو الرِّشْدةِ. والزنْية، بالفتح والكسر: آخِرُ  وَلدِ الرجل والمرأَة كالعجْزة، وبنو مَلِكٍ يُسَمَّوْنَ بَني الزَّنْية  والزِّنْية لذلك، وإنما قال لهم النبي، صلى الله عليه وسلم، بل أَنتم  بنو الرِّشْدةِ نَفْياً لهم عما يوهمه لفظ الزنْية من الزِّنا، والرَّشْدةُ  أَفصح اللغتين. ويقال للولد إذا كان من زِناً: هو لِزَنْية. وقد  زَنَّاه. من التَّزْنِية أَي قَذَفَه. وفي المثل:  لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا  قال أَبو زيد: يضرب مثلاً للذي يكُفُّ عن الخَيْر ثم يُفَرِّط ولا  يَدومُ على طريقة.  وتسمَّى القِرْدة زنَّاءةً، والزَّناءُ: القصيرُ؛ قال أَبو ذؤيب:  وتُولِجُ في الظِّلِّ الزَّناءِ رؤُوسها،  وتَحْسِبُها هِيماً، وهُنَّ صَحائحُ  وأَصل الزَّناء الضيقُ، ومنه الحديث: لا يُصَلِّيَنَّ أَحدُكم وهو  زَناءٌ أَي مُدافِعٌ للِبَوْل؛ وعليه قول الأَخطل:  وإذا بَصُرْتَ إلى زَناءٍ قَعْرُها  غَبْراءَ مُظْلِمَةٍ من الأَحْفارِ  وزَنا الموضعُ يَزْنُو: ضاق، لغة في يَزْنأُ. وفي الحديث: كان النبيُّ،  صلى الله عليه وسلم، لا يُحِبُّ من الدُّنْيا إلا أَزْنَأَها أَي  أَضيقها. ووِعاءٌ  زَنِيٌّ: ضيِّق؛ كذا رواه ابن الأَعرابي بغير همز. والزَّنْءُ:  الزُّنُوُّ في الجَبَل. وزَنَّى عليه: ضَيَّق؛ قال:  لاهُمَّ، إنَّ الحَرِثَ بنَ جَبَلَهْ.  زَنَّى على أَبِيهِ ثم قَتَلَهْ  قال: وهذا يدل على أَن همزة الزناء ياءٌ.  وبَنُو زِنْيَة: حَيٌّ.
مقاييس اللغة:
(زني) الزاء والنون والحرف المعتل لا تتضايف، ولا قياس فيها لواحدةٍ على أخرى. فالأوَّل الزِّنَى، معروف. ويقال إنّه يمدّ ويقصر. وينشد للفرزدق:
أبا حاضِرٍ مَنْ يَزْنِ يُعرَف زنَاؤُهُ  *** ومن يَشْرَبِ الخمر لا بدّ يَسْكرُ([1])
ويقال  في النسبة إلى زِنَىً زِنَويّ، وهو لزِنْيَةٍ وزَنْيَةٍ، والفتح أفصح.
والكلمة الأخرى مهموز. يقال زَنَأت في الجبل أزنأ زُنُوءَاً وزَنْأً. والثالثة: الزَّنَاء، وهو القصير من كلِّ شيء. قال:
وتُولجُ في الظِّلِّ الزَّنَاء رؤوسَها *** وتحسَِبُها هِيماً وهنَّ صحائحُ([2])
وقال آخر([3]):
وإِذَا قُذِفْتُ إلى زَنَاءٍِ قعْرُها *** غبراءَ مُظْلِمةٍ منَ الأحْفارِ([4])
والرابعة: (الزَّنَاء)([5]): الحاقن بولَه. ونهى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم أنْ يصلي الرجل وهو زَنَاء.
القاموس المحيط:
ي زَنَى يَزْنِي زِنًى وزِناءً، بكسرهما فَجَرَ. وزانَى مُزاناةً وزِناءً بمعناهُ، و فلاناً نَسَبَه إلى الزِنَا. وهو ابنُ زَنْيَةٍ، وقد يُكْسَرُ ابنُ زِنًى. وبنُو زِنْيَةَ، بالكسر حَيٌّ. والزِنْيَةُ آخِرُ وَلَدِكَ.
والزَّوانِي: ثَلاثُ قاراتٍ باليمامةِ.
تاج العروس:
( وزنى عليه تزنية ضيق ) عليه قال الشاعر لا هم ان الحرث بن جبله * زنى على ابيه ثم قتله وتقدم ايضا ( ووعاء زنى ) كغنى ( ضيق ) عن ابن الاعرابي بلا همزى ( زنى ) الرجل ( يزنى زنا وزناء بكسرهما ) قال اللحيانى القصر لغة امل الحجاز والمد لغة بنى تميم ( فجر ) وكذلك المراة قال المناوى الزنا لغة الرقى على الشئ وشرعا ايلاج الحشفة بفرج محرم بعينه خال عن شبهة مشتهى وقال الراغب هو وطء المراة من غير عقد شرعى وقد يقصر وفى الصحاح القصر لاهل الحجاز قال تعالى ولا تقربوا الزنا والمدلاهل نجد قال الفرزدق ابا حاضر من يزن يعرف زناؤه * ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكرا وانشد ابن سيده اما الزناء فانى لست قاربه * والمال بينى وبين الخمر نصفان وهو زان والجمع زناة كقاض وقضاة ( وزانى مزاناة وزناء بمعناه ) ومن هنا قال جماعة ان الممدود انما هو مصدر زانى وفى الصحاح المراة تزانى مزاناة وزناء أي تباغى ( و ) زانى ( فلانا نسبه الى الزنا ) هكذا في النسخ والذى في المحكم ازناه نسبه الى الزنا قال ولم يسمع هذا الا في حديث ابنة الخس قيل لها ما ازناك قالت قرب الوساد وطول السواد ( وهو ابن زنية ) بالفتح وقال الكسائي يجوز كسر زنية ورشدة واما غية فبالفتح لا غير ( وبنو زنية بالكسر حى ) من العرب وهم بنو الحرث بن مالك في اسد خزيمة والنسبة زنوى ( والزنية ) ايضا ( آخر ولدك ) كالعجزة آخر ولد المراة قيل وبه سميت القبيلة المذكورة لكونهم آخر ولد ابيهم وفى الحديث انهم وفدوا على النبي صلى الله عليه وسلم فقال من انتم قالوا نحن بنو الزنية فقال بل انتم بنو الرشدة فنفى عنهم ما يوهم من الفظ الزنا ( والزوانى ثلاث قارات باليمامة ) قاله نصر * ومما يستدرك عليه زنى تزنية زنى ومنه قول الاعشى * اما نكاحا واما ازن * فسره بعضهم بازنى وزناه تزنية نسبه الى الزنا وفى الصحاح قال له يا زانى وزنى عليه تزنية ضيق عليه وقد ذكره المصنف في زن وهنا محل ذكره وفى المثل لا حصنها حصن ولا الزنا زنا يضرب لمن يكف عن الخير ثم يفرط أو عن الشر ثم يفرط فيه ولا يدوم على طرقية ويثنى الزنا المقصور بقلب الالف ياء فيقال زنيان والنسبة إليه على لفظه لكن بقلب الياء واوا فيقال زنوى استثقالا لتوالى ثلاث يا آت فقول الفقهاء قذفه بزنيين هو مثى الزنا المقصور والزنية بالفتح المرة الواحدة كذا في المصباح وتسمى القردة زناءة بالتشديد نقله الجوهرى والنسبة الى الممدود زنائ

##### Türkçe

زني
**زَنَى - يَزْنِي - زِنَى - زَانِيْ - زَانِيَة**
**زَنَى - يَزْنِي** + canlı: şer‘î bir akit olmaksızın kadını nikâhlamak; yahut dişinin, şer‘î bir akit olmaksızın bir erkeğin kendisini nikâhlamasını kabul etmesi
**زِنَى**: “فـِعـْل” vezni üzere: **زَنَى - يَزْنِي**’den fiil ismi; ve yine **زَنَى - يَزْنِي** fiiliyle olan şey: şer‘î bir akit olmaksızın nikâh
**زَانِيْ**: **زَنَى - يَزْنِي**’den müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil
**زانِيَة**: **زَانِيْ**’nin müennesi
Ve lafız, “الاستنبات والتكاثر بالتزاوج والنكاح والاجتماع الجنسي والزرع” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**طَمَثَ - يَطْمِثُ**، **حَرَثَ - يَحْرُثُ**، **نَكَحَ - يَنْكِحُ**، **زَرَعَ - يَزْرَعُ**، **زَنَى - يَزْنِي**، **لَقِحَت - تَلْقَحُ** (**لَقِحَ - يَلْقَحُ**)

**زنى - يزني - يزنون**
	﴿Ve Allah ile beraber başka bir ilâha yalvarmayanlar, Allah’ın haram kıldığı canı ancak hak ile öldürmeyenler ve zina etmeyenler; kim bunu yaparsa günah ile karşılaşır (68)﴾ الفرقان ﴿Ey peygamber! Mümin kadınlar sana, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık yapmamaları, zina etmemeleri, çocuklarını öldürmemeleri, elleriyle ayakları arasında uyduracakları bir iftira getirmemeleri ve ma‘rûfta sana isyan etmemeleri üzerine biat etmeye geldiklerinde, onlarla biat et ve onlar için Allah’tan mağfiret dile; şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir (12)﴾ الممتحنة

**زاني - زانية**
﴿Zina eden erkek, ancak zina eden bir kadınla yahut müşrik bir kadınla nikâhlanır; zina eden kadın da ancak zina eden bir erkek yahut müşrik bir erkek tarafından nikâhlanır; bu, müminlere haram kılınmıştır (3)﴾ النور
	﴿Zina eden kadın ve zina eden erkek: her birine yüz değnek vurun; Allah’a ve âhiret gününe iman ediyorsanız, Allah’ın dininde onlara karşı bir acıma sizi tutmasın; azaplarına müminlerden bir topluluk da şahit olsun (2)﴾ النور

**الزنى**
﴿Zinaya yaklaşmayın; şüphesiz o bir fuhşiyattır ve yol olarak ne kötüdür (32)﴾ الأسراء

**الراغب**
**زنا**
- **الزناء**: şer‘î bir akit olmaksızın kadına cima; kısaltılabilir; uzatıldığında, mufâ‘ale masdarı olması sahih olur; ona nisbet **زنوي**’dir; ve falan, **لزنية** ve **زنية**’dir (bk. المجمل 2/441, ve اللسان: **زنا**); Allah Teâlâ dedi ki: }**الزاني لا ينكح إلا زانية أومشركة والزانية لا ينكحها إلا زان**﴿[النور/3]،﴾**الزانية والزاني**{ [النور/ 2]؛ ve dağda hemze ile **زنأ**: **زنأ** ve **وزنوءا**; ve **الزناء**: idrarını tutan; ve (erkeğin **زناء** iken namaz kılmasının yasaklanması) (النهاية 2/314؛ والفائق 2/314).

**ملخص اللسان:**
1.     **الزِّنا** uzatılır ve kısaltılır; erkek **زَنَى** **يَزْني** **زِنىً**: kısaltılmış; ve **وزناءً**: uzatılmış; kadın da böyledir. Ve **وزانى** **مُزاناةً** ve **وزَنَّى**: **كَزَنى**; ve kadın **تُزانِي** **مُزاناةً** ve **وزِناء** yani fuhuş yapar.
2.     Ve yer **وزَنا** **يَزْنُو**: daraldı; **يَزْنأُ**’da bir lügat. Ve **وِعاءٌ زَنِيٌّ**: dar.

**لسان العرب**
● - **زنا**: **الزِّنا** uzatılır ve kısaltılır; erkek **زَنَى** **يَزْني** **زِنىً**: kısaltılmış; ve **وزناءً**: uzatılmış; kadın da böyledir. Ve **وزانى** **مُزاناةً** ve **وزَنَّى**: **كَزَنى**; ondan, **الأَعشى**’nın sözü:
إمَّا نِكاحاً وإِمَّا أُزَنُّ
ister: **أُزَنِّي**; bunu şiir için bazı müfessirler nakletti. Ve **وزانى** **مُزاناةً** ve **وزِناء**: uzatma ile; **اللحياني**’den; kadın da böyledir; ve şu beyit okundu:
أَما الزّناء فإنِّي لستُ قارِبَه،
والمالُ بَيْني وبَيْنَ الخَمْرِ نصْفانِ
ve kadın **تُزانِي** **مُزاناةً** ve **وزِناء** yani fuhuş yapar. **اللحياني** dedi: **الزِّنى** kısaltılmıştır; Hicaz ehlinin lügatidir. Allah Teâlâ dedi ki: **ولا تَقْرَبُوا الزِّنى**; kısaltma ile. Kısaltılmış olana nisbet **زِنَوِيٌّ**’dir. **والزناء** uzatılmıştır; Benî Temîm’in lügatidir. **الصحاح**’ta: uzatma Necd ehlinindir. **الفرزدق** dedi:
أَبا حاضِرٍ، مَنْ يَزْنِ يُعْرَفْ زِناؤُه،
ومَنْ يَشْرَبِ الخُرْطُوم يُصْبِحْ مُسَكَّرا
ve bunun benzeri **للجعدي**’nindir:
كانت فَرِيضة ما تقولُ، كما
كانَ الزِّناء فَريضةَ الرَّجْم
uzatılmış olana nisbet **زِنائِيٌّ**’dir. **وزَنَّاهُ** **تزْنِيةً**: onu **الزِّنا**’ya nisbet etti ve ona “ya **زاني**” dedi. Hadiste: **قُسْطَنْطِينيَّةَ الزانية** zikri; ister: ahalisi zina eden; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **وكَمْ قصَمْنا من قَرْيةٍ كانت ظالمة**; yani ahalisi zalim. Ve kadınla **زانى**: **مُزناةً** ve **وزناءً**. **اللحياني** dedi: **الخُسِّ**’ün kızına “**ما أَزْناكِ؟**” denildi; dedi ki: “**قُرْبُ الوِسادِ وطُولُ السِّوادِ**”; sanki “**ما أَزْناكِ**” sözü: seni **الزِّنا**’ya sevk eden nedir. Dedi: bu, ancak **ابنةِ الخُسِّ** hadisi içinde işitildi. O, **ابنُ زَنْيةٍ** ve **زِنْيةٍ**’dir; fetih daha üstündür; yani **ابن زِناً**; bu, “**لِرِشدةٍ** ve **رَشْدة**” sözünün zıddıdır. **الفراء** masdarlar kitabında dedi: o, **لِغَيَّةٍ** ve **لِزَنْيةٍ**’dir; o, **لغَيْر رَشْدةٍ**’dir; hepsi fetih iledir. Dedi: **الكسائي** dedi ki: **رَشْدة** ve **زِنْية** caizdir; fetih ve kesir ile. Amma **غَيَّة** ise fetih iledir, başka değil. Hadiste: ona **مالك بن ثعلبة** geldi; “siz kimsiniz?” dedi; “biz **بنو الزَّنْية**’yiz” dediler; dedi ki: “bilakis siz **بنو الرِّشْدة**’siniz.” **والزنْية** fetih ve kesir ile: erkeğin ve kadının son çocuğu; **العجْزة** gibi. **وبنو مَلِكٍ** bu sebeple **بَني الزَّنْية** ve **الزِّنْية** diye adlandırılır; ancak Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onlara “bilakis siz **بنو الرِّشْدة**’siniz” dedi; **الزنْية** lafzının **الزِّنا**’dan vehmettirdiğini onlardan nefy için. **والرَّشْدةُ** iki lügatin daha fasihidir. Ve çocuk **زِناً**’dan olduğunda ona denir: o, **لِزَنْية**’dir. Ve onu **زَنَّاه**: **التَّزْنِية**’den; yani ona iftira etti. Meselde:
لا حِصْنُها حِصْنٌ ولا الزِّنا زِنا
**أَبو زيد** dedi: hayırdan geri duran, sonra gevşeyen ve bir yol üzere devam etmeyen kimse için mesel olarak vurulur. Maymuna **زنَّاءةً** denir. **والزَّناءُ**: kısa olan. **أَبو ذؤيب** dedi:
وتُولِجُ في الظِّلِّ الزَّناءِ رؤُوسها،
وتَحْسِبُها هِيماً، وهُنَّ صَحائحُ
**الزَّناء**’ın aslı darlıktır; ondan hadiste: “sizden biri **زَناءٌ** iken namaz kılmasın” yani idrarı defetmeye çalışan. Ve bunun üzerine **الأَخطل**’ın sözü:
وإذا بَصُرْتَ إلى زَناءٍ قَعْرُها
غَبْراءَ مُظْلِمَةٍ من الأَحْفارِ
Ve yer **زَنا** **يَزْنُو**: daraldı; **يَزْنأُ**’da bir lügat. Hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dünyadan ancak onun **أَزْنَأَها**’sını severdi; yani en darını. Ve **وِعاءٌ زَنِيٌّ**: dar; İbnü’l-A‘râbî bunu hemzesiz böyle rivayet etti. **والزَّنْءُ**: dağda **الزُّنُوُّ**. **وزَنَّى عليه**: daralttı; şu beyit:
لاهُمَّ، إنَّ الحَرِثَ بنَ جَبَلَهْ.
زَنَّى على أَبِيهِ ثم قَتَلَهْ
Dedi: bu, **الزناء**’ın hemzesinin bir **ياء** olduğuna delâlet eder. Ve **بَنُو زِنْيَة**: bir kabiledir.

**مقاييس اللغة:**
(**زني**) **الزاء** ve **النون** ve illetli harf, birbirine eklenmez; ve birinin diğerine kıyası yoktur. Birincisi **الزِّنَى**’dır; mâlûmdur. Ve denir ki: uzatılır ve kısaltılır. **للفرزدق**’tan şu okunur:
أبا حاضِرٍ مَنْ يَزْنِ يُعرَف زنَاؤُهُ  *** ومن يَشْرَبِ الخمر لا بدّ يَسْكرُ([1])
Ve denir: **زِنَىً**’ya nisbet hakkında **زِنَويّ**; ve o, **لزِنْيَةٍ** ve **زَنْيَةٍ**’dir; fetih daha fasih.
Diğer kelime hemzelidir. Denir: dağda **زَنَأت**: **أزنأ** **زُنُوءَاً** ve **زَنْأً**. Üçüncüsü: **الزَّنَاء**; o, her şeyden kısa olandır. Dedi ki:
وتُولجُ في الظِّلِّ الزَّنَاء رؤوسَها *** وتحسَِبُها هِيماً وهنَّ صحائحُ([2])
Ve bir başkası dedi([3]):
وإِذَا قُذِفْتُ إلى زَنَاءٍِ قعْرُها *** غبراءَ مُظْلِمةٍ منَ الأحْفارِ([4])
Dördüncüsü: (**الزَّنَاء**)([5]): idrarını tutan. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, erkeğin **زَنَاء** iken namaz kılmasını yasakladı.

**القاموس المحيط:**
**زَنَى** **يَزْنِي** **زِنًى** ve **زِناءً**, ikisi de kesre ile: fısk etti. Ve **وزانَى** **مُزاناةً** ve **زِناءً**: onun mânâsıyla. Ve falanı: onu **الزِنَا**’ya nisbet etti. Ve o, **ابنُ زَنْيَةٍ**’dir; ve **ابنُ زِنًى** kesrelenebilir. Ve **بَنُو زِنْيَةَ**, kesre ile: bir kabiledir. Ve **الزِنْيَةُ**: senin çocuğunun sonuncusu.
Ve **الزَّوانِي**: Yemâme’de üç tepedir.

**تاج العروس:**
( Ve **وزنى عليه** **تزنية**: daralttı ) onun üzerine; şair dedi:
لا هم ان الحرث بن جبله * زنى على ابيه ثم قتله
ve daha önce de geçti. ( Ve **وعاء زنى** ) **كغنى** ( dar ) İbnü’l-A‘râbî’den, hemzesiz. ( **زنى** ) erkek ( **يزنى** **زنا** ve **زناء** ikisi de kesre ile ) **اللحيانى** dedi: kısaltma Hicaz ehlinin lügatidir; uzatma Benî Temîm’in lügatidir. ( fısk etti ) kadın da böyledir. **المناوى** dedi: **الزنا** lügatte bir şey üzerine yükselmedir; şer‘an: şüpheden hâlî, bizzat belirli haram bir ferce, arzu ile haşefenin sokulmasıdır. **الراغب** dedi: o, şer‘î bir akit olmaksızın kadına cima‘dır; kısaltılabilir. **الصحاح**’ta: kısaltma Hicaz ehlinindir. Allah Teâlâ dedi: **ولا تقربوا الزنا**; uzatma Necd ehlinindir. **الفرزدق** dedi:
ابا حاضر من يزن يعرف زناؤه * ومن يشرب الخرطوم يصبح مسكرا
Ve İbn Sîdeh şu beyiti okudu:
اما الزناء فانى لست قاربه * والمال بينى وبين الخمر نصفان
Ve o, **زان**’dır; cem‘i **زناة**’dır; **قاض** ve **قضاة** gibi. ( Ve **وزانى** **مزاناة** ve **وزناء** onun mânâsıyla ) buradan bir cemaat dedi ki: uzatılmış olan ancak **زانى**’nın masdarıdır. **الصحاح**’ta: kadın **تزانى** **مزاناة** ve **وزناء** yani fuhuş yapar. ( Ve ) **زانى** ( falanı: onu **الزنا**’ya nisbet etti ) nüshalarda böyledir; **المحكم**’de olan: **ازناه**: onu **الزنا**’ya nisbet etti. Dedi: bu, ancak **ابنة الخس** hadisi içinde işitildi; ona “**ما ازناك**” denildi; dedi ki: “**قرب الوساد وطول السواد**”. ( Ve o, **ابن زنية** ) fetih ile. **الكسائي** dedi: **زنية** ve **رشدة**’nin kesri caizdir; amma **غية** ise fetih iledir, başka değil. ( Ve **بنو زنية** kesre ile: bir kabile ) Araplardan; onlar, Esed Huzeyme’de Hâris b. Mâlik oğullarıdır; nisbet **زنوى**’dir. ( Ve **الزنية** ) ayrıca ( senin çocuğunun sonuncusu ) **كالعجزة**: kadının son çocuğu; denildi ki: zikredilen kabile, babalarının son çocuğu oldukları için onunla adlandırıldı. Hadiste: onlar Peygamber صلى الله عليه وسلم’e heyet olarak geldiler; “siz kimsiniz?” dedi; “biz **بنو الزنية**’yiz” dediler; “bilakis siz **بنو الرشدة**’siniz” dedi; **الزنا** lafzının vehmettirdiğini onlardan nefy etti. ( Ve **الزوانى**: Yemâme’de üç tepe ) bunu **نصر** söyledi. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **زنى** **تزنية**: **زنى**; ondan **الأعشى**’nın sözü:
* اما نكاحا واما ازن *
bazıları onu **بازنى** diye tefsir etti. Ve **وزناه** **تزنية**: onu **الزنا**’ya nisbet etti. **الصحاح**’ta: ona “ya **زانى**” dedi. Ve **وزنى عليه** **تزنية**: ona daralttı. Musannif onu **زن** maddesinde zikretti; burada ise onun zikredilme yeridir. Meselde: **لا حصنها حصن ولا الزنا زنا**; hayırdan geri durup sonra gevşeyen; yahut şerden geri durup sonra onda gevşeyen ve bir yol üzere devam etmeyen kimse için vurulur. Kısaltılmış **الزنا**’nın tesniyesi, elifi **ياء**’ya çevirerek yapılır; böylece **زنيان** denir. Ve ona nisbet, lafzı üzere; fakat **ياء**’yı **واو**’ya çevirerek: üç **ياء**’ın peş peşe gelmesi ağır görüldüğünden **زنوى** denir. Fakihlerin “onu **بزنيين** ile kazfetti” sözü, kısaltılmış **الزنا**’nın tesniyesidir. Ve **الزنية** fetih ile: bir defalık; **المصباح**’ta böyledir. Ve maymuna **زناءة** (şeddeli) denir; bunu **الجوهرى** nakletti. Ve uzatılmış olana nisbet: **زنائ**.
