# زن (ز-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الزاي والنون
زن ، نز : مستعملان .
زن : أبو العباس عن ابن الأعرابي : التَّزْنِينُ : الدوامُ على أكل الزِّن وهو الخُلَّرُ ، والخُلَّرُ : الماشُ .
ويقال : فلان يُزَنّ بكذا وكذا ، ويُؤبَن بكذا وكذا ، أي : يُتَّهم به ، وقد أزنَتْهُ بكذا من الشرّ ، ولا يكون الإزنان في الخبر ، ولا يقال : زنَنْتُه بكذا بغير ألف .
ويقال : ماءٌ زنَن ، أي : ضيق قليل ؛ ومياهٌ زَنَن ، وقال الشاعر :
ثم استغَاثُوا بماءٍ لا رِشَاء له
من ماء لِينةَ لا ملْحٌ ولا زَنَنُ
وقيل : الماء الزّنَن : الظَّنُون الذي لا يُدرى أفيه ماءٌ أم لا . الزنَن والزنيء والزَّناء : الضيق .
وقال ابن دريد : قال الأصمعي : زَنَّ عَصَبُه : إذا يبِسَ ، وأنشد :
نبَّهْتُ ميْموناً لها فأَنَّا
( يشكو ) عَصَباً قد زَنَّا
وقال الليث : أبو زَنة : كُنية القرْد .
نز : الحراني عن ابن السكيت ، قال الكسائي : يقال : نَزٌّ ونِزٌّ ، والنِّزُّ أجود .
وقال الليث : هو ما تحلّب من الأرض من الماء ، وقد نَزّت الأرضُ : إذا صارت ذات نزَ ، ونزت الأرضُ : إذا تحلّبَ منها النزّ وصارت منابع النّز .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النّز من الرجال : الذَّكي .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم قال : النَّز : الرجلُ الخفيف ، وأنشد :
وصاحبٍ أبَداً حُلْواً مُزّاً
في حاجة القومِ خُفافاً نِزّاً
وأنشد بيتَ جرير يهجُو البعيث فقال :
لَقَى حملَتْه أمه وهي ضيفةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنَّزَالة أَرْشما
ويُرْوَى فجاءت بنزَ .
قال : وأراد بالنُّزّ ههنا : خفةَ الطّيْشِ ، لا خفةَ الروح والعقل .
قال : وأراد بالنزالة : الماء الذي أنزله المجامع لأمه .
وقال الليث : المنَزُّ : مهدُ الصبي .
أبو عُبيد : نزَّ الظبي ينزّ نزيزاً : إذا عدا .
وروي عن أبي الجراح والكسائي : نزب الظبي نزيباً . ونزَّ ينز نزيزاً : إذا صوت .
قال ذو الرُّمة :
فلاةٌ ينزُّ الظبي في حَجِراتها
نزيزَ خِطام القَوْس يُحدى بها النَّبْلُ
وروى أبو تراب لبعضهم : نزّزه عن كذا ، أي : نزَّهَه .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان نزيزٌ ، أي : شَهْوَان ، وقد قتلتْه النزة ، أي : الشهوة .

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **النون**
**زن** , **نز** : kullanımdadırlar .
**زن** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّزْنِينُ** : **الزِّن**’i yemek üzere devam etmektir; o da **الخُلَّرُ**’dur; **الخُلَّرُ** : **الماشُ**’tur .
Ve denilir: falan kimse şu ve şu ile **يُزَنّ** edilir, ve şu ve şu ile **يُؤبَن** edilir; yani: onunla itham edilir; ve onu şerden şu ile **أزنَتْهُ**; ve **الإزنان** haber (bildirme)de olmaz; ve ألف olmaksızın “onu şu ile **زنَنْتُه**” denilmez .
Ve denilir: **ماءٌ زنَن**; yani: dar, az; ve **مياهٌ زَنَن**; şair dedi ki:
ثم استغَاثُوا بماءٍ لا رِشَاء له
من ماء لِينةَ لا ملْحٌ ولا زَنَنُ
Ve denildi: **الماء الزّنَن** : **الظَّنُون**’dur; içinde su var mı yok mu bilinmez. **الزنَن** ve **الزنيء** ve **الزَّناء** : darlıktır .
Ve İbn Düreyd dedi: el-Asma‘î dedi: **زَنَّ عَصَبُه** : kuruduğu zaman; ve okudu:
نبَّهْتُ ميْموناً لها فأَنَّا
( يشكو ) عَصَباً قد زَنَّا
Ve el-Leys dedi: **أبو زَنة** : maymunun künyesidir .
**نز** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten; el-Kisâî dedi: denilir: **نَزٌّ** ve **نِزٌّ**; ve **النِّزُّ** daha iyidir .
Ve el-Leys dedi: o, yerden sudan sızıp çıkan şeydir; ve **نَزّت الأرضُ** : **نزَ** sahibi olduğu zaman; ve **نزت الأرضُ** : ondan **النزّ** sızıp çıktığı ve **النّز** kaynakları olduğu zaman .
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: erkeklerden **النّز** : **الذَّكي**’dir .
Ve bana el-Münzirî, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi: **النَّز** : hafif adamdır; ve okudu:
وصاحبٍ أبَداً حُلْواً مُزّاً
في حاجة القومِ خُفافاً نِزّاً
Ve Cerîr’in, el-Ba‘îs’i hicvederek söylediği beyti okudu; dedi ki:
لَقَى حملَتْه أمه وهي ضيفةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للنَّزَالة أَرْشما
Ve “**فجاءت بنزَ**” diye rivayet olunur .
Dedi: ve burada **النُّزّ** ile muradı: taşkınlığın hafifliğidir; ruh ve aklın hafifliği değil .
Dedi: ve **بالنزالة** ile muradı: annesine cima edenin indirdiği sudur .
Ve el-Leys dedi: **المنَزُّ** : çocuğun beşiğidir .
Ebû ‘Ubeyd: **نزَّ الظبي ينزّ نزيزاً** : koştuğu zaman .
Ve Ebû’l-Cerrâh ve el-Kisâî’den rivayet olundu: **نزب الظبي نزيباً**. Ve **نزَّ ينز نزيزاً** : ses çıkardığı zaman .
Zü’r-Rumme dedi:
فلاةٌ ينزُّ الظبي في حَجِراتها
نزيزَ خِطام القَوْس يُحدى بها النَّبْلُ
Ve Ebû Turâb, bazılarından rivayet etti: “şundan **نزّزه**”; yani: onu **نزَّهَه** .
Ve (**نوادر الأعراب**)’da: falan **نزيزٌ**; yani: şehvetli; ve onu **النزة** öldürdü; yani: şehvet .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق)
(زط) الزاء والطاء ليس بشيء. وزُطّ ([1]): كلمةٌ مولَّدة.
(زع) الزاء والعين أصلٌ يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. يقال: زَعْزَعْتُ الشيءَ وتَزعْزَعَ هو، إذا اهتزّ واضطرب. وسيرٌ زعزعٌ: شديد تهتز له الرِّكاب.
قال الهُذََليّ([2]):
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ
(زغ) الزاء والغين ليس بشيء. ويقولون: الزغزغة: السُّخْرِيَة.
(زف)  الزاء والفاء أصلٌ يدلُّ على خِفَّةٍ في كل شيء. يقال زَفَّ الظَّليم زفيفاً، إذا أسرع. ومنه زُفَّتِ العَروسُ إلى زوجها. وزفَّ القومُ في سَيرهم: أَسْرَعُوا. قال جلّ ثناؤه: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. والزَّفْزافة: الرِّيح الشديدة لها زفزفةٌ، أي خِفَّة. وكذلك الزَّفزَف([3]). ويقولون لمن طاشَ حِلْمُهُ: قد زَفَّ رَأْلُه. وزِفُّ الطائر: صِغَار ريشه؛ *لأنه خفيف.
(زق) الزاء والقاف أصلٌ يدل على تضايُقٍ. من ذلك الزُّقاق، سمِّي بذلك لضيقهِ عن الشوارع.
ومن ذلك : زَقَّ الطائرُ فرخَهُ. ومنه الزِّقّ. والتزقيق في الجلد: أن يسلخ مِنْ قِبَلِ [العُنُق([4])].
(زل) الزاء واللام أصل مطّرد منقاسٌ في المضاعَف، وكذلك في كل زاءٍ بعدها لامٌ في الثلاثي. وهذا من عجيب هذا الأصل. تقول: زلَّ عن مكانه زَليلاً وزَلاًّ. والماء الزُّلال: العَذْب؛ لأنه يَزِلّ عن ظَهْرِ اللِّسانِ لِرقَّته. والزَّلَّة: الخطأ؛ لأن المخطئ زلَّ عن نَهْج الصَّواب، وتزلزَلت الأرضُ: اضطرَبت، وزُلْزِلَتْ زِلْزَالاً. والمِزَلَّة([5]): المكان الدَّحْضُ. فأما الذِّئْبُ الأَزَلُّ، وهو الأَرْسَح، فقال ابنُ الأعرابيّ : سمِّي بذلك مِنْ قولهم زَلَّ إذا عدا. وهو القياس الصَّحيح ثم شُبِّهَتْ به المرأةُ الرَّصْعاء فقيل زَلاَّء. وإن كان الأَرْسَح كما قيل فهو قياسُ ما ذكرناهُ أيضاً، لأن اللّحم قد زلَّ عن مؤخَّره، وكذلك عن مؤخَّر المرأة الرَّسْحاء.
ومن الباب الزُّلْزُل([6]) كالقَلِق؛ لأنَّه لا يستقرُّ في مكانه.
ومما شذّ عن الباب الزَّلَزِلُ: الأثاث والمتاع،  على فَعَلِلٍ.
(زم) الزاء والميم أصلٌ واحدٌ، وهو يدلُّ على تقدُّم في استقامةٍ وقَصْد، من ذلك الزِّمام لأنه يتقدَّم إذا مُدَّ به، قاصداً في استقامة. تقول زَمَمْتُ البعير أزُمُّه. ويقال أمْرُ بني فلانٍ زَمَمٌ، كما يقال أَمَمٌ، أي قصدٌ. ويحلفون فيقولون: "لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه([7])"، يريدون تلقاءَه وقَصْدَه. والزَّمُّ: التقدُّم في السَّير.
ومما شذّ عن هذا الأصل الزِّمْزِمة: الجماعة من الناس. وقال الشيباني: الزِّمزيم: الجِلَّة من الإبل([8]).
(زن) الزاء والنون كلمةٌ واحدةٌ لا يُتفرّع ولا يُقاس عليها. يقال أَزنَنْتُ فلاناً بكذا، إذا اتَّهمتَهُ به. وهويُزَنُّ به. قال:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ([9])(زب) الزاء والباء أصلان: أحدهما يدل على وُفُورٍ في شَعَرٍ، ثم يحمل عليه. فالزَّبَب: طُول الشَّعَْر، وكثرتُهُ. ويقال بعيرٌ أزَبُّ. قال الشاعر:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
ومن ذلك عامٌ أَزَبُّ، أي خصيب.
والأصل الآخر:  الزَّبيب، وهو معروف، ثم يشبَّه به، فيقال للنُّكتَتَيْنِ السّوداوينِ فوقَ عينَي الحيّة زبيبتان؛ وهو أخبثُ ما يكون من الحيّات: وفي الحديث: "يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان". وربّما سمَّوا الزَّبَدَتَيْنِ زَبيبتين، يقال أنشَدَ فلانٌ حتَّى زَبَّبَ شِدْقاه، أي أزبدا.
قال الشاعر:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ([10])
 ومما شذَّ عن الباب الزَّبَاب: الفارُ، الواحدُ زبابة. وقد يحتمل، وهو بعيدٌ، أن يكون من الزَّبيب، وقد ذكرناه.
ومما هو شاذٌّ لا قياس له: زَبَّتِ الشمس وأزَبّت: دنت للغروب.
(زت) الزاء والتاء كلمةٌ لا قياس لها. يقال زَتَتُّ العروسَ، إِذا زيَّنتَها. قال:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ([11])وقد تزتَّتَتْ، أي تزيَّنت.
(زج) الزاء والجيم أصلٌ يدلُّ على رِقَّةٍ في شيء، من ذلك زُجُّ الرُّمْح والسّهمِ، وجمعه زِجاج بكسر الزاء. يقال زَجَّجْتُه: جعلت له زُجّاً فإذا نزَعْت زُجَّهُ قلت: أزجَجْتُه([12]).والزَّجَج: دِقَّةُ الحاجبينِ وحُسْنُهما. ويقال أنَّ الأزَجَّ من النعام: الذي فوق عينه ريشٌ أبيض.
(زح) الزاء والحاء يدلّ على البعد. يقال زُحْزِحَ عن كذا، أي بُوعِدَ. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. أي بُوعِد.
(زخ) الزاء والخاء أُصَيلٌ يدلُّ على الدَّفْع والمبايَنَة. يقال زَخَخْتُ الشيءَ، إذا دفعتَهُ. وفي الحديث: "مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه".  وزَخَّها: جامَعَها. و*المِزَخَّة: المرأة. ومن الباب الزَّخَّة: الحِقد والغَيظ. قال:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا([13])(زر) الزاء والراء أُصَيلٌ يدلُّ على شِدَّة. وشذَّ مِنْ ذلك الزِّرّ: زِرُّ القميص. ثم يشتقّ منه الزِّرُّ، يقال إنّه عظمٌ تحت القَلْب. قال ابن السكّيت: يقال للرّجلِ الحسن الرِّعْية للإبل: إنّه لَزِرٌّ من أزرارها. ومن الباب: زَرَّتْ عينهُ، إذا توقَّدَت. يقال عَيْناه تَزِرَّانِ في رأسهِ، إذا تَوقَّدَتا. ومن الباب الزَّرُّ: الشَّلُّ والطَّرد. يقال هو يزُرُّ الكتائبَ بسيفهِ زَرَّا. ومنه الزَّرُّ وهو العضُّ. يقال: حِمارٌ مِزَرٌّ. ويقال الزَّرّة الحَرْبَة([14]). ومن الباب الزَّرِير، وهو الحَصيف السَّديد الرأي. والله أعلم بالصَّواب.
 --------------ـــــ
([1]) الزط، بالضم: جيل من الهند، معرب "جت" بالفتح. قال صاحب القاموس: "والقياس يقتضي فتح معربه". وقال الخوارزمي الكلام على طبقات الهند: "الزط هم حفاظ الطرق، وهم جنس من السند يقال لهم: جتان". انظر مفاتيح العلوم ص 74. وفي معجم استينجاس 356 أن "جت" اسم لجنس هندي حقير.
([2]) هو أميّة بن أبي عائذ الهذلي. اللسان (زعع). وقصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ومخطوطة الشنقيطي 79.
([3]) ويقال أيضاً ريح زفزفة وزفزاف.
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) بكسر الزاي وفتحها.
([6]) الزلزل بضم الزاءين : الغلام الخفيف. وفي المجمل: "الزلز" وليس هذا بابه.
([7]) انظر هذا اليمين في أيمان العرب للنجيرمي 15، والأمالي (3: 51)، واللسان (زمم 165)، والمخصص (13: 118)، والمزهر (2: 262).
([8]) شاهده قول نصيب:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
 ([9]) لحضرمي بن عامر، كما في اللسان (زنن).
([10]) الرجز في اللسان (زبب، لقق)، وقائله هو أبو الحجناء نصيب الأصغر. انظر البيان والتبيين (1: 125).
([11]) البيت من تام الرجز. أنشده في اللسان (زهنع، زتت)، والمخصص (4: 54).
([12]) ويقال زججه وأزجه بمعنى ، ولا يقال أزجه إذا نزع زجه.
([13]) البيت لصخر الغي الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (خيف: 235).
([14]) لم ترد الكلمة بهذا المعنى في المعاجم المتداولة.

ـ

##### Türkçe

(**باب ماجاء من كلام العرب أوله زاءٌ في المضاعف والمطابق**)

(**زط**) **الزاء** ve **الطاء** bir şey değildir. Ve **زُطّ**: türetilmiş (müvelled) bir kelimedir.

(**زع**) **الزاء** ve **العين**; bir asıl olup bir sarsılmaya ve harekete delâlet eder. Denir: **زَعْزَعْتُ** şeyi ve o **تَزعْزَعَ**; sarsılıp çalkalandığı zaman. Ve **سيرٌ زعزعٌ**: bineklerin kendisi için şiddetle sarsıldığı (kadar) şiddetli (yürüyüş).
**الهُذََليّ** dedi:
وتَرْمَدُّ هَمْلَجَةً زَعْزَعاً *** كما انخَرَطَ الحَبْلُ فوق المَحَالِ

(**زغ**) **الزاء** ve **الغين** bir şey değildir. Ve derler: **الزغزغة**: alay etme.

(**زف**) **الزاء** ve **الفاء**; her şeyde bir hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Denir: **زَفَّ الظَّليم زفيفاً**; hızlandığı zaman. Ve ondandır: **زُفَّتِ العَروسُ** kocasına (doğru) götürüldü. Ve **وزفَّ القومُ** yürüyüşlerinde: hızlandılar. O’nun yüce övgüsü dedi: ﴿فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ﴾ [الصافات 94]. Ve **الزَّفْزافة**: şiddetli rüzgâr; onun bir **زفزفةٌ**’si vardır, yani hafiflik. Ve كذلك **الزَّفزَف**. Ve derler, aklı (hilm) şaşana: onun **رَأْلُه**’u **زَفَّ** oldu. Ve **زِفُّ الطائر**: onun tüyünün küçükleri; çünkü o hafiftir.

(**زق**) **الزاء** ve **القاف**; bir daralmaya delâlet eden bir asıldır. Ondandır **الزُّقاق**; sokaklardan darlığı sebebiyle bununla adlandırıldı.
Ve ondandır: **زَقَّ الطائرُ فرخَهُ**. Ve ondandır **الزِّقّ**. Ve deride **التزقيق**: **[العُنُق]** tarafından (boyun tarafından) yüzmek (deriyi soymak).

(**زل**) **الزاء** ve **اللام**; ikizli (mudaaf)ta düzenli, kıyaslı bir asıldır; ve كذلك üçlüde kendisinden sonra **لام** bulunan her **زاء**’da. Ve bu, bu aslın acayiplerindendir. Dersin: **زلَّ** yerinden **زَليلاً** ve **زَلاًّ**. Ve **الماء الزُّلال**: tatlı (su); çünkü inceliğinden dolayı dilin üstünden kayıp gider. Ve **الزَّلَّة**: hata; çünkü hata eden, doğruluğun yolundan kaydı. Ve **تزلزَلت الأرضُ**: çalkalandı; ve **زُلْزِلَتْ زِلْزَالاً**. Ve **المِزَلَّة**: kaygan yer. Amma **الذِّئْبُ الأَزَلُّ**, o **الأَرْسَح**’tır; İbnü’l-A‘râbî dedi: buna, onların “koştuğu zaman **زَلَّ**” sözünden dolayı bu ad verildi. Ve o, doğru kıyastır; sonra onunla **الرَّصْعاء** kadın benzetildi de **زَلاَّء** denildi. Ve eğer **الأَرْسَح** denildiği gibi ise, bu da zikrettiğimizin kıyasıdır; çünkü et, onun arka tarafından kaymıştır; ve كذلك **الرَّسْحاء** kadının arka tarafından da.
Ve babdandır **الزُّلْزُل**; **القَلِق** gibi; çünkü yerinde durmaz.
Ve babdan şâz olanlardandır **الزَّلَزِلُ**: ev eşyası ve meta; **فَعَلِلٍ** üzere.

(**زم**) **الزاء** ve **الميم** bir tek asıldır; ve o, doğruluk ve kasıt üzere bir ilerlemeye delâlet eder. Ondandır **الزِّمام**; çünkü onunla çekildiğinde, doğruluk üzere kasdederek ilerler. Dersin: **زَمَمْتُ** deveyi, onu **أزُمُّه**. Ve denir: falan oğullarının işi **زَمَمٌ**’dur; nasıl ki **أَمَمٌ** denir; yani kasıt. Ve yemin ederler de derler: “لا والذي وجْهِي زَمَمَ بَيْتِه”، onun yönünü ve kasdını isterler. Ve **الزَّمُّ**: yürüyüşte ilerleme.
Ve bu asıldan şâz olanlardandır **الزِّمْزِمة**: insanlardan topluluk. Ve eş-Şeybânî dedi: **الزِّمزيم**: develerden büyük sürü.

(**زن**) **الزاء** ve **النون**; tek bir kelimedir; ondan dallanma yapılmaz ve ona kıyas edilmez. Denir: **أَزنَنْتُ** falanı şu ile; onu onunla itham ettiğin zaman. Ve onunla **يُزَنُّ** olunur. Dedi:
إن كنتَ أزنَنْتَنِي بها كَذِبَاً *** جَزْءُ فلاقَيْتَ مِثلَها عَجِلاَ

(**زب**) **الزاء** ve **الباء** iki asıldır: birincisi, bir kılda bolluğa delâlet eder; sonra onun üzerine taşınır. O hâlde **الزَّبَب**: kılın uzunluğu ve çokluğudur. Ve denir: **بعيرٌ أزَبُّ**. Şair dedi:
أثَرْت الغَيَّ ثم نزَعْت عَنْهُ *** كما حادَ الأزبُّ عن الطِّعانِ
Ve ondandır: **عامٌ أَزَبُّ**, yani bereketli.
Ve ikinci asıl: **الزَّبيب**, o bilinen (şey)dir; sonra onunla benzetme yapılır da, yılanın iki gözünün üstündeki iki siyah noktaya **زبيبتان** denir; ve o, yılanların en habisi olanıdır. Ve hadiste: “يجيء كَنْزُ أحدِهِم يومَ القيامة شجاعاً أقرعَ له زَبيبتان”. Ve bazen **الزَّبَدَتَيْنِ**’i **زَبيبتين** diye adlandırdılar. Denir: falan okudu da **زَبَّبَ شِدْقاه**; yani köpürdü.
Şair dedi:
إنِّي إذا ما زَبَّبَ الأشداقُ ***
وكَثُرَ الضِّجاجُ واللَّقْلاقُ
ثَبْتُ الْجَنانِ مِرْجَمٌ وَدَّاقُ
Ve babdan şâz olanlardandır **الزَّبَاب**: fare; teki **زبابة**. Ve ihtimal verir; uzak olmakla beraber; **الزَّبيب**’den olması; ve onu zikrettik.
Ve kıyası olmayan şâz olanlardandır: **زَبَّتِ الشمس** ve **أزَبّت**: batmaya yaklaştı.

(**زت**) **الزاء** ve **التاء**; kıyası olmayan bir kelimedir. Denir: **زَتَتُّ العروسَ**; onu süslediğin zaman. Dedi:
بَنِي تَميمٍ زَهنِعُوا فتاتَكُمْ *** إنَّ فتاةَ الحيِّ بالتَّزَتُّتِ
Ve **تزتَّتَتْ**; yani süslendi.

(**زج**) **الزاء** ve **الجيم**; bir şeyde bir inceliğe delâlet eden bir asıldır. Ondandır **زُجُّ الرُّمْح** ve **السّهم**; onun çoğulu **زِجاج**’dır, **الزاء**’ın kesresiyle. Denir: **زَجَّجْتُه**: ona bir **زُجّ** yaptım; o hâlde onun **زُجّ**’unu çekip çıkardığında: **أزجَجْتُه** dersin. Ve **الزَّجَج**: kaşların inceliği ve güzelliği. Ve denir: devekuşundan **الأزَجَّ**: gözünün üstünde beyaz tüy bulunan.

(**زح**) **الزاء** ve **الحاء**; uzaklığa delâlet eder. Denir: **زُحْزِحَ** şundan; yani uzaklaştırıldı. Allah تعالى dedi: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ﴾[آل عمران 185]. yani uzaklaştırıldı.

(**زخ**) **الزاء** ve **الخاء**; itmeye ve ayrılığa delâlet eden küçük bir asıldır. Denir: **زَخَخْتُ** şeyi; onu ittiğin zaman. Ve hadiste: “مَنْ نَبذَ القُرآنَ وراء ظَهرِهِ زُخَّ في قَفاه”. Ve **زَخَّها**: onunla cima etti. Ve **المِزَخَّة**: kadın. Ve babdandır **الزَّخَّة**: kin ve öfke. Dedi:
فلا تَقْعُدَنّ على زَخَّةٍ *** وتُضْمِرَ في القلبِ وَجْداً وَخِيفَا

(**زر**) **الزاء** ve **الراء**; şiddete delâlet eden küçük bir asıldır. Ve bundan şâz olan: **الزِّرّ**: gömleğin düğmesi. Sonra ondan **الزِّرُّ** türetilir; denir: o, kalbin altında bir kemiktir. İbnü’s-Sikkît dedi: develeri iyi güden adama denir: o, onların **أزرار**’ından bir **زِرٌّ**’dür. Ve babdandır: **زَرَّتْ** gözü; parladığı zaman. Denir: onun iki gözü başında **تَزِرَّانِ**; parladıkları zaman. Ve babdandır **الزَّرُّ**: felç ve kovma. Denir: o, kılıcıyla taburları **يزُرُّ**; **زَرَّا** (ile). Ve ondandır **الزَّرُّ**; o da ısırmadır. Denir: **حِمارٌ مِزَرٌّ**. Ve denir **الزَّرّة**: mızrak. Ve babdandır **الزَّرِير**; o, akıllı, sağlam görüşlü (kimsedir). Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــــ
([1]) **الزط**; zamme ile: Hind’den bir nesil; fetha ile “جت”nin Arapçalaştırılmışı. **القاموس** sahibi dedi: “Kıyas, Arapçalaştırılmışının fethasını gerektirir.” Ve el-Hârizmî, Hind tabakaları hakkında sözde dedi: “**الزط** yol bekçileridir; ve onlar Sind’den bir cinstir; onlara: **جتان** denir.” Bk. **مفاتيح العلوم** s. 74. Ve **معجم استينجاس** 356’da “**جت**”in hakir bir Hint cinsinin adı olduğu (vardır).
([2]) O, **أميّة بن أبي عائذ الهذلي**’dir. **اللسان** (**زعع**). Ve kasidesi **شرح السكري للهذليين** 180’de ve **مخطوطة الشنقيطي** 79’da.
([3]) Ve ayrıca denir: **ريح زفزفة** ve **زفزاف**.
([4]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([5]) **الزاء**’ın kesresiyle ve fethasıyla.
([6]) **الزلزل** iki **الزاء**’ın zammesiyle: hafif oğlan. Ve **المجمل**’de: “**الزلز**”; ve bu onun babı değildir.
([7]) Bu yemine bak: **أيمان العرب**’da en-Necîrmî 15, **الأمالي** (3: 51), **اللسان** (**زمم** 165), **المخصص** (13: 118), **المزهر** (2: 262).
([8]) Onun şahidi, Nusayb’ın sözü:
يعل بنيها المحض من بكراتها *** ولم يحتلب زمزيمها المتجرثم
([9]) **حضرمي بن عامر**’indir; **اللسان** (**زنن**)’de olduğu gibi.
([10]) Recez, **اللسان** (**زبب**، **لقق**)’dedir; söyleyeni **أبو الحجناء نصيب الأصغر**’dır. Bk. **البيان والتبيين** (1: 125).
([11]) Beyit, recezin tamamındandır. **اللسان** (**زهنع**، **زتت**)’te ve **المخصص** (4: 54)’te rivayet etti.
([12]) Ve **زججه** ve **أزجه** “anlamca” denir; ve onun **زُجّ**’unu çekip çıkardığında **أزجه** denmez.
([13]) Beyit **صخر الغي الهذلي**’nindir. Daha önce **(خيف: 235)** haşiyelerinde geçen şeye bak.
([14]) Kelime, bu anlamla yaygın sözlüklerde vârid olmamıştır.

ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 زَنڤ٣َ see 4, in five places. -A2- زَنَّ عَصَبُهُ, [aor., accord. to rule, زَنِ٣َ , or the sec. pers. may be زَنِنْتَ, and the aor. زَنَ٣َ , and the inf. n., in this case, رَنَنٌ, which see below, but the TK makes its aor. to be زَنُ٣َ , and the inf. n. زَنٌّ,] His sinews dried up. (K.) ― -b2- زَنَّ فَذَنَّ means حقن فقطر [which may be rendered He kept in, or retained, his urine, and then dribbled it, or his urine was kept in, or retained, and then dribbled]. (TA. [See زِنِّينٌ.])

أَزْنَنْتُهُ
4 أَزْنَنْتُهُ ذ I thought him to possess good or evil; as also ↓ زَنَنْتُهُ, aor. زَنُ٣َ , inf. n. زَنٌّ: or both mean I imputed, or attributed, to him good or evil: (Msb:) or فُلَانًا بِخَيْرٍ ↓ زَنَّ or بِشَرٍّ he thought such a one to possess good or evil; like أَزَنَّهُ; syn. ظَنَّهُ بِهِ: (K:) or, accord. to Lh, one says, أَزْنَنْتُهُ بِمَالٍ and بِخَيْرٍ I thought him to possess [property and (as appears from what is said below on his authority) wealth]: but ↓ زَنَنْتُهُ is what the vulgar say, and is wrong. (TA.) And أَزْنَنْتُهُ بِشَىْءٍ, (S,) or بِكَذَا, (K,) and also بكذا ↓ زَنَنْتُهُ, (Har p. 112,) [and accord. to Golius ↓ اِزْتَنَنْتُهُ, mentioned by him as from the S, but not found therein by Freytag, nor by me in either of my copies,] I suspected him of a thing, or of such a thing: (S, K, and Har ubi suprà:) [but] Lh says, لَا يَكُونُ الاـِزْنَانُ فِى الخَيْرِ [app. meaning that أَزَنَّ is not said in relation to that which is good: see what is cited on his authority above]. (TA.) And ازنّهُ بِالأَمْرِ He suspected him of the thing, or affair; like أَظَنَّهُ. (S.) And هُوَ يُزَنُّ بِكَذَا [He is suspected of such a thing]. (S.) Hassلn says,
حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ
i. e. [Chaste, staid,] she is not suspected of evil: [in which تُزَنُّ may be from ↓ زُنَّتْ or from أُزِنَّتْ:] but some restrict themselves to the quadriliteral verb [ازنّ]. (Msb.)

8 اـِزْتَنَ٣َ see 4.

زَنَّةٌ
زَنَّةٌ ذ A suspicion: whence the saying, ↓ أَبُو زَنَّةٍ شَرٌّ مِنْهُ أَخُو زَنَّةٍ The ape, or baboon, or monkey, (القِرْدُ,) worse than he is the person who has conceived a suspicion: (A, TA:) [for] ― -b2- أَبُو زَنَّةٍ, (so in three copies of the S and in my MS. copy of the K,) or ↓ ابو زِنَّةٍ, (thus in the CK and TK and JM, [in the second and third of which it is expressly said to be “ with kesr, ” which, however, the author of the K should have added, accord. to his usual practice, if he meant it to be thus,]) signifies القِرْدُ. (S, K.)

أَبُو زِنَّةٍ
أَبُو زِنَّةٍ ذ : see what next precedes, in two places.

مَآءٌ زَنَنٌ
مَآءٌ زَنَنٌ ذ , and مِيَاهٌ زَنَنٌ, [which suggests that زَنَنٌ is an inf. n. used as an epithet,] A water, and waters, small in quantity, and narrow: (K:) [for] زَنَنٌ signifies strait, or narrow; like زَنَآءٌ and زَنِىٌّ [which do not belong to this art.]: (TA:) or مَآءٌ زَنَنٌ means [a place of water] of which one knows not whether there be in it water or not. (K.)

ظِلٌّ زَنَانٌ
ظِلٌّ زَنَانٌ ذ Short [or contracted] shade; like زَنَآءٌ [mentioned in art. زنأ]. (K.)

زُنَانَى
زُنَانَى ذ A fluid like mucus, that falls from the noses of camels: (K:) but the more approved word is ذُنَانَى. (TA.)

زَنَانِىٌّ
زَنَانِىٌّ ذ A man who suffices for himself, without any other. (K.)

زَنَّانٌ
زَنَّانٌ ذ One who opines, or conjectures, much; i. q. ظَنَّانٌ. (TA.)

زِنِّينٌ
زِنِّينٌ ذ One suppressing his urine and his ordure: occurring in a trad.: or, as some say, it is زِبِّينٌ, [q. v.,] with ب. (TA. [But see 1, and see also what here follows.])

أَزَنُّ
أَزَنُّ ذ One suppressing his urine [or his ordure]; syn. حَاقِنٌ: such is one of the persons forbidden, in a trad., to act as اـِمَام to others. (TA in art. نصر: mentioned also, but not expl., in the present art. in the TA.) [See also the next preceding paragraph.]

##### Türkçe

1 **زَنڤ٣َ**: 4’e bak, beş yerde. -A2- **زَنَّ عَصَبُهُ**, [muzârîsi, kaideye göre, **زَنِ٣َ**, yahut ikinci şahıs **زَنِنْتَ** olabilir, ve muzârî **زَنَ٣َ**, ve mastar, bu durumda, aşağıda bakılacak olan **رَنَنٌ**; fakat TK onun muzârîsini **زَنُ٣َ**, ve mastarını **زَنٌّ** yapar,] Onun sinirleri kurudu. (K.) ― -b2- **زَنَّ فَذَنَّ** demektir **حقن فقطر** [şöyle tercüme edilebilir: idrarını tuttu, yahut alıkoydu, sonra onu damlattı; yahut idrarı tutuldu, yahut alıkondu, sonra damladı]. (TA. [**زِنِّينٌ**’e bak.])

**أَزْنَنْتُهُ**
4 **أَزْنَنْتُهُ** ذ Ben onu hayır veya şer sahibi sandım; bunun gibi ↓ **زَنَنْتُهُ**, muzârîsi **زَنُ٣َ**, mastarı **زَنٌّ**: yahut ikisi de “Ben ona hayrı veya şerri isnat ettim, yahut nispet ettim” demektir: (Msb:) yahut **فُلَانًا بِخَيْرٍ** ↓ **زَنَّ** veya **بِشَرٍّ**: böyle birini hayır veya şer sahibi sandı; **أَزَنَّهُ** gibi; eş anlamlısı **ظَنَّهُ بِهِ**: (K:) yahut Lh’ye göre, şöyle denir: **أَزْنَنْتُهُ بِمَالٍ** ve **بِخَيْرٍ**: Ben onu [mal ve (aşağıda onun rivayeti üzere söylenenden anlaşıldığı gibi) servet] sahibi sandım: fakat ↓ **زَنَنْتُهُ** avamın söylediğidir ve yanlıştır. (TA.) Ve **أَزْنَنْتُهُ بِشَىْءٍ**, (S,) yahut **بِكَذَا**, (K,) ve ayrıca **بكذا** ↓ **زَنَنْتُهُ**, (Har s. 112,) [ve Golius’a göre ↓ **اِزْتَنَنْتُهُ**, onun S’den olarak zikrettiği, fakat Freytag tarafından onda bulunmayan, ne de benim iki nüshamın herhangi birinde,] Ben onu bir şeyden, yahut şöyle bir şeyden şüphelendim: (S, K, ve Har yukarıda geçtiği yerde:) [fakat] Lh der ki: **لَا يَكُونُ الاـِزْنَانُ فِى الخَيْرِ** [görünüşe göre mânâsı: **أَزَنَّ** hayır olan şeye dair söylenmez: yukarıda onun rivayeti üzere nakledilene bak]. (TA.) Ve **ازنّهُ بِالأَمْرِ**: Onu şeyden, yahut işten şüphelendirdi; **أَظَنَّهُ** gibi. (S.) Ve **هُوَ يُزَنُّ بِكَذَا** [O, şöyle bir şeyle şüphelenilir]. (S.) Hassân der ki,
**حَصَانٌ رَزَانٌ مَا تُزَنُّ بِرِيبَةٍ**
yani [iffetli, vakarlı,] o, kötülükle şüphelenilmez: [burada **تُزَنُّ**, ↓ **زُنَّتْ**’ten de olabilir yahut **أُزِنَّتْ**’ten de:] fakat bazıları dörtlü fiille [**ازنّ**] yetinir. (Msb.)

8 **اـِزْتَنَ٣َ**: 4’e bak.

**زَنَّةٌ**
**زَنَّةٌ** ذ Bir şüphe: buradan şu söz: ↓ **أَبُو زَنَّةٍ شَرٌّ مِنْهُ أَخُو زَنَّةٍ** Maymun, yahut babun, yahut maymun, (**القِرْدُ,**) ondan daha kötüdür: şüpheye düşmüş olan kişi: (A, TA:) [çünkü] ― -b2- **أَبُو زَنَّةٍ**, (S’nin üç nüshasında ve K’nın yazma nüshamda böyle,) yahut ↓ **ابو زِنَّةٍ**, (CK ve TK ve JM’de böyle, [ikincisi ve üçüncüsünde açıkça “kesr ile” denildiği hâlde, ki K’nın müellifi bunu böyle kastetseydi, âdeti üzere, eklemeliydi,]) **القِرْدُ** mânâsınadır. (S, K.)

**أَبُو زِنَّةٍ**
**أَبُو زِنَّةٍ** ذ : iki yerde, bir önce gelen şeye bak.

**مَآءٌ زَنَنٌ**
**مَآءٌ زَنَنٌ** ذ , ve **مِيَاهٌ زَنَنٌ**, [bu, **زَنَنٌ**’ün sıfat olarak kullanılan bir mastar olduğunu düşündürür,] Az miktarda ve dar olan bir su, ve sular: (K:) [çünkü] **زَنَنٌ** dar, yahut sıkışık demektir; **زَنَآءٌ** ve **زَنِىٌّ** gibi [ki bunlar bu maddeye ait değildir]: (TA:) yahut **مَآءٌ زَنَنٌ** demektir: içinde su olup olmadığını bilmediğin [bir su yeri]. (K.)

**ظِلٌّ زَنَانٌ**
**ظِلٌّ زَنَانٌ** ذ Kısa [yahut büzülmüş] gölge; **زَنَآءٌ** gibi [زنأ maddesinde zikredilmiştir]. (K.)

**زُنَانَى**
**زُنَانَى** ذ Develerin burunlarından düşen, sümüğe benzer bir akışkan: (K:) fakat daha makbul kelime **ذُنَانَى**’dır. (TA.)

**زَنَانِىٌّ**
**زَنَانِىٌّ** ذ Başkasına ihtiyaç duymaksızın kendine yeten bir adam. (K.)

**زَنَّانٌ**
**زَنَّانٌ** ذ Çokça zanneden, yahut tahmin eden kimse; **ظَنَّانٌ** ile aynı. (TA.)

**زِنِّينٌ**
**زِنِّينٌ** ذ İdrarını ve dışkısını tutan kimse: bir hadiste vârid olmuştur: yahut bazılarına göre o **زِبِّينٌ**’dir, [ona bak,] **ب** ile. (TA. [Fakat 1’e bak, ve ayrıca burada ardından gelene de bak.])

**أَزَنُّ**
**أَزَنُّ** ذ İdrarını [yahut dışkısını] tutan kimse; eş anlamlısı **حَاقِنٌ**: bir hadiste, başkalarına **اـِمَام** olarak durması yasaklanan kimselerden biri böyledir. (TA, نصر maddesinde: ayrıca bu maddede de TA’da zikredilmiş, fakat açıklanmamıştır.) [Bir önceki paragrafa da bak.]
