# زها — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زها](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زها

الزَّهْوُ: الكِبْرُ والتِّيهُ والفَخْرُ والعَظَمَةُ؛ قال أَبو المُثَلَّمِ الهذلي:
مَتى ما أَشَأْ غَيْر زَهْوِ المُلُو
كِ، أَجْعَلْكَ رَهْطاً على حُيَّضِ
ورجل مَزْهُُوٌّ بنفسه أَي مُعْجَبٌ. وبفُلان زَهْوٌ
أَي كِبْرٌ؛ ولا يقال زَها. وزُهِيَ فُلانٌ فهو مَزْهُوٌّ إذا أَُعْجِبَ بنفسه وتَكَبَّر. قال ابن سيده: وقد زُهِيَ على لفظ ما لم يُسَمَّ فاعلُه، جَزَمَ به أَبو زيد وأَحمد بن يحيى، وحكى ابن السكيت: زُِهِيتُ وزَهَوْتُ. وللعرب أَحرف لا يتكلمون بها إلا على سبيل المَفْعول به وإن كان بمعنى الفاعل مثل زُهِيَ الرجُلُ وعُنِيَ بالأَمْر ونُتِجَتِ الشاةُ والناقة وأَشباهها، فإذا أَمَرْت به قلت: لِتُزْهَ يا رجلُ، وكذلك الأَمْر من كل فِعْل لم يُسمّ فاعله لأَنك إذا أَمَرْتَ منه فإنما تأْمر في التحصيل غير الذي تُخاطِبه أَن يُوقِع به، وأَمْرُ الغائبِ لا يكون إلا باللام كقولك ليَقُمْ زَيد، قال: وفيه لغة أُخرى حكاها ابن دريد زَها يَزْهُو زَهْواً أَي تَكَبَّر، ومنه قولهم: ما أَزْهاهُ، وليس هذا من زُهِيَ لأَن ما لم يُسم فاعله لا يُتَعَجَّبُ منه. قال الأَحمر النحوي يهجو العُتْبِيَّ والفَيْضَ بن عبد الحميد:
لنا صاحِبٌ مُولَعٌ بالخِلافْ،
كثيرُ الخَطاء قليلُ الصَّوابْ
أَلَجُّ لجاجاً من الخُنْفُساءْ،
وأَزْهى، إذا ما مَشى، منْ غُرابْ
قال الجوهري: قلت لأَعرابي من بني سليم ما معنى زُهِيَ الرجلُ؟ قال: أَُعجِبَ بنفسِه، فقلت: أَتقول زَهى إذا افْتَخَر؟ قال: أَمّا نحن فلا نتكلم به. وقال خالد بن جَنبة: زَها فلان إذا أُعجب بنفسه. قال ابن الأَعرابي: زَهاه الكِبْر ولا يقال زَها الرَّجل ولا أَزْهيتُه ولكنْ زَهَوْتُه. وفي الحديث: من اتَّخَذَ الخَيْلَ زُهاءً ونِواءً على أَهْل الإسْلام فهي عليه وِزْرٌ؛ الزُّهاء، بالمدّ، والزَّهْوُ الكِبْرُ والفَخْر. يقال: زُهِيَ الرجل، فهو مَزْهُوٌّ، هكذا يتكلَّم به على سبيل المفعول وإن كان بمعنى الفاعل. وفي الحديث: إنّ الله لا يَنْظر إلى العامل المَزْهُوِّ؛ ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها: إن جاريتي تُزْهَى أَن تَلْبَسَه في البيت أَي تَتَرَفَّعُ عنه ولا تَرْضاه، تعني درْعاً كان لها؛ وأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الشاعر:
جَزَى اللهُ البَراقِعَ مِنْ ثِيابٍ،
عن الفِتْيانِ، شَرّاً ما بَقِينا
يُوارِينَ الحِسانَ فلا نَراهُم،
ويَزْهَيْنَ القِباحَ فيَزْدَهِينا
فإنما حُكْمه ويَزْهُونَ القِباحَ لأَنه قد حكي زَهَوْتُه، فلا معنى ليَزْهَيْنَ لأَنه لم يجئ زَهَيْته، وهكذا أَنشد ثعلب ويَزْهُون. قال ابن سيده: وقد وهم ابن الأَعرابي في الرواية، اللهم إلا أَن يكون زَهَيْتُه لغة في زَهَوْتُه، قال: ولم تُرْوَ لنا عن أَحد. ومن كلامهم: هي أَزْهَى مِن غُرابٍ، وفي المثل المعروفِ: زَهْوَ الغُرابِ، بالنصب، أَي زُهِيتَ زَهْوَ الغرابِ: وقال ثعلب في النوادر: زُهِيَ الرجل وما أَزْهاهُ فوضَعُوا التعجب على صيغة المفعول، قال: وهذا شاذٌّ
إنما يَقع التعجب من صيغة فِعْلِ الفاعل، قال: ولها نظائر قد حكاها سيبويه وقال: رجُلٌ إنْزَهْوٌ وامرأَة إنْزَهْوَةٌ
وقوم إنْزَهْوُون ذَوو زَهْوٍ، ذهبوا إلى أَن الأَلف والنون زائدتان كزيادتهما في إنْقَحْلٍ، وذلك إذا كانوا ذَوِي كِبْر. والزَّهْو: الكَذِب والباطلُ؛ قال ابن أَحمر:
ولا تَقُولَنَّ زَهْواً ما تُخَبِّرُني،
لم يَتْرُكِ الشَّيْبُ لي زَهْواً، ولا العَوَرُ
(* قوله «ولا العور» أنشده في الصحاح: ولا الكبر، وقال في التكملة، والرواية: ولا العور).
الزَّهْو: الكِبْرُ. والزَّهْوُ: الظُّلْمُ. والزَّهْو: الاسْتِخْفافُ: وزَها فلاناً كلامُك زَِهْواً وازْدهاه فازْدَهَى: اسْتَخَفَّه فخفّ؛ ومنه قولهم: فلان لا يُزْدَهَى بخَديعَة. وازْدَهَيْت فلاناً أَي تَهاوَنْت به. وازْدَهَى فلان فلاناً إذا اسْتَخَفَّه. وقال اليريدي: ازْدَهاهُ وازْدَفاهُ رذا اسْتَخَفَّه. وزَهاهُ وازْدَهاهُ: اسْتَخَفَّه وتهاون به؛ قال عمر بن أَبي ربيعة:
فلما تَواقَفْنا وسَلَّمْتُ أَقْبَلَتْ
وجُوهٌ، زَهاها الحُسْنُ أَنْ تَتَقَنَّعا
قال ابن بري ويروى:
ولما تَنَازَعْنا الحَديثَ وأَشْرَقَت
قال: ومثله قول الأَخطل:
يا قاتَلَ اللهُ وصْلَ الغانِيات، إذا
أَيْقَنَّ أَنَّك مِمَّنْ قد زَها الكِبَرُ
وازْدَهاهُ الطَّرَب والوَعيدُ: اسْتَخَفَّه. ورجل مُزْدَهىً: أَخَذَتْه خِفَّةٌ من الزَّهْوِ أَو غيره. وازْدَهاهُ على الأَمْرِ: أَجْبَرَه. وزَها السَّرابُ الشيءَ يَزْهاهُ: رَفَعَه، بالأَلف لا غير. والسراب يَزْهى القُور والحُمُول: كأَنه يَرْفَعُها؛ وزَهَت الأَمْواجُ السفينة كذلك. وزَهَت الريحُ أَي هَبَّت؛ قال عبيد:
ولَنِعْم أَيْسارُ الجَزورِ إذا زَهَتْ
رِيحُ الشِّتَا، وتَأَلَّفَ الجِيرانُ
وزَهَت الريحُ النباتَ تَزْهاهُ: هَزَّتْه غِبَّ النَّدَى؛ وأَنشد ابن بري:
فأَرْسَلَها رَهْواً رِعالاً، كأَنَّها
جَرادٌ زَهَتْه رِيحُ نَجْدٍ فأَتْهَمَا
قال: رَهْواً هنا أَي سِرَاعاً، والرَّهْوُ من الأَضداد. وزَهَتْه: ساقَتْه. والريحُ تَزْهَى النباتَ إذا هَزَّتْه بعد غِبِّ المَطَر؛ قال أَبو النجم:
في أُقْحُوانٍ بَلَّهُ طَلُّ الضُّحَى،
ثُمَّ زَهَتْهُ ريحُ غَيمٍ فَازْدَهَى
قال الجوهري: ورُبَّما قالوا زَهَت الريحُ الشَّجَر تَزْهاه إذا هَزَّتْه.
والزَّهْوُ: النَّبات الناضرُ والمَنْظَرُ الحَسَن. يقال: زُهي الشيءُ لِعَيْنِكَ. والزَّهْوُ: نَوْرُ النَّبْتِ وزَهْرُهُ وإشْراقُه يكون للْعَرَضِ والجَوْهَرِ. وزَها النَّبْتُ يَزْهَى زَهْواً وزُهُوّاً وزَهاءً حَسُنَ. والزَّهْوُ: البُسْرُ المُلَوَّنُ، يقال: إذا ظَهَرت الحُمْرة والصفرة في النَّخْل فقد ظَهَرَ فيه الزَّهْوُ. والزَّهْوُ والزُّهْوُ: البُسْرُ
إذا ظَهَرَت فيه الحُمْرة، وقيل: إذا لَوَّنَ، واحدته زَهْوة؛ وقال أَبو حنيفة: زُهْوٌ، وهي لغة أَهل الحجاز بالضَّمِّ جمعُ زَهْوٍ، كقولك فَرَسٌ وَرْدٌ
وأَفراس وُرْدٌ، فأُجْرِيَ الاسم في التَّكْسير مُجْرَى الصفة. وأَزْهَى النَّخْلُ وزَهَا زُهُوّاً: تلوَّن بِحُمْرَةٍ وصُفْرةٍ. وروى أَنس من مالك أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، نَهَى عن بَيْعِ الثَّمَرِ حَتَّى يَزْهو، قيل لأَنس: وما زَهْوُه؟ قال: أَن يحمرّ أَو يصفر، وفي رواية ابن عمر: نهَى عن بَيْع النَّخْلِ حتى يُزْهِيَ. ابن الأَعرابي: زَها النبتُ يَزْهُو إذا نَبَت ثَمَرُه، وأَزْهَى يُزْهِي إذا احْمَرَّ أَو اصفر، وقيل: هما بمعنى الاحمرار والاصفرار، ومنهم من أَنْكَر يَزْهو ومنهم مَن أَنكر يُزْهي. وزَهَا النَّبْتُ: طالَ واكْتَهَلَ؛ وأَنشد: أَرَى الحُبَّ يَزْهَى لِي سَلامَةَ، كالَّذِي
زَهَى الطلُّ نَوْراً واجَهَتْه المَشارِقُ
يريد: يزيدُها حسناً في عَيْني. أَبو الخطاب قال: لا يقال للنخل إلاَّ يُزْهى، وهو أَن يَحْمَرَّ أَو يصفرّ، قال: ولا يقال يَزْهُو، والإزْهاءُ أَنْ يَحْمَرَّ أَو يصفر. وقال الأَصمعي: إذا ظَهَرت فيه الحُمْرة قيل أَزْهَى. ابن بُزُرج: قالوا زُها الدُّنْيا زِينَتُها وإيناقُها، قال: ومثله في المعنى قولهم ورَهَجُها. وقال: ما لِرَأّْيِكَ بُذْمٌ ولا فَرِيق
(* قوله «ولا فريق» هكذا في الأصل). أَي صَرِيمَة. وقالوا: طَعامٌ طيِّبُ الخَلْف أَي طَيّب آخر الطعم. وقال خالد بن جنبة: زُهِيَ لَنَا حَمْل النَّخْلِ فنَحْسِبُه أَكثَرَ ممّا هو. الأَصمعي: إذا ظَهَرتْ في النَّخْل الحُمْرة قيل أَزْهَى يُزْهِي: ابن الأَعرابي: زَهَا البُسْر وأَزْهَى وزَهَّى وشَقَّحَ وأَشْقَحَ وأَفْضَحَ لا غير. أَبو زيد: زَكا الزرع وَزَها إذا نَما. خالد ابن جنبة: الزَّهْوُ من البُسْرِ حين يصفرّ ويحمرُّ ويحل جَرْمُه، قال: وجَرْمه للشِّرَاء والبَيْع، قال: وأَحْسَنُ ما يكون النخلُ إذ ذاك؛ الأَزهري: جَرْمه خَرْصُه للبيع. وزَها بالسيف: لمَعَ به. وزَهَا السراجَ: أَضاءَه. وزَهَا هو نفسُه.
وزُهاءُ الشيءِ وزِهَاؤُه: قَدْرُه، يقال: هُمْ زُهَاءُ مائِةٍ وزِهاءُ مِائةٍ أَي قدرها. وهُم قومٌ ذَوُو زُهاءٍ أَي ذَوُو عَدَدٍ كثير؛ وأَنشد:
تَقَلَّدْتَ إبْريقاً، وعَلَّقْتَ جَعْبة
لِتُهْلِكَ حَيّاً ذَا زِهاءٍ وجَامِلِ
الإبريق: السيف، ويقال قوس فيها تلاميع. وزُهاءُ الشيء: شخصُه. وزَهَوْت فلاناً بكذا أَزْهاهُ أَي حَزَرْته. وزَهَوْته بالخشبة: ضربتُه بها. وكم زُهاؤُهم أَي قدرُهم وحزْرُهم؛ وأَنشد للعجاج؛
كأَنما زُهاؤُهم لمن جَهَرْ
وقولُهم: زُهاءُ مائَة أَي قدر مائةٍ. وفي حديث: قيل له كم كانوا؟ قال: زُهاءَ ثلَثمائة أَي قدر ثلثمائة، من زَهَوْت القومَ إذا حَزَرْتَهم. وفي الحديث: إذا سَمِعتم بناسٍ يأْتون من قِبَلِ المَشرق أولي زُهاءٍ يَعجَبُ الناس من زيِّهِمْ فقد أَظَلَّت الساعةُ؛ قوله أُُولي زُهاءٍ أُولي عددٍ كثيرٍ. وزَهَوْتُ الشيءَ إذا خَرَصْتَه وعلِمتَ ما زُهاؤُه. والزُّهاءُ: الشخصُ، واحده كجمعِه. ومنه قول بعض الرُّوَّاد: مَداحي سَيْل وزُهاءُ ليل، يصف نباتاً أَي شخصُه كشخص الليل في سوادِه وكَثْرِته؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
دُهْماً كأَن الليلَ في زُهائِها
زُهاؤُها: شُخوصُها يصف نَخْلاً يعني أَن اجتماعها يُري شُخوصَها سوداً كالليل. وزَهَتِ الإبلُ تَزْهو زَهْواً: شربَت الماءَ ثم سارت بعد الوِرْد ليلةً أَو أَكثر ولم تَرْعَ حول الماء، وزَهَوْتُها أَنا زَهْواً، يَتَعَدَّى ولا يتعدى. وزَهَتْ
زَهْواً: مرَّت في طلب المَرْعى بعد أَن شرِبت ولم تَرْعَ حول الماء؛ قال الشاعر:
وأَنتِ استعرتِ الظَّبيَ جيداً ومُقْلَةً،
من المُؤلِفات الزِّهْوَ، غيرِ الأَوارِك
وزَها المُرَوِّحُ المِرْوَحة وزَهَّاها إذا حَرَّكها؛ وقال مزاحمٌ يصف ذنب البعير:
كمِرْوَحَةِ الدَّارِيّ ظَلَّ يَكُرُّها،
بكَفِّ المُزَهِّي سَكْرَةَ الرِّيحِ عُودُها
فالمُزَهِّي: المُحَرِّك؛ يقول: هذه المروحة بكفِّ المُزَهِّي المحرِّك لسُكونِ الريح. والزَاهيَةُ من الإبل: التي لا تَرْعى الحَمْض. قال ابن الأَعرابي: الإبلُ إبلانِ: إبلٌ زاهِيَة زالَّة الأَحْناك لا تقرَب العِضاهَ وهي الزَّواهي، وإبلٌ
عاضِهةٌ تَرْعى العِضاهَ وهي أَحْمَدُها وخيرها، وأَما الزَّاهِيَة الزَّالَّةُ الأَحْناك فهي صاحبة الحَمْضِ ولا يُشْبِعها دُون الحَمْضِ شيء. وزَهَتِ الشاةُ تَزْهُو زُهاءً وزُهُوّاً: أَضْرَعت ودَنا وِلادُها. وأَزْهى النخلُ وزَها: طالَ، وزَها النبت: غَلا وعلا، وزَها الغلام: شَبَّ؛ هذه الثلاث عن ابن الأَعرابي.

### Türkçe

**الزَّهْوُ**: kibir, kendini beğenmişlik, övünme ve büyüklük; Ebû
**المُثَلَّمِ الهذلي** dedi:
مَتى ما أَشَأْ غَيْر زَهْوِ المُلُو
كِ، أَجْعَلْكَ رَهْطاً على حُيَّضِ

Ve bir adam **مَزْهُُوٌّ** بنفسه, yani kendini beğenmiş. Ve falanda **زَهْوٌ**
yani kibir; ve **زَها** denilmez. Ve falan **زُهِيَ** olur, o da **مَزْهُوٌّ**
olur; kendini beğendiği ve kibirlendiği zaman. İbn Sîde dedi: Ve gerçekten **زُهِيَ**,
faili adlandırılmamış lafzı üzere gelmiştir; buna Ebû Zeyd ve Ahmed b. Yahyâ kesin hüküm verdi; İbnü’s-Sikkît nakletti:
**زُِهِيتُ** ve **زَهَوْتُ**. Arapların harfleri vardır ki, onlarla ancak mef‘ûl yoluyla konuşurlar; her ne kadar fail manasında olsa da; **زُهِيَ الرجُلُ** ve **عُنِيَ بالأَمْر** ve **نُتِجَتِ الشاةُ والناقة** ve benzerleri gibi. Artık onunla emrettiğin zaman şöyle dersin: **لِتُزْهَ** يا رجلُ; ve aynı şekilde, faili adlandırılmamış her fiilden emir böyledir; çünkü ondan emir verdiğin zaman, ancak elde etmede, muhatap olduğun kimsenin dışında birine, onunla (muhatapla) gerçekleştirmesini emredersin; ve gaibin emri ancak **اللام** ile olur; senin “**لِيَقُمْ زَيد**” demen gibi. Dedi: Ve onda başka bir dil vardır; İbn Düreyd’in naklettiği: **زَها يَزْهُو زَهْواً** yani kibirlendi; ve ondan onların sözü: **ما أَزْهاهُ**; ve bu, **زُهِيَ**’den değildir; çünkü faili adlandırılmamış olandan taaccüb edilmez. **الأَحمر النحوي** **العُتْبِيَّ** ve **الفَيْضَ بن عبد الحميد**’i hicvederek dedi:
لنا صاحِبٌ مُولَعٌ بالخِلافْ،
كثيرُ الخَطاء قليلُ الصَّوابْ
أَلَجُّ لجاجاً من الخُنْفُساءْ،
وأَزْهى، إذا ما مَشى، منْ غُرابْ

Cevherî dedi: Ben Benî Süleym’den bir bedevîye “**زُهِيَ الرجلُ**”ün manası nedir?” dedim. Dedi: “Kendini beğendi.” Dedim: “Övündüğü zaman **زَهى** der misin?” Dedi: “Ama biz onunla konuşmayız.” Hâlid b. Cenebe dedi: Falan, kendini beğendiği zaman **زَها** olur. İbnü’l-A‘râbî dedi: Onu kibir **زَهاه**; ve “adam **زَها** oldu” denilmez, “onu **أَزْهيتُه**” de denilmez; fakat “onu **زَهَوْتُه**” (dersin). Hadiste: “Kim atları, Müslümanlara karşı **زُهاءً** ve **نِواءً** olarak edinirse, o onun üzerinde bir günah yüküdür”; **الزُّهاء** med ile; ve **الزَّهْوُ** kibir ve övünmedir. Denilir: Adam **زُهِيَ** oldu; o da **مَزْهُوٌّ**; böylece mef‘ûl yoluyla konuşulur, her ne kadar fail manasında olsa da. Hadiste: “Şüphesiz Allah, **المَزْهُوِّ** amele bakmaz”; ve ondan, Âişe’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Şüphesiz benim cariyem, onu evde giymekten **تُزْهَى** eder”; yani ondan yüksünür ve onu razı olmaz; onun bir zırh gömleğini kasteder. İbnü’l-A‘râbî’nin şair sözünden nakledip okuduğu şeye gelince:
جَزَى اللهُ البَراقِعَ مِنْ ثِيابٍ،
عن الفِتْيانِ، شَرّاً ما بَقِينا
يُوارِينَ الحِسانَ فلا نَراهُم،
ويَزْهَيْنَ القِباحَ فيَزْدَهِينا

Onun hükmü ancak “**ويَزْهُونَ القِباحَ**”dır; çünkü **زَهَوْتُه** nakledilmiştir; artık **يَزْهَيْنَ** için mana yoktur; çünkü **زَهَيْته** gelmemiştir. Ve Se‘leb böyle okudu: **ويَزْهُون**. İbn Sîde dedi: İbnü’l-A‘râbî rivayette yanılmıştır; ancak şu hariç: **زَهَيْتُه**, **زَهَوْتُه**’da bir dil olursa; dedi: Ve bize hiç kimseden rivayet edilmedi. Onların sözünden: O, bir kargadan daha **أَزْهَى**dır. Ve bilinen meselde: **زَهْوَ الغُرابِ** (nasb ile); yani “Sen, karganın **زَهْوَ**’u gibi **زُهِيتَ** oldun.” Ve Se‘leb **النوادر**’de dedi: Adam **زُهِيَ** oldu ve “**ما أَزْهاهُ**”; böylece taaccübü mef‘ûl sigası üzerine koydular; dedi: Bu şâzdır; taaccüb ancak failin **فِعْل** sigasından vaki olur. Dedi: Bunun benzerleri vardır; Sîbeveyh onları nakletmiştir; ve dedi: Bir adam **إنْزَهْوٌ** ve bir kadın **إنْزَهْوَةٌ**
ve bir kavim **إنْزَهْوُون**; **ذَوو زَهْوٍ**; **الأَلف** ve **النون**’un ziyade olduğuna gittiler; **إنْقَحْلٍ**’deki ziyadeleri gibi; bu, kibir sahipleri oldukları zaman olur. Ve **الزَّهْو**: yalan ve bâtıl; İbn Ahmer dedi:
ولا تَقُولَنَّ زَهْواً ما تُخَبِّرُني،
لم يَتْرُكِ الشَّيْبُ لي زَهْواً، ولا العَوَرُ
(* “**ولا العور**” sözü: onu **الصحاح**’ta “**ولا الكبر**” diye okuttu; ve **التكملة**’de dedi: rivayet “**ولا العور**”dur).

**الزَّهْو**: kibirdir. Ve **الزَّهْوُ**: zulümdür. Ve **الزَّهْو**: hafife alma:
Ve senin sözün falanı **زَها** etti, **زَِهْواً**; ve onu **ازْدهاه** etti, o da **ازْدَهَى** oldu: onu hafife aldı, o da hafifledi; ve ondan onların sözü: Falan, bir hile ile **يُزْدَهَى** olmaz. Ve “Falancayı **ازْدَهَيْت**” yani onu küçümsedim. Ve falan, falanı **ازْدَهَى** eder; onu hafife aldığı zaman. **اليريدي** dedi: Onu **ازْدَهاهُ** ve onu **ازْدَفاهُ**; onu hafife aldığı zaman. Ve onu **زَهاهُ** ve onu **ازْدَهاهُ**: onu hafife aldı ve onu küçümsedi; Ömer b. Ebî Rebîa dedi:
فلما تَواقَفْنا وسَلَّمْتُ أَقْبَلَتْ
وجُوهٌ، زَهاها الحُسْنُ أَنْ تَتَقَنَّعا

İbn Berrî dedi, şöyle de rivayet edilir:
ولما تَنَازَعْنا الحَديثَ وأَشْرَقَت

Dedi: Bunun benzeri Ahtal’ın sözü:
يا قاتَلَ اللهُ وصْلَ الغانِيات، إذا
أَيْقَنَّ أَنَّك مِمَّنْ قد زَها الكِبَرُ

Ve onu sevinç ve tehdit **ازْدَهاهُ**: onu hafife aldı. Ve bir adam **مُزْدَهىً**: ona **الزَّهْو**’dan veya başkasından bir hafiflik geldi. Ve onu iş üzerine **ازْدَهاهُ**: onu zorladı. Ve serap, şeyi **زَها** eder, onu **يَزْهاهُ**: onu yükseltti; yalnız **الأَلف** ile. Ve serap, tepeleri ve yükleri **يَزْهى** eder: sanki onları yükseltir; ve dalgalar gemiyi böyle **زَهَت** etti. Ve rüzgâr **زَهَت** yani esti; Ubeyd dedi:
ولَنِعْم أَيْسارُ الجَزورِ إذا زَهَتْ
رِيحُ الشِّتَا، وتَأَلَّفَ الجِيرانُ

Ve rüzgâr, bitkiyi **زَهَت** eder, onu **تَزْهاهُ**: çiğden sonra onu salladı; İbn Berrî okuttu:
فأَرْسَلَها رَهْواً رِعالاً، كأَنَّها
جَرادٌ زَهَتْه رِيحُ نَجْدٍ فأَتْهَمَا

Dedi: Burada **رَهْواً** yani hızlıca; ve **الرَّهْوُ** zıt anlamlılardandır. Ve onu **زَهَتْه**: onu sevk etti. Ve rüzgâr, yağmurdan sonra bitkiyi salladığı zaman bitkiyi **تَزْهَى** eder; Ebû’n-Necm dedi:
في أُقْحُوانٍ بَلَّهُ طَلُّ الضُّحَى،
ثُمَّ زَهَتْهُ ريحُ غَيمٍ فَازْدَهَى

Cevherî dedi: Bazen “Rüzgâr ağacı **زَهَت** eder, onu **تَزْهاه**” derler; onu salladığı zaman.

Ve **الزَّهْوُ**: taze bitki ve güzel manzaradır. Denilir: Şey, senin gözün için **زُهي** oldu. Ve **الزَّهْوُ**: bitkinin çiçeği ve çiçeklenmesi ve parlamasıdır; araz ve cevher için olur. Ve bitki **زَها** eder, **يَزْهَى** **زَهْواً** ve **زُهُوّاً** ve **زَهاءً**: güzel oldu. Ve **الزَّهْوُ**: renklenmiş **البُسْرُ**’dur; denilir: Hurma ağacında kırmızılık ve sarılık ortaya çıktığı zaman, onda **الزَّهْوُ** ortaya çıkmıştır. Ve **الزَّهْوُ** ve **الزُّهْوُ**: **البُسْرُ**’dur;
onda kırmızılık ortaya çıktığı zaman; ve denildi: renklenince; tekili **زَهْوة**’dir. Ebû Hanîfe dedi: **زُهْوٌ**; ve bu, Hicaz ehlinin damme ile dilidir; **زَهْوٍ**’un cem‘i; senin “**فَرَسٌ وَرْدٌ**”
ve “**أَفراس وُرْدٌ**” demen gibi; böylece isim, kırık çoğulda sıfatın yürütüldüğü yere yürütüldü. Ve hurma ağacı **أَزْهَى** etti ve **زَهَا** **زُهُوّاً**: kırmızılık ve sarılıkla renklendi. Enes b. Mâlik’ten rivayet edildi ki Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, meyvenin satılmasını, **يَزْهو** oluncaya kadar yasakladı. Enes’e denildi: Onun **زَهْوُه** nedir? Dedi: Kızarması veya sararması. İbn Ömer rivayetinde: Hurma ağacının satılmasını, **يُزْهِيَ** oluncaya kadar yasakladı. İbnü’l-A‘râbî: Bitki **زَها** eder, **يَزْهُو** eder; meyvesi bittiği zaman; ve **أَزْهَى يُزْهِي**: kızardığı veya sarardığı zaman; ve denildi: İkisi kızarma ve sararma manasındadır; ve onlardan kimisi **يَزْهو**’yu inkâr etti, kimisi **يُزْهي**’yi inkâr etti. Ve bitki **زَهَا** etti: uzadı ve olgunlaştı; ve okuttu:
أَرَى الحُبَّ يَزْهَى لِي سَلامَةَ، كالَّذِي
زَهَى الطلُّ نَوْراً واجَهَتْه المَشارِقُ

İster: Onu gözümde güzellikçe artırır. Ebû’l-Hattâb dedi: Hurma ağacı için ancak **يُزْهى** denilir; o da kızarması veya sararmasıdır; dedi: **يَزْهُو** denilmez; ve **الإزْهاءُ** kızarmak veya sararmaktır. Asma‘î dedi: Onda kırmızılık ortaya çıktığı zaman **أَزْهَى** denilir. İbn Büzürc: “Dünyanın ziyneti ve güzelleşmesi **زُها** oldu” dediler; dedi: Manada bunun benzeri onların “ve onun tozu” sözüdür. Ve dedi: “Senin görüşün için ne **بُذْمٌ**
ne de **فَرِيق**” (* “**ولا فريق**” sözü: asılda böyledir) yani kesin. Ve dediler: “Yemeğin sonu hoş” yani tadın sonu hoş. Hâlid b. Cenebe dedi: Hurma ağacının yükü bize **زُهِيَ** olur da onu olduğundan daha çok sayarız. Asma‘î: Hurma ağacında kırmızılık ortaya çıktığı zaman **أَزْهَى يُزْهِي** denilir. İbnü’l-A‘râbî: **البُسْر** **زَهَا** etti ve **أَزْهَى** etti ve **زَهَّى** etti ve **شَقَّحَ** ve **أَشْقَحَ** ve **أَفْضَحَ**; başka değil. Ebû Zeyd: Ekin **زَكا** etti ve **زَها** etti; büyüdüğü zaman. Hâlid b. Cenebe: **الزَّهْوُ**, **البُسْر**’dan, sarardığı ve kızardığı ve cismi çözüldüğü zamandır; dedi: Ve onun cismi, satın alma ve satış içindir; dedi: Hurma ağacı o vakit en güzel olduğu vakittir. Ezherî: Onun cismi, satış için tahmin edilmesidir. Ve kılıçla **زَها** etti: onunla parladı. Ve kandili **زَهَا** etti: onu aydınlattı. Ve o, kendi kendine **زَهَا** etti.

Ve şeyin **زُهاءُه** ve **زِهَاؤُه**: onun miktarıdır; denilir: Onlar **زُهَاءُ مائِةٍ** ve **زِهاءُ مِائةٍ** yani onun miktarı. Ve onlar **ذَوُو زُهاءٍ** bir kavimdir; yani çok sayılı kimseler; ve okuttu:
تَقَلَّدْتَ إبْريقاً، وعَلَّقْتَ جَعْبة
لِتُهْلِكَ حَيّاً ذَا زِهاءٍ وجَامِلِ

**الإبريق**: kılıçtır; ve denilir: içinde parıltılar olan yay. Ve şeyin **زُهاءُه**: onun şahsıdır. Ve falanı bununla **زَهَوْت** ettim, onu **أَزْهاهُ**: onu tahmin ettim. Ve onu sopayla **زَهَوْتُه**: onunla ona vurdum. Ve “Onların **زُهاؤُهم** ne kadar?” yani onların miktarı ve tahmini; ve A‘câc’a okuttu:
كأَنما زُهاؤُهم لمن جَهَرْ

Ve onların sözü: **زُهاءُ مائَة** yani yüz miktarı. Hadiste: Ona “Kaç kişiydiler?” denildi; dedi: **زُهاءَ ثلَثمائة** yani üç yüz kadar; “kavmi **زَهَوْت** ettim”den; onları tahmin ettiğin zaman. Hadiste: “Doğu tarafından, **أولي زُهاءٍ** olan kimselerin geldiğini işittiğiniz zaman; insanlar onların giyiminden hayrete düşer; artık kıyamet yaklaşmıştır”; “**أُُولي زُهاءٍ**” sözü: çok sayılı kimseler. Ve şeyi **زَهَوْتُ**; onu tahmin ettiğim ve onun **زُهاؤُه**nun ne olduğunu bildiğim zaman.

Ve **الزُّهاءُ**: şahıstır; tekili, cem‘i gibidir. Ve ondan, bazı gözcülerin sözü: “**مَداحي سَيْل وزُهاءُ ليل**”; bir bitkiyi vasfeder; yani onun şahsı, karalığında ve çokluğunda gecenin şahsı gibidir; İbnü’l-A‘râbî okuttu:
دُهْماً كأَن الليلَ في زُهائِها

**زُهاؤُها**: onun şahıslarıdır; hurma ağaçlarını vasfeder; yani onların toplanması, şahıslarını gece gibi siyah gösterir. Ve develer **زَهَتِ** eder, **تَزْهو زَهْواً**: suyu içti, sonra sulamadan bir gece veya daha fazla yürüdü ve su çevresinde otlamadı; ve ben onu **زَهَوْتُها** **زَهْواً**; geçişli ve geçişsiz olur. Ve **زَهَتْ**
**زَهْواً**: içtikten sonra, su çevresinde otlamadan otlak arayışında geçti; şair dedi:
وأَنتِ استعرتِ الظَّبيَ جيداً ومُقْلَةً،
من المُؤلِفات الزِّهْوَ، غيرِ الأَوارِك

Ve **المُرَوِّحُ**, yelpazeyi **زَها** eder ve onu **زَهَّاها** eder; onu hareket ettirdiği zaman. Ve Muzâhim, devenin kuyruğunu vasfederek dedi:
كمِرْوَحَةِ الدَّارِيّ ظَلَّ يَكُرُّها،
بكَفِّ المُزَهِّي سَكْرَةَ الرِّيحِ عُودُها

Artık **المُزَهِّي**: hareket ettirendir; der ki: Bu yelpaze, rüzgârın durgunluğu için, hareket ettiren **المُزَهِّي**’nin eliyle. Ve develerden **الزَاهيَةُ**: **الحَمْض**’ı otlamayan olandır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Develer iki devedir: **زاهِيَة** develer; çeneleri kaymış, **العِضاهَ**’a yaklaşmayan; ve onlar **الزَّواهي**’dir. Ve **عاضِهةٌ** develer; **العِضاهَ**’ı otlar; ve onlar onun en övülmüşü ve en hayırlısıdır. Ama çeneleri kaymış **الزَّاهِيَة** **الزَّالَّةُ الأَحْناك** ise, **الحَمْض** sahibidir; ve **الحَمْض**’dan aşağı hiçbir şey onu doyurmaz.

Ve koyun **زَهَتِ** eder, **تَزْهُو زُهاءً** ve **زُهُوّاً**: sütü çoğaldı ve doğumu yaklaştı. Ve hurma ağacı **أَزْهى** etti ve **زَها**: uzadı; ve bitki **زَها** etti: pahalandı ve yükseldi; ve oğlan **زَها** etti: delikanlılaştı; bu üçü İbnü’l-A‘râbî’dendir.
