# زها — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%A7/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D8%A7/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زها](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%A7.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: زها

الزَهْوُ: البُسر الملوّن. يقال: إذا ظهرت الحمرة والصفرة في النخل فقد ظهر فيه الزَهْوُ. وأهل الحجاز يقولون الزُهْوُ بالضم. وقد زَها النخل زَهْواً، وأَزْهى أيضاً لغةٌ. والزَهْوُ: المنظر الحسن. يقال: زُهِيَ الشيء لعينيك. أبو زيد: زَهِتِ الشاةُ تَزْهُو زَهْواً، إذا أضرعتْ ودنا وِلادُها. والزَهْوُ: الكِبْرُ والفخر. قال الشاعر:
متى ما أشأْ غير زَهْوِ الملـو		كِ أَجْعَلْكَ رَهْطاً على حُيَّضِ
وقد زُهِيَ الرجل فهو مَزْهُوٌّ، أي تكبّر. وللعرب أحرف لا يتكلّمون بها إلا على سبيل المفعول به وإن كان بمعنى الفاعل، مثل قولهم: زُهِيَ الرجل، وعُنِيَ بالأمر، ونُتِجَتِ الشاة والناقة وأشباهُها.
فإذا أمرت منه قلت: لِتُزْهَ يا رجل. وفيه لغةٌ أخرى حكاها ابن دريد: زَها يَزْهو زَهْواً، أي تكبّر. ومنه قولهم: ما أَزْهاهُ. وليس هذا من زُهِيَ؛ لأنَّ ما لم يسمّ فاعله لا يتعجَّب به. قال الشاعر:
لنا صاحبٌ مولَعٌ بـالـخِـلافِ		كثير الخَطاءِ قليلُ الـصـوابِ
أَلَجُّ لَجاجاً من الخـنـفـسـاءِ		وأَزْهى إذا ما مَشى من غرابِ
الأصمعيّ: زَها السرابُ الشيءَ يَزْهاهُ، إذا رفعه، بالألف لا غير. وزَهَتِ الريح، أي هبِّتْ. قال عَبيدُ:
ولَنِعْمَ أَيْسارُ الجَزورِ إذا زَهَتْريحُ الشتاء ومَأْلَفُ الجـيرانِ
وزَهَاهُ وازْدَهاهُ: استخفّه وتهاونَ به. قال عُمر بن أبي ربيعة المخزوميّ:
فلما تَواقَفْنا وسَلّمْتُ أَقْبَـلـتْوُجوهٌ زهاها الحُسْنُ أَنْ تَتَقَنَّعا
ومنه قولهم: فلان لا يُزْدَهى بخديعة. وزَهَتِ الإبل زَهْواً، إذا سارت بعد الوِرد ليلةً أو أكثر. حكاها أبو عبيد. قال: وزَهَوْتُها أنا، يتعدَّى ولا يتعدّى. وإبلٌ زاهِيَة، إذا كانت لا ترعى الحمض وقولهم: هم زُهاءُ مائةٍ، أي قدر مائة. وحكى بعضهم: الزَهْوُ: الباطل والكذب. وأنشد لابن أحمر:
ولا تَقولَـنَّ زَهْـوٌ مـا يُخَـيِّرُنـالم يترُك الشَيبُ لي زَهْواً ولا الكِبَرُ
وربّما قالوا: زَهَتِ الريحُ الشجرَ تَزْهاهُ، إذا هزَّته.

### Türkçe

**الزَهْوُ**: renklenmiş **البُسر**. Denilir ki: hurma ağacında kızıllık ve sarılık göründüğü zaman, onda **الزَهْوُ** ortaya çıkmış olur. Hicaz ehli ise **الزُهْوُ** (ötre ile) der. Hurma ağacı **زَها** **زَهْواً**; ayrıca **أَزْهى** da bir lugattır.

**الزَهْوُ**: güzel görünüş. Denilir ki: şey senin gözlerine **زُهِيَ**. Ebû Zeyd: koyun **زَهِتِ** **تَزْهُو** **زَهْواً**, yani sütü çoğaldığı ve doğumu yaklaştığı zaman.

**الزَهْوُ**: kibir ve övünme. Şair dedi ki:
متى ما أشأْ غير **زَهْوِ** الملـو		كِ أَجْعَلْكَ رَهْطاً على حُيَّضِ

Adam **زُهِيَ** edilmiştir; o hâlde o **مَزْهُوٌّ**dur; yani kibirlendi. Arapların, anlamı fail olduğu hâlde ancak mef‘ûl yoluyla konuştukları harfler (kalıplar) vardır; onların sözü gibi: adam **زُهِيَ**; işle **عُنِيَ** olundu; koyun ve deve **نُتِجَتِ** olundu ve benzerleri.

Ondan emir verdiğin zaman dersin ki: ey adam, **لِتُزْهَ**. Bunun başka bir lugatı da vardır; İbn Düreyd’in naklettiği: **زَها** **يَزْهو** **زَهْواً**, yani kibirlendi. Ondandır onların sözü: **ما أَزْهاهُ**. Bu, **زُهِيَ**’den değildir; çünkü faili adlandırılmayan şeyle taaccüb edilmez. Şair dedi ki:
لنا صاحبٌ مولَعٌ بـالـخِـلافِ		كثير الخَطاءِ قليلُ الـصـوابِ
أَلَجُّ لَجاجاً من الخـنـفـسـاءِ		وأَزْهى إذا ما مَشى من غرابِ

Asma‘î: serap, şeyi **زَها** eder, onu **يَزْهاهُ**; onu yükselttiği zaman; yalnızca elif ile, başkası değil. Rüzgâr **زَهَتِ**, yani esti. ‘Ubeyd dedi ki:
ولَنِعْمَ أَيْسارُ الجَزورِ إذا **زَهَتْ**ريحُ الشتاء ومَأْلَفُ الجـيرانِ

Onu **زَهَاهُ** ve onu **ازْدَهاهُ**: onu hafife aldı ve onu küçümsedi. ‘Umer b. Ebî Rebî‘a el-Mahzûmî dedi ki:
فلما تَواقَفْنا وسَلّمْتُ أَقْبَـلـتْوُجوهٌ **زهاها** الحُسْنُ أَنْ تَتَقَنَّعا

Ondandır onların sözü: falan kimse aldatmacayla **يُزْدَهى** olunmaz. Develer **زَهَتِ** **زَهْواً**; yani suya varıştan sonra bir gece yahut daha fazla yürüdükleri zaman. Ebû ‘Ubeyd bunu nakletti. Dedi ki: ben onu **زَهَوْتُها**; geçişli de olur, geçişsiz de olur.

**إبلٌ زاهِيَة**: **الحمض** otunu otlamadığı zaman.

Onların sözü: onlar **زُهاءُ** yüzdür; yani yüz kadar.

Bazıları nakletti: **الزَهْوُ**: bâtıl ve yalan. İbn Ahmer’den şu beyit okundu:
ولا تَقولَـنَّ **زَهْـوٌ** مـا يُخَـيِّرُنـالم يترُك الشَيبُ لي **زَهْواً** ولا الكِبَرُ

Bazen derler: rüzgâr ağacı **زَهَتِ**; onu **تَزْهاهُ**; onu salladığı zaman.
