# زهد (ز-ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zade : Azık demektir

- Harfler: ز - ه - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّاهِدِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Önemsemeyenler | 1 | 1 | [12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/ayet/12:20.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [درهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Dirhemler
2. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
3. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
4. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Satın aldılar
5. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
6. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B5.md), [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Miktar ve hacimce az olmak, bir nesneye değer vermeyip az ve önemsiz bulmak |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyevi bir metayı gözden çıkarma, değerini düşük bularak elden çıkarmaya razı olma tutumu |
| Çekirdek Özet 3 | Bir nesneye duyulan rağbetin ve bağın kesilmesi, eşyanın sistemdeki ağırlığının sıfırlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tasavvufi bir inziva ve sefalet hali sayıp, asıl anlamı olan bir şeyi önemsiz bularak gözden çıkarma olgusunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زه | Parlama, dışa vurum, geçici bir hareketlenme veya içindekini boşaltıp ağırlığını kaybetme ([زهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%B1.md), [زهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82.md)) | د | Eklenen ses sınırlama, durdurma ve kapama niteliği katarak parıltı ve rağbetin sönmesini, nesnenin en alt asgari sınıra inip kıymetini yitirmesini ifade eder |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir şeyle olan irtibatı ve bağı kesme, ayırma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Nesnenin değersizliğini ve azlığını açıkça ortaya koyma, açığa çıkarma |
| د | Kapı | Geçiş, eşik ve dışarı çıkarma, sınır koyma |
| زهد | Bir nesneye olan bağlılığı kesip (ز), onun kifayetsizliğini veya kıymetsizliğini fark ederek (ه), onu kapının dışına koyup terk etme (د) hareketini ifade eder |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Miktar ve yiyecek azlığı, az su tutan dar vadi (وادي زهيد) ve az yiyen kimse (رجل زهيد) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde bir kadının veya kabilenin malının azlığı sebebiyle terk edilmeyeceğini şu şekilde ifade eder: فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى / ولن يسلِموها لإزهادها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in az malı olan mümini övdüğü "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" hadisi ve yetecek miktarı almayı ifade eden "خذ زهد ما يكفيك" bedevi deyimi |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāga.

### Sami etimolojik katman

Arapça زهد kökü, merkezi Sami dilleri dairesinde nesnenin hacim, miktar veya itibar bakımından asgari sınıra çekilmesini ifade eden semantik bir çekirdeğe dayanır. Kökün birebir ses denkliği diğer Sami dillerinde dar bir alanda kalsa da, anlamsal matrisi bakımından İbranicedeki ז-ע-ר (küçük olmak, azalmak) ve ז-ו-ל (önemsememek, değersiz bulmak) kökleriyle, Süryanicedeki z'ur (küçük, ehemmiyetsiz) yapılarıyla paralel bir anlamsal doğrultu paylaşır. Arapçada kök, bedevi yaşamında az su tutan sel yatakları ve az yemek yiyen bünyeler gibi somut gözlemlerden hareketle zamanla psikolojik bir ilgisizliğe, nesneyi hakir ve az bulup ondan yüz çevirmeye doğru düzenli bir semantik genişleme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Maddi azlıktan zihinsel kayıtsızlığa geçiş | Az yeme ve az su tutan vadi anlamlarından bir nesneyi değersiz bularak ona rağbet etmeme tavrına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerindeki küçüklük ve önemsizlik kökleriyle paralellik | İbranice ve Süryanicedeki küçülme ve kıymetten düşme bildiren semantik köklerle benzeşir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Anlamlı | Azlık, rağbetsizlik | Bir şeyi az, önemsiz bulup ona rağbet etmeme, gözden çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زده | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هزد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| هدز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دزه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| دهز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زهد | Merkez | Değer vermeme, rağbet etmeme | Nesneyi az ve önemsiz görerek ona karşı kayıtsız kalmak | Bir şeyi kıymetsiz bulup elden çıkarma veya talip olmama hali |
| [بخص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B5.md) | Komşu | Eksiltme, hakkını vermeme | Nesnenin gerçek değerini kasten düşürerek eksik muamele etmek | Değerin bilindiği halde eksiltilerek işlem görmesi yönüyle ayrılır |
| [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Miktar azlığı | Bir şeyin nesnel olarak sayıca veya hacimce yetersiz olması | Zihinsel bir rağbetsizlikten ziyade somut nicelik düşüklüğünü bildirir |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Hafife alma, basit görme | Nesneyi veya durumu ehemmiyetsiz, zayıf ve hakir saymak | İtibarsızlaştırma ve zayıflık boyutu ön plandadır |
| [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) | Zıt | Arzulama, meyletme | Bir nesneye iştiyakla bağlanmak ve onu elde etmeye çalışmak | Zühdün doğrudan zıddı olarak kalbin ve iradenin nesneye yönelmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زهد | Az bulma, rağbet etmeme | Nesneyi az ve ehemmiyetsiz görerek yüz çevirme tutumunu tam karşılar | Kesin |
| Latince | contemptus, despicere | Küçümseme, önemsememe | Bir şeyi aşağıda ve değersiz görerek ilgisiz kalmayı karşılar; maddi miktar azlığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | disdain, disregard, indifference | Önemsememe, kayıtsızlık | Bir nesneye kıymet vermeme ve ilgisiz kalma yönünü verir; ahlaki yetinme anlamını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Geringschätzung, Gleichgültigkeit | Değersiz bulma, kayıtsızlık | Eşyayı az ve kıymetsiz görüp önemsememe boyutunu iyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | dédain, désintérêt | Umursamama, ilgisizlik | Nesneye değer biçmeme ve alakayı kesme yönünü karşılar; kökün fiziki azlık boyutunu kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch, Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزاهدين | Bir şeye kıymet vermeyenler, onu elden çıkarmak isteyenler | Hz. Yûsuf'u kuyudan çıkaran kervanın veya kardeşlerinin onu değersiz bularak az bir pahaya satması bağlamı (Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fani varlık anlayışı | Dünyanın ontolojik kıymetsizliği ve kalbin geçici nesnelere bağlanmasının imana etkisi | Eşyanın hakiki değerinin ahirete nispetle yok hükmünde görülmesi |
| Fıkıh | İktisadi ahlak ve mülkiyet | İhtiyaç fazlası harcamadan kaçınma, şüpheli şeyleri terk etme ve kamu malında zahitlik | İktisadi eylemlerde israftan ve aşırı tüketimden geri durma |
| Tefsir | Yûsuf kıssası tahlili | Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md) tefsirinde satıcıların Yûsuf'a değer vermeyip bir an önce ellerinden çıkarma telaşı | Bir insana veya metaya paha biçemeyip onu yük görme psikolojisi |
| Hadis | Ahlaki arınma rivayetleri | Dünyalığa tamah etmeme, kalben mala bağlanmama ve kanaatkârlık tavsiyesi | Zihnin ve kalbin dünyevi hırslardan arındırılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk bilinci | Kalbin fani olandan tecridi | İhlası koruma | Kulun fani eşyayı gözünde büyütmeyip hakiki kıymeti yalnızca Allah'a vermesi | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik öncelik | Tali bilgiyi asli hedefin önüne geçirmeme | Malumatı eleme | Asıl gayeye hizmet etmeyen lüzumsuz ve tali ayrıntılara zihni bağlamama | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ahlakı | Makam ve servet hırsından arınma | Yolsuzluğu engelleme | Yöneticinin kamu kaynaklarını kendi mülkü gibi görmeyip dünyalığa karşı mesafeli durması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve piyasa dengesi | İhtiyaç fazlası tüketime kayıtsızlık | İsrafı ve yapay talebi önleme | Nesnelere yapay kıymet yüklemeyerek spekülasyonu ve tüketim çılgınlığını dizginleme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Katsayı küçültme ve parametre eleme | Çok değişkenli regresyon ve optimizasyon sistemlerinde modele katkısı zayıf görülen parametrelerin katsayısının sıfırlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinal faydanın tükenmesi ve değer düşüşü | İktisat ve sosyolojide bir metaya veya statüye karşı ilginin azalarak o metanın gözden çıkarılabilir hale gelmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca çalışmayı ve üretimi terk eden, sefaleti kutsayan pasifist bir dervişlik tavrına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, bir şeye değer vermeme, onu önemsiz bulup elden çıkarma veya ona göz dikmeme tutumunu bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md)'deki ifadeyi ahlaki bir erdem gibi yorumlayıp, peygamberi ucuza satanların onu değersiz bir meta gibi gördükleri gerçeğini gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kelimenin sonradan kazandığı ıstılahi tasavvufi anlamdan bağımsız olarak, Kur'an'ın bir olayı ve psikolojiyi tasvir eden çıplak semantik gücünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf kıssasındaki esaret, köleleştirme ve değer biçme bağlamında (Yûsuf [12:20](https://lisan.digital/tr/ayet/12:20.md)) olayın ticari ve psikolojik arka planını kavramada belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zühdün sadece dini bir ibadet veya ahlak formu olduğu yanılgısını gidererek, kökün temelinde nesneye değer vermeme ve onu gözden çıkarma eylemi olduğunu öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir şeyin miktar bakımından az olması, az yemek tüketimi, su tutmayan dar arazi yapısı.
- Soyut anlam: Bir nesneye kıymet vermeme, ona yönelik ilgiyi ve rağbeti sıfırlayarak onu elden çıkarma kararlılığı.
- Sistematik karşılık: Bir sistem içinde yer alan unsura verilen ağırlığın ve önemin asgari düzeye indirilerek sistemden elenmesi.
- LaTeX modeli: $$Z(x) = \lim_{v(x) \to 0} R(x) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ değerlendirilen nesneyi, $v(x)$ bu nesneye özne tarafından biçilen kıymeti, $R(x)$ ise öznenin o nesneye duyduğu yönelim ve rağbeti simgeler. Nesneye yüklenen kıymet sıfıra yaklaştıkça ($v(x) \to 0$), ona duyulan rağbet de sıfırlanır ($R(x) = 0$) ve zühd eylemi ($Z(x)$) gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/ayet/12:20.md) — الزَّاهِدِينَ

وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ

Meal (IK): Onu, ucuz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Onu yanlarında alıkoymak istemediler.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zade : Azık demektir. Artan fazlalıktır. Zhd vav’ın he’ye dönüşmesi ile önemsiz, terkedilen fazlalıklar anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزّاي والدال معهما
زهد مستعمل فقط زهد: الزُّهْدُ في الدّينِ خاصَةً، والزَّهادةُ في الأشياء كلَها. ورجلٌ زهيد. وإمرأة زهيدةٌ وهما القليل طُعْمُهما.
وأَزْهَد الرَّجُل إزهاداً فهو مُزهِدٌ، لايُرْغَبُ في مالِهِ لِقِلَّته.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزّاي** و**الدال** معهما
**زهد** kullanımdadır; yalnızca **زهد**: **الزُّهْدُ** dinde özellikle; **الزَّهادةُ** ise şeylerin hepsinde. Ve bir adam **زهيد**. Ve bir kadın **زهيدةٌ**; ikisi de, tatları az olan (kimse)dir.
Ve adam **أَزْهَد** eder, **إزهاداً**; o hâlde o **مُزهِدٌ**dir: malına, azlığından dolayı rağbet edilmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَهدُ: خلاف الرَغبة. تقول: زَهِدَ في الشيء وعن الشيء، يَزْهَدُ زَهَداً وزَهادَةً. وزَهد يَزْهَدُ لغة فيه. وفلان يَتَزَهَّد، أي يتعبَّد. والتزهيدُ في الشيء وعن الشيء: خلافُ الترغيب فيه. والمُزْهِدُ: القليل المال. وفي الحديث: "أفضلُ الناس مؤمنٌ مُزْهِدٌ". قال الأعشى:
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها لِلغِنى		ولن يترُكوها لإزْهادِها
والزَهيدُ: القليل. يقال: رجل زَهيدُ الأكل. ووادٍ زَهيدٌ: قليل الأخذ للماء، ويقال: خذ زَهْدَ ما يكفيك، أي قدر ما يكفيك. وفلان يَزْدَهِدُ عَطاءَ فلان، أي يَعُدُّهُ زَهيداً قليلاً. وأرض زَهادٌ: أي لا تسيلُ إلا عن مطرٍ كثير. قال الشيباني: زَهَدْتُ النَخْلَ أَزْهَدُهُ زَهْداً: حَزَرْتُهُ وخَرَصْتُهُ.

##### Türkçe

**الزَهدُ**: **الرَغبة**’nin zıddı. Dersin ki: **زَهِدَ في الشيء وعن الشيء**, **يَزْهَدُ**; **زَهَداً** ve **زَهادَةً** (olarak). Ve **زَهد يَزْهَدُ** onda bir lugattır. Ve falan **يَتَزَهَّد**; yani ibadet eder. Ve **التزهيدُ في الشيء وعن الشيء**: onda **الترغيب**’in zıddıdır. Ve **المُزْهِدُ**: malı az olan. Hadiste: “İnsanların en faziletlisi, **مؤمنٌ مُزْهِدٌ**’dir.” dedi. **الأعشى** dedi:
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها لِلغِنى		ولن يترُكوها لإزْهادِها
Ve **الزَهيدُ**: az olan. Denir: az yiyen adam: **رجل زَهيدُ الأكل**. Ve **وادٍ زَهيدٌ**: suyu almak bakımından az olan; ve denir: **خذ زَهْدَ ما يكفيك**; yani sana yetecek miktar kadar al. Ve falan, falanın bağışını **يَزْدَهِدُ**; yani onu **زَهيداً** az sayar. Ve **أرض زَهادٌ**: yani ancak çok yağmurdan dolayı akar. **الشيباني** dedi: **زَهَدْتُ النَخْلَ أَزْهَدُهُ زَهْداً**: onu tahmin ettim ve onu hurma tahminiyle ölçtüm.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز د
زهد
استُعمل من وجوهه : زهد .
زهد : قال الليث : الزُّهْد ، والزّهادة في الدنيا ، ولا يقال الزهد إلاّ في الدِّين ، والزَّهادة في الأشياء كلِّها . ورجلٌ زَهِيد ، وامرأة زَهِيدة ، وهما القليلاَ الطُّعْم ، وأزهَد الرجلُ إزهاداً : إذا كان مُزهِداً ، لا يُرغَبُ في مالِه لقلته .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أفضلُ الناسِ مؤمنٌ مُزْهِد ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : المزْهِد : القليل الشيء ، وإنما سُمِّي مُزْهِدا لأنّ ما عنده من قِلّته يُزهَد فيه ، يقال : أزْهَدَ الرجلُ إزهاداً ، إذا كان كذلك .
وقال الأعشى يَمدَح قوماً بحُسنِ مُجاوَرَتِهم جارةً لهم فقال : .
فَلَنْ يَطلُبوا سِرَّها للغِنى
ولنْ يُسلِموها لإزهادِها
يقول . لا يتركونها لقلّة مالها ، وهو الإزهاد . قلت : المعنى أنّهم لا يُسلمِونها إلى مَن يريد هَتْكَ حُرمتها لقلّةِ مالِها .
وقال ابن السكّيت : يقولون : فلانٌ يَزْدَهدُ عَطاءَ من أعطاه : أي يَعُدُّه من زهيداً قليلا .
ثعلب عن سَلَمَة ، عن الفرّاء ، قال : الزَّهْد : الحَزْر ، وقد زهَد ثمرَ النَّخل : إذا خَرَصَه .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : زَهِدْتُ فيه ، وزَهَدْتُ ، وما كان زَهِيداً ، ولقد زَهِدَ ، وزَهَد يَزهَد منهما جميعاً .
شمر : رجلٌ زهِيد : لئيم ، وما كان زهيداً ، ولقد زَهَد ، وزَهِد يزهَد منهما جميعاً .
وقال ثعلب مثله ، وزاد : وزَهُد أيضاً .
غيره : رجلٌ زَهيدُ العين : إذا كان يُقْنِعُه القليل . ورغيب العين : إذا كان لا يُقْنِعُه إلاّ الكثير ، وقال عديّ بن زيد :
ولَلْبَخْلَةُ الأُولى لمن كان باخِلاً
أَعَفُّ ومَن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّدِ
يُزَهَّد : أي يُبَخَّل ، ويُنْسَب إلى أَنّه زَهِيدٌ لئيم .
وقال اللِّحيانيّ : امرأَة زَهيد للضَّيِّقَة الخُلُق . ورجلٌ زهيد من هذا .
قال : ويقال للّئيم : إنّه لزَهِيد وزاهِد ، وأنشد أبو ظَبْيَة :
وتسأَلِي القَرْضَ لئيماً زاهِدا
وقال ابن السكِّيت : يقال : خذ زَهْدَ ما يكفيك : أي قَدْرَ ما يكفيك . ومنه يقال : زهَدْتُ النّخْلَ : وزهَّدْتُه : إذا خَرَصْتَه .
وقال أبو سعيد : الزَّهَد : الزكاة بفتح الهاء حكاه عن مبُتَكرٍ البدَويّ .
قال أبو سعيد : وأصله من القِلّة ، لأنّ زَكاة المال أَقلّ شيء فيه .
شمِر ، عن ابن شميل قال : الزَّهِيد من الأودية : القليل الأخذ للماء ، النَّزِلُ الذي يُسَيِّلُه الماءُ الهيّن ، لو بالَتْ فيه عَناقٌ سال ، لأنه قاعٌ صُلْب ، وهو الحَشادُ ، والنَّزِلُ ، وامرأةٌ زهيدة : قليلةُ الأكل ، ورغيبةٌ : كثيرةُ الأكل .

##### Türkçe

ه ز د
**زهد**

Onun vecihlerinden (kullanım yönlerinden) kullanıldı: **زهد**.

**زهد**: Leys dedi: **الزُّهْد** ve dünyada **الزّهادة**; ve **الزهد** ancak dinde söylenir; **الزَّهادة** ise şeylerin hepsinde. Ve bir erkek **زَهِيد**, bir kadın **زَهِيدة**; ikisi de az tat (az yiyen) olanlardır. Ve erkek **أزهَد** eder **إزهاداً**: eğer **مُزهِداً** ise; malının azlığından dolayı malına rağbet edilmez.

Ve Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisinde: şöyle dediği: “İnsanların en faziletlisi **مؤمنٌ مُزْهِد**’dir.”

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî ve Ebû Amr dedi: **المزْهِد**: az şeyli olandır. Ancak **مُزْهِدا** diye adlandırıldı; çünkü onda olan, azlığından dolayı onda **يُزهَد** edilir. Denir: erkek **أزْهَدَ** eder **إزهاداً**, eğer öyle ise.

A‘şâ, bir komşuya komşuluklarının güzelliğiyle bir kavmi överek dedi ki: .
فَلَنْ يَطلُبوا سِرَّها للغِنى
ولنْ يُسلِموها لإزهادِها

Der ki: malının azlığından dolayı onu bırakmazlar; o da **الإزهاد**’dır. Dedim: mâna, malının azlığından dolayı hürmetini yırtmak isteyen kimseye onu teslim etmemeleridir.

İbnü’s-Sikkît dedi: derler: falan, kendisine verenin **عَطاءَ**sını **يَزْدَهدُ** eder: yani onu **زهيداً** azdan sayar.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi: **الزَّهْد**: **الحَزْر**’dır; ve hurma ağacının meyvesini **زهَد** etti: eğer onu **خَرَصَه** ise.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **زَهِدْتُ فيه** ve **زَهَدْتُ**; ve o **زَهِيداً** olmadı; ve andolsun **زَهِدَ**; ve **زَهَد يَزهَد** ikisinden de birlikte (gelir).

Şemr: bir erkek **زهِيد**: alçak (lâim); ve o **زهيداً** olmadı; ve andolsun **زَهَد**; ve **زَهِد يزهَد** ikisinden de birlikte (gelir).

Sa‘leb de onun benzerini söyledi ve ekledi: ve **زَهُد** da.

Başkası: bir erkek **زَهيدُ العين**: eğer az onu kanaat ettiriyorsa. Ve **رغيب العين**: eğer onu ancak çok kanaat ettiriyorsa. Adiyy b. Zeyd dedi:
ولَلْبَخْلَةُ الأُولى لمن كان باخِلاً
أَعَفُّ ومَن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّدِ

**يُزَهَّد**: yani **يُبَخَّل** edilir ve onun **زَهِيدٌ** alçak olduğuna nisbet edilir.

Lihyânî dedi: **امرأَة زَهيد**: dar huylu (kötü huylu) için. Ve bir erkek, bundan **زهيد**.

Dedi: ve alçağa denir: o, elbette **لَزَهِيد** ve **زاهِد**’dir. Ebû Zabye şu beyti okudu:
وتسأَلِي القَرْضَ لئيماً زاهِدا

İbnü’s-Sikkît dedi: denir: al, sana yetecek olanın **زَهْدَ**ını: yani sana yetecek olanın miktarını. Ve ondan denir: **زهَدْتُ النّخْلَ** ve **زهَّدْتُه**: eğer onu **خَرَصْتَه** ise.

Ebû Saîd dedi: **الزَّهَد**: zekâttır; **الهاء**’nın fethiyle; onu Mübtakir el-Bedevî’den nakletti.

Ebû Saîd dedi: ve aslı azlıktandır; çünkü malın zekâtı, onda olanın en az şeyidir.

Şemr, İbn Şümeyl’den: dedi: vadilerden **الزَّهِيد**: suyu az alan; suyun kolayca akıttığı alçak yer; onda bir keçi yavrusu işese akardı; çünkü o sert bir tabandır; o **الحَشاد**’dır ve **النَّزِل**’dir. Ve bir kadın **زهيدة**: az yiyen; ve **رغيبة**: çok yiyen.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والهاءِ  والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه متمايلاً([3]).
والأصل الآخر: الزَّهو، وهو المنظر الحسَن. من ذلك الزَّهْو، وهو احمرار ثمر النخل واصفرارُهُ. وحكى بعضهم زَهَى وأَزْهَى. وكان الأصمعيُّ يقول: ليس إلاَّ زَهَا. فأمَّا قول ابن مُقْبِل:
ولا تقولَنَّ زَهْوَاً ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي زَهْوَاً ولا الكِبرُ([4])فقال قوم: الزَّهو: الباطل والكَذِب، والمعنى فيه أنَّه من الباب الأول، وهو من الفخر والخُيَلاء.
وأما الزُّهَاء فهو القَدْر في العَدَد، وهو ممّا شذ عن الأصلين جميعاً.
(زهد) الزاء والهاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّةِ الشيء. والزّهِيد: الشيء القليل. وهو مُزْهِدٌ: قليل المال.([5]) وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" وهو المُقِلُّ، يقال منه: أَزْهَد إِزْهَاداً. قال الأعشى:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])قال الخليل: الزَّهادة في الدُّنيا، والزُّهْد في الدِّين خاصة. قال اللِّحياني: يقال رجل زَهيدٌ: قليل المَطعَم، وهو ضيِّق الخُلُقِ أيضاً. وقال بعضهم الزَّهِيد: الوادي القليل الأخذ للماء. والزَّهَاد: الأرض التي تَسيلُ من أدنى مطر.
وممّا يقرُبُ من الباب قولهم: "خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ"، أي قَدْرَ ما يكفِيك ويُحكى عن الشيبانِيّ ـ إن صح فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلناه  ـ قال: زَهَدْت النَّخْلَ، وذلك إذا خَرَصْتَه.
(زهر) الزاء والهاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسنٍ وضِياء وصفاء. من ذلك الزُّهَرة: النجم. ومنه الزَّهْر، وهو *نَور كلِّ نبات؛ يقال أزهر النّبات. وكان بعضهم([7]) يقول: النّور الأبيضُ، والزّهر الأصفر، وزَهْرَة الدُّنيا: حُسْنها. والأزهر: القمر. ويقال زَهَرَت النّارُ: أضاءت، ويقولون: زَهَرَتْ بك ناري.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: ازدهرتُ بالشيء، إذا احتفظتَ به. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأبي قَتادة في الإناء الذي أعطاه: "ازْدَهِرْ بِهِ فإنَّ له شأناً"، يريد احتفظ به . وممكنٌ أن يُحمَل هذا على الأصل أيضاً؛ لأنه إذا احتفظ به فكأنّه من حيثُ استحسنه. وقال:
* كما ازْدَهَرَت ([8])*
ولعل المِزْهَر الذي هو العُود محمولٌ على ما ذكرنَاه من الأصل؛ لأنّه قريب منه.
(زهم) الزاء والهاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَمِن وشحمٍ وما أشبه ذلك. من ذلك الزَّهَم، وهو أن تَزْهَم اليدُ من اللّحم. وذكر ناسٌ أنَّ الزُّهْم شَحم الوحش، وأنَّه اسمٌ لذلك خاصَّة، ويقولون للسَّمين زَهِمٌ. فأمّا قولُهم في الحكاية عن أبي زيدٍ أن المزَاهَمة القُرب، ويقال زَاهَمَ فلانٌ الأربعينَ، أي داناها، فممكنٌ أن يُحمَل على الأصل الذي ذكرناه، لأنّه كأنّه أراد التلطُّخ بها ومُماسّتها. ويمكن أنْ يكون من الإبدال، وتكون الميم بدلاً من القاف، لأنَّ الزاهق عَيْنُ السّمين([9]). وقد ذكرناه.
(زهق) الزاء والهاء والقاف أصلٌ واحدٌ  يدلُّ على تقدّم ومضيّ وتجاوز. من ذلك زَهَقَتْ نفسه. ومن ذلك: [زَهَقَ] الباطل، أي مضى. ويقال زَهَقَ الفرسُ أمامَ الخيل، وذلك إذا سَبَقَها وتقدَّمها. ويقال زَهَقَ السّهم، إذا جَاوَزَ الهَدَف. ويقال فرسٌ ذات أَزَاهيقَ، أي ذات جَرْيٍ وسَبْقٍ وتقدم.
ومن الباب الزَّهْق، وهو قَعْرُ الشيء؛ لأن الشيء يزهق فيه إذا سقط. قال رؤبة:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
فأمَّأ قولهم: أَزْهَقَ إِناءَه، إذا ملأَه، فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنه إذا امتلأ سَبَقَ وفاضَ ومَرَّ. ومن الباب الزَّاهق، وهو السَّمِين، لأنَّه جاوزَ حدّ الاقتصاد إلى أن اكتنَزَ من اللحم([11]). ويقولون: زَهَقَ مخُّه: اكتنَز. قال زُهير في الزَّاهق:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])ومِنَ الباب الزَّهُوق، وهو البئر البعيدة القعر.
فأما قولهم: النَّاسُ زُهاقُ مائة، فممكن إن كان صحيحاً أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، كأنَّ عددَهم تقدَّمَ حتَّى بلغ ذلك. وممكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة أُبْدِلَتْ قافاً. ويمكن أن يكون شاذّاً.
(زهف) الزاء والهاء والفاء أصلٌ يدلُّ على ذهاب الشيء. يقال ازدهَفَ الشيءَ، وذلك إذا ذَهَبَ به. قالت امرأةٌ من العرب:
يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما  *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])ويقال منه أَزْهَفَهُ الموتُ، ومن الباب ازدَهَفه، إذا استعجَلَه. قال:
قولك أقوالاً مع التَّحلافِ  *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])وقال قوم: الازدهاف التزيُّد في الكلام. فإن كان صحيحاً فلأنّه ذَهابٌ عن الحقّ ومجاوزةٌ له.
(زهل) الزاء والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على ملاسةِ الشَّيء. يقال فرس زُهْلول، أي أملس.
(زهك) الزاء والهاء والكاف ليس فيه شيء إلا أن ابنَ دريد ذكر أنهم يقولون: زَهَكت الرِّيح التّرابَ، مثل سَهَكَتْ.
 --------------ـــ
([1]) هو أبو المثلم الهذلي، كما في اللسان (رهط، زهو)، وقد سبق البيت في (2: 450).
([2]) في الأصل "المعجب".
([3]) في الأصل: "زهت بنفسه متمائلا".
([4]) روايته في اللسان: "ولا العور". ورواية الصحاح تطابق رواية ابن فارس.
([5]) في الأصل: "الماء" صوابه من المجمل واللسان.
([6]) ديوان الأعشى 56 واللسان (زهد).  وفي شرح الديوان: "قرأت على أبي عبيدة لإزهادها، فلما قرأتُ عليهِ الغريب قال: لأزهادها، بالفتح".
([7]) هو ابن الأعرابي ، كما في اللسان (زهر).
([8]) قطعة من بيت في اللسان (زهر) وهو بتمامه:
كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا
([9]) في الأصل: "عند السمين"، وانظر س 13 من هذه الصفحة.
([10]) ديوان رؤبة 106 واللسان (زهق).
([11]) في الأصل: "إلى أكثر من اللحم".
([12]) ديوان زهير 153 واللسان (زهق).
([13]) في اللسان (زهف):
بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف.
 ([14]) الرجز لرؤبة في ديوانه ص 100.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الهاءِ**  ve harf-i mu‘tel)
(**زهو**) **الزاء** ve **الهاء** ve harf-i mu‘tel iki asıldır: birisi kibir ve övünmeye delâlet eder, diğeri güzelliğe.
Birincisi **الزَّهْو**’dur; o, övünmedir. Şair dedi ki:
Mety mâ eşe ġayra **زَهْوِ**’l-mulûki *** ec‘alke rahtan ‘alâ ḥuyyaḍi
Babtandır: **زُهِيَ** er-riculu fe-huve **مَزْهوٌّ**, övünüp büyüklendiği zaman.
Babtandır: **زَهَتِ** er-rîḥu en-nebâte, onu salladığı zaman; **تَزْهاه**. Bunun kıyası şudur ki: kendini beğenen (**المعْجَب**) nefsiyle salınarak gitmiştir.
Diğer asıl: **الزَّهو**’dur; o, güzel manzaradır. Bundan: **الزَّهْو**; o, hurma ağacının meyvesinin kızarması ve sararmasıdır. Bazıları **زَهَى** ve **أَزْهَى** diye nakletti. Asma‘î derdi ki: ancak **زَهَا** vardır. İbn Mukbil’in sözüne gelince:
Ve lâ tekûlenna **زَهْوَاً** mâ tuḫabbirunî *** lem yetruk eş-şeybu lî **زَهْوَاً** ve lâ el-kibru
Bir kavim dedi ki: **الزَّهو** bâtıl ve yalandır; bunun mânası, birinci babtandır; o da övünme ve kibirdendir.
**الزُّهَاء**’a gelince: o, sayıda miktardır; bu, iki asıldan da birlikte şâz olmuştur.

(**زهد**) **الزاء** ve **الهاء** ve **الدال**; azlık şeyine delâlet eden bir asıldır. **الزّهِيد**: az olan şey. Ve o **مُزْهِدٌ**’dir: malı az. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi ki: “İnsanların en faziletlisi **مُؤْمِنٌ مُزْهِدٌ**’dir”; o, azla yetinendir. Ondan denir: **أَزْهَد** **إِزْهَاداً**. A‘şâ dedi ki:
Fe-len yaṭlubû sirrahâ li’l-ġinâ *** ve len yuslimûhâ li-**إزهادها**
Halîl dedi ki: dünyada **الزَّهادة**; dinde ise özellikle **الزُّهْد**. Lihyânî dedi ki: **زَهيدٌ** adam denir: yemeği az; o, huyu dar da olur. Bazıları dedi ki: **الزَّهِيد**: suyu az alan vadi. **الزَّهَاد**: en küçük yağmurdan akan yer.
Babtan yakın olan şeylerdendir onların sözü: “**خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ**”, yani sana yetecek miktar. Şeybânî’den —sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır— nakledilir: dedi ki: **زَهَدْت** en-naḫle; bu, onu tahmin ettiğin (hurma mahsulünü takdir ettiğin) zamandır.

(**زهر**) **الزاء** ve **الهاء** ve **الراء**; güzellik ve aydınlık ve berraklığa delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **الزُّهَرة**: yıldız. Ondan: **الزَّهْر**; o, her bitkinin çiçeğidir; denir: **أزهر** en-nebât. Bazıları derdi ki: beyaz çiçek **النّور**’dur, sarı çiçek **الزّهر**’dir. **زَهْرَة الدُّنيا**: onun güzelliği. **الأزهر**: ay. Denir: **زَهَرَت** en-nâru: aydınlandı; ve derler: **زَهَرَتْ** bike nârî.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: **ازدهرتُ** bi’ş-şey’, onu muhafaza ettiğin zaman. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ebû Katâde’ye, ona verdiği kap hakkında dedi ki: “**ازْدَهِرْ بِهِ** فإنَّ له شأناً”, yani onu muhafaza et. Bu, asla da hamledilebilir; çünkü onu muhafaza edince sanki onu beğenmiş olduğu cihetten (böyledir). Ve dedi ki:
* kemâ **ازْدَهَرَت** *
Belki **المِزْهَر** ki o **العُود**’dur, zikrettiğimiz asla hamledilmiştir; çünkü ona yakındır.

(**زهم**) **الزاء** ve **الهاء** ve **الميم**; semizlik ve yağ ve buna benzer şeye delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **الزَّهَم**; o, elin etten yağlanmasıdır. Bir topluluk zikretti ki **الزُّهْم** yabanın yağıdır ve onun için özellikle bir isimdir; ve semine **زَهِمٌ** derler. Ebû Zeyd’den hikâye olarak onların sözüne gelince: **المزَاهَمة** yakınlıktır; denir: **زَاهَمَ** fulânun el-erba‘îne, yani ona yaklaştı; bu, zikrettiğimiz asla hamledilebilir; çünkü sanki onunla bulaşmayı ve temas etmeyi murad etti. Ve ibdâlden de olabilir; **الميم**, **القاف**’ın bedeli olur; çünkü **الزاهق** seminin aynıdır. Onu zikrettik.

(**زهق**) **الزاء** ve **الهاء** ve **القاف**; ilerleme ve geçip gitme ve aşmaya delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: **زَهَقَتْ** nefsi. Bundan: **زَهَقَ** bâtıl; yani geçti. Denir: **زَهَقَ** el-feresu emâme’l-ḫayl; bu, onu geçip önüne geçtiği zamandır. Denir: **زَهَقَ** es-sehmu, hedefi aştığı zaman. Denir: **فرسٌ ذات أَزَاهيقَ**; yani koşusu ve geçişi ve ilerleyişi olan.
Babtandır **الزَّهْق**; o, şeyin dibi; çünkü şey, içine düştüğü zaman onda **يزهق**. Ru’be dedi ki:
* ke-enne eydîhenna تهوِي bi’**الزَّهَق** *
Onların sözüne gelince: **أَزْهَقَ** inâehu, onu doldurduğu zaman; eğer sahih ise babtandır; çünkü dolunca öne geçer, taşar, geçer. Babtandır **الزَّاهق**; o, semindir; çünkü iktisat haddini aşıp etten yığıldı. Ve derler: **زَهَقَ** muḫḫuhu: yığıldı. Züheyr **الزَّاهق** hakkında dedi ki:
el-qâ’idu’l-ḫayla منكوباً devâbiruhâ *** minhâ eş-şenûnu ve minhâ **الزَّاهِقُ الزَّهِمُ**
Babtandır **الزَّهُوق**; o, dibi uzak kuyu.
Onların sözüne gelince: **النَّاسُ زُهاقُ مائة**; eğer sahih ise, zikrettiğimiz asıldan olabilir; sanki sayıları ilerledi de ona ulaştı. Ve ibdâlden de olabilir; sanki hemze **قاف** olarak ibdâl edilmiştir. Ve şâz da olabilir.

(**زهف**) **الزاء** ve **الهاء** ve **الفاء**; şeyin gitmesine delâlet eden bir asıldır. Denir: **ازدهَفَ** eş-şey’e; bu, onu götürdüğü zamandır. Araplardan bir kadın dedi ki:
Yâ men aḥesse buneyyeyye’l-leẕeyni humâ  *** sem‘î ve muḫḫî fe-muḫḫî el-yevme **مزدَهَفُ**
Ondan denir: **أَزْهَفَهُ** el-mevtu; babtandır **ازدَهَفه**: onu acele ettirdiği zaman. Dedi ki:
Qavluke aqvâlen ma‘a’t-teḥlâfi  *** fîhi **ازدهافٌ** eyyemâ **ازدهافِ**
Bir kavim dedi ki: **الازدهاف** sözde çoğaltmadır. Eğer sahih ise, çünkü o, haktan bir gidiş ve onu aşmadır.

(**زهل**) **الزاء** ve **الهاء** ve **اللام**; şeyin pürüzsüzlüğüne delâlet eden bir kelimedir. Denir: **فرس زُهْلول**; yani pürüzsüz.

(**زهك**) **الزاء** ve **الهاء** ve **الكاف**; onda bir şey yoktur; ancak İbn Düreyd zikretti ki onlar derler: **زَهَكت** er-rîḥu et-turâbe, **سَهَكَتْ** gibi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزهيد: الشيء القليل، والزاهد في الشيء: الراغب عنه والراضي منه بالزهيد، أي: القليل. قال تعالى: ﴿وكانوا فيه من الزاهدين﴾ [يوسف/20].

##### Türkçe

- **الزهيد**: az olan şey; ve bir şeyde **الزاهد**: ondan yüz çeviren ve ondan **الزهيد** ile, yani: az ile razı olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve onlar onda **الزاهدين** idiler﴾ [Yusuf/20].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ه د
زَهُدَ وزَهَدَ وزَهِدَ فـي الشـيء‏:‏ رغـب عنـه‏.‏
وفلـان زاهد زهيد بيّن الزهادة والزهد وهي قلة الطعم ويقال‏:‏ زهيد الطعم و ‏"‏ أفضل الناس مؤمن مزهد ‏"‏‏:‏ قليل المال وقد أزهد إزهاداً وقدم إليهم طعاماً فتزاهدوه أي رأوه زهيداً قليلاً وتحاقروه‏.‏
ومنـه الحديـث ‏"‏ إن النـاس قـد اندفعـوا فـي الخمـر وتزاهدوا الجلد ‏"‏ أي احتقروه ولم يبالوا به‏.‏
ومن المجاز‏:‏ واد زهيد‏:‏ قليل الأخذ للمـاء‏.‏
ورجـل زهيـد‏:‏ قليـل الخيـر‏.‏
والنـاس يزهدونـه‏:‏ يبخلونـه‏.‏
وهـو زهيـد العيـن‏:‏ يقنعه القليل ونقيضه‏:‏ رغيب العين وله عين زهيدة وعين رغيبة‏.‏
ومالـك تمنـع الزهد بفتحتين وهو الزكاة لأن ربع العشر قليل‏.‏
وخذ زهد ما يكفيك وهو القدر اليسير‏.‏

##### Türkçe

ز ه د
**زَهُدَ** ve **زَهَدَ** ve **زَهِدَ** bir şeyde: ondan yüz çevirdi.
Ve falan kimse **زاهد** **زهيد**; **الزهادة** ve **الزهد**’ü (zühdü) açıkça gösterdi; o da yemeğin azlığıdır. Ve denilir: **زهيد الطعم**. Ve “**أفضل الناس مؤمن مزهد**”: malı az (olan). Ve **أزهد** (oldu) **إزهاداً**. Ve onlara bir yemek sundu da onu **فتزاهدوه**; yani onu **زهيداً** az gördüler ve onu küçümsediler.

Ve ondan (olarak) hadis: “**إن الناس قد اندفعوا في الخمر وتزاهدوا الجلد**” yani onu hakir gördüler ve ona aldırmadılar.

Ve mecazdan: **واد زهيد**: suyu az alan.
Ve **رجل زهيد**: hayrı az.
Ve insanlar onu **يزهدونه**: onu cimrilik ederler.
Ve o, **زهيد العين**’dir: az olan onu kanaat ettirir; bunun zıddı: **رغيب العين**. Ve onun **عين زهيدة**’si ve **عين رغيبة**’si vardır.
Ve Mâlik: **الزهد**’i iki fetha ile men eder; o da zekâttır; çünkü öşrün dörtte biri azdır.
Ve sana yetecek olanın **زهد**’ünü al; o da az miktardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّهد والزَّهادة في الدنيا ولا يقال الزُّهد إِلاَّ في الدين خاصة، والزُّهد: ضد الرغبة والحرص على الدنيا، والزهادة في الأَشياء كلها: ضد الرغبة. زَهِدَ وزَهَدَ، وهي أَعلى، يَزْهَدُ فيهما زُهْداً وزَهَداً؛ بالفتح عن سيبويه، وزهادة فهو زاهد من قوم زُهَّاد، وما كان زهيداً ولقد زَهَدَ وزَهِدَ يَزْهَدُ منهما جميعاً، وزاد ثعلب: وزَهُد أَيضاً، بالضم.والتزهيد في الشيء وعن الشيء: خلاف الترغيب فيه. وزَهَّدَه في الأَمر: رَغَّبَه عنه. وفي حديث الزهري وسئل عن الزهد في الدنيا فقال: هو أَن لا يغلب الحلال شكره ولا الحرام صبره؛ أَراد أَن لا يعجز ويقصر شكره على ما رزقه الله من الحلال، ولا صبره عن ترك الحرام؛ الصحاح: يقال زهد في الشيء وعن الشيء. وفلان يتزهد أَي يتعبد، وقوله عز وجل: وكانوا فيه من الزاهدين؛ قال ثعلب: اشتروه على زُهْدٍ فيه. والزَّهِيد: الحقير. وعطاءَ زَهِيدٌ: قليل. وازْدَهَدَ العطاءَ: استقلَّه. ابن السكيت: يقولون فلان يزدهد عطاء من أَعطاه أَي يعدُّه زهيداً قليلاً.
والمُزْهِدُ: القليل المال. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَفضل الناس مؤمن مُزْهِدٌ؛ المُزْهِد: القليل الشيء وإِنما سمي مُزْهِداً لأَن ما عنده من قلته يُزْهَدُ فيه. وشيء زَهيد: قليل؛ قال الأَعشى يمدح قوماً بحسن مجاورتهم جارة لهم:
فلن يطلبوا سِرَّهَا للغِنَى،
ولن يتركوها لإِزْهَادِها
يقول: لن يتركوها لقلة مالها وهو الإِزهاد؛ قال أَبو منصور: المعنى أَنهم لا يسلمونها إِلى من يريد هتك حرمتها لقلة مالها. وفي الحديث: ليس عليه حساب ولا على مؤمن مُزْهِد. ومنه حديث ساعة الجمعة: فجعل يُزَهِّدُها أَي يقللها. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: إِنك لَزَهِيدٌ. وفي حديث خالد: كتب إِلى عمر، رضي الله عنه: أَن الناس قد اندفعوا في الخمر وتزاهدوا الحدّ أَي احتقروه وأَهانوه ورأَوه زهيداً. ورجل مُزْهِدٌ: يُزْهَدُ في ماله لقلته. وأَزْهَدَ الرجلُ إِزْهاداً إِذا كان مُزْهِداً لا يُرْغَبُ في ماله لقلته. ورجل زهيد وزاهد: لئيم مزهود فيما عنده؛ وأَنشده اللحياني: يا دَبْلُ ما بِتُّ بليل هاجدا،
ولا عَدَوْتُ الركعتين ساجدا،
مخافةً أَن تُنْفِدي المَزاوِدا،
وتَغْبِقي بعدي غَبُوقاً باردا،
وتسأَلي القَرْضَ لئيماً زاهِدا
ويقال: خذ زَهْدَ ما يكفيك أَي قدر ما يكفيك؛ ومنه يقال: زَهَدْتُ النخلَ وزَهَّدْتُه إِذا خَرَصْتَه.
وأَرض زَهاد: لا تسيل إِلا عن مطر كثير. أَبو سعيد: الزَّهَدُ الزكاة، بفتح الهاء، حكاه عن مبتكر البدوي؛ قال أَبو سعيد: وأَصله من القلة لأَن زكاة المال أَقل شيء فيه.
الأَزهري: رجل زهيد العين إِذا كان يقنعه القليل، ورغيب العين إِذا كان لا يقنعه إِلا الكثير؛ قال عديّ بن زيد:
ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،
أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد
يُزَهَّد أَي يُبَخَّل وينسب إِلى أَنه زهيد لئيم. ورجل زهيد وامرأَة زهيد: قليلا الطُّعْمِ. وفي التهذيب: رجل زهيد وامرأَة زهيدة وهما القليلا الطُّعْم؛ وفيه في موضع آخر: وامرأَة زهيدة قليلة الأَكل، ورغيبة: كثيرة الأَكل، ورجل زهيد الأَكل.
وزَهَاد التِّلاع والشِّعاب: صغارها؛ يقال: أَصابنا مطر أَسال زَهَاد الغُرْضانِ، الغرضان: الشعاب الصغار من الوادي؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف لها واحداً.
وواد زهيد: قليل الأَخذ من الماء. وزهيد الأَرض: ضيقها لا يخرج منها كثير ماء، وجمعه زُهْدان. ابن شميل: الزَّهيد من الأَودية القليلُ الأَخذ للماء، النَّزِلُ الذي يُسيله الماءُ الهين، لو بالت فيه عَناق سال لأَنه قاعٌ صُلْبٌ وهو الحَشَادُ والنَّزِلُ. ورجل زَهيد: ضيق الخُلُق، والأُنثى زهيدة. وفي التهذيب: اللحياني: امرأَة زَهيدٌ ضيقة الخلق، ورجل زهيد من هذا.
والزَّهْدُ: الحَزْرُ. وزَهَدَ النخلَ يَزْهَدُه زَهْداً: خرصه وحزره.

##### Türkçe

**الزُّهد** ve **الزَّهادة** dünyada (olur); ve **الزُّهد** ancak din hususunda söylenir, özellikle. Ve **الزُّهد**: **الرغبة** ve dünyaya karşı **الحرص**ın zıddıdır; ve **الزهادة** bütün şeylerde: **الرغبة**nin zıddıdır. **زَهِدَ** ve **زَهَدَ**, ve o daha yüksektir; ikisinde de **يَزْهَدُ**; **زُهْداً** ve **زَهَداً** (olarak); fetha ile, Sîbeveyh’ten. Ve **زهادة**; o hâlde o, **زاهد**dir; **زُهَّاد** kavminden. Ve her ne **زهيداً** olduysa. Ve andolsun **زَهَدَ** ve **زَهِدَ**; ikisinden de birlikte **يَزْهَدُ**. Ve Sa‘leb artırdı: ve **زَهُد** de, damme ile. Ve bir şeyde ve bir şeyden **التزهيد**: onda **الترغيب**in hilâfıdır. Ve onu işte **زَهَّدَه**: onu ondan **رَغَّبَه**. Ve Zührî’nin hadisinde: dünyada **الزهد** hakkında soruldu da dedi ki: o, helâlin şükrünün ona galip gelmemesi ve haramın sabrının ona galip gelmemesidir; murad etti ki: Allah’ın helâlden kendisine rızıklandırdığı şeye şükrü aciz kalıp kısalmasın; ve haramı terk etmekten sabrı da (aciz kalıp kısalmasın). **الصحاح**: denir: bir şeyde ve bir şeyden **زهد**. Ve falan **يتزهد**; yani ibadet eder. Ve O’nun عز وجل sözü: “Ve onda **الزاهدين**den idiler”; Sa‘leb dedi: onu onda bir **زُهْدٍ** üzere satın aldılar. Ve **الزَّهِيد**: değersizdir. Ve **عطاءَ زَهِيدٌ**: azdır. Ve **ازْدَهَدَ** bağışı: onu az saydı. İbnü’s-Sikkît: derler: falan, kendisine verenin bağışını **يزدهد**; yani onu **زهيداً** az sayar.

Ve **المُزْهِدُ**: malı az olandır. Ve Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, hadisinde: “İnsanların en faziletlisi, **مؤمن مُزْهِدٌ**dür”; **المُزْهِد**: şeyi az olandır; ve ancak **مُزْهِداً** diye adlandırıldı; çünkü onda bulunan, azlığından dolayı, onda **يُزْهَدُ**. Ve **شيء زَهيد**: azdır; A‘şâ dedi, kendilerine komşu olan bir kadına iyi komşuluklarıyla bir kavmi överken:

فلن يطلبوا سِرَّهَا للغِنَى،
ولن يتركوها لإِزْهَادِها

Der ki: malının azlığından dolayı onu terk etmeyeceklerdir; ve o, **الإِزْهاد**dır. Ebû Mansûr dedi: mânâ şudur: malının azlığından dolayı hürmetini yırtmak isteyen kimseye onu teslim etmezler. Ve hadiste: onun üzerinde hesap yoktur; ne de **مؤمن مُزْهِد** üzerinde. Ve ondan, Cuma saatinin hadisi: onu **يُزَهِّدُ** kıldı; yani onu azaltır. Ve Ali’nin, رضي الله عنه, hadisinde: “Şüphesiz sen, elbette **لَزَهِيدٌ**sin.” Ve Hâlid’in hadisinde: Ömer’e, رضي الله عنه, yazdı: insanların şaraba doğru atıldıklarını ve **تزاهدوا الحدّ** ettiklerini; yani onu hakir gördüler, onu aşağıladılar ve onu **زهيداً** gördüler. Ve **رجل مُزْهِدٌ**: malının azlığından dolayı malında **يُزْهَدُ** olunur. Ve adam **أَزْهَدَ** eder, **إِزْهاداً**; **مُزْهِداً** olduğu zaman; malının azlığından dolayı ona rağbet edilmez. Ve **رجل زهيد** ve **زاهد**: elindeki şeyde kendisine karşı **مزهود** olunan alçak (kimsedir); Lihyânî ona şu beyti okudu:

يا دَبْلُ ما بِتُّ بليل هاجدا،
ولا عَدَوْتُ الركعتين ساجدا،
مخافةً أَن تُنْفِدي المَزاوِدا،
وتَغْبِقي بعدي غَبُوقاً باردا،
وتسأَلي القَرْضَ لئيماً زاهِدا

Ve denir: sana yetecek olanın **زَهْدَ**ını al; yani sana yetecek miktarı. Ve ondan denir: hurmayı **زَهَدْتُ** ve onu **زَهَّدْتُ**; onu **خَرَصْتَه** ettiğin zaman.

Ve **أَرض زَهاد**: ancak çok yağmurdan (sonra) akar. Ebû Saîd: **الزَّهَد** zekâttır, **الهاء**nın fethasıyla; onu, Mübtakir el-Bedevî’den nakletti. Ebû Saîd dedi: ve aslı azlıktandır; çünkü malın zekâtı, ondaki en az şeydir.

Ezherî: **رجل زهيد العين**; az olanla kanaat ettiği zaman. Ve **رغيب العين**; ancak çok olanla kanaat ettiği zaman. Adiyy b. Zeyd dedi:

ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،
أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد

**يُزَهَّد**; yani cimrilikle nitelenir ve onun **زهيد** alçak olduğuna nispet edilir. Ve **رجل زهيد** ve **امرأَة زهيد**: tadı az olan iki (kimse). Ve **التهذيب**’de: **رجل زهيد** ve **امرأَة زهيدة**; ve ikisi, tadı az olan iki (kimsedir). Ve onda başka bir yerde: ve **امرأَة زهيدة**: yemesi az olan; ve **رغيبة**: yemesi çok olan; ve **رجل زهيد الأَكل**.

Ve **زَهَاد التِّلاع والشِّعاب**: onların küçükleridir; denir: bize, **زَهَاد الغُرْضانِ**ı akıtan bir yağmur isabet etti; **الغرضان**: vadiden küçük **الشِّعاب**dır. İbn Sîde dedi: onun için bir tekil bilmiyorum.

Ve **واد زهيد**: sudan alışı az olan. Ve **زهيد الأَرض**: darlığıdır; ondan çok su çıkmaz; çoğulu **زُهْدان**dır. İbn Şümeyl: vadilerden **الزَّهيد**, suyu az alan, suyun onu kolayca akıttığı alçak (yerdir); onda bir keçi yavrusu bevletse akardı; çünkü o, sert bir tabandır; ve o, **الحَشَاد** ve **النَّزِل**dir. Ve **رجل زَهيد**: huyu dar olandır; dişisi **زهيدة**dir. Ve **التهذيب**’de: Lihyânî: **امرأَة زَهيدٌ**; huyu dar (kadın). Ve bu (mânâda) bir **رجل زهيد**.

Ve **الزَّهْدُ**: **الحَزْرُ**dur. Ve hurmayı **زَهَدَ** eder, onu **يَزْهَدُ**; **زَهْداً**: onu **خرصه** etti ve onu **حزره** etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ه د * * الزُّهْدُ * ضد الرغبة تقول * زَهِدَ * فيه وزهد عنه من باب سلم و * زُهْداً * أيضا و * زهَدَ * يزهد بالفتح فيهما * زُهْدا * و * زَهادةً * بالفتح لغة فيه و * التَّزَهُّدُ * التعبد و * التَّزْهِيدُ * ضد الترغيب و * المُزْهِدُ * بوزن المرشد القليل المال وفي الحديث ﴿أفضل الناس مؤمن مزهد﴾

##### Türkçe

* ز ه د * * **الزُّهْدُ** * rağbetin zıddıdır; “**زَهِدَ** onda” ve “ondan **زَهِدَ**” dersin; **سلم** bâbındandır; ayrıca **زُهْداً** (da gelir). Ve **زهَدَ** (da gelir); ikisinde de fetha ile “**يزهد**”; **زُهْدا** (olarak). Ve onda bir dil (varyantı olarak) fetha ile **زَهادةً** (da gelir). Ve **التَّزَهُّدُ**: ibadet etmek. Ve **التَّزْهِيدُ**: teşvikin zıddı. Ve **المُزْهِدُ**: **المرشد** vezninde; malı az olan. Ve hadiste: ﴿insanların en faziletlisi, **مزهد** mümindir﴾

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَهِدَ فِيهِ
1 زَهِدَ فِيهِ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) and عَنْهُ, (S, Mgh, Msb,) aor. زَهَدَ ; (S, K;) [the most usual form of the verb;] and زَهَدَ, aor. زَهَدَ ; (S, Msb, K;) which is the most approved form, though MF says otherwise; (TA;) and زَهُدَ, aor. زَهُدَ ; (Th, K;) inf. n. زُهْدٌ and زَهَادَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and زَهْدٌ; (Sb, TA;) He abstained from it; [meaning, from something that would gratify the passions or senses;] relinquished it; forsook it; shunned, or avoided, it; did not desire it; (S, A, Mgh, Msb, K;) contr. of رَغِبَ [i. e. of رَغِبَ فِيهِ], (S, K,) and i. q. رَغِبَ عَنْهُ, (A, Mgh,) and لَمْ يُرِدْهُ, (Mgh,) and تَرَكَهُ and أَعْرَضَ عَنْهُ: (Msb:) or he abstained from it, meaning a thing of the lawfulness of which he was sure, so far as to take the least that was sufficient thereof, leaving the rest to God: (MF:) or زَهَادَةٌ relates only to worldly things; and زُهْدٌ, to matters of religion: (Kh, Msb, K:) or both signify the exercising oneself in the service of God, or in acts of devotion; as also ↓ تَزَهُّدٌ: (KL:) he who makes a difference between زَهِدَ فِيهِ and زَهِدَ عَنْهُ errs. (Mgh.) ― -b2- زَهَادَةٌ and زُهْدٌ also signify [particularly The being abstinent in respect of eating;] the eating little. (A, TA.) ― -b3- And زَهَدَ and ↓ ازهد He straitened his household, by reason of niggardliness or poverty. (TA in art. زنق.) -A2- زَهَدَهُ, aor. زَهَدَ , (K,) inf. n. زَهْدٌ, (TA,) (tropical:) He computed, or determined, its quantity, measure, size, bulk, proportion, extent, amount, sum, or number; or he computed by conjecture its quantity or measure &c., or the quantity of its fruit; as also ↓ ازهدهُ, (K, TA,) inf. n. اـِزْهَادٌ; and ↓ زهّدهُ, inf. n. تَزْهِيدٌ: all used in relation to palm-trees. (TA.) You say, زَهَدْتُ النَّخْلُ, aor. and inf. n. as above, (tropical:) I computed by conjecture the quantity of the fruit upon the palm-trees. (Esh-Sheybلnee, S, TA.) And زَهَدْتُ المَالَ (assumed tropical:) I computed by conjecture the quantity, or amount, of the property; or the number of the camels or cattle. (JK.)

زهّدهُ فِيهِ
2 زهّدهُ فِيهِ ذ [and عَنْهُ] He made him, or caused him, to abstain from it; to relinquish it; to forsake it; to shun, or avoid, it; or to be not desirous of it; (L, Msb;) i. q. زَغَّبَهُ عَنْهُ; (L;) trans. of زَهِدَ فِيهِ: (Msb:) [i. e.] التَّزْهِيدُ فِى الشَّىْءِ and عَنْهُ is the contr. of التَّرْغِيبُ فِيهِ. (S, K. *) ― -b2- And التَّزْهِيدُ is also (tropical:) syn. with التَّبْخِيلُ. (K, TA. [In the CK, erroneously, التَّبْخِيلُ.]) One says, النَّاسُ يُزَهِّدُونَهُ and يُبَخِّلُونَهُ (tropical:) [Men, or the people, impute to him, or accuse him of, niggardliness, or stinginess]. (A, TA.) And 'Adee. Ibn-Zeyd says,
وَ لَلْبَخْلَةُ الأُولَى لِمَنْ كَانَ بَاخِلًا
أَعَقُّ وَمَنْ يَبْخَلْ يُلَمْ وَ يُزْهَّدِ
i. e. (assumed tropical:) [And verily the first single act of niggardliness, of him who is acting in a niggardly manner, is most undutious to parents; (app. because generosity is what they enjoin above all things;) and he who is niggardly is blamed, and] is charged with being a niggard, a low or mean or sordid man. (TA.) ― -b3- See also 1.

ازهد
4 ازهد ذ , (JK, L,) inf. n. اـِزْهَادٌ, (JK, S, L,) He was, or became, one whose property was not desired, because of its littleness; (JK, L;) he possessed little property, (S * L,) which, because of its littleness, was not desired. (L.) ― -b2- See also 1. -A2- ازهدهُ: see 1, near the end.

تزهّد
5 تزهّد ذ He manifested, or made a show of, زُهْد [or abstinence, &c., generally meaning exercise in the service of God, or devotion]: (KL:) [and] he devoted himself to the service of God, or to religious exercises; or applied himself to acts of devotion. (S, Msb.) See also 1.

تزاهدوهُ
6 تزاهدوهُ ذ (assumed tropical:) They contemned, or despised, him, or it. (K.) It is said in a trad., of wine-drinkers, تزاهدوا الحَدَّ, i. e. they contemned the حَدّ [or prescribed castigation]; held it in little, or mean, estimation; regarded it as a small thing. (TA.) [See also what next follows.]

اِزْدَهَدَهُ
8 اِزْدَهَدَهُ ذ (assumed tropical:) He reckoned it little. (K.) You say, فُلَانٌ يَزْدَهِدُ عَطَآءَ فُلَانٍ (assumed tropical:) Such a one reckons little the gift of such a one. (ISk, S.) [See also what next precedes.]

زَهْدٌ
زَهْدٌ ذ (tropical:) A small quantity. (A.) You say, خُذْ زَهْدَ مَا يَكْفِيكَ (JK, S, K) (tropical:) Take thou the small quantity that is sufficient for thee: (A:) or as much as is sufficient for thee. (JK, S.)

زَهَدٌ
زَهَدٌ ذ (tropical:) The poor-rate; syn. زَكَاةٌ: (A, K:) mentioned by Aboo-Sa'eed, on the authority of Mubtekir El-Bedawee: so called, accord. to Aboo-Sa'eed, because of its littleness; the زكاة of property being the least portion of it; or, accord. to the A, because the fortieth part [which is its general proportion] is little. (TA.) So in the saying, مَا لَكَ تَمْنَعُ الزَّهَدَ (tropical:) [What aileth thee that thou refusest the poor-rate?]. (A, TA.)

أَرْضٌ زَهَادٌ
أَرْضٌ زَهَادٌ ذ (assumed tropical:) Land that does not flow with water except in consequence of much rain: (S:) or land that flows with water in consequence of the least rain; (ISk, JK, and TA in art. حشد;) as also حَشَادٌ; (ISk, TA in art. حشد;) [contr. of أَرْضٌ رَغَابٌ: see also زَهِيدٌ.] And زَهَادُ التِّلَاعِ (assumed tropical:) The small water-courses. (L.)

زَهِيدٌ
زَهِيدٌ ذ Who eats little; (T, K;) applied to a man; (T;) [and] so زَهِيدُ الأَكْلِ; (S;) or زَهِيدُ الطَّعْمِ: (A:) and so زَهِيدٌ or زَهِيدَةٌ, (as in different places in the T,) applied to a woman: contr. of [رَغِيبٌ and] رَغِيبَةٌ. (T.) You say, فُلَانٌ زَهِيدٌ ↓ زَاهِدٌ, i. e. [Such a one is abstinent, &c., and] a small eater. (A.) ― -b2- (assumed tropical:) Small in quantity or number: (S, Msb, K:) so applied to a gift. (S.) ― -b3- (assumed tropical:) Contemptible, despicable, mean, or paltry. (TA.) ― -b4- (tropical:) A man who possesses, or does, little, or no, good. (A, TA.) ― -b5- (assumed tropical:) A man (Lh, TA) narrow, or niggardly, in disposition; (Lh, K, TA;) as also ↓ زَاهِدٌ; (K;) fem. of the former with ة: (Lh, TA:) a low, ignoble, ungenerous, mean, or sordid, man; such that one does not desire what he possesses; as also ↓ زَاهِدٌ. (L.) ― -b6- هُوَ زَهِيدُ العَيْنِ, and لَهُ عَيْنٌ زَهِيدَةٌ, (tropical:) He is content with little; contr. of هُوَ رَغِيبُ العَيْنِ and لَهُ عَيْنٌ رَغِيبَةٌ. (A, TA.) ― -b7- وَادٍ زَهِيدٌ (assumed tropical:) A narrow valley: (JK, K:) or a valley that takes, or receives, little water; (ISh, S, TA;) that is made to flow by a slight quantity of water, even as much as a she-goat voids into it, because it is even and hard: (ISh, TA:) contr. of وَادٍ رَغِيبٌ. (TA in art. رغب.) [See also زَهَادٌ.] And زَهِيدُ الأَرْضِ (assumed tropical:) What is narrow, of land; and that from which much water does not come forth: pl. زُهْدَانٌ. (L.)

زِهِّيدٌ
زِهِّيدٌ ذ : see the next paragraph.

زَاهِدٌ
زَاهِدٌ ذ act. part. n. of زَهِدَ [i. e. Abstaining, or abstinent; relinquishing; forsaking; shunning, or avoiding; not desiring or desirous: and particularly abstaining from, or shunning, or retiring from, worldly pleasures; exercising himself in the service of God, or in acts of devotion; a devotee]: and ↓ زِهِّيدٌ has a similar, but intensive, meaning [i. e. abstaining much, or very abstinent; &c.]: pl. of the former زُهَّادٌ. (Msb, TA.) See also زَهِيدٌ, in three places.

مُزْهِدٌ
مُزْهِدٌ ذ A man possessing little property, (JK, S, A,) so that one does not desire it. (JK.) It is said in a trad., أَفْضَلُ النَّاسِ مُؤْمِنٌ مُزْهِدٌ, meaning [The most excellent of men is a believer] possessing little property. (S, A.)

##### Türkçe

**زَهِدَ فِيهِ**
1 **زَهِدَ فِيهِ** ذ, (S, A, Mgh, Msb, K,) ve **عَنْهُ**, (S, Mgh, Msb,) muzârîsi **زَهَدَ**; (S, K;) [fiilin en yaygın şekli;] ve **زَهَدَ**, muzârîsi **زَهَدَ**; (S, Msb, K;) ki bu, MF’nin aksini söylemesine rağmen, en makbul şekildir; (TA;) ve **زَهُدَ**, muzârîsi **زَهُدَ**; (Th, K;) mastarı **زُهْدٌ** ve **زَهَادَةٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **زَهْدٌ**; (Sb, TA;) Ondan sakındı; [yani, şehvetleri veya duyuları hoşnut edecek bir şeyden;] onu bıraktı; onu terk etti; ondan kaçındı yahut onu uzak tuttu; onu istemedi; (S, A, Mgh, Msb, K;) **رَغِبَ**’ın zıddı [yani **رَغِبَ فِيهِ**’in], (S, K,) ve **رَغِبَ عَنْهُ** ile aynı mânâda, (A, Mgh,) ve **لَمْ يُرِدْهُ** ile, (Mgh,) ve **تَرَكَهُ** ve **أَعْرَضَ عَنْهُ** ile: (Msb:) yahut ondan sakındı; yani helâlliğinden emin olduğu bir şeyde, ondan kendisine yetecek en azını almak suretiyle, geri kalanını Allah’a bırakarak: (MF:) yahut **زَهَادَةٌ** yalnız dünya şeylerine ilişkindir; **زُهْدٌ** ise din işlerine: (Kh, Msb, K:) yahut ikisi de Allah’a hizmette, yahut ibadet fiillerinde, nefsi alıştırmayı ifade eder; bunun gibi ↓ **تَزَهُّدٌ** da: (KL:) **زَهِدَ فِيهِ** ile **زَهِدَ عَنْهُ** arasında fark yapan yanılır. (Mgh.) ― -b2- **زَهَادَةٌ** ve **زُهْدٌ** ayrıca [özellikle yeme hususunda perhizkârlık;] az yemeyi de ifade eder. (A, TA.) ― -b3- Ve **زَهَدَ** ve ↓ **ازهد**: Cimrilik yahut yoksulluk sebebiyle ailesinin geçimini daralttı. (TA, md. زنق’da.)

-A2- **زَهَدَهُ**, muzârîsi **زَهَدَ**, (K,) mastarı **زَهْدٌ**, (TA,) (mecaz:) Onun miktarını, ölçüsünü, büyüklüğünü, hacmini, oranını, kapsamını, tutarını, toplamını yahut sayısını hesapladı yahut belirledi; yahut miktarını veya ölçüsünü vb. yahut meyvesinin miktarını tahminle hesapladı; bunun gibi ↓ **ازهدهُ** da, (K, TA,) mastarı **اـِزْهَادٌ**; ve ↓ **زهّدهُ**, mastarı **تَزْهِيدٌ**: hepsi hurma ağaçları hakkında kullanılır. (TA.) Şöyle dersin: **زَهَدْتُ النَّخْلُ**, muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz:) Hurma ağaçlarının üzerindeki meyvenin miktarını tahminle hesapladım. (Esh-Sheybلnee, S, TA.) Ve **زَهَدْتُ المَالَ** (farazî mecaz:) Malın miktarını yahut tutarını; yahut develerin veya sığırların sayısını tahminle hesapladım. (JK.)

**زهّدهُ فِيهِ**
2 **زهّدهُ فِيهِ** ذ [ve **عَنْهُ**] Onu ondan sakındırdı yahut sakınır hâle getirdi; onu bıraktırdı; onu terk ettirdi; ondan kaçındırdı yahut uzak tutturdı; yahut onu istemez hâle getirdi; (L, Msb;) **زَغَّبَهُ عَنْهُ** ile aynı mânâda; (L;) **زَهِدَ فِيهِ**’in geçişli şekli: (Msb:) [yani] **التَّزْهِيدُ فِى الشَّىْءِ** ve **عَنْهُ**, **التَّرْغِيبُ فِيهِ**’in zıddıdır. (S, K. *) ― -b2- Ve **التَّزْهِيدُ** ayrıca (mecaz:) **التَّبْخِيلُ** ile eş anlamlıdır. (K, TA. [CK’de yanlışlıkla **التَّبْخِيلُ**.]) Şöyle denir: **النَّاسُ يُزَهِّدُونَهُ** ve **يُبَخِّلُونَهُ** (mecaz:) [İnsanlar onu cimrilikle nitelendirir yahut ona cimrilik isnat ederler]. (A, TA.) Ve ‘Adee. Ibn-Zeyd şöyle der,
وَ لَلْبَخْلَةُ الأُولَى لِمَنْ كَانَ بَاخِلًا
أَعَقُّ وَمَنْ يَبْخَلْ يُلَمْ وَ يُزْهَّدِ
yani (farazî mecaz:) [Ve gerçekten cimrilik eden kimsenin ilk tek cimrilik fiili, ana-babaya karşı en çok ‘ukūk edendir; ve kim cimrilik ederse kınanır ve] cimri, aşağı yahut bayağı yahut sefil bir kimse olmakla itham edilir. (TA.) ― -b3- 1’e de bak.

**ازهد**
4 **ازهد** ذ, (JK, L,) mastarı **اـِزْهَادٌ**, (JK, S, L,) Malı az olduğundan dolayı malı istenmeyen kimse oldu yahut öyle hâle geldi; (JK, L;) az mala sahip oldu, (S * L,) ki azlığından dolayı istenmez. (L.) ― -b2- 1’e de bak. -A2- **ازهدهُ**: 1’e bak, sonlara yakın.

**تزهّد**
5 **تزهّد** ذ **زُهْد**’ü [yahut zühdü, vb., genellikle Allah’a hizmette yahut ibadette nefsi alıştırma mânâsıyla] ortaya koydu yahut gösteriş yaptı: (KL:) [ve] Allah’a hizmete yahut dinî alıştırmalara kendini verdi; yahut ibadet fiillerine yöneldi. (S, Msb.) 1’e de bak.

**تزاهدوهُ**
6 **تزاهدوهُ** ذ (farazî mecaz:) Onu yahut onu küçümsediler, hor gördüler. (K.) Şarap içenler hakkında bir hadiste **تزاهدوا الحَدَّ** denilmiştir; yani **حَدّ**’i [yahut belirlenmiş cezayı] küçümsediler; onu az yahut değersiz gördüler; onu küçük bir şey saydılar. (TA.) [Bir sonraki kısımda gelen şeye de bak.]

**اِزْدَهَدَهُ**
8 **اِزْدَهَدَهُ** ذ (farazî mecaz:) Onu az saydı. (K.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ يَزْدَهِدُ عَطَآءَ فُلَانٍ** (farazî mecaz:) Falan kimse, falanın bağışını az sayar. (ISk, S.) [Bir önceki kısımda gelene de bak.]

**زَهْدٌ**
**زَهْدٌ** ذ (mecaz:) Az bir miktar. (A.) Şöyle dersin: **خُذْ زَهْدَ مَا يَكْفِيكَ** (JK, S, K) (mecaz:) Sana yetecek az miktarı al: (A:) yahut sana yetecek kadarını. (JK, S.)

**زَهَدٌ**
**زَهَدٌ** ذ (mecaz:) Fakirlik vergisi; **زَكَاةٌ** ile eş anlamlı: (A, K:) Mubtekir El-Bedawee’nin rivayetiyle Aboo-Sa‘eed tarafından zikredilmiştir: Aboo-Sa‘eed’e göre, azlığından dolayı böyle adlandırılmıştır; malın **زكاة**’ı onun en az kısmı olduğundan; yahut A’ya göre, kırkta bir [ki genel oranı budur] azdır. (TA.) Şu sözde de böyledir: **مَا لَكَ تَمْنَعُ الزَّهَدَ** (mecaz:) [Sana ne oluyor da fakirlik vergisini engelliyorsun?]. (A, TA.)

**أَرْضٌ زَهَادٌ**
**أَرْضٌ زَهَادٌ** ذ (farazî mecaz:) Ancak çok yağmur sebebiyle su akan arazi: (S:) yahut en az yağmur sebebiyle su akan arazi; (ISk, JK, ve TA md. حشد’da;) bunun gibi **حَشَادٌ** da; (ISk, TA md. حشد’da;) [**أَرْضٌ رَغَابٌ**’ın zıddı: ayrıca **زَهِيدٌ**’e de bak.] Ve **زَهَادُ التِّلَاعِ** (farazî mecaz:) Küçük su yolları. (L.)

**زَهِيدٌ**
**زَهِيدٌ** ذ Az yiyen; (T, K;) bir erkeğe uygulanır; (T;) [ve] böylece **زَهِيدُ الأَكْلِ**; (S;) yahut **زَهِيدُ الطَّعْمِ**: (A:) ve böylece **زَهِيدٌ** yahut **زَهِيدَةٌ**, (T’de çeşitli yerlerde olduğu gibi,) bir kadına uygulanır: [**رَغِيبٌ** ve] **رَغِيبَةٌ**’nin zıddı. (T.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ زَهِيدٌ** ↓ **زَاهِدٌ**, yani [falan kimse zâhiddir, vb., ve] az yiyendir. (A.) ― -b2- (farazî mecaz:) Miktar yahut sayı bakımından küçük: (S, Msb, K:) böylece bir bağışa uygulanır. (S.) ― -b3- (farazî mecaz:) Hakir, değersiz, aşağı, yahut bayağı. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Az yahut hiç hayır sahibi olan yahut hayır yapan bir adam. (A, TA.) ― -b5- (farazî mecaz:) Bir adam (Lh, TA) tabiatça dar, yahut cimri; (Lh, K, TA;) bunun gibi ↓ **زَاهِدٌ** de; (K;) ilkinin müennesi ة iledir: (Lh, TA:) aşağı, soysuz, cömert olmayan, bayağı, yahut sefil bir adam; öyle ki onun sahip olduğu şey istenmez; bunun gibi ↓ **زَاهِدٌ** de. (L.) ― -b6- **هُوَ زَهِيدُ العَيْنِ**, ve **لَهُ عَيْنٌ زَهِيدَةٌ**, (mecaz:) O az ile yetinir; **هُوَ رَغِيبُ العَيْنِ** ve **لَهُ عَيْنٌ رَغِيبَةٌ**’nin zıddı. (A, TA.) ― -b7- **وَادٍ زَهِيدٌ** (farazî mecaz:) Dar bir vadi: (JK, K:) yahut az su alan yahut kabul eden bir vadi; (ISh, S, TA;) düz ve sert olduğu için, içine bir keçinin boşalttığı kadar su bile olsa, az bir su ile akıtılan: (ISh, TA:) **وَادٍ رَغِيبٌ**’in zıddı. (TA md. رغب’da.) [Ayrıca **زَهَادٌ**’a da bak.] Ve **زَهِيدُ الأَرْضِ** (farazî mecaz:) Arazinin dar olanı; ve kendisinden çok su çıkmayan: çoğulu **زُهْدَانٌ**. (L.)

**زِهِّيدٌ**
**زِهِّيدٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**زَاهِدٌ**
**زَاهِدٌ** ذ **زَهِدَ**’in ism-i fâili [yani: sakınan yahut sakınır; bırakan; terk eden; kaçınan yahut uzak duran; istemeyen yahut arzu etmeyen: ve özellikle dünya zevklerinden sakınan yahut kaçınan yahut geri duran; Allah’a hizmette yahut ibadet fiillerinde nefsi alıştıran; bir âbid]: ve ↓ **زِهِّيدٌ** benzer, fakat mübalağalı, bir mânâya sahiptir [yani çok sakınan yahut pek zâhid; vb.]: ilkinin çoğulu **زُهَّادٌ**. (Msb, TA.) Üç yerde **زَهِيدٌ**’e de bak.

**مُزْهِدٌ**
**مُزْهِدٌ** ذ Az mala sahip bir adam, (JK, S, A,) öyle ki o mal istenmez. (JK.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **أَفْضَلُ النَّاسِ مُؤْمِنٌ مُزْهِدٌ**, yani [insanların en faziletlisi bir mümindir] az mala sahip olan. (S, A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَهَِدَ
زَهَِدَ A زَهُدَ U ( n. ac. زَهْد 1 ,  زُهْد 3 ,  زَهَاْدَة 22t )
a.  [ Fī or 'An ], Disregarded, was indifferent to; despised, slighted.

b.  ( n. ac. زُهْد 3 ,  زَهَاْدَة 22t ), Forsook the world, embraced a religious life.

زَهَّدَ
زَهَّدَ II
a.  [ acc. &  Fī or 'An ], Induced to abstain from, to renounce.

تَزَهَّدَ
تَزَهَّدَ V ,
a.  see I (b) .

تَزَاْهَدَ
تَزَاْهَدَ VI ,
a.  Despised, disregarded.

اِزْتَهَدَ
اِزْتَهَدَ VIII ( d ),
a.  Disregarded, despised, disdained.

زَهْد
زَهْد 1 ,
a.  Small quantity.

زُهْد
زُهْد 3 ,
a.  Indifference; unworldliness.

b.  Abstinence; continence; abstemiousness, temperance.

c.  Asceticism.

زَهَد
زَهَد 4 , ( pl. زِهَاْد 23 ),
a.  Alms; poor-rate.

زَاْهِد
زَاْهِد 21 , ( pl. زُهَّد 11 ,  زُهَّاْد 29 ),
a.  Abstemious, temperate; continent.

b.  Ascetic.

زَهَاْدَة
زَهَاْدَة 22t ,
a.  see 3 .

زَهِيْد
زَهِيْد 25 ,
a.  Paltry, insignificant; small.

##### Türkçe

**زَهَِدَ**
**زَهَِدَ** A **زَهُدَ** U ( n. ac. **زَهْد** 1 , **زُهْد** 3 , **زَهَاْدَة** 22t )
a. [ Fī veya 'An ], önemsemedi, kayıtsız kaldı; hor gördü, küçümsedi.

b. ( n. ac. **زُهْد** 3 , **زَهَاْدَة** 22t ), dünyayı terk etti, dinî bir hayatı benimsedi.

**زَهَّدَ**
**زَهَّدَ** II
a. [ acc. & Fī veya 'An ], (bir şeyi) terk etmeye, vazgeçmeye sevk etti.

**تَزَهَّدَ**
**تَزَهَّدَ** V ,
a. I (b)’ye bak.

**تَزَاْهَدَ**
**تَزَاْهَدَ** VI ,
a. hor gördü, önemsemedi.

**اِزْتَهَدَ**
**اِزْتَهَدَ** VIII ( d ),
a. önemsemedi, hor gördü, küçümsedi.

**زَهْد**
**زَهْد** 1 ,
a. az miktar.

**زُهْد**
**زُهْد** 3 ,
a. kayıtsızlık; dünyaya bağlı olmama.

b. perhiz; iffet; perhizkârlık, itidal.

c. zühd.

**زَهَد**
**زَهَد** 4 , ( pl. **زِهَاْد** 23 ),
a. sadaka; yoksul vergisi.

**زَاْهِد**
**زَاْهِد** 21 , ( pl. **زُهَّد** 11 , **زُهَّاْد** 29 ),
a. perhizkâr, mutedil; iffetli.

b. zâhid.

**زَهَاْدَة**
**زَهَاْدَة** 22t ,
a. 3’e bak.

**زَهِيْد**
**زَهِيْد** 25 ,
a. değersiz, önemsiz; küçük.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زهد
زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) - زَاهِد - زَاهِدِيْن

زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ) + كائن + في شيء أو أمر: يقلل من قدر وثمن الشيء، فيرغب عنه ولا يتعلق به
زَاهِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " زَهَدَ - يَزْهَدُ "
زَاهِدِيْن: جمع " زَاهِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ الحكم الخاطئ والظالم بتقدير قيمة ونفع الشيء أو الأمر، خلاف الصواب"، وهي:
جَبَتَ - يَجْبِتُ، ظَلَمَ - يَظْلِمُ، ضَازَ - يَضِيْزُ، غَبَنَ - يَغْبِنُ، زَرَى - يَزْري، زَهَدَ - يَزْهَدُ (زَهِدَ - يَزْهَدُ)

زاهد - الزاهدين
 	﴿وشروه بثمن بخس دراهم معدودة وكانوا فيه من الزاهدين(20)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [زهد] ز ه د: الزُّهْدُ ضد الرغبة تقول زَهِدَ فيه وزهد عنه من باب سلم و زُهْداً أيضا و زهَدَ يزهد بالفتح فيهما زُهْدا و زَهادةً بالفتح لغة فيه و التَّزَهُّدُ التعبد و التَّزْهِيدُ ضد الترغيب و المُزْهِدُ بوزن المرشد القليل المال وفي الحديث ﴿أفضل الناس مؤمن مزهد﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ز هـ د
"الزَّاهِدِينَ" في قولـه تعالـى :" وَكَانُوا فِيـهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ " (20) يوسف .
الزُّهْدُ في الشيء: قلة الرغبة فيه، والزهيد الشيء القليل.
الراغب
زهد
- الزهيد: الشيء القليل، والزاهد في الشيء: الراغب عنه والراضي منه بالزهيد، أي: القليل. قال تعالى: }وكانوا فيه من الزاهدين{ [يوسف/20].
ملخص اللسان
1.    الزُّهد والزَّهادة في الدنيا ولا يقال الزُّهد إِلاَّ في الدين  خاصة، والزُّهد: ضد الرغبة والحرص على الدنيا، والزهادة في الأَشياء كلها:  ضد الرغبة. زَهِدَ وزَهَدَ، وهي أَعلى، يَزْهَدُ فيهما زُهْداً وزَهَداً
2.     . والزَّهِيد: الحقير.
3.     وعطاءَ زَهِيدٌ:  قليل
4.     فجعل يُزَهِّدُها  أَي يقللها.
5.    وتزاهدوا  الحدّ أَي احتقروه وأَهانوه ورأَوه زهيداً.
لسان العرب
● - زهد: الزُّهد والزَّهادة في الدنيا ولا يقال الزُّهد إِلاَّ في الدين  خاصة، والزُّهد: ضد الرغبة والحرص على الدنيا، والزهادة في الأَشياء كلها:  ضد الرغبة. زَهِدَ وزَهَدَ، وهي أَعلى، يَزْهَدُ فيهما زُهْداً وزَهَداً؛  بالفتح عن سيبويه، وزهادة فهو زاهد من قوم زُهَّاد، وما كان زهيداً ولقد  زَهَدَ وزَهِدَ يَزْهَدُ منهما جميعاً، وزاد ثعلب: وزَهُد أَيضاً،  بالضم.والتزهيد في الشيء وعن الشيء: خلاف الترغيب فيه. وزَهَّدَه في الأَمر:  رَغَّبَه عنه. وفي حديث الزهري وسئل عن الزهد في الدنيا فقال: هو أَن لا  يغلب الحلال شكره ولا الحرام صبره؛ أَراد أَن لا يعجز ويقصر شكره على ما  رزقه الله من الحلال، ولا صبره عن ترك الحرام؛ الصحاح: يقال زهد في الشيء  وعن الشيء. وفلان يتزهد أَي يتعبد، وقوله عز وجل: وكانوا فيه من  الزاهدين؛ قال ثعلب: اشتروه على زُهْدٍ فيه. والزَّهِيد: الحقير. وعطاءَ زَهِيدٌ:  قليل. وازْدَهَدَ العطاءَ: استقلَّه. ابن السكيت: يقولون فلان يزدهد  عطاء من أَعطاه أَي يعدُّه زهيداً قليلاً.  والمُزْهِدُ: القليل المال. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَفضل  الناس مؤمن مُزْهِدٌ؛ المُزْهِد: القليل الشيء وإِنما سمي مُزْهِداً لأَن  ما عنده من قلته يُزْهَدُ فيه. وشيء زَهيد: قليل؛ قال الأَعشى يمدح  قوماً بحسن مجاورتهم جارة لهم:  فلن يطلبوا سِرَّهَا للغِنَى،  ولن يتركوها لإِزْهَادِها  يقول: لن يتركوها لقلة مالها وهو الإِزهاد؛ قال أَبو منصور: المعنى  أَنهم لا يسلمونها إِلى من يريد هتك حرمتها لقلة مالها. وفي الحديث: ليس عليه  حساب ولا على مؤمن مُزْهِد. ومنه حديث ساعة الجمعة: فجعل يُزَهِّدُها  أَي يقللها. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: إِنك لَزَهِيدٌ. وفي حديث خالد:  كتب إِلى عمر، رضي الله عنه: أَن الناس قد اندفعوا في الخمر وتزاهدوا  الحدّ أَي احتقروه وأَهانوه ورأَوه زهيداً. ورجل مُزْهِدٌ: يُزْهَدُ في ماله  لقلته. وأَزْهَدَ الرجلُ إِزْهاداً إِذا كان مُزْهِداً لا يُرْغَبُ في  ماله لقلته. ورجل زهيد وزاهد: لئيم مزهود فيما عنده؛ وأَنشده اللحياني:  يا دَبْلُ ما بِتُّ بليل هاجدا،  ولا عَدَوْتُ الركعتين ساجدا،  مخافةً أَن تُنْفِدي المَزاوِدا،  وتَغْبِقي بعدي غَبُوقاً باردا،  وتسأَلي القَرْضَ لئيماً زاهِدا  ويقال: خذ زَهْدَ ما يكفيك أَي قدر ما يكفيك؛ ومنه يقال: زَهَدْتُ  النخلَ وزَهَّدْتُه إِذا خَرَصْتَه.  وأَرض زَهاد: لا تسيل إِلا عن مطر كثير. أَبو سعيد: الزَّهَدُ الزكاة،  بفتح الهاء، حكاه عن مبتكر البدوي؛ قال أَبو سعيد: وأَصله من القلة لأَن  زكاة المال أَقل شيء فيه.  الأَزهري: رجل زهيد العين إِذا كان يقنعه القليل، ورغيب العين إِذا كان  لا يقنعه إِلا الكثير؛ قال عديّ بن زيد:  ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،  أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد  يُزَهَّد أَي يُبَخَّل وينسب إِلى أَنه زهيد لئيم. ورجل زهيد وامرأَة  زهيد: قليلا الطُّعْمِ. وفي التهذيب: رجل زهيد وامرأَة زهيدة وهما القليلا  الطُّعْم؛ وفيه في موضع آخر: وامرأَة زهيدة قليلة الأَكل، ورغيبة: كثيرة  الأَكل، ورجل زهيد الأَكل.  وزَهَاد التِّلاع والشِّعاب: صغارها؛ يقال: أَصابنا مطر أَسال زَهَاد  الغُرْضانِ، الغرضان: الشعاب الصغار من الوادي؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف  لها واحداً.  وواد زهيد: قليل الأَخذ من الماء. وزهيد الأَرض: ضيقها لا يخرج منها  كثير ماء، وجمعه زُهْدان. ابن شميل: الزَّهيد من الأَودية القليلُ الأَخذ  للماء، النَّزِلُ الذي يُسيله الماءُ الهين، لو بالت فيه عَناق سال لأَنه  قاعٌ صُلْبٌ وهو الحَشَادُ والنَّزِلُ. ورجل زَهيد: ضيق الخُلُق، والأُنثى  زهيدة. وفي التهذيب: اللحياني: امرأَة زَهيدٌ ضيقة الخلق، ورجل زهيد من  هذا.  والزَّهْدُ: الحَزْرُ. وزَهَدَ النخلَ يَزْهَدُه زَهْداً: خرصه وحزره.
مقاييس اللغة:
(زهد) الزاء والهاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّةِ الشيء. والزّهِيد: الشيء القليل. وهو مُزْهِدٌ: قليل المال.([5]) وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" وهو المُقِلُّ، يقال منه: أَزْهَد إِزْهَاداً. قال الأعشى:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])
قال الخليل: الزَّهادة في الدُّنيا، والزُّهْد في الدِّين خاصة. قال اللِّحياني: يقال رجل زَهيدٌ: قليل المَطعَم، وهو ضيِّق الخُلُقِ أيضاً. وقال بعضهم الزَّهِيد: الوادي القليل الأخذ للماء. والزَّهَاد: الأرض التي تَسيلُ من أدنى مطر.
وممّا يقرُبُ من الباب قولهم: "خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ"، أي قَدْرَ ما يكفِيك ويُحكى عن الشيبانِيّ ـ إن صح فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلناه  ـ قال: زَهَدْت النَّخْلَ، وذلك إذا خَرَصْتَه.
القاموس المحيط:
زَهَدَ فيه، كمَنَعَ وسَمِعَ وكَرُمَ، زُهْداً وزَهادَةً أو هي في الدُّنْيا، والزُّهْدُ في الدِّينِ ضِدُّ رَغِبَ. وكمَنَعَه حَزَرَهُ، وخَرَصَهُ، كأَزْهَدَهُ. والزَّهَدُ، محرَّكةً الزَّكاةُ. والزَّهيدُ القَليلُ، والضَّيِّقُ الخُلُقِ، كالزَّاهِدِ، والقَليلُ الْأَكْلِ، والوادي الضَّيِّقُ. وازْدَهَدَهُ عَدَّهُ قليلاً. والتَّزْهيدُ فيه، وعنه ضِدُّ التَّرْغيبِ، والتَّبْخيلُ. وتَزاهَدوهُ احْتَقَروهُ. وزاهدُ بنُ عبدِ اللّهِ، وأبو الزَّاهِدِ المَوصِلِيُّ مُحَدِّثَانِ.
تاج العروس:
ز - هـ - د
زَهَدَ فيه وعَنْهُ كمَنَعَ وهو أَعلَى خَلافاً لما قالَه شيخُنا وسَمِعَ : يَزْهَدُ فيهما . وزاد ثعلب : زَهُدَ مثل كَرُمَ ولا يُعبَأُ بما قَاله شيخُنا : أَنكَرها الجماهيرُ وتكلَّف حتَّى جعلَه من نَقْل الفِعْل إلى فَعُلَ لإِرادة المَدْح وكمال التوصيف زُهْداً بالضّمّ هو المشهور وزَهَداً الفتح عن سيبويه وزَهَادَةً كسَحَابة فو زاهدٌ من قَوم زُهَّاد أَو هي أَي الزَّهادةُ : في الدُّنيا . ولا يقال الزُّهْد إِلاَّ في الدين خاصةً وهذا التفصيل نقله أَئمَّةُ اللُّغة عن الخليل ضدُّ رَغِبَ . وفي المصباح : زَهَدَ فيه وعنه بمعنَى تَرَكَه وأَعرَض عنه . وقال الله تعالى : " وكانُوا فيه منَ الزَّاهدينَ " . قال ثعلبٌ : اشتَرَوْه على زُهْد فيه
وفي حديث الزُّهْريّ وسُئلَ عن الزُّهْد في الدُّنْيَا فقال : هو أَلاَّ يَغْلبَ الحَلاَلُ شُكْرَه ولا الحَرَامُ صَبْرَه أَرد أَن يَعْجزَ ويَقْصُرَ شُكْرَه على ما رزقه الله من الحلال ولا صَبْرَه عن تَرْك الحَرَام . ونقل شيخُنا عن بعض الأَئمّة : أَصْوَب ما قيل فيه أَنه : أَخْذُ أَقَلِّ الكِفَايَة ممّا تُيُقِّنَ حِلُّه وتَرْكُ الزائد على ذلك لله تعالى
ومن المجاز : زَهَدَ النَّخْلَ كمَنَعَه يَزْهَدُه زَهْداً : حَزَرَهُ وخَرَصَهُ كأَزْهَدُه إِزهاداً . وهذه عن الصاغانيّ وزهَّده تَزْهيداً . ومن المجاز : مالَكَ تَمْنَعُ الزَّهَد محرّكةُ : الزَّكاةَ حكاه أَبو سعيد عن مُبتَكرٍ البَدويّ قال أَبو سَعيد : وأَصلُه من القِلَّة لأَنّ زكاةَ المال أَقلُّ شْيءٍ فيه وفي الأَساس : لأَن رُبع العُشْر قليلٌ . والزَّهِيدُ كأَمير : الحقيرُ والقَلِيلُ وعطاءٌ زَهِيدٌ : قليلٌ ورَجل زَهِيدٌ : قليلُ الخَيْر وهو مَجاز . والزَّهِيد : الضَّيِّقُ الخُلُقِ من الرِّجالِ والأُنثَى زَهِيدةٌ قاله اللِّحْيَانيُّ كالزَّاهِدِ وفلان زاهدٌ زَهِيدٌ بَيِّنُ الزَّهادة والزُّهْد . أَنشد أبو الطيبة :
" وتَسْأَلِي القَرْضَ لَئيماً زاهدَا والزَّهيد : القليلُ الأَكلِ
وفي التهذيب : رجَلٌ زَهِيدٌ وامرأةٌ زَهيدةٌ وهما القليلاَ الطُّعْمِ وفيه في موضع آخَرَ : وامرأَةٌ زَهيدَةٌ : قليلةُ الأَكْل ورَغيبة : كَثيرةُ الأَكل ورَجلٌ زَهيدُ الأَكل . ويُفهم من عبارة الأَساس أَن مصدرهُ : الزَّهادةُ والزُّهْدُ . والزَّهيد : الوَادِي الضَّيِّقُ القَليلُ الأَخْذِ للماءِ وزَهيدُ الأَرض : ضَيِّقُها لا يَخْرُج منها كثيرُ ماءٍ وجَمعه : زُهْدَانٌ . وقال ابن شُمَيْل : الزَّهِيد من الأَوْديَة : القليلُ الأَخْذِ للماءِ النَّزِلُ الذي يُسِيله الماءُ الهَيّن لو بالَتْ فيه عَنَاقٌ سالَ لأَنه قاعٌ صُلْبٌ وهو الحَشَادُ والنَّزِلُ . وازْدَهَدَه أَي العَطَاءَ : استَقَلَّه أي عَدَّهُ قليلاً قال ابن السِّكّيت : فلان يَزْدَهِدُ عَطَاءَ مَنْ أَعطاه أَي يَعُدُّه زَهيداً قليلاً . والتَّزهيدُ فيه وعنه ضِدُّ التَّرغيب وزَهَّدَه في الأمر : رَغَّبَه . ومن المجاز : التّزهيد : التَّبْخِيلُ والناس يُزَهِّدُونَهُ ويُبَخِّلُونَه قال عَديُّ بن زَيْد :
ولَلْبَخلةُ الأُولَى لمَنْ كانَ يَاخلاً ... أَعفُّ ومَنْ يَبْخَلْ يُلَمْ أَو يُزَهَّدِ أَي يُبَخَّل ويُنْسَب إلى أَنه زَهيدٌ لَئيمٌ . وتَزَاهَدُوهُ في حديث خالد : كتب إلى عمر رضي الله عنه أَنَّ الناس قد انْدَفَعُوا في الخَمْر وتَزَاهَدُوا الحَدَّ أَي احْتَقَرُوهُ ورأَوه زَهيداً . وزاهدُ بنُ عبد الله بن الخَصيب وأَبو الزّاهد المَوْصليُّ : مُحَدِّثانِ
ومما يستدرك عليه : المُزْهِدُ كمُحْسِن : القليلُ المالِ . وهو مُؤْمنٌ مُزْهِدٌ لأَن ما عنده من قلَّته يُزْهَدُ فيه قال الأَعشى يمدح قوماً بحُسْن مُجاورتهم جارةً لهم :
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها للْغِنَى ... ولنْ يَتْركوها لإِزهادهَا يقول : لا يَتركونُها لإِزْهادِهَا أَي قِلَّةِ مالهَا . وأَزْهَدَ الرَّجُلُ إِزهَأداً إذا كان مُزْهِداً لا يُرْغَبُ في ماله لقِلَّته . ورَجلٌ زَهيد وزاهدٌ : لَئيمٌ مَزْهودٌ فيما عنده . وأَنشد اللِّحْيَانيُّ :
" يا دَبْلُ ما بِتُّ بلَيْلِي هاجدَا
" ولا عَدَوْتُ الرَّكْعَتَيْن ساجدَا
" مَخَأفَةً أَن تُنْفذِى المَزَاوِدَا
" وتَغْبقي بَعْدِ غَبُوقاً بارداً
" وتشَسْأَلي القَرْضَ لَئيماً زاهداً ويقال : خُذْ زَهدَ ما يَكْفيك أَي قَدْرَ ما يَكْفيك وهو مَجازٌ
وقال الأَزْهَريُّ : رجل زَهيدُ العَيْنِ إذا كَأن يُقْنِعه القَليلُ ورَغِيبُ العَيْنِ إذا كَأن لا يُقْنِعُه إلا الكَثيرُ وهو مَجازٌ : وله عَينٌ زَهيدَةٌ وعينٌ رَغيبةٌ . وزَهَادُ التِّلاعِ بالفتح : صِغَارها يقال : أَصابَنَا مَطرٌ أَسَالَ زَهَادَ الغُرْضَانِ أَي الشِّعَاب الصِّغار من الوادِي . واشتَهَر بالزّاهد المُحَدِّثُ الرحَّالُ أَبو بكرٍ محمّدُ بنُ داوود بن سُليمانَ النيسابوري توفي سنة 342 ومن المتأَخِّرين أبو العباس أحمدُ بن سليمانَ القادِرِيّ بمصر صاحب الكَرامات

##### Türkçe

زهد
**زَهَدَ** - **يَزْهَدُ** (**زَهِدَ** - **يَزْهَدُ**) - **زَاهِد** - **زَاهِدِيْن**

**زَهَدَ** - **يَزْهَدُ** (**زَهِدَ** - **يَزْهَدُ**) + bir varlık + bir şeyde veya bir işte: şeyin değerini ve fiyatını azaltır; böylece ondan yüz çevirir ve ona bağlanmaz.
**زَاهِد**: **" زَهَدَ - يَزْهَدُ "**’dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**زَاهِدِيْن**: **" زَاهِد "**’in çoğulu.
Ve lafız, “şeyin veya işin değerini ve faydasını takdir etmede yanlış ve zalim hüküm lafızları, doğrunun hilafı” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَبَتَ - يَجْبِتُ**، **ظَلَمَ - يَظْلِمُ**، **ضَازَ - يَضِيْزُ**، **غَبَنَ - يَغْبِنُ**، **زَرَى - يَزْري**، **زَهَدَ - يَزْهَدُ** (**زَهِدَ - يَزْهَدُ**)

zahid - el-zahidin
	﴿Ve onu sayılı dirhemler, değersiz bir bedelle sattılar; ve onda **الزاهدين**’dendiler (20)﴾ Yusuf
Muhtâr es-Sıhâh
● [**زهد**] ز هـ د: **الزُّهْدُ** رغبتin zıddıdır; **زَهِدَ** فيه ve **زهد** عنه dersin; **سلم** bâbından; ve ayrıca **زُهْداً**; ve **زهَدَ** **يزهد** (ikisinde de fetha ile) **زُهْدا**; ve (fetha ile) **زَهادةً** da, onda bir lugattır; ve **التَّزَهُّدُ** ibadet etmektir; ve **التَّزْهِيدُ** **الترغيب**’in zıddıdır; ve **المُزْهِدُ**, **المرشد** vezninde, malı az olandır. Ve hadiste: ﴿İnsanların en faziletlisi, mümin **مزهد**’dir.﴾

Muʿcem el-Ferâid el-Kurʾâniyye:
ز هـ د
**"الزَّاهِدِينَ"** O’nun (yüce) sözünde: **" وَكَانُوا فِيـهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ "** (20) Yusuf.
Şeyde **الزُّهْدُ**: onda rağbetin azlığıdır; ve **الزهيد** az olan şeydir.

er-Râgıb
zهد
- **الزهيد**: az olan şey; ve şeyde **الزاهد**: ondan yüz çeviren ve ondan **الزهيد** ile, yani: az ile razı olandır. Yüce Allah dedi ki: **}وكانوا فيه من الزاهدين{** [Yusuf/20].

Lisân özeti
1. **الزُّهد** ve **الزَّهادة** dünyada (olur); ve **الزُّهد** ancak özellikle dinde söylenir; ve **الزُّهد** rağbetin ve dünyaya hırsın zıddıdır; ve **الزهادة** bütün şeylerde: rağbetin zıddıdır. **زَهِدَ** ve **زَهَدَ**; ve o daha yüksektir; ikisinde de **يَزْهَدُ**; **زُهْداً** ve **زَهَداً**.
2. Ve **الزَّهِيد**: hakir olandır.
3. Ve **عطاءَ زَهِيدٌ**: azdır.
4. Böylece onu **يُزَهِّدُ** kıldı; yani onu azaltır.
5. Ve **تزاهدوا** **الحدّ**: yani onu hakir gördüler, aşağıladılar ve onu **زهيداً** gördüler.

Lisânü’l-ʿArab
● - **زهد**: **الزُّهد** ve **الزَّهادة** dünyada (olur); ve **الزُّهد** ancak özellikle dinde söylenir; ve **الزُّهد** rağbetin ve dünyaya hırsın zıddıdır; ve **الزهادة** bütün şeylerde: rağbetin zıddıdır. **زَهِدَ** ve **زَهَدَ**; ve o daha yüksektir; ikisinde de **يَزْهَدُ**; **زُهْداً** ve **زَهَداً**; fetha ile, Sîbeveyh’ten; ve **زهادة**; böylece o, **زُهَّاد** kavminden **زاهد**’dir; ve ne **زهيداً** olduysa; ve muhakkak **زَهَدَ** ve **زَهِدَ** ikisi de **يَزْهَدُ**; ve Saʿleb artırdı: ve ayrıca **زَهُد**; damme ile. Ve şeyde ve şeyden **التزهيد**: onda **الترغيب**’in hilafıdır. Ve onu işte **زَهَّدَه**: onu ondan uzaklaştırmaya rağbet ettirdi. Ve Zührî hadîsinde, dünyada zühd hakkında soruldu da dedi ki: o, helâlin şükrünü ve haramın sabrını bastırmamasıdır; muradı: Allah’ın helâlden rızıklandırdığı şeye şükrünün aciz kalmaması ve eksik olmaması; ve haramı terk etmekten sabrının (da) (eksik kalmaması). **الصحاح**: şeyde ve şeyden **زهد** denir. Ve falan **يتزهد**: yani ibadet eder. Ve Aziz ve Celil’in sözü: **وكانوا فيه من الزاهدين**; Saʿleb dedi ki: onu onda **زُهْدٍ** üzere satın aldılar. Ve **الزَّهِيد**: hakir olandır. Ve **عطاءَ زَهِيدٌ**: azdır. Ve **ازْدَهَدَ** bağışı: onu az saydı. İbnü’s-Sikkît: “Falan, kendisine verenin bağışını **يزدهد** eder” derler; yani onu **زهيداً** az sayar. Ve **المُزْهِدُ**: malı az olandır. Ve Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, hadîsinde: insanların en faziletlisi, **مُزْهِدٌ** mümindir; **المُزْهِد**: az şeye sahip olandır; ve ancak **مُزْهِداً** diye adlandırıldı; çünkü onda olan, azlığından dolayı onda **يُزْهَدُ** edilir. Ve **شيء زَهيد**: azdır; Aʿşâ dedi, bir komşuya iyi komşuluklarıyla bir kavmi överken:
  فلن يطلبوا سِرَّهَا للغِنَى،
  ولن يتركوها لإِزْهَادِها
der ki: onu malının azlığı için terk etmezler; o da **الإِزهاد**’dır. Ebû Mansûr dedi ki: mana, onların onu, malının azlığı sebebiyle hürmetini yırtmak isteyen kimseye teslim etmemeleridir. Ve hadiste: onun üzerinde hesap yoktur; ne de **مُزْهِد** mümin üzerinde. Ve ondan, Cuma saatinin hadîsi: böylece onu **يُزَهِّدُها** kıldı; yani onu azaltır. Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: muhakkak sen **لَزَهِيدٌ**’sin. Ve Hâlid’in hadîsinde: Ömer’e, Allah ondan razı olsun, yazdı: insanların şaraba atıldıklarını ve **تزاهدوا** **الحدّ** ettiklerini; yani onu hakir gördüler, aşağıladılar ve onu **زهيداً** gördüler. Ve **رجل مُزْهِدٌ**: malının azlığından dolayı onda **يُزْهَدُ** edilir. Ve adam **أَزْهَدَ** **إِزْهاداً** eder; eğer **مُزْهِداً** ise, malının azlığından dolayı malına rağbet edilmez. Ve **رجل زهيد وزاهد**: elinde olana dair **مزهود** (kendisine rağbet edilmeyen) alçak; Lihyânî ona şu beyti okudu:
  يا دَبْلُ ما بِتُّ بليل هاجدا،
  ولا عَدَوْتُ الركعتين ساجدا،
  مخافةً أَن تُنْفِدي المَزاوِدا،
  وتَغْبِقي بعدي غَبُوقاً باردا،
  وتسأَلي القَرْضَ لئيماً زاهِدا
Ve denir: **خذ زَهْدَ ما يكفيك**; yani sana yetecek kadarını al. Ve ondan denir: hurma ağaçlarını **زَهَدْتُ** ve onu **زَهَّدْتُ**; eğer onu **خَرَصْتَه** ettiysen. Ve **أَرض زَهاد**: ancak çok yağmurdan (sonra) akar. Ebû Saʿîd: **الزَّهَدُ** zekâttır; **الهاء**’yi fetha ile; bunu, Mübtakir el-Bedevî’den hikâye etti. Ebû Saʿîd dedi ki: aslı azlıktandır; çünkü malın zekâtı, ondaki en az şeydir. Ezherî: **رجل زهيد العين**; eğer onu az şey kanaat ettiriyorsa; ve **رغيب العين**; eğer onu ancak çok şey kanaat ettiriyorsa. ʿAdiyy b. Zeyd dedi ki:
  ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،
  أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد
**يُزَهَّد**: yani cimri sayılır ve onun **زهيد** alçak olduğuna nispet edilir. Ve **رجل زهيد وامرأَة زهيد**: az yiyenlerdir. **التهذيب**’de: **رجل زهيد وامرأَة زهيدة**; ve ikisi az yiyenlerdir; ve onda başka bir yerde: **وامرأَة زهيدة** az yiyen; ve **رغيبة**: çok yiyen; ve **رجل زهيد الأَكل**. Ve **زَهَاد التِّلاع والشِّعاب**: onların küçükleridir; denir: bize bir yağmur isabet etti, **زَهَاد الغُرْضانِ**’ı akıttı; **الغرضان**: vadiden küçük şeʿblerdir. İbn Sîde dedi ki: onun bir tekilini bilmiyorum. Ve **واد زهيد**: sudan az alan. Ve **زهيد الأَرض**: darlığıdır; ondan çok su çıkmaz; çoğulu **زُهْدان**’dır. İbn Şümeyl: vadilerden **الزَّهيد**, suyu az alan olandır; suyun kolayca akıttığı **النَّزِل**; eğer orada bir keçi yavrusu işese akardı; çünkü o sert bir tabandır; ve o **الحَشَاد** ve **النَّزِل**’dir. Ve **رجل زَهيد**: huyu dar olandır; dişisi **زهيدة**. **التهذيب**’de: Lihyânî: **امرأَة زَهيدٌ** dar huyludur; ve erkek de bundan **زهيد**’dir. Ve **الزَّهْدُ**: **الحَزْرُ**’dur. Ve hurma ağaçlarını **زَهَدَ** **يَزْهَدُه** **زَهْداً**: onu **خرصه** etti ve onu **حزره** etti.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**زهد**) **الزاي** ve **الهاء** ve **الدال**, bir asıldır; şeyin azlığına delalet eder. Ve **الزّهِيد**: az olan şeydir. Ve o **مُزْهِدٌ**’dir: malı azdır.([5]) Ve Resûlullah, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem, dedi ki: “İnsanların en faziletlisi, **مُزْهِدٌ** mümindir”; ve o, az olandır; ondan: **أَزْهَد** **إِزْهَاداً** denir. Aʿşâ dedi ki:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])
Halîl dedi ki: dünyada **الزَّهادة**; ve **الزُّهْد** özellikle dindedir. Lihyânî dedi ki: **رجل زَهيدٌ** denir: az yiyen; ve o ayrıca dar huyludur. Bazıları dedi ki: **الزَّهِيد** suyu az alan vadidir. Ve **الزَّهَاد**: en az yağmurdan akan arazidir.
Ve babdan yakın olan şeylerden: onların “**خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ**” sözüdür; yani sana yetecek kadarını (al). Ve Şeybânî’den hikâye edilir — eğer sahihse, asıl kıldığımız asıldan şâzdır — dedi ki: hurma ağaçlarını **زَهَدْت**; bu, onu **خَرَصْتَه** ettiğin zamandır.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**زَهَدَ** onda; **كمَنَعَ** ve **سَمِعَ** ve **كَرُمَ** gibi; **زُهْداً** ve **زَهادَةً**; yahut o dünyadadır; ve dinde **الزُّهْدُ**, **رَغِبَ**’in zıddıdır. Ve **كمَنَعَه**: onu **حَزَرَهُ** etti ve onu **خَرَصَهُ** etti; **كأَزْهَدَهُ** gibi. Ve **الزَّهَدُ**, harekeli olarak: zekâttır. Ve **الزَّهيدُ**: az olandır; ve dar huyludur; **كالزَّاهِدِ** gibi; ve az yiyendir; ve dar vadidir. Ve onu **ازْدَهَدَهُ**: onu az saydı. Ve onda ve ondan **التَّزْهيدُ**: **التَّرْغيبِ**’in zıddıdır; ve **التَّبْخيلُ**’dir. Ve onu **تَزاهَدوهُ**: onu hakir gördüler. Ve **زاهدُ بنُ عبدِ اللّهِ** ve **أبو الزَّاهِدِ المَوصِلِيُّ**: iki muhaddistir.

Tâcü’l-ʿArûs:
ز - هـ - د
**زَهَدَ** onda ve ondan, **كمَنَعَ** gibi; ve o daha yüksektir; şeyhimizin dediğinin hilafına; ve **سَمِعَ**: ikisinde de **يَزْهَدُ**. Ve Saʿleb artırdı: **زَهُدَ** da, **كَرُمَ** gibi; ve şeyhimizin dediğine itibar edilmez: cemaat onu inkâr etti; ve zorlandı, ta ki onu, övgü ve vasfın kemali istenerek fiilin **فَعُلَ**’a naklinden kıldı. **زُهْداً** damme ile, meşhur olan odur; ve **زَهَداً** fetha ile, Sîbeveyh’ten; ve **زَهَادَةً** **كسَحَابة** gibi; böylece o, **زُهَّاد** kavminden **زاهد**’dir; yahut o, yani **الزَّهادة**: dünyadadır. Ve **الزُّهْد** ancak özellikle dinde söylenir; bu tafsili, dil imamları Halîl’den nakletmiştir; **رَغِبَ**’in zıddıdır. Ve **المصباح**’ta: **زَهَدَ** onda ve ondan, onu terk etmek ve ondan yüz çevirmek manasındadır. Ve Allah Teâlâ dedi ki: **" وكانُوا فيه منَ الزَّاهدينَ "**. Saʿleb dedi ki: onu onda **زُهْد** üzere satın aldılar.
Ve Zührî hadîsinde, dünyada zühd hakkında soruldu da dedi ki: helâlin şükrünü ve haramın sabrını bastırmamasıdır; muradı: Allah’ın helâlden rızıklandırdığı şeye şükrünün aciz kalması ve eksik kalması; ve haramı terk etmekten sabrının (da). Ve şeyhimiz, bazı imamlardan nakletti: onda söylenenin en isabetlisi: helâl olduğu kesin bilinen şeyden en az kifayeyi almak ve bunun fazlasını Allah Teâlâ için terk etmektir.
Ve mecazdan: hurma ağaçlarını **زَهَدَ** **كمَنَعَه** gibi; onu **يَزْهَدُه** **زَهْداً**: onu **حَزَرَهُ** etti ve onu **خَرَصَهُ** etti; **كأَزْهَدُه** **إِزهاداً** gibi. Bu, Sâğânî’dendir; ve onu **زهَّده** **تَزْهيداً**. Ve mecazdan: senin, harekeli **الزَّهَد**’i, yani zekâtı vermeni engelleyen nedir? Bunu Ebû Saʿîd, Mübtakir el-Bedevî’den hikâye etti. Ebû Saʿîd dedi ki: aslı azlıktandır; çünkü malın zekâtı, ondaki en az şeydir; ve **الأساس**’ta: çünkü onda birin dörtte biri azdır. Ve **الزَّهِيدُ** **كأَمير** gibi: hakir ve az olandır. Ve **عطاءٌ زَهِيدٌ**: azdır. Ve **رَجل زَهِيدٌ**: hayrı azdır; ve o mecazdır. Ve **الزَّهِيد**: erkeklerden dar huyludur; dişisi **زَهِيدةٌ**; bunu Lihyânî söyledi; **كالزَّاهِدِ** gibi. Ve falan **زاهدٌ زَهِيدٌ**: **الزَّهادة** ve **الزُّهْد**’ü açık olandır. Ebû’t-Taybe şu beyti okudu:
" وتَسْأَلِي القَرْضَ لَئيماً زاهدَا
Ve **الزَّهيد**: az yiyendir.
**التهذيب**’de: **رجَلٌ زَهِيدٌ وامرأةٌ زَهيدةٌ**; ve ikisi az yiyenlerdir; ve onda başka bir yerde: **وامرأَةٌ زَهيدَةٌ**: az yiyen; ve **رَغيبة**: çok yiyen; ve **رَجلٌ زَهيدُ الأَكل**. Ve **الأساس** ibaresinden anlaşılır ki onun masdarı: **الزَّهادةُ** ve **الزُّهْدُ**’dür. Ve **الزَّهيد**: dar, suyu az alan vadidir. Ve **زهيدُ الأَرض**: darlığıdır; ondan çok su çıkmaz; çoğulu: **زُهْدَانٌ**. İbn Şümeyl dedi ki: vadilerden **الزَّهِيد**: suyu az alan; suyun kolayca akıttığı **النَّزِل**; eğer orada bir keçi yavrusu işese akardı; çünkü o sert bir tabandır; ve o **الحَشَادُ** ve **النَّزِلُ**’dir. Ve onu, yani bağışı, **ازْدَهَدَه**: onu az saydı; yani onu az addetti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: falan, kendisine verenin bağışını **يَزْدَهِدُ** eder; yani onu **زَهيداً** az sayar. Ve onda ve ondan **التَّزهيدُ** **التَّرغيب**’in zıddıdır; ve onu işte **زَهَّدَه**: onu (onda) rağbet ettirdi. Ve mecazdan: **التّزهيد**: **التَّبْخِيلُ**’dir; ve insanlar onu **يُزَهِّدُونَهُ** ederler ve onu **يُبَخِّلُونَه** ederler. ʿAdiyy b. Zeyd dedi ki:
ولَلْبَخلةُ الأُولَى لمَنْ كانَ يَاخلاً ... أَعفُّ ومَنْ يَبْخَلْ يُلَمْ أَو يُزَهَّدِ
yani **يُبَخَّل** edilir ve onun **زَهيدٌ** alçak olduğuna nispet edilir. Ve Hâlid hadîsinde onu **تَزَاهَدُوهُ**: Ömer’e, Allah ondan razı olsun, yazdı: insanların şaraba atıldıklarını ve **تَزَاهَدُوا الحَدَّ** ettiklerini; yani onu hakir gördüler ve onu **زَهيداً** gördüler. Ve **زاهدُ بنُ عبد الله بن الخَصيب** ve **أَبو الزّاهد المَوْصليُّ**: iki muhaddistir.
Ve ona müstedrek olan şeylerden: **المُزْهِدُ** **كمُحْسِن** gibi: malı az olandır. Ve o, **مُؤْمنٌ مُزْهِدٌ**’dir; çünkü onda olan, azlığından dolayı onda **يُزْهَدُ** edilir. Aʿşâ dedi, bir komşuya iyi komşuluklarıyla bir kavmi överken:
فَلَنْ يَطْلُبوا سِرَّها للْغِنَى ... ولنْ يَتْركوها لإِزهادهَا
der ki: onu **لإِزْهادِهَا** için, yani malının azlığı için terk etmezler. Ve adam **أَزْهَدَ** **إِزهَأداً** eder; eğer **مُزْهِداً** ise, malının azlığından dolayı malına rağbet edilmez. Ve **رَجلٌ زَهيد وزاهدٌ**: elinde olana dair **مَزْهودٌ** alçak. Ve Lihyânî şu beyti okudu:
" يا دَبْلُ ما بِتُّ بلَيْلِي هاجدَا
" ولا عَدَوْتُ الرَّكْعَتَيْن ساجدَا
" مَخَأفَةً أَن تُنْفذِى المَزَاوِدَا
" وتَغْبقي بَعْدِ غَبُوقاً بارداً
" وتشَسْأَلي القَرْضَ لَئيماً زاهداً
Ve denir: **خُذْ زَهدَ ما يَكْفيك**; yani sana yetecek kadarını (al); ve o mecazdır.
Ve Ezherî dedi ki: **رجل زَهيدُ العَيْنِ**; sanki onu az şey kanaat ettiriyorsa; ve **رَغِيبُ العَيْنِ**; sanki onu ancak çok şey kanaat ettiriyorsa; ve o mecazdır: ve onun **عَينٌ زَهيدَةٌ**’si ve **عينٌ رَغيبةٌ**’si vardır. Ve **زَهَادُ التِّلاعِ** fetha ile: onların küçükleridir; denir: bize bir yağmur isabet etti, **زَهَادَ الغُرْضَانِ**’ı akıttı; yani vadiden küçük şeʿbler. Ve “**الزّاهد**” ile meşhur olan, seyyah muhaddis Ebû Bekir Muhammed b. Dâvûd b. Süleymân en-Nîsâbûrî’dir; 342 yılında vefat etti. Ve müteahhirlerden: Mısır’da keramet sahibi Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Süleymân el-Kâdirî.
