# زهر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زهر

الزَّهْرَةُ: نَوْرُ كل نبات، والجمع زَهْرٌ، وخص بعضهم به الأَبيض. وزَهْرُ النبت: نَوْرُه، وكذلك الزهَرَةُ، بالتحريك. قال: والزُّهْرَةُ البياض؛ عن يعقوب. يقال أَزْهَرُ بَيِّنُ الزُّهْرَةِ، وهو بياض عِتْق. قال شمر: الأَزْهَرُ من الرجال الأَبيض العتيقُ البياضِ النَّيِّرُ الحَسَنُ، وهو أَحسن البياض كأَنَّ له بَرِيقاً ونُوراً، يُزْهِرُ كما يُزْهِرُ النجم والسراج. ابن الأَعرابي: النَّوْرُ الأَبيض والزَّهْرُ الأَصفر، وذلك لأَنه يبيضُّ ثم يصفّر، والجمع أَزْهارٌ، وأَزاهِيرُ جمع الجمع؛ وقد أَزْهَرَ الشجر والنبات. وقال أَبو حنيفة: أَزْهَرَ النبتُ، بالأَلف، إِذا نَوَّرَ وظهر زَهْرُه، وزَهُرَ، بغير أَلف، إِذا حَسُنَ. وازْهارَّ النبت: كازْهَرَّ. قال ابن سيده: وجعله ابن جني رباعيّاً؛ وشجرة مُزْهِرَةٌ ونبات مُزْهِرٌ، والزَّاهِرُ: الحَسَنُ من النبات: والزَّاهِرُ: المشرق من أَلوان الرجال. أَبو عمرو: الأَزهر المشرق من الحيوان والنبات. والأَزْهَرُ: اللَّبَنُ ساعةَ يُحْلَبُ، وهو الوَضَحُ وهو النَّاهِصُ (* قوله:
«وهو الناهص» كذا بالأَصل). والصَّرِيحُ. والإِزْهارُ: إِزْهارُ النبات، وهو طلوع زَهَرِه.والزَّهَرَةُ: النبات؛ عن ثعلب؛ قال ابن سيده: وأُراه إِنما يريد النَّوْرَ. وزَهْرَةُ الدنيا وزَهَرَتُهَا: حُسْنُها وبَهْجَتُها وغَضَارَتُها. وفي التنزيل العزيز: زَهْرَةَ الحياة الدنيا. قال أَبو حاتم: زَهَرَة الحياة الدنيا، بالفتح، وهي قراءة العامة بالبصرة. قال: وزَهْرَة هي قراءة أَهل الحرمين، وأَكثر الآثار على ذلك. وتصغير الزَّهْرِ زُهَيْرٌ، وبه سمي الشاعر زُهَيْراً. وفي الحديث: إِنَّ أَخْوَفَ ما أَخاف عليكم من زَهْرَةِ الدنيا وزينتها؛ أَي حسنها وبهجتها وكثرة خيرها. والزُّهْرَةُ: الحسن والبياض، وقد زَهِرَ زَهَراً. والزَّاهِرُ والأَزْهَرُ: الحسن الأَبيض من الرجال، وقيل: هو الأَبيض فيه حمرة. ورجل أَزْهَرُ أَي أَبيض مُشْرِقُ الوجه. والأَزهر: الأَبيض المستنير. والزُّهْرَةُ: البياض النِّيِّرُ، وهو أَحسن الأَلوان؛ ومنه حديث الدجال: أَعْوَرُ جَعْدٌ أَزْهَرُ. وفي الحديث: سأَلوه عن جَدِّ بني عامر بن صعصعة فقال: جملٌ أَزْهَرُ مُتَفَاجُّ. وفي الحديث: سورة البقرة وآل عمران الزَّهْرَاوانِ؛ أَي المُنِيرتان المُضِيئَتانِ، واحدتهما زَهْرَاءُ.
وفي الحديث: أَكْثِرُوا الصلاةَ عليّ في الليلة الغرّاء واليوم الأَزْهَرِ؛ أَي ليلة الجمعة ويومها؛ كذا جاء مفسراً في الحديث. وفي حديث علي، عليه السلام، في صفة سيدنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم: كان أَزْهَرَ اللَّوْنِ ليس بالأَبيضِ الأَمْهَقِ. والمرأَة زَهْرَاءُ؛ وكل لون أَبيض كالدُّرَّةِ الزَّهْراءِ، والحُوَار الأَزْهَر. والأَزْهَرُ: الأَبيضُ. والزُّهْرُ: ثلاثُ ليال من أَوّل الشهر.
والزُّهَرَةُ، بفتح الهاء: هذا الكوكب الأَبيض؛ قال الشاعر: قد وَكَّلَتْنِي طَلَّتِي بالسَّمْسَرَه،
وأَيْقَظَتْنِي لطُلُوعِ الزُّهَرَه
والزُّهُورُ: تَلأْلؤ السراج الزاهر. وزَهَرَ السراجُ يَزْهَرُ زُهُوراً وازْدَهَرَ: تلألأ، وكذلك الوجه والقمر والنجم؛ قال:
آل الزُّبَيْر نُجومٌ يُسْتَضَاءُ بِهِمْ،
إِذا دَجا اللَّيْلُ من ظَلْمائِه زَهَرَا
وقال:
عَمَّ النَّجُومَ ضَوْءُه حين بَهَرْ،
فَغَمَر النَّجْمَ الذي كان ازْدَهَرْ
وقال العجاج:
ولَّى كمِصْباحِ الدُّجَى المَزْهُورِ
قيل في تفسيره: هو من أَزْهَرَهُ اللهُ، كما يقال مجنون من أَجَنَّهُ. والأَزْهَرُ: القمر. والأَزْهَرَان، الشمسُ والقمرُ لنورهما؛ وقد زَهَرَ يَزْهَرُ زَهْراً وزَهُرَ فيهما، وكل ذلك من البياض. قال الأَزهري: وإِذا نعته بالفعل اللازم قلت زَهِرَ يَزْهَرُ زَهَراً. وزَهَرَت النارُ زُهُوراً: أَضاءت، وأَزْهَرْتُها أَنا. يقال: زَهَرَتْ بك ناري أَي قويت بك وكثرت مثل وَرِيَتْ بك زنادي. الأَزهري: العرب تقول: زَهَرَتْ بك زنادي؛ المعنى قُضِيَتْ بك حاجتي. وزَهَرَ الزَّنْدُ إِذا أَضاءت ناره، وهو زَنْدٌ زَاهِرٌ. والأَزْهَرْ: النَّيِّرُ، ويسمى الثور الوحشي أَزْهَرَ والبقرة زَهْرَاء؛ قال قيس بن الخَطِيم:
تَمْشِي، كَمَشْيِ الزَّهْراءِ في دَمَثِ الـ
ـرَّوْضِ إِلى الحَزْنِ، دونها الجُرُفُ
ودُرَّةٌ زَهْرَاءٌ: بيضاء صافية. وأَحمر زاهر: شديد الحمرة؛ عن اللحياني.
والازْدِهارُ بالشيء: الاحتفاظ به. وفي الحديث: أَنه أَوصى أَبا قتادة بالإِناء الذي توضأَ منه فقال: ازْدَهِرْ بهذا فإِن له شأْناً، أَي احتفظ به ولا تَضيعه واجعله في بالك، من قولهم: قضيت منه زِهْرَتِي أَي وَطَري، قال ابن الأَثير: وقيل هو من ازْدَهَرَ إِذا فَرِحَ أَي ليُسْفِرْ وجهُك وَليْزُهِرْ، وإِذا أَمرت صاحبك أَن يَجِدَّ فيما أَمرت به قلت له: ازْدَهِرْ، والدال فيه منقلبة عن تاء الافتعال، وأَصل ذلك كله من الزُّهْرَةِ والحُسْنِ والبهجة؛ قال جرير:
فإِنك قَيْنٌ وابْنُ قَيْنَيْنِ، فازْدَهِرْ
بِكِيرِكَ، إِنَّ الكِيرَ لِلْقَينِ نافِعُ
قال أَبو عبيد: وأَظن ازْدَهَرَ كَلمة ليست بعربية كأَنها نبطية أَو سريانية فعرّبت؛ وقال أَبو سعيد: هي كلمة عربية، وأَنشد بيت جرير وقال: معنى ازْدَهِر أَي افْرَحْ، من قولك هو أَزَهَرُ بَيَّنُ الزُّهرَةِ، وازْدَهِرْ معناه ليُسْفِرْ وجهُك ولْيُزْهِرْ. وقال بعضهم: الازْدِهارُ بالشيء أَن تجعله من بالك؛ ومنه قولهم: قضيت منه زِهْرِي، بكسر الزاي، أَي وَطَري وحاجتي؛ وأَنشد الأُمويُّ:
كما ازْدَهَرَتْ قَيْنَةٌ بالشِّرَاع
لأُسْوارِها، عَلَّ منها اصْطِباحا
أَي جَدَّتْ في عملها لتحظى عند صاحبها. يقول: احتفظت القَيْنَةُ بالشِّرَاعِ، وهي الأَوتار. والازْدِهارُ: إِذا أَمرت صاحبك أَن يَجِدَّ فيما أَمرته قلت له: ازْدَهِرْ فيما أَمرتك به. وقال ثعلب: ازْدَهِرْ بها أَي احْتَمِلْها، قال: وهي أَيضاً كلمة سريانية. والمِزْهَرُ: العود الذي يضرب به.
والزَّاهِرِيَّةُ: التَّبَخْتُر؛ قال أَبو صخر الهذلي:
يَفُوحُ المِسْكُ منه حين يَغْدُو،
ويَمْشِي الزَّاهِرِيَّةَ غَيْرَ حال
وبنو زُهْرة: حيٌّ من قريش أَخوال النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو اسم امرأَة كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر، نسب ولده إِليها. وقد سمت زاهراً وأَزْهَرَ وزُهَيْراً. وزَهْرانُ أَبو قبيلة. والمَزَاهِرُ: موضع؛ أَنشد ابن الأَعرابي للدُّبَيْرِيِّ:
أَلا يا حَماماتِ المَزاهِرِ، طالما
بَكَيْتُنَّ، لو يَرْثِي لَكُنَّ رَحِيمُ

### Türkçe

**الزَّهْرَةُ**: her bitkinin çiçeği; çoğulu **زَهْرٌ**’dür. Bazıları onu **الأَبيض**’e (beyaza) tahsis etti. **زَهْرُ** bitkinin: onun çiçeği; aynı şekilde **الزهَرَةُ** da, harekeli (tahrîk ile). Dedi ki: ve **الزُّهْرَةُ** beyazlıktır; Ya‘kūb’dan. Denir: **أَزْهَرُ** açık **الزُّهْرَةِ** (zühresi belli), ve o, eski (oturmuş) bir beyazlıktır.
Şemmer dedi: erkeklerden **الأَزْهَرُ**, eski beyaz, parlak, güzel olandır; ve o, beyazın en güzeli olup sanki onun bir parıltısı ve nuru varmış gibidir; yıldız ve kandilin parladığı gibi parlar. İbnü’l-A‘râbî: **النَّوْرُ** beyazdır ve **الزَّهْرُ** sarıdır; bu, çünkü o beyazlaşır sonra sararır; çoğulu **أَزْهارٌ**’dır; **أَزاهِيرُ** ise çoğulun çoğuludur; ağaç ve bitki **أَزْهَرَ** etti. Ebû Hanîfe dedi: bitki **أَزْهَرَ** etti, elif ile, çiçek açtığı ve çiçeği göründüğü zaman; ve **زَهُرَ**, elifsiz, güzel olduğu zaman. Ve bitkinin **ازْهارَّ** etmesi: **ازْهَرَّ** gibi. İbn Sîde dedi: İbn Cinnî onu dörtlü (rubâ‘î) kıldı; ve **شجرة مُزْهِرَةٌ** (çiçek açan ağaç) ve **نبات مُزْهِرٌ** (çiçek açan bitki). **الزَّاهِرُ**: bitkiden güzel olan; ve **الزَّاهِرُ**: erkeklerin renklerinden parlak olan. Ebû ‘Amr: **الأَزهر** hayvan ve bitkiden parlak olandır.
Ve **الأَزْهَرُ**: sağılırken sütün (ilk) vakti; o, açıklıktır; o, **النَّاهِصُ**’tur
(* sözü: “**وهو الناهص**” asılda böyle). Ve **الصَّرِيحُ**. **الإِزْهارُ**: bitkinin **إِزْهارُ**’ı; o, onun çiçeğinin çıkmasıdır. Ve **الزَّهَرَةُ**: bitki; Sa‘leb’den; İbn Sîde dedi: ben onu ancak **النَّوْرَ** (çiçeği) kasteder görüyorum. **زَهْرَةُ** dünyanın ve onun **زَهَرَتُهَا**’sı: onun güzelliği, sevinci ve tazeliği. Aziz tenzilde: **زَهْرَةَ الحياة الدنيا**. Ebû Hâtim dedi: **زَهَرَة الحياة الدنيا**, fetih ile; ve o, Basra’da umumun kıraatidir. Dedi ki: ve **زَهْرَة** Haremeyn ehlinin kıraatidir; ve eserlerin çoğu bunun üzerinedir. **الزَّهْرِ**’ün küçültmesi **زُهَيْرٌ**’dür; ve onunla şair **زُهَيْراً** adlandırıldı. Hadiste: “Şüphesiz sizin üzerinize en çok korktuğum şey, dünyanın **زَهْرَةِ**’sinden ve ziynetinden”dir; yani onun güzelliği, sevinci ve hayrının çokluğu.
Ve **الزُّهْرَةُ**: güzellik ve beyazlık; ve gerçekten **زَهِرَ** **زَهَراً**. **الزَّاهِرُ** ve **الأَزْهَرُ**: erkeklerden güzel beyaz olan; ve denildi ki: o, içinde kızıllık bulunan beyazdır. Ve bir adam **أَزْهَرُ**: yani yüzü beyaz, parlak. Ve **الأَزهر**: aydınlık beyaz. Ve **الزُّهْرَةُ**: parlak beyazlık; ve o, renklerin en güzelidir; ondan Deccâl hadisi: **أَعْوَرُ جَعْدٌ أَزْهَرُ**. Hadiste: Benî ‘Âmir b. Sa‘sa‘a’nın dedesi hakkında ona sordular, dedi ki: **جملٌ أَزْهَرُ مُتَفَاجُّ**. Hadiste: Bakara sûresi ve Âl-i İmrân **الزَّهْرَاوانِ**’dır; yani iki nurlu, iki ışıklı; ikisinin teki **زَهْرَاءُ**’dır.
Hadiste: “Gecede **الغرّاء**’da ve günde **الأَزْهَرِ**’de bana çok salât edin”; yani Cuma gecesi ve onun günü; hadiste böyle açıklanmış olarak geldi. Ali’nin, عليه السلام, Efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, sıfatında hadiste: rengi **أَزْهَرَ** idi; **الأَبيضِ الأَمْهَقِ** (soluk bembeyaz) değildi. Kadın **زَهْرَاءُ**’dır; ve inci gibi her beyaz renk, **الدُّرَّةِ الزَّهْراءِ** gibi; ve **الحُوَار الأَزْهَر**. Ve **الأَزْهَرُ**: beyazdır.
Ve **الزُّهْرُ**: ayın başından üç gecedir.
Ve **الزُّهَرَةُ**, هاء’nın fethiyle: bu beyaz yıldız; şair dedi ki:
قد وَكَّلَتْنِي طَلَّتِي بالسَّمْسَرَه،
وأَيْقَظَتْنِي لطُلُوعِ الزُّهَرَه
Ve **الزُّهُورُ**: parlak kandilin parıldaması. Kandil **زَهَرَ** eder, **يَزْهَرُ** **زُهُوراً**; ve **ازْدَهَرَ**: parıldadı; aynı şekilde yüz, ay ve yıldız; dedi ki:
آل الزُّبَيْر نُجومٌ يُسْتَضَاءُ بِهِمْ،
إِذا دَجا اللَّيْلُ من ظَلْمائِه زَهَرَا
Ve dedi ki:
عَمَّ النَّجُومَ ضَوْءُه حين بَهَرْ،
فَغَمَر النَّجْمَ الذي كان ازْدَهَرْ
Ve el-‘Accâc dedi:
ولَّى كمِصْباحِ الدُّجَى المَزْهُورِ
Onun tefsirinde denildi: o, “Allah onu **أَزْهَرَهُ** etti”dendir; “mecnun”un “onu **أَجَنَّهُ** etti”den olduğu gibi.
Ve **الأَزْهَرُ**: aydır. Ve **الأَزْهَرَان**: nurlarından dolayı güneş ve aydır; ve gerçekten **زَهَرَ** eder, **يَزْهَرُ** **زَهْراً**; ve onlarda **زَهُرَ**; bütün bunlar beyazlıktandır. Ezherî dedi: ve onu lâzım fiille sıfatlandırdığında **زَهِرَ** dersin, **يَزْهَرُ** **زَهَراً**. Ve ateş **زَهَرَت** eder **زُهُوراً**: aydınlandı; ve ben onu **أَزْهَرْتُها**. Denir: “ateşim seninle **زَهَرَتْ** etti” yani seninle kuvvetlendi ve çoğaldı; “çakmak taşlarım seninle **وَرِيَتْ** etti” gibi. Ezherî: Araplar der ki: “çakmak taşlarım seninle **زَهَرَتْ** etti”; anlamı: seninle ihtiyacım giderildi. Ve çakmak taşı **زَهَرَ** eder, ateşi aydınlandığında; ve o, **زَنْدٌ زَاهِرٌ**’dir. Ve **الأَزْهَرْ**: parlak olandır; ve yaban öküzüne **أَزْهَرَ**, ineğe **زَهْرَاء** denir; Kays b. el-Hatîm dedi ki:
تَمْشِي، كَمَشْيِ الزَّهْراءِ في دَمَثِ الـ
ـرَّوْضِ إِلى الحَزْنِ، دونها الجُرُفُ
Ve **دُرَّةٌ زَهْرَاءٌ**: saf beyaz. Ve **أَحمر زاهر**: şiddetli kızıl; Lihyânî’den.
Ve bir şeyle **الازْدِهارُ**: onu muhafaza etmektir. Hadiste: o, Ebû Katâde’ye abdest aldığı kaptan dolayı vasiyet etti, dedi ki: “Bununla **ازْدَهِرْ** et; çünkü onun bir şânı vardır”; yani onu muhafaza et, onu zayi etme ve onu aklında tut; onların sözünden: “ondan **زِهْرَتِي**’mi giderdim” yani arzum(ı); İbnü’l-Esîr dedi: ve denildi ki o, **ازْدَهَرَ**’dendir, sevindiği zaman; yani yüzün açılsın ve parlasın diye; ve arkadaşına emrettiğin şeyde ciddiyet göstermesini emrettiğinde ona: **ازْدَهِرْ** dersin; ve ondaki **الدال** ifti‘âl’in **تاء**’sından dönmüştür; ve bunun aslının hepsi **الزُّهْرَةِ**’den, güzellikten ve sevinçtendir; Cerîr dedi ki:
فإِنك قَيْنٌ وابْنُ قَيْنَيْنِ، فازْدَهِرْ
بِكِيرِكَ، إِنَّ الكِيرَ لِلْقَينِ نافِعُ
Ebû ‘Ubeyd dedi: ve ben **ازْدَهَرَ**’ın Arapça olmayan bir kelime olduğunu sanıyorum; sanki Nabatîce yahut Süryanice, sonra Arapçalaştırılmış; Ebû Sa‘îd dedi: o Arapça bir kelimedir; Cerîr’in beytini okudu ve dedi: **ازْدَهِر**’in manası: sevin, “o **أَزَهَرُ** açık **الزُّهرَةِ**” sözündendir; ve **ازْدَهِرْ**’in manası: yüzün açılsın ve parlasın. Bazıları dedi: bir şeyle **الازْدِهارُ**, onu aklından kılmandır; ondan onların sözü: “ondan **زِهْرِي**’mi giderdim”, **الزاي**’ın kesriyle, yani arzum ve ihtiyacım; Ümevî şu beyti okudu:
كما ازْدَهَرَتْ قَيْنَةٌ بالشِّرَاع
لأُسْوارِها، عَلَّ منها اصْطِباحا
Yani işinde ciddiyet gösterdi ki sahibinin yanında pay elde etsin. Diyor: câriye **بالشِّرَاعِ**’ı muhafaza etti; o, tellerdir. Ve **الازْدِهارُ**: arkadaşına emrettiğin şeyde ciddiyet göstermesini emrettiğinde ona: “sana emrettiğim şeyde **ازْدَهِرْ** et” dersin. Sa‘leb dedi: “onunla **ازْدَهِرْ** et” yani onu yüklen; dedi ki: o da ayrıca Süryanice bir kelimedir. Ve **المِزْهَرُ**: onunla vurulan ud.
Ve **الزَّاهِرِيَّةُ**: salınma; Ebû Sahr el-Hüzelî dedi ki:
يَفُوحُ المِسْكُ منه حين يَغْدُو،
ويَمْشِي الزَّاهِرِيَّةَ غَيْرَ حال
Ve Benû **زُهْرة**: Kureyş’ten bir kabile; Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, dayıları; o, Kilâb b. Mürre b. Ka‘b b. Lüeyy b. Gâlib b. Fihr’in bir kadınının adıdır; çocuğunun nesebi ona nispet edildi. Ve gerçekten **زاهراً** ve **أَزْهَرَ** ve **زُهَيْراً** adlandırdı. Ve **زَهْرانُ** bir kabilenin babasıdır. Ve **المَزَاهِرُ**: bir yer; İbnü’l-A‘râbî ed-Dübeyrî için okudu:
أَلا يا حَماماتِ المَزاهِرِ، طالما
بَكَيْتُنَّ، لو يَرْثِي لَكُنَّ رَحِيمُ
