# زهق (ز-ه-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir

- Harfler: ز - ه - ق
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَتَزْهَقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%87%D9%8E%D9%82%D9%8E.md) | وَتَفْعَلَ | Ve siner | 2 | 2 | [9:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/9:55.md) |
| [زَاهِقٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%82%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Sinen | 1 | 1 | [21:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/21:18.md) |
| [زَهُوقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Sinen | 1 | 1 | [17:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/17:81.md) |
| [وَزَهَقَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%82%D9%8E.md) | وَفَعَلَ | Ve sindi | 1 | 1 | [17:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/17:81.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
2. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
3. [دمغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Damga demektir
4. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Onların malları
5. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Yavru” demektir
6. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
7. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
8. [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kezzaf” sapan; “kızaf” atmak için alınan avucu dolduracak…
9. [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vasıflandırırlar
10. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
11. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
12. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su yosunudur
13. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
14. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
15. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
16. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
18. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
19. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زهق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md), [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md), [ضمحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84.md), [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İleri atılıp haddi aşarak boşluğa düşme, canın veya nesnenin tutunamayıp bütünüyle çıkıp gitmesi ve yok olması |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin baskısıyla asılsız ve temelsiz olanın tutunamayarak içten boşalıp kendiliğinden silinip gitmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık zemininden ve ontolojik dayanaktan yoksun olan her yapının kaçınılmaz iç çöküşü ve tasfiyesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dışsal bir yok edilme veya kaba bir ölüm olarak daraltıp asılsızlığın getirdiği içsel çözülme, tutunamama ve silinme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زه | İnceleme, açığa vurup parlama veya hafifleyip ayrılma devinimi; [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) kökünde az ve önemsiz görerek dünyadan el çekme ve hafifleme, [زهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%B1.md) kökünde ise parıldayıp dışa vurma hareketinde görülen yüzeye çıkış veya zayıflayıp kopma temeli | ق | Boğazın derinliklerinden gelen şiddetli ve sınır koyucu ses unsuru, bu hafifleme ve ayrılma hareketine ani bir fırlama, haddi aşarak derin bir çukura yuvarlanma, tutunamayıp bütünüyle kopup yok olma kesinliği kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Mevcut bağından kopma, ani bir hareketle gövdeden veya zeminden ayrılma enerjisi |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçerideki nefesin veya özün dışarı boşalması, kontrolsüz bir dışavurum ve hafifleyip dağılma |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Uç sınıra varma, hedefin ardına taşma ve nihai olarak boşlukta veya dipte toplanıp son bulma |
| زهق | Bağından kopan canın veya varlığın nefes gibi dışarı boşalarak nihai sınıra doğru fırlaması, yerinde duramayarak boşluğa kaybolması | Bir tutamağı kalmayan yapının hızla yerinden fırlayıp haddini aşması ve varlık sahasından bütünüyle silinip gitmesi hareketini resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin fırlayıp haddi aşması, hedefin ötesine düşmesi; canın bedenden bütünüyle çıkması; dibi görünmeyecek kadar derin kuyu veya uçurum |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ atların beden yapısını ve gücünü tasvir ederken kökü aşırı semizlik veya haddi aşan zayıflık anlamında kullanmıştır: مِنْهَا الشَّنُونُ وَمِنْهَا الزَّاهِقُ الزَّهِمُ / Ebû Züeyb el-Hüzelî ise dibi derin, içine düşenin kaybolduğu tehlikeli araziyi nitelerken köke yer vermiştir: وَأَشْعَثَ كَسْبُهُ فَضَلاَتُ ثَرْلٍ / عَلَى أَرْجَاءِ مَتْلَفَةٍ زَهُوقِ |
| Erken Arapça kullanım | Okçulukta atılan okun hedef tahtasını aşıp arkadaki boşluğa gitmesi için سهم زاهق denilmiş; yarışta diğer atları geride bırakıp öne fırlayan ata فرس زاهق tabiri kullanılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça زهق kökü, doğrudan doğruya canın bedenden hızla ayrılması, hedefin aşılması ve bir yapının içinin boşalarak çökelmesi hareketine odaklanır. Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dillerinde kök birebir aynı harf dizilişiyle geniş bir mevcudiyet göstermez; ancak Güney Sami dillerinde ve Arap yarımadasının erken diyalektlerinde hızla akıp gitme, boşalma ve soluğun kesilmesi anlamlarıyla kayıtlıdır. Kökün İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan fonetik kopyası bulunmamakla birlikte, soluklanma, iç çekme ve nefesin tükenmesi dairesindeki köklerle semantik matris düzeyinde kesişim alanları mevcuttur. Arapçada kök, özellikle okun hedefi aşması, canın çıkıp bedenin cansız kalması ve hak karşısında bâtılın tutunamayarak eriyip gitmesi şeklinde soyutlaşmış; fiziksel bir aşma ve düşüşten ahlaki ve ontolojik bir yok oluş kavramına doğru özgün bir genişleme kaydetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Öne fırlama, haddi aşma, canın çıkması ve dibe düşme | Kök içi anlamlar fırlayıp boşluğa düşme ve içkin cevherin uçup gitmesi ekseninde bütündür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde nefes tükenmesi ve fırlama ile paralellik | Kuzeybatı Sami dillerinde tam soydaş az bulunmakla birlikte soluk ve boşalma matrisi ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki ailelerde güvenilir bir soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زهق | Anlamlı | Fırlayıp aşmak, canın çıkması, yok olmak | Hedef köktür; hakikatin gelmesiyle bâtılın tutunamayıp silinmesini ifade eder | Kur'an'da geçer |
| زقه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [هزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%82.md) | Anlamlı | Hızlı yürümek, şiddetle gülmek, hafiflik | Hafifleyerek hızla hareket etme ve dengesizleşme anlamı taşır | Müsta'mel, Kur'an'da geçmez |
| [هقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%82%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| قزه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılan dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| [قهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%87%D8%B2.md) | Anlamlı | Beyaz ipek, sıçramak | Bir kumaş türünü ve ani sıçrama hareketini anlatır | Müsta'mel, Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زهق | Merkez | Tutunamayıp yok olma, fırlayıp gitme | Varlığın içinin boşalarak, haddi aşıp derin bir boşluğa yuvarlanır gibi hızla silinip gitmesi | Varlık temeli olmayan şeyin hakikat karşısında içten çöküşü |
| [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) | Komşu | Boşa çıkma, hükümsüz kalma | İşlevini ve meşruiyetini yitirme; kökte içsel bir fırlama veya can çıkması hareketi zorunlu değildir | Hukuken veya fiilen geçersiz olma durumu |
| [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Helak olma, mahvolma | Varlığın tahrip edilerek bütünüyle dağılması ve ortadan kalkması | Maddi ve manevi yıkımın genel adıdır |
| [ضمحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AD%D9%84.md) | Komşu | Sönüp gitme, yavaş yavaş silinme | Bir şeyin tedricen zayıflayarak görünmez hale gelmesi | Hızlı bir fırlama ve çöküşten ziyade erimeyi niteler |
| [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Çıkıp gitme, uzaklaşma | Mekânsal veya soyut olarak bir yerden ayrılıp gitmek | Doğasında bâtıllık veya haddi aşma nüansı taşımaz |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Kök salma, sabit ve kalıcı olma | Zemine sağlam basarak yerinden oynamama, varlığını koruma ve sarsılmama | Hakikatin sarsılmazlığını ve sürekliliğini temsil eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زهق | Fırlayıp gitmek, tutunamayıp yok olmak | Varlık tabanı olmayan bir unsurun hak karşısında silinmesi ve canın çıkması | Kesin |
| Latince | evanescere, perire | Yok olmak, kaybolup gitmek, buharlaşmak | evanescere içten silinmeyi karşılarken, canın zorla çıkması nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to vanish, to perish, to expire | Silinip gitmek, yok olmak, canı çıkmak | to vanish tutunamayıp kaybolmayı, to expire ise canın bedenden ayrılışını kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | vergehen, schwinden, erlöschen | Çözülüp gitmek, tükenmek, sönmek | schwinden varlığın hızla zemin kaybetmesini karşılar, şiddetli kopuşu tam vermez | Güçlü |
| Fransızca | s'évanouir, périr | Kaybolmak, yok olmak, sönüp gitmek | s'évanouir tutunamaz hale gelerek buharlaşmayı iyi aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَتَزْهَقَ | Canın bedenden zahmetle ve pişmanlıkla çıkması | Münafıkların dünyalık malları ve evlatları yüzünden can verirken yaşayacakları derin iç tükeniş ve helak (Tevbe [9:55](https://lisan.digital/tr/ayet/9:55.md), [9:85](https://lisan.digital/tr/ayet/9:85.md)) |
| زَاهِقٌ | Hakikat karşısında tutunamayıp beyni parçalanmış gibi yok oluş | Hakkın bâtılın üzerine fırlatılması ve bâtılın derhal silinip gitmesi bağlamı (Enbiyâ [21:18](https://lisan.digital/tr/ayet/21:18.md)) |
| زَهُوقًا / وَزَهَقَ | Özü itibarıyla kalıcılığı olmayan, silinmeye mahkûm yapı | Hakkın gelmesiyle bâtılın doğasındaki zeval ve tutunamazlık karakterinin ortaya çıkışı (İsrâ [17:81](https://lisan.digital/tr/ayet/17:81.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hakkın ve bâtılın ontolojik mahiyeti | Bâtılın bizatihi bir varlığı olup olmadığı; hakkın gelmesiyle bâtılın yok olmasının ontolojik mi yoksa epistemolojik mi olduğu | Bâtılın zatî bir sebatı bulunmadığı, varlık zemininden yoksun olduğu için zevale mahkûm olduğu yönünde yoğunlaşma |
| Fıkıh | Zebîha (kurban ve kesim) hükümleri | Kesilen hayvanın canının tamamen çıkması ve beden hareketinin durması şartı | زهوق النفس ifadesiyle hayvanın henüz canlıyken yüzülmeyip canının bütünüyle bedeni terk etmesinin beklenmesi hükmü |
| Tefsir | Mekke'nin fethi ve putların devrilmesi | Putların ve şirkin varlık zemininden yoksun oluşunun ayetlerle tescili | İsrâ [17:81](https://lisan.digital/tr/ayet/17:81.md) bağlamında bâtılın hakikat karşısında kaçınılmaz mağlubiyeti ve içsel çürüklüğü |
| Hadis | Can çekişme ve atıcılık tasvirleri | Kesim esnasında canın çıkması veya ok atışında okun hedefi aşması | Ruhun bedenden tam olarak çıkması ve hedefi aşan hızlı devinimler için kullanım |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirkin karşılaşması | İllüzyonun dağılması | Hakikat zeminine basmayan inanç formlarının kaçınılmaz çöküşü | Temeli olmayan şirk tasavvurları hakikat güneşi doğduğunda tutunamayıp yok olur | Kesin |
| İlmi | Doğru bilgi ve yanlış varsayım | Yanlışlanabilirlik ve zeval | Çürük hipotezin delil karşısında bütünüyle düşmesi | Sahih delil ortaya konduğunda kuruntudan ibaret olan sahte bilgi zemin bulamaz ve silinir | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve tiranlık | Haksız iktidarın çözülmesi | Zulme dayalı yapıların içten içe boşalarak çökmesi | Gücünü haktan almayan siyasal düzenler dışarıdan güçlü görünse de ilk krizde zâhik olur | Güçlü |
| İktisadi | Üretime dayalı değer ve köpük ekonomi | Finansal balonun patlaması | Karşılıksız varlıkların aniden değerini yitirmesi | Reel karşılığı ve adalet zemini olmayan spekülatif servetler hakiki kriz anında hızla söner | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kararsız denge (unstable equilibrium) ve vakum çöküşü | Potansiyel enerjisi tükenmiş veya denge noktası bulunmayan bir sistemin, dış bir etkiyle hızla sıfır seviyesine veya kaosa kayması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşruiyet kaybı ve anomi | Toplumsal veya kurumsal bir yapının ahlaki ve hukuki dayanaklarını yitirdiğinde dıştan sağlam görünse bile içsel çöküşle bir anda dağılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir şeyin kılıçla veya zorbalıkla fiziken yok edilmesi olarak görmek ya da can çıkmasını sıradan bir biyolojik ölümle sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, bâtılın kendi doğası gereği kalıcı bir varlık zeminine sahip olmadığını; hak geldiğinde bâtılın dıştan ezilmekle kalmayıp içten de zaten boş ve çürük olduğu için tutunamayıp dağıldığını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bâtılın kendi başına bağımsız bir ontolojik güce sahip olduğu zannedilir; oysa kök bâtılın hakikat karşısında bir gölge veya kuru bir kabuk gibi dağılmaya mahkûm olduğunu gösterir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji ve epistemoloji anlayışında hak ile bâtıl arasındaki ilişkiyi açıklar; bâtılın asla kalıcı bir varlık olmadığını, sadece hakkın yokluğunda beliren geçici bir yanılsama olduğunu bildirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik ve akıbet durumlarını anlatan Tevbe suresi ayetlerinde ve hakkın bâtılı ezişini bildiren İsrâ ve Enbiyâ surelerindeki meydan okuma ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtılın ve zulmün ebediyen sürebileceği veya hakikate denk bir güce sahip olduğu yanılgısını kökten düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Hızla fırlayıp haddi aşmak, tutunacak zemin bulamayıp boşluğa düşmek, canın bedeni tamamen terk etmesi ve suyun kuyu dibinde çekilip gitmesi.
- Soyut anlam: Özden ve hakikatten yoksun olan unsurların, varlığın nihai yasaları karşısında içten çürüyerek kaçınılmaz biçimde dağılması ve silinmesi.
- Sistematik karşılık: Varlık zeminini yitiren sistemlerin kendi dengesizliği ve meşruiyetsizliği sebebiyle nihai sıfırlanmaya maruz kalması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to \infty} B(t) = 0 \quad \Longleftrightarrow \quad H > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H$ hakikatin varlığını ve ontolojik baskısını, $B(t)$ ise bâtılın zamana bağlı varlık yoğunluğunu temsil eder. Hakikat parametresi sıfırdan büyük olduğu anda ($H > 0$), bâtılın zaman sonsuza giderken aldığı değer sıfıra yaklaşır ve kaçınılmaz olarak sıfırlanır ($\lim B(t) = 0$); bu durum kökün ifade ettiği bâtılın zâhik oluşunun dinamik matematiksel karşılığıdır.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/9:55.md) — وَتَزْهَقَ

فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Artık onların malları da çocukları da seni imrendirmesin. Doğrusu Allah, ancak bununla onlara dünya hayatında azab etmeyi ve kafirler olarak canlarının çıkmasını ister.

### [Tevbe 9:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/9:85.md) — وَتَزْهَقَ

وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Onların malları ve çocukları seni imrendirmesin. Allah; bunlarla, ancak onlara dünyada azab etmeyi ve kafir oldukları halde canlarının zorla çıkmasını diler.

### [İsra 17:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/17:81.md) — وَزَهَقَ · زَهُوقًا

وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا

Meal (IK): De ki: Hak geldi, batıl yıkıldı. Muhakkak batıl zaten yıkılacaktı.

### [Enbiya 21:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/ayet/21:18.md) — زَاهِقٌ

بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ

Meal (IK): Hayır Biz; gerçeği batılın tepesine indiririz de onun beynini parçalar. Bir de bakarsın ki; o, yok olup gitmiştir. Allah’a yakıştırdıklarınızdan dolayı yazıklar olsun size.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zehuk suyu çekilmiş kuyu demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والقاف والزاي معهما
ه ز ق، ق ه ز، ز ه ق مستعملات
هزق:
امرأة هَزِقَةٌ ومِهْزِاقٌ: لا تَسْتقرٌّ في مَوضعٍ.
وحِماٌر هَزِقٌ: كثيرُ الاستِنانِ. قال:
وشَجَّ ظهْرَ الأرضِ رقّاصُ الهَزَقْ
قهز
القَهْزُ والقِهْزُ- لغتان: ضربٌ من الثّياب تُتَّخَذُ من صوفٍ كالمِرْعِزِيّ، وربّما خالطه الحريرُ يشبّه به الشَّعر اللّيّن. قال رؤبة يصفُ حُمُر الوحش:
وآدَّرَعَتْ من قهْزِها سَرابِلا		أطارَ عَنْها الخِرَقَ الرَّعابِلا
يقول: سقط عنها العِفاءُ، ونبتَ تحته شَعَرٌ ليّن. قال:
كأنَّ لونَ القِهْزِ في خُصُورِها		والقُبْطُرِيّ البيض في تأزيزها
زهق:
زَهَقَتْ نفسُه، وهي تَزْهَقُ زُهُوقاً، أي: ذهبت. وكلّ شيء هلك وبَطَلَ فقد زَهَق ويقال للبئر البعيدة المَهواةِ: زاهقة وزَهُوق. قال أبو ذؤيب:
وأَشْعَثَ كسْبُهُ فَضَلاتُ ثَرْل		على أرجاءِ مَتْلَفَةٍ زَهُوقِ
والزّاهق: السّمينُ من الدوابّ. قال زهير:
مِنْها الشَّنُونُ ومنها الزّاهقُ الزَّهِمُ
ويقال: الزّاهقُ: الشّديدُ الهُزال حتى تجدَ زُهومَةَ غُثُوثِة لَحْمِهِ. والزّهِمُ: السّمين. والشَّنُونُ: الذي بدا فيه الهُزال، ويقال: بل هو الغايةُ في السِّمَنِ. والزَّهِمُ: الكثيرُ الشَّحْمِ.
والزَّهَقُ: الوَهْدَةُ، وآنْزَهَقَتْ أيدي الدّابَّةِ، إذا وقعت في وَهْدَةٍ ونحوها. قال:
كأنَّ أيديهنَّ تَهوِي في الزَّهَقْ
والزَّهْزَقَةُ: ترقيصُ الأمِّ الصّبيَّ. والزَّهْزاقُ: آسمُ ذلك الفِعل.
والزّهْزَقَةُ في سُوءِ الضَّحِكِ كالقَهْقَهَةِ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**القاف** و**الزاي** معهما
**ه ز ق**، **ق ه ز**، **ز ه ق** kullanımdadırlar.

**هزق**:
**امرأة هَزِقَةٌ** ve **مِهْزِاقٌ**: bir yerde durup yerleşmez.
**وحِماٌر هَزِقٌ**: çok diş biletir. Dedi ki:
وشَجَّ ظهْرَ الأرضِ رقّاصُ **الهَزَقْ**

**قهز**
**القَهْزُ** ve **القِهْزُ** -iki lehçe: yünden, **المِرْعِزِيّ** gibi yapılan bir çeşit elbise; bazen ipek ona karışır; onunla yumuşak saç benzetilir. Rü’be, yaban eşeklerini vasfederek dedi:
وآدَّرَعَتْ من **قهْزِها** سَرابِلا		أطارَ عَنْها الخِرَقَ الرَّعابِلا
Der ki: ondan **العِفاءُ** düştü ve altında yumuşak bir saç bitti. Dedi ki:
كأنَّ لونَ **القِهْزِ** في خُصُورِها		والقُبْطُرِيّ البيض في تأزيزها

**زهق**:
**زَهَقَتْ نفسُه**; o, **تَزْهَقُ** **زُهُوقاً**; yani: gitti. Ve her şey helâk olup bâtıl olursa, muhakkak **زَهَق** olur. Ve uzak derinlikli kuyuya: **زاهقة** ve **زَهُوق** denir. Ebû Züeyb dedi:
وأَشْعَثَ كسْبُهُ فَضَلاتُ ثَرْل		على أرجاءِ مَتْلَفَةٍ **زَهُوقِ**
Ve **الزّاهق**: binek hayvanlarından semiz olan. Züheyr dedi:
مِنْها الشَّنُونُ ومنها **الزّاهقُ** **الزَّهِمُ**
Ve denir: **الزّاهقُ**: şiddetli zayıflık; ta ki etinin zayıflığının kokusunu bulasın. Ve **الزّهِمُ**: semiz. Ve **الشَّنُونُ**: onda zayıflık beliren; ve denir: bilakis o, semizlikte son noktadır. Ve **الزَّهِمُ**: çok yağlı olan.
Ve **الزَّهَقُ**: çukur yer. Ve **آنْزَهَقَتْ أيدي الدّابَّةِ**: bir çukura ve benzerine düştüğü zaman. Dedi ki:
كأنَّ أيديهنَّ تَهوِي في **الزَّهَقْ**
Ve **الزَّهْزَقَةُ**: annenin çocuğu zıplatması. Ve **الزَّهْزاقُ**: o fiilin ismidir.
Ve kötü gülmede **الزّهْزَقَةُ**, **القَهْقَهَةِ** gibidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

زَهَقَ العظمُ زهوقاً، أي اكتنز مخُّه. وزَهَقَ المُخُّ، إذا اكتنز فهو زاهِقٌ. والزاهِقُ من الدوابِّ: السمينُ المُمِخُّ. قال زهير:
القائِدُ الخيلَ منكوبـاً دَوابـرُهـامنها الشَنونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وزَهَقَتْ نفسه تَزْهَقُ زُهوقاً، أي خرجتْ. وفي الحديث: "أنَّ النحر في الحَلْقِ واللَبَّةِ. وأَق~رُّوا الأنْفُسَ حتّى تَزْهَقَ". وقال تعالى: "وتَزْهَقَ أنفسُهم وهُمْ كافِرونْ". قال المؤرِّخُ: المُزْهِقُ: القاتلُ، والمُزْهَقُ: المقتولُ. قال أبو يوسف: زَهَقَ الفرسُ، وزَهَقَتِ الراحلةُ تَزْهَقُ زُهوقاً، فهي زاهِقَةٌ، إذا سبقتْ وتقدَّمتْ أمامَ الخيل. وكذلك الرجل المنهزم زاهِقٌ، والجمع زُهَّقٌ. وزَهَقَ الباطلُ، أي اضمحلَّ. وأَزْهَقَهُ الله. وزَهَقَ السهمُ، أي جاوز الهدفَ. وأَزْهَقَهُ صاحبه. وأَزْهَقْتُ الإناء: ملأتُه. ورأيت فلاناً مُزْهِقاً، أي مُغِذَّاً في سيره. وفرسٌ ذات أَزاهيقَ، أي ذاتُ جَرْيٍ سريعٍ. وحكى بعضهم: زَهِقَتْ نفسُه بالكسر تَزْهَقُ زُهوقاً، لغة في زَهَقَتْ. وفلان زَهِقٌ، أي نَزِقٌ. والزَهَقُ: المطمئنُّ من الأرض. والزَهوقُ: البئرُ البعيدةُ القعر، وكذلك فَجُّ الجبلِ المُشْرِفُ. وأَزْهَقَتِ الدابةُ السرجَ، إذا قدَّمَتْهُ وألقته على عنُقها. وانْزهَقَتِ الدابةُ، أي طَفرَتْ من الضرب أو النِفارِ.

##### Türkçe

**زَهَقَ** kemik **زهوقاً** (olarak), yani iliği doldu (yoğunlaştı). Ve **زَهَقَ** ilik; dolduğu zaman, o **زاهِقٌ**dur. Ve binek hayvanlarından **الزاهِقُ**: semiz, iliği dolu olan. Züheyr dedi ki:
Atları sevk eden, sağrıları yaralı olarak;
onlardan **الشَنونُ** vardır ve onlardan **الزاهِقُ الزَّهِمُ** vardır.

Ve **زَهَقَتْ** nefsi **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**, yani çıktı. Hadiste: "Boğazlama **الحَلْقِ** ve **اللَبَّةِ**dedir. Ve nefisleri, **تَزْهَقَ** edinceye kadar (rahat) bırakın." Ve Yüce Allah dedi ki: "Ve nefisleri **تَزْهَقَ** eder, hâlbuki onlar kâfirlerdir." Müverrih dedi ki: **المُزْهِقُ**: öldüren; ve **المُزْهَقُ**: öldürülen. Ebû Yûsuf dedi ki: **زَهَقَ** at; ve **زَهَقَتِ** binek **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**, o hâlde o **زاهِقَةٌ**dır; atları geçip önlerine ilerlediği zaman. Aynı şekilde yenilmiş adam **زاهِقٌ**dur; cem‘i **زُهَّقٌ**dur. Ve **زَهَقَ** bâtıl, yani yok olup gitti. Ve Allah onu **أَزْهَقَهُ**. Ve **زَهَقَ** ok, yani hedefi aştı. Ve sahibi onu **أَزْهَقَهُ**. Ve ben kabı **أَزْهَقْتُ**: onu doldurdum. Ve falanı **مُزْهِقاً** gördüm, yani yürüyüşünde hızla giden. Ve **ذات أَزاهيقَ** bir at: yani hızlı koşusu olan. Bazıları nakletti: **زَهِقَتْ** nefsi (kesre ile) **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**; **زَهَقَتْ** hakkında bir dildir (lehçedir). Ve falan **زَهِقٌ**dur, yani atılgan (aceleci)dir. Ve **الزَهَقُ**: yerin çukur (alçak) olanı. Ve **الزَهوقُ**: dibi uzak (derin) kuyu; aynı şekilde yüksek (sarp) dağın yarığı. Ve binek hayvanı eyeri **أَزْهَقَتِ**; onu öne aldığı ve boynunun üzerine attığı zaman. Ve binek hayvanı **انْزهَقَتِ**, yani vuruştan veya ürkmeden sıçradı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والقاف مع الزاي
هزق ، قهز ، زهق : مستعملة .
هزق : قال الليث : امرأة هَزِقَةٌ ومِهْزَاقٌ : وهي التي لا تستقر في موضع . وقال أبو عبيد : المِهْزَاقُ ، من النساء : الكثيرة الضَّحِك . قال : وقال أبو زيد : أَهْزَق فلانٌ في الضحك وزَهْزَق ، وأَنْزَق : إذا أكثر منه . ابن الأعرابيّ : زَهْزَقَ بالضحك وأنْزَقَ وكَرْكَرَ .
وفي ( النّوادر ) : زَهْزَقَ في ضحكه زَهْزَقَةً ودَهْدَق دَهْدَقَةً . وقال غيرُهم : الهَزَق : النَّشاطُ ، وقد هَزِق يهزَقُ هَزَقاً ؛ قال رؤبة :
وشَبّح ظَهْرَ الأرضِ رقَّاصُ الهَزَقْ
زهق : قال الليث : زَهَقَتْ نَفْسهُ وهي تَزْهَقُ ؛ أي : تذهب . وكل شيءٍ هَلَك وبَطَل فقد زَهَق . أبو عبيد عن الكسائي قال : زَهَقَتْ نَفْسُه وزهِقَتْ : لغتان . وقال أبو عبيدٍ قال أبو زيد : زَهَقَ فلانٌ بين أَيْدِينَا يَزْهَقُ زُهُوقاً : إذا سبَقَهم ، وكذلك زَهَقَ الدابّةُ : إذا سَمِن ، مثله . وزَهَقت نَفْسُه وزهَق الباطلُ : ليس في شيءٍ منه زَهِقَ . وقال ابن السّكيت : زَهَقَ الفرسُ وزهَقَت الراحلة زُهوقاً : إذا سَبَقَتْ وتقدَّمَتْ . وزَهَق مُخُّه فهو زاهِقٌ : إذا اكتنز ، وهو زاهِقُ المخّ . قال : وزَهَق الباطلُ : إذا غَلَبَهُ الحقُّ ؛ وقد أَزْهَقَ الحقُّ الباطِلَ . وقال أهل التفسير في قوله : ( جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ ) ( الإسرَاء : 81 ) أي : بَطُلَ واضْمَحلّ . وقال شمر : فرسٌ زَهَقَى : إذا تقدّم الخيل ؛ وأنشد :
على قَرا مِنْ زَهَقَى مِزَل
وفي حديث عبد الرحمن بن عوف : أنه تكلّم يوم الشُّورَى فقال : ( إن حابِياً خيرٌ من زَاهِق ) ؛ فالزّاهِقُ من السهام : الذي وَقع وَرَاء الهدف دون الإصَابةِ . والحابي : الذي زَحَف إلى الهَدَف . فأَخْبَرَ أَن الضعيفَ الذي يُصِيبُ الحقَّ خيرٌ من
القوي الذي لا يُصيبه ، وضرب الزاهِقَ والحَابيَ من السهام لهما مثلاً . وقال الليث : الزَّاهِقُ من الدوابّ : السّمينُ . قال : وقال بعضهم : الزاهِقُ : الشديد الهُزال الذي تجد زُهومةَ غُثُوثَةِ لحمه . قلت : هذا غلط ، إنما الزاهقُ : الذي اكتنز لحمه ومُخُّه ، كما قال ابن السّكيت . وقال غيره : وقال الليث : الزَّهَقُ : الوَهْدَةُ ، ربما وَقَعَتْ فيها الدوابُّ فهلكت ، يقال : انْزَهَقَتْ أيديها في الحُفَر ؛ وقال رؤبة :
كأنّ أيديهنَّ تَهوي في الزَّهَقْ
وقال غيره : معنى الزهَقِ : التقدُّم ، في بيت رؤبة . وقال الليث : الزَّهْزَقَةُ : ترقيصُ الأُم الصبيَّ . والزّهْزَاقُ : اسم ذلك الفعل . والزَّهْزَقَةُ ، كالقَهْقَهَةِ أيضاً . أبو عُبَيْدَةَ : جاءت الخيلُ أَزَاهِقَ وأَزَاهيقَ ، وهي جماعاتٌ في تَفْرِقَةٍ ، ولا وَاحدَ لها من جنسها .
قهز : قال الليث : القِهْزُ والقَهْزُ ، لغتان : ضَرْبٌ من الثياب تتَّخذ من صوف كالمِرْعِزِيّ ، ربما خالطه الحرير . وقال أبو عبيد : القِهْزُ : ثياب بيض يخالطها حرير ؛ وقال ذو الرُّمَّة :
من الزُّرْقِ أو صُقْعٍ كأنَّ رُؤوسَها
من القِهْزِ والقُوهِي بيضُ المقَانِعِ
وقال الراجز يصف حُمُرَ الوَحْش :
كأَنَّ لَوْنَ القِهْزِ في خُضُورها
والتُبْطُرِي البِيضِ في تَأْزِيزها

##### Türkçe

هâ ve kāf ile zāy babı

**هزق** , **قهز** , **زهق** : kullanımdadır.

**هزق** : Leys dedi: **امرأة هَزِقَةٌ** ve **مِهْزَاقٌ**: o, bir yerde karar kılmayan (kadın)dır. Ebû Ubeyd dedi: kadınlardan **المِهْزَاقُ**: çok gülendir. Dedi: Ebû Zeyd dedi: falan kimse gülmede **أَهْزَق** etti ve **زَهْزَق** etti, ve **أَنْزَق**: ondan çok yaptığı zaman. İbnü’l-A‘râbî: gülmeyle **زَهْزَقَ** etti ve **أنْزَقَ** etti ve **كَرْكَرَ** etti.

(**النّوادر**)’de: gülmesinde **زَهْزَقَ** etti, **زَهْزَقَةً**; ve **دَهْدَق** etti, **دَهْدَقَةً**. Başkaları dedi: **الهَزَق**: canlılık/çevikliktir; ve **هَزِق** eder, **يهزَقُ**; **هَزَقاً**. Rü’be dedi:
وشَبّح ظَهْرَ الأرضِ رقَّاصُ الهَزَقْ

**زهق** : Leys dedi: **زَهَقَتْ نَفْسهُ** ve o **تَزْهَقُ**; yani: gider. Ve her şey helâk olup bâtıl olursa, muhakkak **زَهَق** etmiştir. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: dedi: **زَهَقَتْ نَفْسُه** ve **زَهِقَتْ**: iki lugattır. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: falan kimse bizim ellerimizin arasında **زَهَقَ** eder, **يَزْهَقُ**; **زُهُوقاً**: onları geçtiği zaman; ve bunun gibi **زَهَقَ الدابّةُ**: semirdiği zaman; onun misli. Ve **زَهَقت نَفْسُه** ve **زهَق الباطلُ**: bunun hiçbir şeyinde **زَهِقَ** yoktur. İbnü’s-Sikkît dedi: **زَهَقَ الفرسُ** ve **زهَقَت الراحلة**; **زُهوقاً**: geçtiği ve öne geçtiği zaman. Ve **زَهَق مُخُّه**; o hâlde o **زاهِقٌ**dur: dolgunlaştığı zaman; ve o **زاهِقُ المخّ**tur. Dedi: ve **زَهَق الباطلُ**: hak onu yendiği zaman; ve muhakkak hak bâtılı **أَزْهَقَ** etmiştir. Tefsir ehli, şu sözünde: (**جَآءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ**) (**الإسرَاء : 81**) dedi: yani: bâtıl oldu ve silinip gitti. Şemmer dedi: **فرسٌ زَهَقَى**: atları geçtiği zaman; ve şu beyti rivayet etti:
على قَرا مِنْ زَهَقَى مِزَل

Abdurrahman b. Avf’ın hadîsinde: şûrâ günü konuştu da dedi ki: (**إن حابِياً خيرٌ من زَاهِق**) ; böylece oklardan **الزّاهِقُ**: isabet etmeksizin hedefin arkasına düşen kimsedir. **الحابي** ise: hedefe sürünerek giden kimsedir. Böylece, hakkı isabet ettiren zayıfın, onu isabet ettirmeyen güçlüden daha hayırlı olduğunu haber verdi; ve oklardan **الزاهِق** ile **الحَابي**yi ikisine misal olarak vurdu. Leys dedi: binek hayvanlarından **الزَّاهِقُ**: semiz olandır. Dedi: bazısı dedi: **الزاهِقُ**: şiddetli zayıflık (sahibi)dir; etinin zayıflığının kokusunu bulursun. Ben dedim: bu yanlıştır; ancak **الزاهقُ**: eti ve iliği dolgunlaşan kimsedir; İbnü’s-Sikkît’in dediği gibi. Başkası dedi: ve Leys dedi: **الزَّهَقُ**: çukurluktur; binek hayvanları belki ona düşer de helâk olur; denir ki: çukurlarda elleri **انْزَهَقَتْ**. Rü’be dedi:
كأنّ أيديهنَّ تَهوي في الزَّهَقْ

Başkası dedi: Rü’be’nin beytinde **الزهَق**ın manası: öne geçmedir. Leys dedi: **الزَّهْزَقَةُ**: annenin çocuğu zıplatmasıdır. **الزّهْزَاقُ**: o fiilin adıdır. Ve **الزَّهْزَقَةُ**: **القَهْقَهَةِ** gibi de (kullanılır). Ebû Ubeyde: atlar **أَزَاهِقَ** ve **أَزَاهيقَ** olarak geldi; o, ayrılık içinde topluluklardır; onun cinsinden bir tekil yoktur.

**قهز** : Leys dedi: **القِهْزُ** ve **القَهْزُ** iki lugattır: yünden yapılan, **المِرْعِزِيّ** gibi, elbiselerden bir türdür; bazen ipek ona karışır. Ebû Ubeyd dedi: **القِهْزُ**: içine ipek karışan beyaz elbiselerdir. Zü’r-Rumme dedi:
من الزُّرْقِ أو صُقْعٍ كأنَّ رُؤوسَها
من القِهْزِ والقُوهِي بيضُ المقَانِعِ

Ve recez söyleyen, vahşi eşekleri vasfederek dedi:
كأَنَّ لَوْنَ القِهْزِ في خُضُورها
والتُبْطُرِي البِيضِ في تَأْزِيزها

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والهاءِ  والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه متمايلاً([3]).
والأصل الآخر: الزَّهو، وهو المنظر الحسَن. من ذلك الزَّهْو، وهو احمرار ثمر النخل واصفرارُهُ. وحكى بعضهم زَهَى وأَزْهَى. وكان الأصمعيُّ يقول: ليس إلاَّ زَهَا. فأمَّا قول ابن مُقْبِل:
ولا تقولَنَّ زَهْوَاً ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي زَهْوَاً ولا الكِبرُ([4])فقال قوم: الزَّهو: الباطل والكَذِب، والمعنى فيه أنَّه من الباب الأول، وهو من الفخر والخُيَلاء.
وأما الزُّهَاء فهو القَدْر في العَدَد، وهو ممّا شذ عن الأصلين جميعاً.
(زهد) الزاء والهاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّةِ الشيء. والزّهِيد: الشيء القليل. وهو مُزْهِدٌ: قليل المال.([5]) وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" وهو المُقِلُّ، يقال منه: أَزْهَد إِزْهَاداً. قال الأعشى:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])قال الخليل: الزَّهادة في الدُّنيا، والزُّهْد في الدِّين خاصة. قال اللِّحياني: يقال رجل زَهيدٌ: قليل المَطعَم، وهو ضيِّق الخُلُقِ أيضاً. وقال بعضهم الزَّهِيد: الوادي القليل الأخذ للماء. والزَّهَاد: الأرض التي تَسيلُ من أدنى مطر.
وممّا يقرُبُ من الباب قولهم: "خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ"، أي قَدْرَ ما يكفِيك ويُحكى عن الشيبانِيّ ـ إن صح فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلناه  ـ قال: زَهَدْت النَّخْلَ، وذلك إذا خَرَصْتَه.
(زهر) الزاء والهاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسنٍ وضِياء وصفاء. من ذلك الزُّهَرة: النجم. ومنه الزَّهْر، وهو *نَور كلِّ نبات؛ يقال أزهر النّبات. وكان بعضهم([7]) يقول: النّور الأبيضُ، والزّهر الأصفر، وزَهْرَة الدُّنيا: حُسْنها. والأزهر: القمر. ويقال زَهَرَت النّارُ: أضاءت، ويقولون: زَهَرَتْ بك ناري.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: ازدهرتُ بالشيء، إذا احتفظتَ به. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأبي قَتادة في الإناء الذي أعطاه: "ازْدَهِرْ بِهِ فإنَّ له شأناً"، يريد احتفظ به . وممكنٌ أن يُحمَل هذا على الأصل أيضاً؛ لأنه إذا احتفظ به فكأنّه من حيثُ استحسنه. وقال:
* كما ازْدَهَرَت ([8])*
ولعل المِزْهَر الذي هو العُود محمولٌ على ما ذكرنَاه من الأصل؛ لأنّه قريب منه.
(زهم) الزاء والهاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَمِن وشحمٍ وما أشبه ذلك. من ذلك الزَّهَم، وهو أن تَزْهَم اليدُ من اللّحم. وذكر ناسٌ أنَّ الزُّهْم شَحم الوحش، وأنَّه اسمٌ لذلك خاصَّة، ويقولون للسَّمين زَهِمٌ. فأمّا قولُهم في الحكاية عن أبي زيدٍ أن المزَاهَمة القُرب، ويقال زَاهَمَ فلانٌ الأربعينَ، أي داناها، فممكنٌ أن يُحمَل على الأصل الذي ذكرناه، لأنّه كأنّه أراد التلطُّخ بها ومُماسّتها. ويمكن أنْ يكون من الإبدال، وتكون الميم بدلاً من القاف، لأنَّ الزاهق عَيْنُ السّمين([9]). وقد ذكرناه.
(زهق) الزاء والهاء والقاف أصلٌ واحدٌ  يدلُّ على تقدّم ومضيّ وتجاوز. من ذلك زَهَقَتْ نفسه. ومن ذلك: [زَهَقَ] الباطل، أي مضى. ويقال زَهَقَ الفرسُ أمامَ الخيل، وذلك إذا سَبَقَها وتقدَّمها. ويقال زَهَقَ السّهم، إذا جَاوَزَ الهَدَف. ويقال فرسٌ ذات أَزَاهيقَ، أي ذات جَرْيٍ وسَبْقٍ وتقدم.
ومن الباب الزَّهْق، وهو قَعْرُ الشيء؛ لأن الشيء يزهق فيه إذا سقط. قال رؤبة:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
فأمَّأ قولهم: أَزْهَقَ إِناءَه، إذا ملأَه، فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنه إذا امتلأ سَبَقَ وفاضَ ومَرَّ. ومن الباب الزَّاهق، وهو السَّمِين، لأنَّه جاوزَ حدّ الاقتصاد إلى أن اكتنَزَ من اللحم([11]). ويقولون: زَهَقَ مخُّه: اكتنَز. قال زُهير في الزَّاهق:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])ومِنَ الباب الزَّهُوق، وهو البئر البعيدة القعر.
فأما قولهم: النَّاسُ زُهاقُ مائة، فممكن إن كان صحيحاً أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، كأنَّ عددَهم تقدَّمَ حتَّى بلغ ذلك. وممكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة أُبْدِلَتْ قافاً. ويمكن أن يكون شاذّاً.
(زهف) الزاء والهاء والفاء أصلٌ يدلُّ على ذهاب الشيء. يقال ازدهَفَ الشيءَ، وذلك إذا ذَهَبَ به. قالت امرأةٌ من العرب:
يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما  *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])ويقال منه أَزْهَفَهُ الموتُ، ومن الباب ازدَهَفه، إذا استعجَلَه. قال:
قولك أقوالاً مع التَّحلافِ  *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])وقال قوم: الازدهاف التزيُّد في الكلام. فإن كان صحيحاً فلأنّه ذَهابٌ عن الحقّ ومجاوزةٌ له.
(زهل) الزاء والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على ملاسةِ الشَّيء. يقال فرس زُهْلول، أي أملس.
(زهك) الزاء والهاء والكاف ليس فيه شيء إلا أن ابنَ دريد ذكر أنهم يقولون: زَهَكت الرِّيح التّرابَ، مثل سَهَكَتْ.
 --------------ـــ
([1]) هو أبو المثلم الهذلي، كما في اللسان (رهط، زهو)، وقد سبق البيت في (2: 450).
([2]) في الأصل "المعجب".
([3]) في الأصل: "زهت بنفسه متمائلا".
([4]) روايته في اللسان: "ولا العور". ورواية الصحاح تطابق رواية ابن فارس.
([5]) في الأصل: "الماء" صوابه من المجمل واللسان.
([6]) ديوان الأعشى 56 واللسان (زهد).  وفي شرح الديوان: "قرأت على أبي عبيدة لإزهادها، فلما قرأتُ عليهِ الغريب قال: لأزهادها، بالفتح".
([7]) هو ابن الأعرابي ، كما في اللسان (زهر).
([8]) قطعة من بيت في اللسان (زهر) وهو بتمامه:
كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا
([9]) في الأصل: "عند السمين"، وانظر س 13 من هذه الصفحة.
([10]) ديوان رؤبة 106 واللسان (زهق).
([11]) في الأصل: "إلى أكثر من اللحم".
([12]) ديوان زهير 153 واللسان (زهق).
([13]) في اللسان (زهف):
بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف.
 ([14]) الرجز لرؤبة في ديوانه ص 100.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الهاءِ**  والحرف المعتل)
(**زهو**) **الزاء** ve**الهاء** ve illetli harf iki asıldır: birisi kibir ve övünmeye delâlet eder, diğeri güzelliğe.
Birincisi **الزَّهْو**’dur; o, övünmedir. Şair dedi ki([1]):
مَتى ما أشأ غير **زَهْوِ** الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
Ve babdandır: **زُهِيَ** adam, o hâlde o **مَزْهوٌّ**’dur; övündüğü ve büyüklendiği zaman.
Ve babdandır: **زَهَتِ** rüzgâr bitkiyi; onu salladığı zaman, onu **تَزْهاه**. Ve onda kıyas şudur ki: kendini beğenen([2]) kendi nefsiyle salınarak([3]) gitmiştir.
Diğer asıl: **الزَّهو**’dur; o, güzel manzaradır. Bundan: **الزَّهْو**; o, hurma meyvesinin kızarması ve sararmasıdır. Bazıları **زَهَى** ve **أَزْهَى** diye nakletti. Asmaî derdi ki: **زَهَا**’dan başka yoktur. İbn Mukbil’in sözüne gelince:
ولا تقولَنَّ **زَهْوَاً** ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي **زَهْوَاً** ولا الكِبرُ([4])
Bir kavim dedi ki: **الزَّهو**: bâtıl ve yalandır; ondaki mâna, onun birinci babdan olmasıdır; o da övünme ve kibirdendir.
**الزُّهَاء**’a gelince, o sayıda miktardır; o, iki asıldan da birlikte şâz olmuştur.

(**زهد**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الدال** bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. **الزّهِيد**: az şeydir. Ve o **مُزْهِدٌ**’dir: malı az.([5]) Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: "İnsanların en faziletlisi **مُزْهِدٌ** mü’mindir"; o, az olan kimsedir. Ondan: **أَزْهَد** **إِزْهَاداً** denir. A‘şâ dedi:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])
Halîl dedi: dünyada **الزَّهادة**; dinde ise özellikle **الزُّهْد**. Lihyânî dedi: **زَهيدٌ** adam denir: yemeği az; o, huyu dar olan da olur. Bazıları dedi ki: **الزَّهِيد**: suyu az alan vadidir. **الزَّهَاد**: en küçük yağmurdan akan arazidir.
Babdan yakın olan şeylerdendir onların sözü: "خُذْ **زَهْدَ** ما يكفِيكَ", yani sana yetecek miktar. Şeybânî’den —sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır— nakledilir: dedi ki: **زَهَدْت** hurma ağaçlarını; bu, onu tahminle ölçtüğün zaman olur.

(**زهر**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الراء** tek bir asıldır; güzelliğe, aydınlığa ve saflığa delâlet eder. Bundan **الزُّهَرة**: yıldız. Ondan **الزَّهْر**; o, her bitkinin çiçeğidir; **أزهر** bitki denir. Bazıları([7]) derdi: beyaz çiçek **النّور**’dur, sarı çiçek **الزّهر**’dir. Ve **زَهْرَة الدُّنيا**: onun güzelliğidir. **الأزهر**: aydır. Ve denir: **زَهَرَت** ateş: aydınlandı; ve derler: **زَهَرَتْ** seninle ateşim.
Bu asıldan şâz olan şeylerdendir onların sözü: **ازدهرتُ** şey ile; onu muhafaza ettiğin zaman. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ebû Katâde’ye, ona verdiği kap hakkında dedi: "ازْدَهِرْ بِهِ فإنَّ له شأناً"; yani onu muhafaza et. Ve bu, asla da hamledilebilir; çünkü onu muhafaza ettiği zaman sanki onu güzel bulduğu cihetten (öyledir). Ve dedi:
* كما **ازْدَهَرَت** ([8])*
Ve belki **المِزْهَر** ki o **العُود**’dur, zikrettiğimiz asla hamledilmiştir; çünkü ona yakındır.

(**زهم**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الميم** tek bir asıldır; semizliğe, yağa ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan **الزَّهَم**; o, elin etten **تَزْهَم** olmasıdır. Bir topluluk zikretti ki **الزُّهْم** yabanın yağıdır ve onun için özellikle bir isimdir; ve semize **زَهِمٌ** derler. Ebû Zeyd’den hikâye olarak onların sözüne gelince ki **المزَاهَمة** yakınlıktır ve denir: falan kırka **زَاهَمَ**; yani ona yaklaştı; bu, zikrettiğimiz asla hamledilebilir; çünkü sanki onunla bulaşmayı ve ona temas etmeyi murad etti. Ve ibdâlden de olabilir; **الميم** **القاف**’ın bedeli olur; çünkü **الزاهق** semizin gözüdür([9]). Onu zikrettik.

(**زهق**) **الزاء** ve**الهاء** ve**القاف** tek bir asıldır; ilerlemeye, geçip gitmeye ve aşmaya delâlet eder. Bundan: **زَهَقَتْ** nefsi. Bundan: **زَهَقَ** bâtıl; yani geçti gitti. Ve denir: **زَهَقَ** at, atların önünde; bu, onları geçtiği ve onların önüne geçtiği zaman. Ve denir: **زَهَقَ** ok; hedefi aştığı zaman. Ve denir: **ذات أَزَاهيقَ** at; yani koşusu, geçişi ve ilerleyişi olan.
Ve babdandır **الزَّهْق**; o, şeyin dibidir; çünkü şey, düştüğü zaman onun içinde **يزهق** olur. Ru’be dedi:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
Onların sözüne gelince: **أَزْهَقَ** kabını; onu doldurduğu zaman; eğer sahih ise o babdandır; çünkü dolduğu zaman geçti, taştı ve aktı. Ve babdandır **الزَّاهق**; o, semizdir; çünkü iktisad haddini aştı, etten yığıldı([11]). Ve derler: **زَهَقَ** iliği: yığıldı. Züheyr **الزَّاهق** hakkında dedi:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])
Ve babdandır **الزَّهُوق**; o, dibi uzak kuyu.
Onların sözüne gelince: insanlar **زُهاقُ** yüzdür; eğer sahih ise, zikrettiğimiz asıldan olması mümkündür; sanki sayıları ilerledi de buna ulaştı. Ve ibdâlden olması da mümkündür; sanki hemze **قاف**’a ibdâl edilmiştir. Ve şâz da olabilir.

(**زهف**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الفاء** bir asıldır; şeyin gitmesine delâlet eder. **ازدهَفَ** şeyi denir; bu, onu götürdüğü zaman. Araplardan bir kadın dedi:
يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما  *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])
Ondan denir: ölümü onu **أَزْهَفَهُ**. Ve babdandır **ازدَهَفه**; onu acele ettirdiği zaman. Dedi:
قولك أقوالاً مع التَّحلافِ  *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])
Bir kavim dedi: **الازدهاف** sözde çoğaltmadır. Eğer sahih ise, çünkü o haktan gidiş ve onu aşmadır.

(**زهل**) **الزاء** ve**الهاء** ve**اللام** bir kelimedir; şeyin pürüzsüzlüğüne delâlet eder. **زُهْلول** at denir; yani pürüzsüz.

(**زهك**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الكاف**’ta bir şey yoktur; ancak İbn Düreyd zikretti ki onların: **زَهَكت** rüzgâr toprağı, **سَهَكَتْ** gibi, dediklerini.

 --------------ـــ
([1]) O, Ebû’l-Müthallam el-Hüzelî’dir; Lisân’da (رهط، زهو) olduğu gibi; beyit (2: 450)’de geçmişti.
([2]) Asılda "المعجب".
([3]) Asılda: "زهت بنفسه متمائلا".
([4]) Lisân’daki rivayeti: "ولا العور". Sıhâh rivayeti İbn Fâris rivayetine mutabıktır.
([5]) Asılda: "الماء"; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([6]) A‘şâ divanı 56 ve Lisân (زهد). Divan şerhinde: "Ebû Ubeyde’ye **لإزهادها** okudum; ona garibi okuyunca dedi: **لأزهادها**, fetha ile."
([7]) O, İbnü’l-A‘râbî’dir; Lisân (زهر)’de olduğu gibi.
([8]) Lisân (زهر)’de bir beyitten parçadır; tamamı:
كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا
([9]) Asılda: "عند السمين"; bu sayfanın 13. satırına bak.
([10]) Ru’be divanı 106 ve Lisân (زهق).
([11]) Asılda: "إلى أكثر من اللحم".
([12]) Züheyr divanı 153 ve Lisân (زهق).
([13]) Lisân (زهف)’te:
بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف.
([14]) Recez Ru’be’nindir; divanında s. 100.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- زهقت نفسه: خرجت من الأسف على الشيء، قال: ﴿وتزهق أنفسهم﴾ [التوبة/55].

##### Türkçe

- **زهقت نفسه**: bir şey üzerine eseflenmeden çıktı; dedi ki: ﴿وتزهق أنفسهم﴾ [التوبة/55].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ه ق
زهقت نفسه زهوقاً وأزهقها الله‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ وزهق الباطل ‏"‏ فإذا هو زاهق وسهم زاهق‏:‏ جاوز الهدف ووقع خلفه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ إن حابيـاً خيـر مـن زاهـق ‏"‏ وهـو الـذي يحبـو حتـى يصيـب أي الضعيـف الـذي يصيـب الحـق خير من القوي الذي يخطئه‏.‏
ومنه زهق الفرس الخيل‏:‏ تقدمها وجاء فرسك زاهقاً وفـرس ذات أزاهيـق‏:‏ ذات أعاجيـب فـي الجـري والسبـق جمـع أزهوقـة‏.‏
وهـذا الجمل مزهقة لأرواح المطيّ‏:‏ يجهدن أنفسهن ولا يلحقنه‏.‏
وخليج زاهق‏:‏ سريع الجرية‏.‏
وبئر زهوق‏:‏ بعيدة القعر‏.‏

##### Türkçe

ز ه ق
**زهقت نفسه** **زهوقاً** ve **أزهقها الله**.
Mecazdan: “**وزهق الباطل**”; artık o **زاهق**tır. Ve **سهم زاهق**: hedefi geçti ve onun arkasına düştü.
Hadiste: “**إن حابيـاً خيـر مـن زاهـق**”; o, isabet edinceye kadar emekleyendir; yani hakkı tutturan zayıf, onu ıskalayan güçlüden daha hayırlıdır.
Bundan: **زهق الفرس الخيل**: onların önüne geçti. Ve atın **زاهقاً** geldi. Ve **فرس ذات أزاهيـق**: koşuda ve öne geçmede acayiplikler sahibi; **أزهوقـة**’nin çoğulu.
Ve bu deve, bineklerin ruhları için **مزهقة**dır: nefislerini yorarlar ve ona yetişemezler.
Ve **خليج زاهق**: akışı hızlı.
Ve **بئر زهوق**: dibi uzak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

زهَقَ الشيءُ يَزْهَقُ زُهوقاً، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ: بطَل وهلَك واضْمَحَلّ. وفي التنزيل: إنَّ الباطل كان زَهوقاً. وزهَقَ الباطلُ إذا غَلَبَه الحقّ، وقد زاهَقَ الحقُّ الباطلَ. وزَهَق الباطِلُ أي اضْمَحَلّ، وأزْهَقَه الله. وقوله عز وجل: فإذا هو زاهِقٌ، أي باطِلٌ ذاهِبٌ. وزُهوقُ النفسِ: بُطْلانُها. وقال قتادة: وزَهَقَ الباطلُ يعني الشيطان، وزَهَقَتْ نفسُه تَزْهَقُ زُهُوقاً وزَهِقَت، لغتان: خرجت. وفي الحديث: إن النحرَ في الحَلْق واللَّبّة وأقِرُّوا الأَنْفُسَ حتى تَزْهَقَ أي حتى تخرج الروح من الذَّبيحة ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع. وقال تعالى: وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون؛ أي تَخْرُج. وفي الحديث: دون الله سبعون ألف حجاب من نور وظُلمة وما تَسْمَع نفسٌ مِنْ حِسِّ تلك الحجُب شيئاً إلا زِهِقَتْ أي هلكت وماتت. وزَهَقَ فلانٌ بين أيدينا يَزْهَقُ زَهْقاً وزُهوقاً وانْزَهقَ، كلاهما: سبق وتقدم أمام الخيل، وكذلك زهَق الدابّةُ، والمنهزم زَاهقٌ. ابن السكيت: زَهَقَ الفرسُ وذَهَقَتِ الراحلة تَزْهَقُ زهوقاً إذا سَبَقت وتقدَّمت، والجمع زُهَّق. وزَهَقَ مُخُّه، فهو زاهِق إذا اكْتَنَزَ، وهو زاهِقُ المُخِّ. وفَرَسٌ زَهَقى إذا تقدَّم الخيل؛ وأنشد:عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ
والزَّاهِقُ من الدوابِّ: السَّمِينُ الْمُمِخُّ. وزَهَقَتِ الدابَّةُ والناقةُ تَزْهَقُ زُهوقاً: انتهى مُخُّ عَظْمِها واكْتَنَزَ قَصَبُها. وزَهِقَتْ عظامه وأزْهَقَتْ: سَمِنت؛ قال:
وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا
وقيل: الزاهِق والزَّهِقُ الذي ليس فوق سِمَنهِ سَمَنٌ، وقيل: الزاهِقُ المُنْقي وليس بِمُتَناهي السِّمَن، وقيل: هو الشديد الهُزال الذي تَجِد زُهومةَ غُثوثةِ لحمهِ، وقيل: هو الرقيق المُخّ. الأَزهري: الزاهِق الذي اكْتَنَزَ لحمُه ومُخُّه. الأَزهري: الزاهِقُ من الأَضداد، يقال الهالك زاهقٌ، والسمِينُ من الدوابّ زاهق؛ قال الشاعر:
القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،
منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وقال بعضهم: الزاهِق السَّمينُ والزَّهِمُ أسمَنُ منه. والزُّهومةُ في اللحم: كراهية رائحتِه من غير تغيير ولا نَتْنٍ. وزَهَقَ العظمُ زُهوقاً إذا اكْتَنَزَ مُخُّه. وزَهَقَ المُخُّ إذا اكْتَنَزَ، فهو زاهِق؛ عن يعقوب؛ وأما قول عثمان بن طارق
(* قوله «عثمان بن طارق» في هامش الأصل هنا
وفما يأتي قريباً ما نصه صوابه: عمارة بن طارق اهـ. وكذلك نسبه في الصحاح لعمارة في مادة مسد).
ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،
لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،
ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ
فإنَّ الفراء يقول: هو مرفوعٌ والشعر مُكْفَأٌ، يقول: بل مُخُّهنَّ مُكتَنِزٌ، رفَعَه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضِعافٍ زاهقٍ مُخُّهنَّ كما لا يجوز أن تقول مررت برجل أبوه قائمٍ بالخفضِ؛ قال ابن بري: يريد أنه لا يجوز لك أن ترفع مُخَّهن بزاهِق فتُقدم الفاعل على فعله، وعلى أنه قد جاء ذلك عن الكوفيين، من ذلك قراءة من قرأ: ونَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٍ؛ وقول الزَّبَّاءِ:
ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟
وقول امرئ القيس:
فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ
وقيل: الزاهِق ههنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضِعافٍ مُخُّهنّ، ثم رَدَّ الزاهِق على الضِّعاف؛ والذي وقع في شعر عثمان:
عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ
والذي أنشده أبو زيد:
لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ
صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،
وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ
وبئرٌ زهوقٌ وزاهِقٌ: بعيدةُ القَعْرِ، وكذلك فَجُّ الجبَل المُشْرِفُ؛ وقال أبو ذؤيب يصف مُشْتار العسل:
وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ
على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ
قال ابن بري: قوله وأشعث مخفوضٌ بواو رُبَّ، والبيت أول القصيدة، وجوابُ ربَّ فيما بعده وهو قوله:
تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،
فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ
والثَّوْلُ: جماعة النحل، وكذلك المَفازة النائية المَهْواةِ. والزَّهْقُ والزَّهَقُ: الوَهْدةُ وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. يقال: أزْهَقَت أيديها في الحُفَر؛ وقال رؤبة:
تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ
وأنشد أيضاً:
كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،
أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ
وقيل: معنى الزَّهَق التقدمُ في هذا البيت. وانْزَهَقَتِ الدابةُ: تردَّتْ. ورجل مَزْهوقٌ: مضيَّق عليه. والقومُ زُهاقُ مائة وزِهاق مائة أي هم قريبٌ من ذلك في التقدير، كقولهم زُهاءُ مائة وزِهاءُ مائة. وقال المؤرّج: المُزْهِقُ القاتِل، والمُزْهَقُ المقتول. وزَهَقَ السهمُ أي جاوز الهَدَف؛ وأزْهَقَه صاحبُه. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أنه تكلم يوم الشُّورى فقال: إن جابِياً خيرٌ من زاهِقٍ؛ فالزاهِقُ من السهام: الذي وقَع وراءَ الهَدَف دون الإصابة ولا يُصيب، والحابي: الذي وقَع دون الهَدَف ثم زحَفَ إلى الهَدَف فأصابه، فأخبر أنَّ الضعيف الذي يُصيب الحق خيرٌ من القويّ الذي لا يُصيبه، وضَرَبَ الزاهق والحابي من السِّهام لهما مثلاً. وأزْهَقْتُ الإناء: قَلبتُه. ورأيتُ فلاناً مُزْهِقاً أي مُغِذّاً في سَيرِهِ. وفرسٌ ذاتُ أزاهيقَ أي ذاتُ جَرْيٍ سريعٍ. قال أبو عبيد في المصنَّف: وليس في شيء منه زَهِقَ، بالكسر، وحكى بعضهم زَهِقَت نفسه، بالكسر، تَزْهَقُ زُهوقاً لغة في زَهَقَت. قال ابن بري: قال الهروي زَهِقَت نفسُه، بالكسر، وقال ابن القُوطِيّة: زهِقت نفسُه، بالكسر، والفتح لغة. وفلان زَهِقٌ أي نَزِقٌ. والزَّهَقُ: المُطْمئن من الأَرض. وأزهقَت الدابةُ السَّرْجَ إذا قدَّمته وألقتْه على عُنُقها، ويقال بالراء؛ قال الراجز: أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ
قال الجوهري: أنشدَنيه أبو الغوث بالزاي. وانزهقَتِ الدابةُ أي طَفَرت من الضرْب أو النِّفارِ.
والزُّهْلُوقُ، بزيادة اللام: السَّمينُ. قال الأَصمعي في إناث حُمرُ الوَحْشِ إذا استوت مُتونُها من الشحم قيل حُمُر زهالِقُ. قال ابن بري: يقال الزَّهالِقُ واحدها زِهْلِق وهو الأَمْلَس؛ قال عُمارة: مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق
أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهِقَ وأزاهيقَ، وهي جماعات في تَفْرِقة.

##### Türkçe

**زهَقَ** şey **يَزْهَقُ** **زُهوقاً**, o hâlde o **زاهِقٌ** ve **زَهوقٌ**dur: bâtıl oldu ve helâk oldu ve yok olup gitti. Ve tenzîlde: “Şüphesiz bâtıl, **زَهوقاً** idi.” Ve **زهَقَ** bâtıl, hak ona galip geldiği zaman; ve hak bâtılı **زاهَقَ** etmiştir. Ve **زَهَق** bâtıl, yani yok olup gitti; ve Allah onu **أزْهَقَه**. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “Derken o **زاهِقٌ**dur”; yani bâtıl, gidici. Ve **زُهوقُ النفسِ**: onun bâtıl olmasıdır. Katâde dedi: ve **وزَهَقَ الباطلُ** yani şeytan; ve onun nefsi **زَهَقَتْ** **تَزْهَقُ** **زُهُوقاً** ve **زَهِقَت**; iki lugat: çıktı. Hadiste: “Şüphesiz boğazlama **الحَلْق** ve **اللَّبّة**dedir; ve nefisleri, **تَزْهَقَ** edinceye kadar (bırakıp) ikrar edin”; yani boğazlanandan ruh çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar, sonra yüzülür ve kesilir. Ve Allah Teâlâ dedi: “Ve onların nefisleri **تَزْهَق** eder, hâlbuki onlar kâfirlerdir”; yani çıkar. Hadiste: “Allah’ın altında nur ve karanlıktan yetmiş bin perde vardır; o perdelerin hissinden bir şey hiçbir nefis işitmez ki ancak **زِهِقَتْ**”; yani helâk oldu ve öldü. Ve falan, önümüzde **زَهَقَ** **يَزْهَقُ** **زَهْقاً** ve **زُهوقاً** ve **انْزَهقَ**; ikisi de: geçti ve atların önünde ilerledi; ve aynı şekilde binek hayvanı **زهَق**; ve bozulan (kaçan) **زَاهقٌ**dur. İbnü’s-Sikkît: at **زَهَقَ** ve binek **ذَهَقَتِ** **تَزْهَقُ** **زهوقاً**; geçtiği ve ilerlediği zaman; çoğulu **زُهَّق**. Ve onun iliği **زَهَقَ**, o hâlde o **زاهِق**tir; **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; ve o **زاهِقُ المُخِّ**dür. Ve **فَرَسٌ زَهَقى**: atların önüne geçtiği zaman; ve şu beyit okundu:
عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ

Ve binek hayvanlarından **الزَّاهِقُ**: semiz, iliği dolu olan. Ve binek hayvanı ve dişi deve **زَهَقَتِ** **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**: kemiğinin iliği tükendi ve kamışı (kemik içi) doldu. Ve kemikleri **زَهِقَتْ** ve **أزْهَقَتْ**: semirdi; dedi ki:
وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا

Ve denildi: **الزاهِق** ve **الزَّهِقُ**, semizliğinin üstünde semizlik olmayan kimsedir; ve denildi: **الزاهِقُ** iliği arınmış olan, fakat semizliğin nihayetine varmış olmayan; ve denildi: o, şiddetli zayıflıktır ki etinin zayıflık yağlılığını bulursun; ve denildi: o, ince iliklidir. el-Ezherî: **الزاهِق** eti ve iliği **اكْتَنَزَ** eden kimsedir. el-Ezherî: **الزاهِقُ** zıt anlamlılardandır; helâk olan için **زاهقٌ** denir; ve binek hayvanlarından semiz olana **زاهق** denir; şair dedi ki:
القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،
منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ

Ve bazısı dedi: **الزاهِق** semizdir, **الزَّهِمُ** ondan daha semizdir. Ve **الزُّهومةُ** ette: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun tiksindiriciliğidir. Ve kemik **زَهَقَ** **زُهوقاً**: iliği **اكْتَنَزَ** ettiği zaman. Ve ilik **زَهَقَ**: **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; o hâlde o **زاهِق**tir; Ya‘kūb’dan; Osman b. Târık’ın sözüne gelince:
(* “عثمان بن طارق” sözü, aslın kenarında burada; ve az sonra gelenin metni onun doğrusu: عمارة بن طارق’dır, denilmiştir. Ve كذلك onu الصحاح’da مسد maddesinde عمارة’ya nisbet etti).

ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،
لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،
ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ

Şüphesiz el-Ferrâ der ki: o merfûdur ve şiir **مُكْفَأٌ**dur; der ki: bilakis onların iliği doludur; onu mübtedâ üzerine رفع etti. Dedi: “ve **ولا ضِعافٍ زاهقٍ مُخُّهنَّ** murad etmesi câiz değildir; tıpkı ‘babası ayakta olan bir adamın yanından geçtim’ deyip cer ile ‘قائمٍ’ demenin câiz olmaması gibi.” İbn Berrî dedi: muradı şudur: **زاهِق** ile onların iliğini رفع etmen câiz değildir; böylece fâili fiilinin önüne geçirirsin; ve bununla beraber bu, Kûfelilerden gelmiştir; ondan: “**ونَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٍ**” diye okuyan kimsenin kıraati; ve ez-Zebbâ’nın sözü:
ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟

Ve İmru’ül-Kays’ın sözü:
فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ

Ve denildi: **الزاهِق** burada **الذاهب** manasındadır; sanki “ve zayıf olanlar, onların iliği...” dedi, sonra **الزاهِق**i **الضِّعاف**a döndürdü. Osman’ın şiirinde vâki olan:
عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ

Ve Ebû Zeyd’in okuduğu:
لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ
صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،
وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ

Ve **بئرٌ زهوقٌ** ve **زاهِقٌ**: dibi uzak olan; ve aynı şekilde yüksek dağın geçidi; Ebû Züeyb, bal toplayanı vasfederek dedi ki:
وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ
على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ

İbn Berrî dedi: “وأشعث” sözü, **رُبَّ**’nın vâvı ile mecrûrdur; ve beyit kasidenin başıdır; **ربَّ**’nın cevabı, ondan sonradır; o da onun sözü:
تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،
فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ

Ve **الثَّوْلُ**: arıların topluluğu; ve aynı şekilde uzak, derin çukur (uçurum) olan çöl. Ve **الزَّهْقُ** ve **الزَّهَقُ**: çukur; bazen binek hayvanları ona düşer de helâk olur. Denir ki: elleri çukurlarda **أزْهَقَت**. Rü’be dedi ki:
تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ

Ve yine okudu:
كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،
أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ

Ve denildi: bu beyitte **الزَّهَق**ın manası ilerlemedir. Ve binek hayvanı **انْزَهَقَتِ**: yuvarlanıp düştü. Ve **رجل مَزْهوقٌ**: üzerine daraltılmış (sıkıştırılmış) kimsedir. Ve kavim, yüzün **زُهاقُ**udur ve yüzün **زِهاق**ıdır; yani takdirde ona yakındırlar; “yüzün **زُهاءُ**u” ve “yüzün **زِهاءُ**u” demeleri gibi. el-Muerric dedi: **المُزْهِقُ** öldüren, **المُزْهَقُ** öldürülendir. Ve ok **زَهَقَ**: hedefi geçti; ve sahibi onu **أزْهَقَه**. Abdurrahman b. Avf’ın şûrâ gününde konuştuğu hadiste: “Şüphesiz **جابِياً** bir **زاهِقٍ**den hayırlıdır.”; o hâlde oklardan **الزاهِقُ**: isabet etmeksizin hedefin arkasına düşen ve vuramayan; ve **الحابي**: hedefin önüne düşen, sonra hedefe sürünerek gidip onu vuran; böylece hakkı isabet ettiren zayıfın, onu isabet ettirmeyen güçlüden hayırlı olduğunu haber verdi; ve **الزاهق** ile **الحابي**yi oklardan ikisine misal vurdu. Ve “kabı **أزْهَقْتُ**”: onu devirdim. Ve falanı **مُزْهِقاً** gördüm; yani yürüyüşünde hızla giden. Ve **فرسٌ ذاتُ أزاهيقَ**: yani hızlı koşusu olan. Ebû Ubeyd, **المصنَّف**’te dedi: onda hiçbir şeyde kesre ile **زَهِقَ** yoktur. Ve bazısı, kesre ile “nefsi **زَهِقَت**”i rivayet etti; **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**, **زَهَقَت** için bir lugattır. İbn Berrî dedi: el-Herevî “nefsi **زَهِقَت**”, kesre ile dedi; ve İbnü’l-Kūṭiyye: “nefsi **زهِقت**”, kesre ile dedi; ve fetha bir lugattır. Ve falan **زَهِقٌ**dur; yani atılgan (aceleci). Ve **الزَّهَقُ**: yerin alçak (çukur) kısmı. Ve binek hayvanı eyeri **أزهقَت**: onu öne aldı ve boynunun üzerine attı; ve **بالراء** ile de denir; râciz dedi ki:
أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ

el-Cevherî dedi: onu bana Ebû’l-Gavs, **بالزاي** ile okuttu. Ve binek hayvanı **انزهقَتِ**: vuruştan veya ürkmeden sıçradı.

Ve **الزُّهْلُوقُ**, lâm ziyadesiyle: semiz. el-Asma‘î dedi: yaban eşeklerinin dişilerinde sırtları yağdan düzleştiği zaman “**حُمُر زهالِقُ**” denir. İbn Berrî dedi: **الزَّهالِقُ** denir; onun teki **زِهْلِق**tir ve o, pürüzsüz olandır; Umâre dedi ki:
مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق

Ebû Ubeyd: atlar **أزاهِقَ** ve **أزاهيقَ** olarak geldi; ve onlar, dağınık hâlde topluluklardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ه ق * * زَهَقَتْ * نفسه خرجت ومنه قوله تعالى ﴿وتزهق أنفسهم وهم كافرون﴾ وزهق الباطل أي اضمحل وبابهما خضع وزهقت نفسه بالكسر * زُهُوقاً * لغة فيه عند بعضهم

##### Türkçe

* ز ه ق * **زَهَقَتْ** nefsi çıktı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve nefisleri, kâfirler iken çıkar﴾; ve **زهق الباطل** yani yok olup gitti; ve ikisinin babı **خضع**’dır; ve **وزهقت نفسه** kesre ile; **زُهُوقاً**: onda, bazılarının yanında bir lugattır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

زهق العظم، كمنع، زهوقا: اكتنز مخه كما في الصحاح كأزهق كما في اللسان، قال:
  وأزهقت عظامه وأخلصا

  وزهق المخ بنفسه: إذا اكتنز فهو زاهق، نقله الجوهري عن يعقوب، قال الجوهري. وأما قول الراجز، وهو عمارة بن طارق:
  ومسد أمر من أيانق
  لسن بأنياب ولا حقائق
  ولا ضعاف مخهن زاهق فإن الفراء يقول: هو مرفوع والشعر مكفأ، يقول: بل مخهن مكتنز، رفعه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضعاف زاهق مخهن، كما لا يجوز أن تقول: مررت برجل أبوه قائم بالخفض، وقال غيره: الزاهق هنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضعاف مخهن ثم رد الزاهق على الضعاف انتهى.
 قال الصغاني: وكان للجوهري والفراء في تتبع الحق مندوحة عن التعليل الذي لا معول عليه والرجز لعمارة بن طارق والرواية:
  عيس عتاق ذات مخ زاهق ومن المجاز: زهق الباطل أي اضمحل وبطل وهلك وذلك إذا غلبه الحق وقال قتادة: وزهق الباطل يعني الشيطان وأزهقه الله تعالى أي: أبطله.
 ومن المجاز: زهقت الراحلة زهوقا: إذا سبقت وتقدمت أمام الخيل عن ابن السكيت وكذا زهق فلان بين أيدينا.
 ومن المجاز: زهق السهم زهوقا: إذا جاوز الهدف ووقع خلفه، فهو زاهق ، وأزهقه صاحبه، ومنه حديث عبد الرحمن بن عوف -رضي الله عنه-:  أن حابيا خير من زاهق  وهو الذي يحبو حتى يصيب، أي: ضعيف يصيب الحق خير من قوي يخطئه. وزهقت نفسه زهوقا: خرجت وهلكت وماتت كزهقت، كسمع، لغتان ذكرهما ابن القوطية والهروي، ورجحا الكسر، وأبو عبيد رجح الفتح، وفي حديث الذبيحة :  وأقروا الأنفس حتى تزهق  أي: حتى تخرج الروح منها، ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع، وقال تعالى:  وتزهق أنفسهم وهم كافرون  .
 ومن المجاز: زهق الشيء: إذا بطل وهلك واضمحل فهو زاهق ، وزهوق ، ومنه قوله تعالى:  إن الباطل كان زهوقا  أي: باطلا ذاهبا.
 ومن المجاز: زهق فلان بين أيدينا زهقا وزهوقا: سبق وتقدم أمام الخيل كانزهق.
 وقال الأصمعى: الزاهق: اليابس أي: من الهزال.
 وفي الصحاح: الزاهق: السمين الممخ من الدواب وأنشد لزهير:
  القائد الخيل منكوبـا دوابـرهـا                      منها الشنون ومنها الزاهق الزهم وقد زهقت الدابة تزهق زهوقا: انتهى مخ عظمها، واكتنز قصبها.
 والزاهق أيضا: الشديد الهزال الذي تجد زهومة غثوثة لحمه، وقيل: هو الرقيق المخ، وقيل: هو المنقى وليس بمتناهي السمن، فهو ضد قال الأزهري: الزاهق من الأضداد، يقال للهالك: زاهق وللسمين من الدواب: زاهق ، وقال بعضهم: الزاهق: السمين، والزهم أسمن منه، والزهومة في اللحم: كراهية رائحته من غير تغير ولا نتن .
 والزاهق: الرجل المنهزم نقله الجوهري عن ابن السكيت، قال: و  ج: زهق  يحتمل أن يكون بالضم، وبضمتين.
 ومن المجاز: الزاهق من المياه: الشديد الجري يقال: خليج زاهق: إذا كان سريع الجرية. والزهق، محركة: المطمئن من الأرض نقله الجوهري، وأنشد للراجز، وهو رؤبة يصف الحمر:
  كأن أيديهن تهوى في الزهق
  أيدي جوار يتعاطين الـورق وأنشد الصاغاني لرؤبة يصف الحمر:
  لواحق الأقراب فيها كالمقق
  تكاد أيديها تهاوى في الزهق وهذه الرواية أقعد، وقيل: الزهق في قوله: هو التقدم، ويروى:  الرهق  بالراء، أي: من خوف الإدراك.
 ومن المجاز: الزهوق كصبور. البئر القعير أي: البعيدة القعر، قال الجوهري: وكذلك فج الجبل المشرف، وأنشد لأبي ذؤيب يصف مشتار العسل:

  وأشعث ماله فضلات ثول                      على أركان مهلكة زهوق ومن المجاز: الزهق ككتف: النزق.
 ويقال: هم زهاق مائة ، بالضم والكسر أي: زهاؤها ومقدارها، وقال ابن فارس: فأما قول الناس: هم زهاق مائة، فممكن - إن كان صحيحا- أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، أي على التقدم والمضي، كأن عددهم تقدم حتى بلغ ذلك، وممكن أن يكون من الإبدال، كان الهمزة أبدلت قافا، ويمكن أن يكون شاذا.
 وقال شمر: فرس زهقى، كجمزى: إذا كانت تقدم الخيل، وأنشد لأبي الخضري اليربوعي:
  أثبت من رويتـب الأظـل
  على قرى من زهقى مزل عنى بالرويتب القراد الثابت الراتب، حتى كاد يدخل في اللحم.
 وفرس ذات أزاهيق أي: ذات جري سريع، وفي الأساس: أي: أعاجيب في الجري والسبق، جمع أزهوقة ، وهو مجاز.
 وأزاهيق: فرس زياد بن هنداية، وهي أمه، وأبوه حارثة بن عوف ابن قتيرة بن حارثة بن عبد شمس ابن معاوية بن جعفر بن أسامة بن سعد ابن أشرس بن شبيب بن السكن، وكان فارسا، قاله أبو محمد الأعرابي، وقال ابن الكلبي: هو زياد بن عوف بن حارثة، وهو الذي أسر ذا الغصة، وكان يقول: لو أرسلت فرسي أزاهيق عريا لأسر ذا الغصة.
 وأزهقه أي الإناء: إذا ملأه كما في العباب، والذي في اللسان: أزهقت الإناء: إذا قلبته، فانظره، و أزهق السهم من الهدف: إذا أجازه وهو مجاز.
 وأزهق في السير: إذا أغذ، يقال: رأيت فلانا مزهقا، أي: مغذا في سيره.
 وأزهقت الدابة السرج: إذا قدمته وألقته على عنقها قال الجوهري: ويقال بالراء، قال الراجز:
  أخاف أن يزهقه أو ينزرق قال الجوهري: أنشدنيه أبو الغوث بالزاي.
 وانزهقت الدابة من الضرب، أو النفار أي: طفرت، كما في الصحاح، وفي العباب: تقدمت.
 ومما يستدرك عليه: زاهق الحق الباطل: أزهقه.
 والزهق من الدواب، ككتف: الذي ليس فوق سمنه سمن.
 وبئر زاهق: بعيدة القعر والزهق بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت.
 والزهق، بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت.
 وانزهقت الدابة: تردت. ورجل مزهوق : مضيق عليه. وقال المؤرج: المزهق: القاتل. والمزهق: المقتول. وأزهقت الإناء: قلبته. قال أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهق وأزاهيق، وهي جماعات في تفرقة.
 ويقال: هذا الجمل مزهقة لأرواح المطي، إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه وهو مجاز كما في الأساس.
 المطي: إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه، وهو مجاز، كما في الأساس.

##### Türkçe

**زهق** keman‘ vezninde, **زهوقا**: kemiğin iliği doldu (yoğunlaştı); **الصحاح**’ta olduğu gibi; **أزهق** gibi, **اللسان**’da olduğu üzere. Dedi ki:
  “Ve onun kemikleri **أزهقت** oldu ve arındı.”

Ve **زهق المخ** kendi kendine: iliği dolup yoğunlaştığı zaman; o hâlde o **زاهق**tır. Bunu **الجوهري** **يعقوب**’dan nakletti; **الجوهري** dedi ki. Amma **الراجز**’in sözü, o da **عمارة بن طارق**’tır:
  “Ve (o) çok sert bir iş, hangi dişi develerden (gelmişse);
  ne azı dişleri olanlardır ne de hakikatler;
  ne de zayıflar; onların iliği **زاهق**tır.”
Şüphesiz **الفراء** der ki: o merfûdur ve şiir ters çevrilmiştir; der ki: bilakis onların iliği dolup yoğunlaşmıştır; onu mübtedâ üzerine رفع etti. Dedi ki: “Ve ‘ne zayıflar, iliği **زاهق**’tır’ı kastetmesi câiz değildir; tıpkı ‘babası ayakta olan bir adamla karşılaştım’ demenin (cer ile) câiz olmaması gibi.” Başkası dedi ki: Buradaki **الزاهق** “giden” mânasındadır; sanki “ne zayıflar; onların iliği (vardır)” dedi, sonra **الزاهق**’ı **الضعاف** üzerine iade etti. Bitti.
**الصغاني** dedi ki: **الجوهري** ve **الفراء** için hakkı takipte, kendisine dayanılmayan ta‘lîlden bir genişlik vardı; ve recez **عمارة بن طارق**’ındır; rivayet:
  “İri, soylu develer; **زاهق** ilik sahibi.”
Ve mecazdandır: **زهق الباطل** yani: silindi, bâtıl oldu ve helâk oldu; bu, hak onu yendiği zamandır. **قتادة** dedi ki: “**وزهق الباطل**” yani şeytan; ve Allah Teâlâ onu **أزهقه** etti, yani: onu iptal etti.
Ve mecazdandır: **زهقت الراحلة زهوقا**: atları geçip önlerine geçtiği zaman; **ابن السكيت**’ten. Ve bunun gibi: **زهق فلان بين أيدينا**.
Ve mecazdandır: **زهق السهم زهوقا**: hedefi aşıp arkasına düştüğü zaman; o hâlde o **زاهق**tır; ve sahibi onu **أزهقه** etti. Ondandır: **عبد الرحمن بن عوف** -Allah ondan razı olsun- hadisi: “Şüphesiz sürünerek giden, **زاهق** olandan hayırlıdır.” O, isabet edinceye kadar sürünendir; yani: zayıf olup hakkı isabet eden, güçlü olup onu ıskalayan kimseden hayırlıdır. Ve **زهقت نفسه زهوقا**: çıktı, helâk oldu ve öldü; **زهقت** gibi, **سمع** vezninde; iki lugat, **ابن القوطية** ve **الهروي** bunları zikretti; ve kesreyi tercih ettiler; **أبو عبيد** fethi tercih etti. Ve **الذبيحة** hadîsinde: “Ve nefesleri, **تزهق** edinceye kadar bırakın.” yani: ruh ondan çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar; sonra yüzülür ve kesilir. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onların nefisleri **تزهق** olur; hâlbuki onlar kâfirlerdir.”
Ve mecazdandır: **زهق الشيء**: bâtıl olup helâk olduğu ve silindiği zaman; o hâlde o **زاهق**tır ve **زهوق**tur. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “Şüphesiz bâtıl, **زهوقا** idi.” yani: bâtıl, giden.
Ve mecazdandır: **زهق فلان بين أيدينا زهقا وزهوقا**: atların önüne geçip ilerledi; **انزهق** gibi.
**الأصمعى** dedi ki: **الزاهق**: kuru; yani: zayıflıktan.
Ve **الصحاح**’ta: **الزاهق**: hayvanlardan semiz, iliği dolu olan; ve **زهير**’den şu beyit okunmuştur:
  “Atları süren (kimse), kuyruk dipleri sakatlanmış;
  onlardan **الشنون** vardır ve onlardan **الزاهق الزهم** vardır.”
Ve **زهقت الدابة تزهق زهوقا**: kemiğinin iliği tükendi; ve kamışı (ilik kanalları) dolup yoğunlaştı.
Ve **الزاهق** ayrıca: şiddetli zayıf olan; etinin yağlılığı, cılızlığı bulunur. Ve denildi ki: o, ince iliklidir. Ve denildi ki: o, arıtılmıştır ve semizlikte son derece değildir; o hâlde o zıddır. **الأزهري** dedi ki: **الزاهق** zıt anlamlılardandır; helâk olana **زاهق** denir ve hayvanlardan semiz olana **زاهق** denir. Bazıları dedi ki: **الزاهق** semizdir; **الزهم** ondan daha semizdir. Ve ette **الزهومة**: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun tiksindiriciliğidir.
Ve **الزاهق**: yenilmiş adam; **الجوهري** bunu **ابن السكيت**’ten nakletti. Dedi ki: ve çoğulu: **زهق**; zamme ile de olabilir, iki zamme ile de.
Ve mecazdandır: sulardan **الزاهق**: şiddetli akışlı olan; denir: **خليج زاهق**: akışı hızlı olduğu zaman. Ve **الزهق** (harekeli): yerin alçak (çukur) kısmı; **الجوهري** nakletti. Ve **الراجز**’e, o da **رؤبة**’dir, yaban eşeklerini vasfederken şu beyit okunmuştur:
  “Sanki elleri **الزهق** içine düşmek ister;
  yaprak alıp veren cariyelerin elleri.”
Ve **الصاغاني** **رؤبة**’den, yaban eşeklerini vasfederken şu beyiti okuttu:
  “Yakınlaşan eyer kayışları içinde, **المقق** gibi;
  neredeyse elleri **الزهق** içine düşecek.”
Bu rivayet daha yerindedir. Ve denildi ki: onun sözündeki **الزهق**: ilerleme demektir. Ve **الراء** ile **الرهق** diye rivayet edilir; yani: yetişilme korkusundan.
Ve mecazdandır: **الزهوق** **صبور** gibi: derin kuyu; yani: dibi uzak olan. **الجوهري** dedi ki: ve bunun gibi, yüksek (uçurumlu) dağın yarığı. Ve **أبي ذؤيب**’e, bal toplayanı vasfederken şu beyit okunmuştur:

  “Ve dağınık saçlı; onun malı, artakalan **ثول**ler;
  **زهوق** bir helâk edici yerin köşeleri üzerinde.”
Ve mecazdandır: **الزهق** **كتف** gibi: **النزق**.
Ve denilir: “Onlar yüzün **زهاق**’ıdır”; zamme ve kesre ile; yani: onun fazlası ve miktarı. **ابن فارس** dedi ki: İnsanların “Onlar yüzün **زهاق**’ıdır” sözüne gelince; mümkün—eğer sahih ise—bizim zikrettiğimiz asıldan olmasıdır; yani ilerleme ve geçip gitme üzere; sanki sayıları ilerledi de buna ulaştı. Ve mümkün, ibdâlden olmasıdır; hemze kâfa ibdâl edilmiş olur. Ve mümkün, şâz olmasıdır.
**شمر** dedi ki: **فرس زهقى** **جمزى** gibi: atların önüne geçtiği zaman. Ve **أبي الخضري اليربوعي**’den şu beyit okunmuştur:
  “Gölge(ler)in küçük (şey)inden daha sağlam;
  **زهقى** bir köy üzerinde; kaygan.”
**الرويتب** ile, ete neredeyse girecek kadar sabit, yerleşik kene kastedildi.
Ve “**فرس ذات أزاهيق**” yani: hızlı koşuş sahibi. Ve **الأساس**’ta: yani: koşuş ve geçmede acayiplikler; **أزهوقة**’nın cem‘i; ve o mecazdır.
Ve **أزاهيق**: **زياد بن هنداية**’nin atıdır; o onun annesidir. Babası **حارثة بن عوف** … (nesep silsilesi) … idi; ve o bir süvariydi; bunu **أبو محمد الأعرابي** söyledi. **ابن الكلبي** dedi ki: o, **زياد بن عوف بن حارثة**’dir; ve **ذا الغصة**’yı esir alan odur. Ve derdi ki: “Eğer atım **أزاهيق**’i çıplak (koşumdan arınmış) salıverseydim, **ذا الغصة**’yı esir alırdı.”
Ve **أزهقه** yani kabı: onu doldurduğu zaman; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’daki ise: “**أزهقت الإناء**: onu çevirdiğin zaman”; ona bak. Ve **أزهق السهم من الهدف**: onu aştığı zaman; ve o mecazdır.
Ve **أزهق في السير**: hızlı yürüdüğü zaman; denilir: “Falancayı **مزهقا** gördüm”; yani yürüyüşünde hızlı giden.
Ve **أزهقت الدابة السرج**: onu öne alıp boynunun üzerine attığı zaman. **الجوهري** dedi ki: ve **الراء** ile de söylenir. **الراجز** dedi ki:
  “Korkarım ki onu **يزهقه** eder yahut **ينزرق** eder.”
**الجوهري** dedi ki: Bunu bana **أبو الغوث** **الزاي** ile okuttu.
Ve **انزهقت الدابة** dövmeden yahut ürkmeden: sıçradı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da: öne geçti.
Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **زاهق الحق الباطل**: onu **أزهقه** etti.
Ve hayvanlardan **الزهق** **كتف** gibi: semizliğinin üstünde semizlik olmayan.
Ve **بئر زاهق**: dibi uzak. Ve **الزهق** fetha ile: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.
Ve **الزهق** fetha ile: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.
Ve **انزهقت الدابة**: yuvarlandı (aşağı düştü). Ve **رجل مزهوق**: üzerine darlık yapılan. **المؤرج** dedi ki: **المزهق**: öldüren. Ve **المزهق**: öldürülen. Ve **أزهقت الإناء**: onu çevirdin. **أبو عبيد** dedi ki: Atlar **أزاهق** ve **أزاهيق** olarak geldi; onlar, dağınık hâlde topluluklardır.
Ve denilir: “Bu deve, bineklerin ruhları için **مزهقة**dır”; onlar kendilerini yorarlar da ona yetişemezlerse; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.
**المطي**: onlar kendilerini yorarlar da ona yetişemezlerse; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَهَقَتْ نَفْسُهُ
1 زَهَقَتْ نَفْسُهُ ذ , and زَهِقَتْ, (S, Mgh, Msb, K,) the latter preferred by IKoot and Hr, but the former by A'Obeyd, (TA,) aor. زَهَقَ , (S, Msb, K, *) inf. n. زُهُوقٌ, (S, Mgh,) which is of both verbs, (S,) or this is of the former verb, and the inf. n. of the latter is زَهَقٌ, (Msb,) [but in the K it seems to be indicated, by its being said of the latter verb that it is of the class of سَمِعَ, that the inf. n. of this verb is زَهْقٌ,] His soul went forth, passed forth, or departed: (S, Mgh, Msb, K, TA:) it perished: it died: (TA:) نَفْسُهُ ↓ اِنْزَهَقَتْ and اِنْزِهَاقُ الرُّوحِ are not of the [classical] language of the Arabs. (Mgh.) It is said in the Kur [ix. 55 and 86] وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ [And that their souls may depart while they are unbelievers]. (S.) The primary meaning of زُهُوقٌ is The going forth, passing forth, or departing, with difficulty. (Bd in ix. 55.) ― -b2- [Hence,] زَهَقَ الشَّىْءُ (tropical:) The thing perished, passed away, or came to nought; (Msb, K, TA;) became null, void, or of no effect. (K, TA.) And زَهَقَ البَاطِلُ (tropical:) What was false, or vain, passed away, or came to nought, (S, Msb, K, TA,) being overcome by the truth, or reality, or fact: or, accord. to Katلdeh, by الباطل is here meant the devil. (TA.) ― -b3- And زَهَقَ السَّهْمُ (S, Msb, K, TA) and زَهِقَ (Msb) (tropical:) The arrow passed beyond the butt, (S, Msb, K, TA,) and fell behind it: (TA:) or went swiftly: (Ham p. 23:) or the former has this meaning: and the latter is syn. with زَلِقَ [app. meaning it slid along the ground]. (JK.) ― -b4- And زَهَقَ الفَرَسُ, aor. زَهَقَ , inf. n. زُهُوقٌ, (assumed tropical:) The horse preceded, went before, got before, outwent, or outstripped. (S, * Msb.) And زَهَقَتِ الرَّاحِلَةُ, inf. n. زُهُوقٌ (ISk, S, K) and زَهْقٌ, (TA as from the K, [but not in the CK nor in my MS. copy of the K,]) (tropical:) The saddle-camel preceded, went before, got before, outwent, or outstripped, the horses, or horsemen; (ISk, JK, * S, K, TA;) and ↓ انزهقت signifies the same. (JK.) And زَهَقَ فُلَانٌ, inf. n. زَهْقٌ and زُهُوقٌ, (tropical:) Such a one preceded, went before, &c.; (K, TA;) or زَهَقَ بَيْنَ أَيْدِينَا (tropical:) preceded us, went before us, &c., and preceded, &c., the horses, or horsemen; (TA;) and ↓ انزهق signifies the same. (K.) -A2- زَهَقَ said of a bone, (S, K,) aor. زَهَقَ , (K,) inf. n. زُهُوقٌ, Its marrow became compact and full; (S, K;) as also ↓ ازهق. (L, K.) And زَهَقَتِ الدَّابَّةُ, with the same aor. and inf. n., The beast was, or became, marrowy in the utmost degree, its marrow-bones being compacted and full. (TA.) ― -b2- Also, said of marrow, It was, or became, compact and full. (S, K.)

2 زَهَّقَ see 2 in art. زرق: and see 4 below.

زاهق الحَقُّ البَاطِلَ
3 زاهق الحَقُّ البَاطِلَ ذ (TA [there expl. by زَهَقَه, a mistranscription, app. for ↓ أزْهَقَهُ, meaning (assumed tropical:) The truth, or reality, or fact, made what was false, or vain, to pass away, or come to nought.])

ازهق نَفْسَهُ
4 ازهق نَفْسَهُ ذ He (God) caused his soul to go forth, pass forth, or depart. (Mgh, Msb.) The phrase القَتْلُ اـِزْهَاقٌ means (assumed tropical:) Slaughter is a cause of making the soul to come to nought, and to depart. (Mgh.) ― -b2- [Hence,] ازهق البَاطِلَ (tropical:) He (God) caused what was false, or vain, to pass away, or come to nought. (S, K, TA.) See also 3. ― -b3- And ازهق السَّهْمَ (S, K) مِنَ الهَدَفِ (K) (tropical:) He made the arrow to pass beyond the butt. (S, K, TA.) ― -b4- And ازهقت الدَّابَّةُ السَّرْجَ (assumed tropical:) The beast shifted forward the saddle, and threw it upon its neck: (S, K:) and, or but, it is said to be with رَآء: [i. e. one says also, or correctly, accord. to some, أَرْهَقَتْهُ:] a rلjiz says,
أَخَافُ أَنْ تُزْهِقَهُ أَوْ يَنْزَرِقْ
[(assumed tropical:) I fear that she may shift it forward, and throw it upon her neck, or it may shift backwards]: [thus, says J,] cited to me by Abu-lGhowth, with زَاى. (S.) [Accord. to my copy of the KL, ↓ تَزْهِيقٌ, inf. n. of زهّق, signifies (assumed tropical:) The shifting backwards of a camel's saddle from his back: see 2 in art. زرق.] ― -b5- And ازهق فِى السَّيْرِ (assumed tropical:) He was quick [as though urging himself forward] in pace, or journeying. (K.) -A2- ازهقهُ also signifies He filled it; (S, O, K;) namely, a vessel: (S, O:) but accord. to the L, he overturned it; i. e. a vessel. (TA.) -A3- See also 1, near the end.

7 اـِنْزَهَقَ see 1, in three places. ― -b2- One says also انزهقت الدَّابَّةُ (assumed tropical:) The beast leaped, or leaped upwards, (S,) or went forward, or preceded, (O, K,) in consequence of beating, or taking fright. (S, O, K.) And The beast fell into a deep place, or from a mountain; or fell from a mountain and died; syn. تَرَدَّتْ. (TA. [See the next paragraph.])

زَهَقٌ
زَهَقٌ ذ A low, or depressed, part of the ground. (S, O, K.) A hollow, or cavity, or deep hollow or cavity, in the ground; syn. وَهْدَةٌ: (JK, TA:) sometimes, or often, beasts fall into it, and die. (TA. [See 7.])

زَهِقٌ
زَهِقٌ ذ (tropical:) Light, and unsteady, or lightwitted; (S, K, TA;) applied to a man. (S.) -A2- And A beast not exceeded in fatness. (TA.)

زَهَقَى
زَهَقَى ذ (assumed tropical:) A mare that precedes, or outgoes, the [other] horses, or the horsemen. (Sh, K.)

هُمْ زُهَاقُ مِائَةٍ
هُمْ زُهَاقُ مِائَةٍ ذ and زِهَاقُ مائة i. q. زُهَآءُ مِائَةٍ, (K, * TA,) i. e. They are of the number of a hundred. (TA.)

زَهُوقٌ
زَهُوقٌ ذ (tropical:) A thing passing away, or coming to nought; or that passes away, or comes to nought; as also ↓ زَاهِقٌ. (K, TA.) Hence, in the Kur [xvii. 83], اـِنَّ البَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا, i. e. (tropical:) [Verily what is false, or vain,] is a thing that passes away, or comes to nought. (TA.) ― -b2- (tropical:) A deep well; (JK, S, K;) as also ↓ زَاهِقَةٌ; [in the TA زَاهِقٌ;] and in like manner both are applied to a place of destruction (مَتْلَفَةٌ); (JK;) and to a مَتْلَفَة [app. meaning a desert in which people perish] as meaning far-extending. (Ham p. 23.) And in like manner, (S,) the former is also applied [app. as an epithet] to a فَجّ [or road, or depressed road,] of an overpeering, or overhanging, mountain. (S, K.) ― -b3- Also (tropical:) Light, or active; syn. خَفِيفٌ. (JK.)

زَاهِقٌ
زَاهِقٌ ذ Perishing, or dying. (Az, TA.) ― -b2- See also زَهُوقٌ, in two places. ― -b3- (tropical:) An arrow passing beyond the butt, and falling behind it: (Mgh, TA:) whence the saying, in a trad., اـِنَّ حَابِيًا خَيْرٌ مِنْ زَاهِقٍ [expl. in art. حبو]. (TA.) ― -b4- [(assumed tropical:) Preceding, or outgoing.] You say, جَآءَ زَاهِقًا (assumed tropical:) He came before, or in advance of, the horses, or horsemen. (JK.) And رَاحِلَةٌ زَاهِقَةٌ (assumed tropical:) A saddlecamel preceding, going before, getting before, outgoing, or outstripping, the horses, or horsemen. (S.) ― -b5- (assumed tropical:) A man put to flight: (S, O, K:) pl. زُهَقٌ, (so in my copies of the S,) or زُهَّقٌ, (so in the O,) or زُهْقٌ and زُهُقٌ, with damm and with two dammehs. (K.) ― -b6- (tropical:) Water running vehemently: (JK, K, TA:) and (assumed tropical:) a canal (خَلِيجٌ) running swiftly. (TA.) -A2- Applied to a beast (دَابَّة), Fat, (JK, Az, S, K,) and marrowy: (S, K:) or marrowy, but not fat in the utmost degree: or having thin, or little, marrow: (TA:) and dry, or tough, (K, TA,) by reason of leanness; so says As: (TA:) and, (K,) or as some say, (JK,) very lean; (JK, K, TA;) Such that a foul odour is perceived arising from the meagreness of its flesh: (TA:) thus it bears two contr. meanings. (K.) ― -b2- And, applied to marrow, Compact and full: (S, TA:) or, so applied, good in respect of fatness: and some say, i. q. رَارٌ [i. e. in a melting state, or corrupt, by reason of emaciation; or thin; &c.]: so that [thus applied also] it bears two contr. meanings. (JK.) In the saying of a rلjiz, (S, TA,) namely, 'Omلrah Ibn-Tلrik, (TA,)
وَمَسَدٍ أُمِرَّ مِنْ أَيَانِقِ
لَسْنَ بِأَنْيَابٍ وَلَا حَقَائِقِ
وَلَا ضِعَافٍ مُخُّهُنَّ زَاهِقُ
accord. to Fr, it is in the nom. case, the poetry being what is termed مُكْفَأ, [by which is here meant having one rhyme made to end with kesreh (which is substituted for fet-hah by poetic license) and another with dammeh,] the poet meaning [And a rope, or many a rope, tightly twisted, of the fur of she-camels, that were not aged ones, nor such as had their teeth fallen out by reason of extreme age, nor weak,] but whose marrow was compact and full: [or, agreeably with an explanation given above from the JK, زاهق may mean in a melting state, &c.:] another explanation is, that زاهق here means ذَاهِب [going away]: (S, TA:) but, as Sgh says, the [right] reading is
عِيسٍ عِتَاقٍ ذَاتِ مُخٍّ زَاهِقِ
[meaning but of a reddish, or yellowish, or dingy, white hue, of generous race, having compact and full marrow]. (TA.)

أُزْهُوقَةٌ
أُزْهُوقَةٌ ذ sing. of أَزَاهِيق in the phrase فَرَسٌ ذَاتُ أًزَاهِيقَ (tropical:) A mare having wonderful, or admirable, qualities in running: (A, TA:) or this means a mare having a swift running. (S, K.) ― -b2- One says also, جَآءَ تِ الخَيْلُ أَزَاهِقَ and أَزَاهِيقَ, meaning (assumed tropical:) [The horses, or horsemen, came] in troops in a state of dispersion. (A'Obeyd, TA.) ― -b3- أَزَاهِيقُ is also the name of A horse of Ziyلd Ibn-Hindلbeh. (K.)

مُزْهَقٌ
مُزْهَقٌ ذ Slain. (El-Muنrrij, S.)

مُزْهِقٌ
مُزْهِقٌ ذ Slaying, or a slayer. (El-Muنrrij, S.) ― -b2- And (assumed tropical:) A man quick [as though urging himself forward] in his pace, or journeying. (S, TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) Loquacious. (JK.)

مَزْهَقَةٌ
مَزْهَقَةٌ ذ [A cause of the departure of the soul: a word of the same class as مَبْخَلَةٌ and مَجْبَنَةٌ]. ― -b2- [Hence,] one says of a camel which others strive in vain to overtake, هٰذَا الجَمَلُ مَزْهَقَةٌ لِأَرْوَاحِ المَطِىِّ (tropical:) [This camel is one that takes away the breath of the other beasts, or saddle-camels]. (A, TA.)

رَجُلٌ مَزْهُوقٌ
رَجُلٌ مَزْهُوقٌ ذ (assumed tropical:) A man who is straitened. (TA.)

##### Türkçe

**زَهَقَتْ نَفْسُهُ**
1 **زَهَقَتْ نَفْسُهُ** ذ ve **زَهِقَتْ**, (S, Mgh, Msb, K,) ikincisi IKoot ve Hr tarafından tercih edilir, fakat birincisi A'Obeyd tarafından; (TA;) muzârîsi **زَهَقَ**, (S, Msb, K, *) mastarı **زُهُوقٌ**, (S, Mgh,) ki bu, iki fiilin de mastarıdır, (S,) yahut bu, birinci fiilin mastarıdır; ikincinin mastarı ise **زَهَقٌ**dur; (Msb;) [fakat K’da, ikincinin fiilinin **سَمِعَ** babından olduğu söylenmekle, bu fiilin mastarının **زَهْقٌ** olduğu işaret ediliyor görünür;] Ruhu çıktı, dışarı çıktı yahut ayrıldı: (S, Mgh, Msb, K, TA:) helâk oldu: öldü: (TA:) **نَفْسُهُ** ↓ **اِنْزَهَقَتْ** ve **اِنْزِهَاقُ الرُّوحِ**, Arapların [klasik] dilinden değildir. (Mgh.) Kur’ân’da [ix. 55 ve 86] şöyle denilmiştir: **وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ** [ve ruhları, kâfirler iken çıksın diye]. (S.) **زُهُوقٌ**’un aslî mânası, zorlukla çıkmak, dışarı çıkmak yahut ayrılmaktır. (Bd in ix. 55.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَهَقَ الشَّىْءُ** (mecaz:) Şey helâk oldu, geçip gitti yahut yok oldu; (Msb, K, TA;) bâtıl, hükümsüz yahut etkisiz oldu. (K, TA.) Ve **زَهَقَ البَاطِلُ** (mecaz:) Bâtıl olan yahut boş olan geçip gitti yahut yok oldu, (S, Msb, K, TA,) hakikat yahut gerçek yahut olgu tarafından yenilgiye uğratılarak: yahut Katلdeh’e göre burada **الباطل** ile kastedilen şeytandır. (TA.) ― -b3- Ve **زَهَقَ السَّهْمُ** (S, Msb, K, TA) ve **زَهِقَ** (Msb) (mecaz:) Ok hedefin arkasına geçti, (S, Msb, K, TA,) ve onun gerisine düştü: (TA:) yahut hızlı gitti: (Ham p. 23:) yahut birincisi bu mânadadır; ikincisi ise **زَلِقَ** ile eş anlamlıdır [görünüşe göre “yerde kaydı” mânasında]. (JK.) ― -b4- Ve **زَهَقَ الفَرَسُ**, muzârîsi **زَهَقَ**, mastarı **زُهُوقٌ**, (varsayılan mecaz:) At öne geçti, önden gitti, öne geçti, geçti yahut geride bıraktı. (S, * Msb.) Ve **زَهَقَتِ الرَّاحِلَةُ**, mastarı **زُهُوقٌ** (ISk, S, K) ve **زَهْقٌ**, (TA, K’dan olarak; [fakat CK’da da K’nın yazma nüshamda da yoktur,]) (mecaz:) Binek deve, atları yahut süvarileri geçti, öne geçti, önden gitti, öne geçti yahut geride bıraktı; (ISk, JK, * S, K, TA;) ve ↓ **انزهقت** aynı mânaya gelir. (JK.) Ve **زَهَقَ فُلَانٌ**, mastarı **زَهْقٌ** ve **زُهُوقٌ**, (mecaz:) Falanca öne geçti, önden gitti, vb.; (K, TA;) yahut **زَهَقَ بَيْنَ أَيْدِينَا** (mecaz:) bizi geçti, önümüze geçti, vb.; ve atları yahut süvarileri geçti, vb.; (TA;) ve ↓ **انزهق** aynı mânaya gelir. (K.) -A2- **زَهَقَ**, bir kemik hakkında söylenir, (S, K,) muzârîsi **زَهَقَ**, (K,) mastarı **زُهُوقٌ**: İliği sıkılaştı ve dolu oldu; (S, K;) ↓ **ازهق** da böyledir. (L, K.) Ve **زَهَقَتِ الدَّابَّةُ**, aynı muzârî ve mastarla: Hayvan, en ileri derecede ilikli oldu yahut ilikli hâle geldi; ilik kemikleri sıkılaşıp doldu. (TA.) ― -b2- Yine, ilik hakkında söylenir: Sıkılaştı ve dolu oldu yahut dolu hâle geldi. (S, K.)

2 **زَهَّقَ**: **زرق** maddesinde 2’ye bak; ve aşağıda 4’e bak.

**زاهق الحَقُّ البَاطِلَ**
3 **زاهق الحَقُّ البَاطِلَ** ذ (TA [orada **زَهَقَه** ile açıklanmıştır; bu, görünüşe göre ↓ **أزْهَقَهُ** yerine bir yanlış yazımdır; mânası (varsayılan mecaz:) Hakikat yahut gerçek yahut olgu, bâtıl olanı yahut boş olanı geçip gitmeye yahut yok olmaya sevk etti.])

**ازهق نَفْسَهُ**
4 **ازهق نَفْسَهُ** ذ O (Allah) onun ruhunu çıkardı, dışarı çıkardı yahut ayırdı. (Mgh, Msb.) **القَتْلُ اـِزْهَاقٌ** ibaresi (varsayılan mecaz:) Öldürme, ruhu yok etmeye ve ayrılmaya sebep olmaktır, demektir. (Mgh.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ازهق البَاطِلَ** (mecaz:) O (Allah) bâtıl olanı yahut boş olanı geçip gitmeye yahut yok olmaya sevk etti. (S, K, TA.) 3’e de bak. ― -b3- Ve **ازهق السَّهْمَ** (S, K) **مِنَ الهَدَفِ** (K) (mecaz:) Oku hedefin arkasına geçirdi. (S, K, TA.) ― -b4- Ve **ازهقت الدَّابَّةُ السَّرْجَ** (varsayılan mecaz:) Hayvan eyeri öne kaydırdı ve onu boynunun üzerine attı: (S, K:) ve, yahut fakat, bunun **رَآء** ile olduğu söylenir: [yani bazılarına göre ayrıca, yahut doğru olarak, **أَرْهَقَتْهُ** denir:] bir recez şairi şöyle der:
أَخَافُ أَنْ تُزْهِقَهُ أَوْ يَنْزَرِقْ
[(varsayılan mecaz:) Onu öne kaydırıp boynunun üzerine atmasından yahut geriye kaymasından korkarım]: [böyle der J,] Abu-lGhowth tarafından bana **زَاى** ile rivayet edilmiştir. (S.) [KL nüshama göre ↓ **تَزْهِيقٌ**, **زهّق**’un mastarı, (varsayılan mecaz:) devenin eyerinin sırtından geriye kaymasıdır; **زرق** maddesinde 2’ye bak.] ― -b5- Ve **ازهق فِى السَّيْرِ** (varsayılan mecaz:) Yürüyüşte yahut yolculukta hızlı oldu [sanki kendini öne sürüyormuş gibi]. (K.) -A2- **ازهقهُ** ayrıca “onu doldurdu” mânasına gelir; (S, O, K;) yani bir kabı: (S, O:) fakat L’ye göre “onu devirdi”; yani bir kabı. (TA.) -A3- 1’in sonlarına yakın yere de bak.

7 **اـِنْزَهَقَ**: 1’e, üç yerde, bak. ― -b2- Ayrıca **انزهقت الدَّابَّةُ** denir (varsayılan mecaz:) Hayvan sıçradı yahut yukarı sıçradı, (S,) yahut ileri gitti yahut öne geçti, (O, K,) dövülme yahut ürkme sebebiyle. (S, O, K.) Ve: Hayvan derin bir yere düştü yahut bir dağdan düştü; yahut bir dağdan düşüp öldü; eş anlamlısı **تَرَدَّتْ**. (TA. [Bir sonraki paragrafa bak.])

**زَهَقٌ**
**زَهَقٌ** ذ Yerin alçak yahut çökük bir kısmı. (S, O, K.) Yerde bir oyuk yahut çukur yahut derin oyuk yahut çukur; eş anlamlısı **وَهْدَةٌ**: (JK, TA:) bazen yahut çoğu kez hayvanlar ona düşer ve ölür. (TA. [7’ye bak.])

**زَهِقٌ**
**زَهِقٌ** ذ (mecaz:) Hafif ve kararsız; yahut hafif akıllı; (S, K, TA;) bir adama uygulanır. (S.) -A2- Ve: Şişmanlıkta aşılmamış bir hayvan. (TA.)

**زَهَقَى**
**زَهَقَى** ذ (varsayılan mecaz:) Diğer atları yahut süvarileri geçen, öne geçen bir kısrak. (Sh, K.)

**هُمْ زُهَاقُ مِائَةٍ**
**هُمْ زُهَاقُ مِائَةٍ** ذ ve **زِهَاقُ مائة**, **زُهَآءُ مِائَةٍ** ile aynı mânadadır, (K, * TA,) yani: Onlar yüz sayısındandır. (TA.)

**زَهُوقٌ**
**زَهُوقٌ** ذ (mecaz:) Yok olup giden yahut yok olan bir şey; yahut yok olup giden yahut yok olan; ↓ **زَاهِقٌ** da böyledir. (K, TA.) Bundan dolayı Kur’ân’da [xvii. 83] **اـِنَّ البَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا**, yani (mecaz:) [Şüphesiz bâtıl olan yahut boş olan] yok olup giden yahut yok olan bir şeydir. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Derin bir kuyu; (JK, S, K;) ↓ **زَاهِقَةٌ** da böyledir; [TA’da **زَاهِقٌ**;] ve aynı şekilde ikisi de bir helâk yeri (**مَتْلَفَةٌ**) için kullanılır; (JK;) ve bir **مَتْلَفَة** için, “uzun uzadıya yayılan” mânasında kullanılır. (Ham p. 23.) Ve aynı şekilde, (S,) birincisi ayrıca, aşırı sarkan yahut çıkıntılı bir dağın bir **فَجّ**’ine [yahut yoluna yahut çökük yoluna] uygulanır. (S, K.) ― -b3- Ayrıca (mecaz:) Hafif yahut çevik; eş anlamlısı **خَفِيفٌ**. (JK.)

**زَاهِقٌ**
**زَاهِقٌ** ذ Helâk olan yahut ölen. (Az, TA.) ― -b2- **زَهُوقٌ**’a da, iki yerde, bak. ― -b3- (mecaz:) Hedefin arkasına geçen ve onun gerisine düşen bir ok: (Mgh, TA:) buradan, bir hadisteki söz: **اـِنَّ حَابِيًا خَيْرٌ مِنْ زَاهِقٍ** [**حبو** maddesinde açıklanmıştır]. (TA.) ― -b4- [(varsayılan mecaz:) Öne geçen yahut geçen.] Sen dersin ki: **جَآءَ زَاهِقًا** (varsayılan mecaz:) Atların yahut süvarilerin önünde yahut önceden geldi. (JK.) Ve **رَاحِلَةٌ زَاهِقَةٌ** (varsayılan mecaz:) Atları yahut süvarileri geçen, öne geçen, önden giden, öne geçen yahut geride bırakan bir binek deve. (S.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) Kaçırılmış bir adam: (S, O, K:) çoğulu **زُهَقٌ**, (S nüshalarımda böyle,) yahut **زُهَّقٌ**, (O’da böyle,) yahut **زُهْقٌ** ve **زُهُقٌ**, damme ile ve iki damme ile. (K.) ― -b6- (mecaz:) Şiddetle akan su: (JK, K, TA:) ve (varsayılan mecaz:) hızlı akan bir kanal (**خَلِيجٌ**). (TA.) -A2- Bir hayvana (**دَابَّة**) uygulanır: Şişman, (JK, Az, S, K,) ve ilikli: (S, K:) yahut ilikli, fakat en ileri derecede şişman değil: yahut ince yahut az ilikli: (TA:) ve zayıflık sebebiyle kuru yahut sert, (K, TA,) As böyle söyler: (TA:) ve, (K,) yahut bazılarına göre, (JK,) çok zayıf; (JK, K, TA;) öyle ki etinin zayıflığından kötü bir koku duyulur: (TA:) böylece iki zıt mânayı taşır. (K.) ― -b2- Ve, ilik için kullanıldığında: Sıkı ve dolu: (S, TA:) yahut, böyle kullanıldığında, yağlılık bakımından iyi: ve bazıları, **رَارٌ** ile aynı mânadadır der [yani erime hâlinde yahut zayıflık sebebiyle bozulmuş; yahut ince; vb.]: böylece [böyle kullanıldığında da] iki zıt mânayı taşır. (JK.) Bir recez şairinin sözünde, (S, TA,) yani 'Omلrah Ibn-Tلrik, (TA,)
وَمَسَدٍ أُمِرَّ مِنْ أَيَانِقِ
لَسْنَ بِأَنْيَابٍ وَلَا حَقَائِقِ
وَلَا ضِعَافٍ مُخُّهُنَّ زَاهِقُ
Fr’ye göre, merfûdur; şiir, **مُكْفَأ** denilen türdendir; [burada bununla, bir kafiyenin kesre ile (şiir zaruretiyle fetha yerine) ve diğerinin damme ile bitirilmesi kastedilir;] şairin muradı: [Ve yaşlı olmayan, aşırı ihtiyarlıktan dişleri dökülmüş olmayan ve zayıf olmayan dişi develerin tüyünden, sıkı bükülmüş bir ip yahut nice ip,] fakat iliği sıkı ve dolu olan: [yahut JK’dan yukarıda verilen açıklamaya uygun olarak, **زاهق** “erime hâlinde” vb. mânasına gelebilir:] başka bir açıklama da, burada **زاهق**’ın **ذَاهِب** [giden] mânasında olduğudur: (S, TA:) fakat Sgh’nin dediğine göre doğru okunuş şudur:
عِيسٍ عِتَاقٍ ذَاتِ مُخٍّ زَاهِقِ
[yani kızılımsı yahut sarımsı yahut kirli beyaz renkte, soylu, iliği sıkı ve dolu olan]. (TA.)

**أُزْهُوقَةٌ**
**أُزْهُوقَةٌ** ذ **فَرَسٌ ذَاتُ أًزَاهِيقَ** ibaresinde **أَزَاهِيق**’in tekilidir (mecaz:) Koşmada şaşırtıcı yahut hayranlık uyandırıcı nitelikleri olan bir kısrak: (A, TA:) yahut bu, hızlı koşusu olan bir kısrak demektir. (S, K.) ― -b2- Ayrıca **جَآءَ تِ الخَيْلُ أَزَاهِقَ** ve **أَزَاهِيقَ** denir; mânası (varsayılan mecaz:) [Atlar yahut süvariler] dağınık bir hâlde bölük bölük geldiler. (A'Obeyd, TA.) ― -b3- **أَزَاهِيقُ**, ayrıca Ziyلd Ibn-Hindلbeh’in bir atının adıdır. (K.)

**مُزْهَقٌ**
**مُزْهَقٌ** ذ Öldürülmüş. (El-Muنrrij, S.)

**مُزْهِقٌ**
**مُزْهِقٌ** ذ Öldüren yahut öldürücü. (El-Muنrrij, S.) ― -b2- Ve (varsayılan mecaz:) Yürüyüşünde yahut yolculuğunda hızlı bir adam [sanki kendini öne sürüyormuş gibi]. (S, TA.) ― -b3- Ve (varsayılan mecaz:) Çok konuşan. (JK.)

**مَزْهَقَةٌ**
**مَزْهَقَةٌ** ذ [Ruhun ayrılmasına sebep olan şey: **مَبْخَلَةٌ** ve **مَجْبَنَةٌ** ile aynı sınıftan bir kelime]. ― -b2- [Bundan dolayı,] başkalarının boşuna yetişmeye çalıştığı bir deve hakkında şöyle denir: **هٰذَا الجَمَلُ مَزْهَقَةٌ لِأَرْوَاحِ المَطِىِّ** (mecaz:) [Bu deve, diğer hayvanların yahut binek develerin nefesini kesen bir devedir]. (A, TA.)

**رَجُلٌ مَزْهُوقٌ**
**رَجُلٌ مَزْهُوقٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Sıkıştırılmış bir adam. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَهَقَ
زَهَقَ A ( n. ac. زَهْق 1 ,  زُهُوْق 27 ),
a.  Disappeared, vanished, perished; passed away ( soul ).

b.  Went before, in front.

c.  Went beyond the mark ( arrow ).

d.  Was firm, compact.

أَزْهَقَ
أَزْهَقَ IV ,
a.  Was full of marrow ( bone ).

اِنْزَهَقَ
اِنْزَهَقَ VII ,
a.  Plunged, reared ( horse ).

زَاْهِق
زَاْهِق 21 , ( pl. زُهْق 3 ,  زُهُق 10 ),
a.  Perishing; perishable; transitory.

b.  Fat; marrowy; compact; full.

زَهُوْق
زَهُوْق 26 ,
a.  see 21 (a) .

b.  Light, agile.

##### Türkçe

زَهَقَ
زَهَقَ A (mastar: **زَهْق** 1, **زُهُوْق** 27),
a. Kayboldu, yok oldu, helâk oldu; (ruh) göçtü.

b. Öne geçti, ön tarafa gitti.

c. Hedefi aştı (ok).

d. Sağlam, sıkı oldu.

أَزْهَقَ
أَزْهَقَ IV,
a. İliği bol oldu (kemik).

اِنْزَهَقَ
اِنْزَهَقَ VII,
a. Şaha kalktı, atıldı (at).

زَاْهِق
زَاْهِق 21, (çoğulu: **زُهْق** 3, **زُهُق** 10),
a. Helâk olan; helâk olur; geçici.

b. Şişman; ilikli; sıkı; dolu.

زَهُوْق
زَهُوْق 26,
a. 21 (a)’ya bak.

b. Hafif, çevik.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زهق
زَهَقَ - يَزْهَقُ - زَاهِق - زَهُوْق
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الكائن أو الأمر أو الفعل: يقف وينتهي ويبطل فعله وأثره
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الكائن أو النفس: تهلك وتموت: تقف وتنتهي وتبطل قدرتها على الحركة والفعل والتأثير
زَهَقَ - يَزْهَقُ + الأمر: يقف ويتلاشى أثره: تقف وتنتهي وتبطل قدرنه على الحركة والفعل والتأثير
زَاهِق: اسم فاعل صفة مشبهة من " زَهَقَ - يَزْهَقُ ": الذي وقف وانتهى وبطل وزال فعله وأثره
زَهُوْق: على وزن " فـَعوْل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " زَهَقَ - يَزْهَقُ ": الزاهق بشدة وكثرة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ، زَهَقَ - يَزْهَقُ، بَادَ - يَبيْدُ، بَطَلَ - يَبْطُلُ، نَفِدَ - يَنْفَدُ

زَهَقَ - يَزْهَقُ - تَزْهَق
 	﴿فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم إنما يريد الله ليعذبهم بها في الحياة الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون(55)﴾ التوبة ﴿ولا تعجبك أموالهم وأولادهم إنما يريد الله أن يعذبهم بها في الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون (85)﴾ التوبة
 	﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء ﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء
زَهوقا
 ﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء
زاهِق
 ﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء
مختار الصحاح
● [زهق] ز ه ق: زَهَقَتْ نفسه خرجت ومنه قوله تعالى ﴿وتزهق أنفسهم وهم كافرون﴾ وزهق الباطل أي اضمحل وبابهما خضع وزهقت نفسه بالكسر زُهُوقاً لغة فيه عند بعضهم
الراغب
زهق
- زهقت نفسه: خرجت من الأسف على الشيء، قال: }وتزهق أنفسهم{ [التوبة/55].
ملخص اللسان
1.    زهَقَ الشيءُ يَزْهَقُ زُهوقاً، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ: بطَل وهلَك واضْمَحَلّ.
2.    وزهَقَ الباطلُ إذا غَلَبَه الحقّ،
3.     وزُهوقُ النفسِ: بُطْلانُها ، إن النحرَ في الحَلْق واللَّبّة وأقِرُّوا الأَنْفُسَ حتى تَزْهَقَ أي حتى تخرج الروح من الذَّبيحة ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع. وقال تعالى:وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون؛ أي تَخْرُج.
4. المُزْهِقُ القاتِل، والمُزْهَقُ المقتول.
5.     وزَهَقَ السهمُ أي جاوز الهَدَف؛ وأزْهَقَه صاحبُه.
6.    وأزْهَقْتُ الإناء: قَلبتُه. وأزهقَت الدابةُ السَّرْجَ إذا قدَّمته وألقتْه على عُنُقها،
7.     زَهَقَ الفرسُ وذَهَقَتِ الراحلة تَزْهَقُ زهوقاً إذا سَبَقت وتقدَّمت، والجمع زُهَّق
8.     . وزَهَقَ مُخُّه، فهو زاهِق إذا اكْتَنَزَ،والزَّاهِقُ من الدوابِّ: السَّمِينُ المُمِخُّ ،الزاهِق السَّمينُ والزَّهِمُ أسمَنُ منه
9.     والزَّهْقُ والزَّهَقُ: الوَهْدةُ وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. يقال: أزْهَقَت أيديها في الحُفَر؛ وقال رؤبة:تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ والزَّهَقُ: المُطْمئن من الأَرض.
10.                        ورجل مَزْهوقٌ: مضيَّق عليه.
11.                       وفلان زَهِقٌ أي نَزِقٌ.
12.                        والقومُ زُهاقُ مائة وزِهاق مائة أي هم قريبٌ من ذلك في التقدير، كقولهم زُهاءُ مائة وزِهاءُ مائة
لسان العرب
● - زهق: زهَقَ الشيءُ يَزْهَقُ زُهوقاً، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ: بطَل وهلَك    واضْمَحَلّ. وفي التنزيل: إنَّ الباطل كان زَهوقاً. وزهَقَ الباطلُ إذا    غَلَبَه الحقّ، وقد زاهَقَ الحقُّ الباطلَ. وزَهَق الباطِلُ أي اضْمَحَلّ،    وأزْهَقَه الله. وقوله عز وجل: فإذا هو زاهِقٌ، أي باطِلٌ ذاهِبٌ. وزُهوقُ    النفسِ: بُطْلانُها. وقال قتادة: وزَهَقَ الباطلُ يعني الشيطان،    وزَهَقَتْ نفسُه تَزْهَقُ زُهُوقاً وزَهِقَت، لغتان: خرجت. وفي الحديث: إن    النحرَ في الحَلْق واللَّبّة وأقِرُّوا الأَنْفُسَ حتى تَزْهَقَ أي حتى تخرج    الروح من الذَّبيحة ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع. وقال تعالى:    وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون؛ أي تَخْرُج. وفي الحديث: دون الله سبعون ألف    حجاب من نور وظُلمة وما تَسْمَع نفسٌ مِنْ حِسِّ تلك الحجُب شيئاً إلا    زِهِقَتْ أي هلكت وماتت. وزَهَقَ فلانٌ بين أيدينا يَزْهَقُ زَهْقاً    وزُهوقاً وانْزَهقَ، كلاهما: سبق وتقدم أمام الخيل، وكذلك زهَق الدابّةُ،    والمنهزم زَاهقٌ. ابن السكيت: زَهَقَ الفرسُ وذَهَقَتِ الراحلة تَزْهَقُ    زهوقاً إذا سَبَقت وتقدَّمت، والجمع زُهَّق. وزَهَقَ مُخُّه، فهو زاهِق إذا    اكْتَنَزَ، وهو زاهِقُ المُخِّ. وفَرَسٌ زَهَقى إذا تقدَّم الخيل؛    وأنشد:عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ    والزَّاهِقُ من الدوابِّ: السَّمِينُ المُمِخُّ. وزَهَقَتِ الدابَّةُ    والناقةُ تَزْهَقُ زُهوقاً: انتهى مُخُّ عَظْمِها واكْتَنَزَ قَصَبُها.    وزَهِقَتْ عظامه وأزْهَقَتْ: سَمِنت؛ قال:    وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا    وقيل: الزاهِق والزَّهِقُ الذي ليس فوق سِمَنهِ سَمَنٌ، وقيل: الزاهِقُ    المُنْقي وليس بِمُتَناهي السِّمَن، وقيل: هو الشديد الهُزال الذي تَجِد    زُهومةَ غُثوثةِ لحمهِ، وقيل: هو الرقيق المُخّ. الأَزهري: الزاهِق الذي    اكْتَنَزَ لحمُه ومُخُّه. الأَزهري: الزاهِقُ من الأَضداد، يقال الهالك    زاهقٌ، والسمِينُ من الدوابّ زاهق؛ قال الشاعر:    القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،    منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ    وقال بعضهم: الزاهِق السَّمينُ والزَّهِمُ أسمَنُ منه. والزُّهومةُ في    اللحم: كراهية رائحتِه من غير تغيير ولا نَتْنٍ. وزَهَقَ العظمُ زُهوقاً    إذا اكْتَنَزَ مُخُّه. وزَهَقَ المُخُّ إذا اكْتَنَزَ، فهو زاهِق؛ عن    يعقوب؛ وأما قول عثمان بن طارق    (* قوله «عثمان بن طارق» في هامش الأصل هنا    وفما يأتي قريباً ما نصه صوابه: عمارة بن طارق اهـ. وكذلك نسبه في الصحاح    لعمارة في مادة مسد).    ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،    لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،    ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ    فإنَّ الفراء يقول: هو مرفوعٌ والشعر مُكْفَأٌ، يقول: بل مُخُّهنَّ    مُكتَنِزٌ، رفَعَه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضِعافٍ زاهقٍ    مُخُّهنَّ كما لا يجوز أن تقول مررت برجل أبوه قائمٍ بالخفضِ؛ قال ابن بري:    يريد أنه لا يجوز لك أن ترفع مُخَّهن بزاهِق فتُقدم الفاعل على فعله،    وعلى أنه قد جاء ذلك عن الكوفيين، من ذلك قراءة من قرأ: ونَخْلٍ طَلْعُها    هَضِيمٍ؛ وقول الزَّبَّاءِ:    ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟    وقول امرئ القيس:    فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ    وقيل: الزاهِق ههنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضِعافٍ مُخُّهنّ، ثم    رَدَّ الزاهِق على الضِّعاف؛ والذي وقع في شعر عثمان:    عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ    والذي أنشده أبو زيد:    لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ    صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،    وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ    وبئرٌ زهوقٌ وزاهِقٌ: بعيدةُ القَعْرِ، وكذلك فَجُّ الجبَل المُشْرِفُ؛    وقال أبو ذؤيب يصف مُشْتار العسل:    وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ    على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ    قال ابن بري: قوله وأشعث مخفوضٌ بواو رُبَّ، والبيت أول القصيدة، وجوابُ    ربَّ فيما بعده وهو قوله:    تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،    فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ    والثَّوْلُ: جماعة النحل، وكذلك المَفازة النائية المَهْواةِ.    والزَّهْقُ والزَّهَقُ: الوَهْدةُ وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. يقال: أزْهَقَت    أيديها في الحُفَر؛ وقال رؤبة:    تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ    وأنشد أيضاً:    كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،    أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ    وقيل: معنى الزَّهَق التقدمُ في هذا البيت. وانْزَهَقَتِ الدابةُ:    تردَّتْ. ورجل مَزْهوقٌ: مضيَّق عليه. والقومُ زُهاقُ مائة وزِهاق مائة أي هم    قريبٌ من ذلك في التقدير، كقولهم زُهاءُ مائة وزِهاءُ مائة. وقال    المؤرّج: المُزْهِقُ القاتِل، والمُزْهَقُ المقتول. وزَهَقَ السهمُ أي جاوز    الهَدَف؛ وأزْهَقَه صاحبُه. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أنه تكلم يوم    الشُّورى فقال: إن جابِياً خيرٌ من زاهِقٍ؛ فالزاهِقُ من السهام: الذي وقَع    وراءَ الهَدَف دون الإصابة ولا يُصيب، والحابي: الذي وقَع دون الهَدَف ثم    زحَفَ إلى الهَدَف فأصابه، فأخبر أنَّ الضعيف الذي يُصيب الحق خيرٌ من    القويّ الذي لا يُصيبه، وضَرَبَ الزاهق والحابي من السِّهام لهما مثلاً.    وأزْهَقْتُ الإناء: قَلبتُه. ورأيتُ فلاناً مُزْهِقاً أي مُغِذّاً في سَيرِهِ.    وفرسٌ ذاتُ أزاهيقَ أي ذاتُ جَرْيٍ سريعٍ. قال أبو عبيد في المصنَّف:    وليس في شيء منه زَهِقَ، بالكسر، وحكى بعضهم زَهِقَت نفسه، بالكسر،    تَزْهَقُ زُهوقاً لغة في زَهَقَت. قال ابن بري: قال الهروي زَهِقَت نفسُه،    بالكسر، وقال ابن القُوطِيّة: زهِقت نفسُه، بالكسر، والفتح لغة. وفلان زَهِقٌ    أي نَزِقٌ. والزَّهَقُ: المُطْمئن من الأَرض. وأزهقَت الدابةُ السَّرْجَ    إذا قدَّمته وألقتْه على عُنُقها، ويقال بالراء؛ قال الراجز:    أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ    قال الجوهري: أنشدَنيه أبو الغوث بالزاي. وانزهقَتِ الدابةُ أي طَفَرت    من الضرْب أو النِّفارِ.    والزُّهْلُوقُ، بزيادة اللام: السَّمينُ. قال الأَصمعي في إناث حُمرُ    الوَحْشِ إذا استوت مُتونُها من الشحم قيل حُمُر زهالِقُ. قال ابن بري:    يقال الزَّهالِقُ واحدها زِهْلِق وهو الأَمْلَس؛ قال عُمارة:    مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق    أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهِقَ وأزاهيقَ، وهي جماعات في تَفْرِقة.
مقاييس اللغة:
(زهق) الزاء والهاء والقاف أصلٌ واحدٌ  يدلُّ على تقدّم ومضيّ وتجاوز. من ذلك زَهَقَتْ نفسه. ومن ذلك: [زَهَقَ] الباطل، أي مضى. ويقال زَهَقَ الفرسُ أمامَ الخيل، وذلك إذا سَبَقَها وتقدَّمها. ويقال زَهَقَ السّهم، إذا جَاوَزَ الهَدَف. ويقال فرسٌ ذات أَزَاهيقَ، أي ذات جَرْيٍ وسَبْقٍ وتقدم.
ومن الباب الزَّهْق، وهو قَعْرُ الشيء؛ لأن الشيء يزهق فيه إذا سقط. قال رؤبة:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
فأمَّأ قولهم: أَزْهَقَ إِناءَه، إذا ملأَه، فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنه إذا امتلأ سَبَقَ وفاضَ ومَرَّ. ومن الباب الزَّاهق، وهو السَّمِين، لأنَّه جاوزَ حدّ الاقتصاد إلى أن اكتنَزَ من اللحم([11]). ويقولون: زَهَقَ مخُّه: اكتنَز. قال زُهير في الزَّاهق:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])
ومِنَ الباب الزَّهُوق، وهو البئر البعيدة القعر.
فأما قولهم: النَّاسُ زُهاقُ مائة، فممكن إن كان صحيحاً أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، كأنَّ عددَهم تقدَّمَ حتَّى بلغ ذلك. وممكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة أُبْدِلَتْ قافاً. ويمكن أن يكون شاذّاً.
القاموس المحيط:
زَهَقَ العَظْمُ، كمَنَعَ زُهوقاً اكْتَنَزَ مُخُّهُ، كأَزْهَقَ، و المُخُّ اكْتَنَزَ، و الباطِلُ اضْمَحَلَّ، وأزْهَقَه الله تعالى، و الراحِلَةُ زُهوقاً وزَهْقاً سَبَقَتْ وتَقَدَّمَتْ أمامَ الخَيْل، و السَّهْمُ جاوَزَ الهَدَفَ، و نفسُه خَرَجَتْ، كَزهِقَتْ، كَسمِعَ، و الشيءُ بَطَلَ وهَلَكَ، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ،
و فلانٌ زَهْقاً وزُهوقاً: سَبَقَ، كانْزَهَقَ. والزَّاهِقُ: اليابِسُ، والسَّمينُ المُمِخُّ من الدَّوابِّ، والشَّديدُ الهُزالِ، ضدٌّ، والرجُلُ المُنْهَزِمُ، ج: زُهْقٌ بالضم وبضمتينِ، و من المِياهِ: الشديدُ الجَرْيِ.
والزَّهَقُ، مُحرَّكةً: المُطْمَئِنُّ من الأرضِ. وكَصبورٍ: البِئْرُ القَعيرُ، وفَجُّ الجَبَلِ المُشْرِفُ. وككتِفٍ: النَّزِقُ. وزُهاقُ مِئَةٍ، بالضم والكسرِ: زُهاؤُها. وفَرَسٌ زَهَقَى، كجَمَزَى: تَقْدُمُ الخَيْلَ. وفَرَسٌ ذاتُ أزاهيقَ: ذاتُ جَرْيٍ سريعٍ. وأزاهيقُ: فَرَسُ زِيادِ بنِ هِنْدايَةَ، وهي أُمُّهُ، وأبوهُ: حارِثَةُ.
وأزْهَقَه: مَلأَهُ، و السَّهْمَ من الهَدَفِ: أجازَهُ، و في السَّيْرِ: أغَذَّ، و الدابَّةُ السَّرْجَ: قَدَّمَتْهُ وألْقَتْهُ على عُنُقِها. وانْزَهَقَتِ الدابَّةُ من الضَّرْبِ أو النِفار: تَقَدَّمَتْ.
تاج العروس:
زه ق
زَهَقَ العَظْمُ كمنع زهوُقاً : اكْتَنَزَ مُخه كما في الصحاح كأَزْهَقَ كما في اللِّسانِ قالَ :
" وأَزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلصا
وزَهَقَ المُخ بنَفِسه : إِذا اكْتَنَزَ فهو زاهق نقله الجَوهري عن يَعْقُوبَ قالَ الجَوهريّ . وأَمّا قولُ الرّاجِزِ وهو عُمارَةُ بن طارِقٍ :
" ومَسَد أُمِرِّ من أَيانِقِّ
" لَسنَ بأَنْيابٍ ولا حَقْائِقِ
" ولا ضِعافٍ مُخهُنَ زاهِق فإِنَّ الفَرّاءَ يَقولُ : هو مرفوعِّ والشعر مكفأ يَقولُ : بَلْ مخهنِّ مكتنٌز رفعه على الابْتِداءَ قال : ولا يَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ ولا ضِعافٍ زاهِقِّ مُخهن كما لا يَجوز أَن تقول : مَرَرت برَجُل أَبوه قائِمٍ بالخَفض وقالَ غيرُه : الزاهِق هُنا بمعْنَى الذّاهب كأنه قال : ولا ضعاف مخهن ثم رد الزاهق على الضعاف انتهى
قال الصغاني : وكان للجوهري والفراء في تتبع الحق مندوحة عن التعليل الذي لا معول عليه والرجز لعمارة بن طارق والرواية :
" عيس عتاق ذات مخ زاهق ومن المجاز : زهق الباطل أي اضمحل وبطل وهلك وذلك إذا غلبه الحق وقال قتادة : وزهق الباطل يعني الشيطان وأزهقه الله تعالى أي : أبطله
ومن المجاز : زهقت الراحلة زهوقاً : إذا سبقت وتقدمت أمام الخيل عن ابن السكيت وكذا زهق فلان بين أيدينا
ومن المجاز : زهق السهم زُهُوقاً : إِذا جاوَزَ الهَدَفَ ووَقَعَ خَلْفَه فهو زاهِقٌ وأَزْهَقَهُ صاحِبُه ومنه حَدِيثُ عَبْدِ الرحمنِ بنِ عَوْفٍ - رضِيَ اللهُ عنه - : " أَنَّ حابِياً خَيْر من زاهِقٍ " وهو الذي يَحْبُو حتِّى يصِيبَ أَي : ضَعِيف يُصِيبُ الحَقَّ خَيْرٌ من قَوِيٍّ يُخْطِئُهُ . وزَهَقَتْ نَفْسُه زُهُوقاً : خَرَجَتْ وهَلَكَتْ وماتَتْ كزَهِقَتْ كسَمِعَ لُغَتان ذَكَرَهما ابنُ القُوطِيةِ والهَرَوِيُّ ورَجَّحا الكَسْرَ وأبو عَبيْدٍ رَجَّح الفَتْحَ وفي حَدِيثِ الذَّبيحةِ : " وأَقِرُّوا الأَنفُسَ حَتّى تَزهَقَ " أَي : حَتى تَخْرُجَ الرُّوح مِنْها ولا يَبْقَى فِيها حَرَكَة ثم تُسْلَخ وتُقْطَعُ وقالَ تَعالَى : " وتَزْهَقَ أَنْفُسهُمْ وهَمْ كافِرُونَ "
ومن المَجازِ : زَهَقَ الشّيْءُ : إِذا بَطَلَ وهَلَكَ واضْمَحَلَّ فهو زاهِقٌ وزَهُوقٌ ومنه قولُه تَعالى : " إِنَّ الباطِلَ كانَ زَهُوقاً " أي : باطِلاً ذاهِباً
ومن المَجازِ : زَهَقَ فُلانٌ بين أَيْدِينا زَهْقاً وزهُوقاً : سبَقَ وتَقَدَّمَ أَمامَ الخَيْلِ كانْزَهَقَ
وقالَ الأصمَعِىُّ : الزّاهِقُ : اليابِسُ أَي : من الهُزالِ
وفي الصِّحاح : الزّاهِقُ : السَّمِينُ المُمِخُّ من الدّوابِّ وأَنْشَدَ لزُهَيْرٍ :
القائِدُ الخَيْل مَنْكُوباً دَوابِرها ... مِنْها الشَّنُونُ ومنها الزّاهِق الزَّهِمُ وقد زَهَقَت الدّابةُ تَزْهَقُ زُهوقاً : انْتَهَى مُخُّ عظمِها واكْتَنَزَ قَصَبُها
والزّاهِقُ أَيضاً : الشَّدِيد الهُزالِ الذي تَجِد زهُومَةَ غُثُوثَةِ لَحْمِه وقِيلَ : هو الرقيقُ المخ وقِيلَ : هو المُنْقى وليسَ بمُتَناهِي السِّمَنِ فهو ضِد قالَ الأَزْهَريّ : الزّاهِقُ من الأَضْدادِ يُقال للهالِكِ : زاهِق وللسَّمِين من الدوابِّ : زاهِقٌ وقالَ بَعْضهم : الزّاهِقُ : السمِين والزَّهِمُ أَسمَنُ منه والزُّهُومَةُ في اللَّحْمِ : كراهِيَةُ رائِحَتِه من غَيْرِ تَغَيّرٍ ولا نَتنٍ
والزاهِقُ : الرَّجُلُ المُنْهَزِمُ نقله الجوهريّ عن ابنِ السِّكِّيت قال : و " ج : زُهْقٌ " يحتملُ أَنْ يكونَ بالضَّمِّ وبضَمَّتَيْنِ
ومن المَجازِ : الزاهِقُ من المِياهِ : الشَّدِيدُ الجَرْيِ يُقال : خَلِيجٌ زاهِق : إِذا كانَ سَرِيعَ الجِرْيَةِ . والزَّهَقُ مُحرَّكَةً : المُطْمَئنُّ من الأرْضِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَد للراجِزِ وهو رُؤْبَة يَصِفُ الحُمُرَ :
" كأَنَّ أيديهنَّ تَهْوِى في الزهَقْ
" أيدي جَوارٍ يَتعاطَيْنَ الوَرَقْ وأَنْشَدَ الصاغانِيُّ لرُؤْبَةَ يَصِفُ الحُمُرَ :
" لَواحِق الأَقْرابِ فِيها كالمَقَقْ
" تَكادُ أَيْدِيها تَهاوَى في الزَّهَقْ وهذِه الرِّوايَةُ أَقْعَدُ وقِيلَ : الزَّهَقُ في قوله : هو التُّقَدمُ ويُرْوَى : " الرَّهَق " بالراءَ أَي : من خَوْفِ الإِدْراكِ
ومن المَجازِ : الزَّهُوقُ كصبورٍ . البِئْرُ القَعِيرُ أَي : البَعِيدَةُ القَعْرِ قالَ الجوهرِيُّ : وكَذلِكَ فَجُّ الجَبَلِ المُشْرِفُ وأنْشَدَ لأبِي ذُؤَيْبٍ يَصِفُ مُشْتارَ العَسَلِ :
وأَشْعَثَ مالَهُ فَضَلات ثَوْلٍ ... عَلَى أَرْكانِ مَهْلِكَةٍ زَهوقِ ومن المَجازِ : الزَّهِقُ ككَتِفٍ : النزِقُ
ويُقال : هُم زُهاقُ مائَةٍ بالضَّمِّ والكَسْرِ أَي : زُهاؤُها ومِقْدارُها وقال ابن فارِس : فأما قول النّاس : هُم زُهاقُ مائة فمُمْكِنٌ - إِن كانَ صَحِيحاً - أَن يكونَ من الأَصْلِ الذي ذَكَرْنا أي على التَّقَدُّم والمُضِيِّ كأنَّ عَدَدَهُم تَقَدَّمَ حتّى بًلَغ ذلِك ومُمْكِنٌ أَن يكون من الإِبْدالِ كانَّ الهَمْزَة أبْدِلَتْ قافاً ويُمْكِنُ أَنْ يكونَ شاذاً
وقالَ شَمِر : فَرَسٌ زَهقَى كجَمَزَى : إِذا كانَتْ تَقدمُ اِلخَيْل وأَنْشَدَ لأبي الخضريِّ اليَرْبُوعي :
" أَثْبتَ مِنْ روَيتبِ الأَظَلِّ
" عَلَى قَرى من زَهقى مِزَلِّ عَنَى بالرُّوَيْتِبِ القُرادَ الثّابِتَ الرّاتِبَ حَتّى كادَ يَدْخلُ في اللحمَ
وفَرس ذات أَزاهِيقَ أَي : ذات جَرْي سَرِيع وفي الأساسِ : أَي : أعاجِيب فِي الجَرْيِ والسَّبْقِ جمع أزْهُوقَةٍ وهو مَجازٌ
وأَزاهِيقُ : فَرَسُ زِيادِ بنِ هندايَة وهي أمُّه وأَبُوه حارِثَةُ بن عَوْفِ ابنِ قَتِيرَةَ بنِ حارِثَةَ بنِ عَبْدِ شَمْسِ ابنِ مُعاويَةَ بن جَعْفَرِ بنِ أسامَةَ بنِ سَعْدِ ابنِ أشرس بن شَبِيب بنِ السَّكَن وكان فارساً قاله أَبو محمّدِ الأَعْرابِيُّ وقالَ ابنُ الكلبيِّ : هو زِيادُ بن عوْفِ بْن حارِثَةَ وهو الذي أسرَ ذَا الغُصَّةِ وكان يقول : لو أَرْسَلْتُ فَرَسي أَزاهِيقَ عَريًّا لأسرَ ذا الغُصَّةِ
وأزْهقَه أَي الإناءَ : إذا مَلَأَهُ كما في العُبابِ والَّذِي في اللِّسانِ : أزْهَقْتُ الإِناءَ : إِذا قَلَبْتَه فانظرْه و أَزْهَقَ السهَمَ من الهَدَفِ : إِذا أجازَهُ وهو مجاز
وأزْهَقَ في السيْرِ : إِذْا أغذّ يُقال : رأَيتُ فُلاناً مُزْهِقاً أي : مُغِذاً في سَيْرِه
وأَزْهَقَتِ الدّابةُ السرج : إذا قَدَّمَتهُ وأَلْقَتْهُ على عُنُقِها قال الجَوْهّرِيّ : ويُقالُ بالرّاءِ قالَ الراجِز :
" أَخاف أَنْ يزْهقَه أَو يَنزَرِقْ قالَ الجَوْهَرِيُّ : أَنْشَدَنِيهِ أبو الغوثِ بالزايِ
وانْزَهَقَت الدابَّةُ من الضَّرْبِ أَو النِّفارِ أَي : طَفَرت كما في الصِّحاح وفي العباب : تَقَدَّمَتْ
ومما يُسْتَدْركُ عليه : زاهَقَ الحقُّ الباطِل : أَزْهَقهَ
والزَّهِقُ من الدَّوابِّ ككَتِفٍ : الذي ليس فَوْقَ سِمَنِه سمَنٌ
وبِئْرٌ زاهِق : بَعِيدَةُ القَعْرِ والزهق بالفتح : الوهدة وربما وقعت فيها الدواب فهلكت
والزّهْقُ بالفتحَ : الوَهدة ورُبَّما وقعت فيها الدواب فهلكت
وانزَهَقَت الدّابَّةُ : تَرَدَت . ورَجُل مَزهُوقٌ : مُضَيقٌ عليه . وقال المُؤَرِّجُ : المُزْهِقُ : القاتِل . والمُزْهَق : المقتول . وأزْهَقْتُ الإناءَ : قَلَبْتُه . قال أبو عبَيْدٍ : جاءت الخيل أَزاهِقَ وأزاهِيقَ وهي جَماعات في تفرقة
ويُقال : هذا الجَمَلُ مزهَقَة لأَرواحَ المِّطي إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه وهو مجاز كما في الأساس
المَطِي : إِذا كانُوا يُجْهِدُونَ أَنْفُسَهُم ولا يَلْحَقونَه وهو مَجاز كما في الأساَس

##### Türkçe

زهق
**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ** - **زَاهِق** - **زَهُوْق**
**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ** + varlık veya iş veya fiil: durur ve sona erer ve fiili ve etkisi bâtıl olur
**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ** + varlık veya nefis: helâk olur ve ölür: durur ve sona erer ve hareket ve fiil ve etki etme kudreti bâtıl olur
**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ** + iş: durur ve izi silinir: durur ve sona erer ve hareket ve fiil ve etki etme kudreti bâtıl olur
**زَاهِق**: “**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: duran ve sona eren ve bâtıl olan ve fiili ve etkisi giden ve yok olan
**زَهُوْق**: “**فـَعوْل**” vezninde, “**زَهَقَ** - **يَزْهَقُ**”dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: şiddet ve çoklukla **الزاهق** olan
Ve lafız, “şeyin helâki ve fenâsı ve yok oluşu; cisim olarak yahut iz ve fiil olarak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَنيَ - يَفْنى**، **هَلَكَ - يَهْلِكُ**، **زَهَقَ - يَزْهَقُ**، **بَادَ - يَبيْدُ**، **بَطَلَ - يَبْطُلُ**، **نَفِدَ - يَنْفَدُ**

**زَهَقَ - يَزْهَقُ - تَزْهَق**
	﴿فلا تعجبك أموالهم ولا أولادهم إنما يريد الله ليعذبهم بها في الحياة الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون(55)﴾ التوبة ﴿ولا تعجبك أموالهم وأولادهم إنما يريد الله أن يعذبهم بها في الدنيا وتزهق أنفسهم وهم كافرون (85)﴾ التوبة
	﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء ﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء
**زَهوقا**
 ﴿وقل جاء الحق وزهق الباطل إن الباطل كان زهوقا(81)﴾ الإسراء
**زاهِق**
 ﴿بل نقذف بالحق على الباطل فيدمغه فإذا هو زاهق ولكم الويل مما تصفون(18)﴾ الأنبياء
مختâr es-Sıhâh
● [**زهق**] ز ه ق: **زَهَقَتْ** nefsi: çıktı; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وتزهق أنفسهم وهم كافرون﴾; ve **زهق الباطل** yani: silinip yok oldu; ve ikisinin bâbı **خضع**’dır; ve **وزهقت نفسه** kesre ile **زُهُوقاً**: onda bir lugat (varyant)tır, bazılarının yanında.
er-Râgıb
**زهق**
- **زهقت نفسه**: şey üzerine esef (üzüntü)den çıktı; dedi: }وتزهق أنفسهم{ [التوبة/55].
Lisân’ın özeti
1. **زهَقَ** şey **يَزْهَقُ** **زُهوقاً**; o hâlde o **زاهِقٌ** ve **زَهوقٌ**dur: bâtıl oldu ve helâk oldu ve silinip yok oldu.
2. Ve **زهَقَ** bâtıl, hak onu yendiği zaman,
3. Ve nefsin **زُهوقُ**u: onun bâtıl olmasıdır; boğazlama **الحَلْق** ve **اللَّبّة**dedir; ve nefisleri, **تَزْهَقَ** edinceye kadar (bırakıp) yerleştirin; yani boğazlanmıştan ruh çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar; sonra yüzülür ve kesilir. Ve Yüce Allah dedi: **وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون**; yani: çıkar.
4. **المُزْهِقُ**: öldüren; ve **المُزْهَقُ**: öldürülen.
5. Ve **زَهَقَ** ok: hedefi geçti; ve sahibi onu **أزْهَقَه** etti.
6. Ve ben kabı **أزْهَقْتُ**: onu devirdim. Ve binek hayvanı, eyeri öne alıp boynuna attığı zaman **أزهقَت**.
7. **زَهَقَ** at ve **ذَهَقَتِ** binek **تَزْهَقُ** **زهوقاً**: geçti ve öne geçtiği zaman; cem‘i **زُهَّق**.
8. Ve onun iliği **زَهَقَ**; o hâlde o **زاهِق**tir, **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; ve hayvanlardan **الزَّاهِقُ**: semiz, iliği dolu olan; **الزاهِق** semizdir ve **الزَّهِمُ** ondan daha semizdir.
9. Ve **الزَّهْقُ** ve **الزَّهَقُ**: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olurlar. Denir: elleri çukurlarda **أزْهَقَت**; ve Ru’be dedi: **تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ**; ve **الزَّهَقُ**: yerin alçak (çökük) kısmı.
10. Ve **مَزْهوقٌ** adam: üzerine daraltılmış (sıkıştırılmış)tır.
11. Ve falan **زَهِقٌ**: yani **نَزِقٌ**.
12. Ve kavim **زُهاقُ** yüz ve **زِهاق** yüz: yani onlar takdirde ona yakındır; onların “**زُهاءُ** yüz” ve “**زِهاءُ** yüz” demeleri gibi.
Lisânü’l-ʿArab
● - **زهق**: **زهَقَ** şey **يَزْهَقُ** **زُهوقاً**; o hâlde o **زاهِقٌ** ve **زَهوقٌ**dur: bâtıl oldu ve helâk oldu ve silinip yok oldu. Tenzîlde: **إنَّ الباطل كان زَهوقاً**. Ve **زهَقَ** bâtıl, hak onu yendiği zaman; ve hak bâtılı **زاهَقَ** etmiştir. Ve **زهَق** bâtıl: yani silinip yok oldu; ve Allah onu **أزْهَقَه** etti. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **فإذا هو زاهِقٌ**; yani bâtıl, giden. Ve nefsin **زُهوقُ**u: onun bâtıl olmasıdır. Katâde dedi: **وزَهَقَ الباطلُ** yani şeytan; ve **زَهَقَتْ** nefsi **تَزْهَقُ** **زُهُوقاً** ve **زَهِقَت**: iki lugat; çıktı. Hadiste: boğazlama **الحَلْق** ve **اللَّبّة**dedir; ve nefisleri, **تَزْهَقَ** edinceye kadar (bırakıp) yerleştirin; yani boğazlanmıştan ruh çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar; sonra yüzülür ve kesilir. Ve Yüce Allah dedi: **وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون**; yani: çıkar. Hadiste: Allah’ın dışında nur ve karanlıktan yetmiş bin perde vardır; ve hiçbir nefis, o perdelerin hissinden bir şey işitmez ki ancak **زِهِقَتْ**; yani helâk oldu ve öldü. Ve falan, önümüzde **يَزْهَقُ** **زَهْقاً** ve **زُهوقاً** **وزَهَقَ**; ve **انْزَهقَ**; ikisi de: geçti ve atların önünde öne geçti; ve aynı şekilde binek hayvanı **زهَق**; ve bozulan (kaçan) **زَاهقٌ**tur. İbnü’s-Sikkît: **زَهَقَ** at ve **ذَهَقَتِ** binek **تَزْهَقُ** **زهوقاً**: geçti ve öne geçtiği zaman; cem‘i **زُهَّق**. Ve onun iliği **زَهَقَ**; o hâlde o **زاهِق**tir, **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; ve o, iliği **زاهِقُ** olandır. Ve **زَهَقى** at: atların önüne geçtiği zaman; ve inşâd etti: **عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ**. Ve hayvanlardan **الزَّاهِقُ**: semiz, iliği dolu olan. Ve binek hayvanı ve deve **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**: kemiğinin iliği bitti ve kamışı (içi) doldu. Ve kemikleri **زَهِقَتْ** ve **أزْهَقَتْ**: semizledi; dedi: **وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا**. Ve denildi: **الزاهِق** ve **الزَّهِقُ**: semizliğinin üstünde semizlik olmayan kimsedir; ve denildi: **الزاهِقُ** iliği tükenmiş olan, semizliğin nihayetine varmış olmayan; ve denildi: o, şiddetli zayıf olan, etinin **زُهومةَ**sı olan **غُثوثة**sini bulduğun; ve denildi: o, ince ilikli olandır. el-Ezherî: **الزاهِق**: eti ve iliği **اكْتَنَزَ** eden. el-Ezherî: **الزاهِقُ** zıtlardandır; helâk olan için **زاهقٌ** denir; ve hayvanlardan semiz olan için **زاهق**; şair dedi:
**القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،
منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ**
Ve bazısı dedi: **الزاهِق** semizdir ve **الزَّهِمُ** ondan daha semizdir. Ve ette **الزُّهومةُ**: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun kerih görülmesidir. Ve kemik **زَهَقَ** **زُهوقاً**: iliği **اكْتَنَزَ** ettiği zaman. Ve ilik **زَهَقَ**: **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; o hâlde o **زاهِق**tir; Ya‘kūb’dan. Ama Osman b. Târık’ın sözü:
(* “عثمان بن طارق” sözü, aslın haşiyesinde burada; ve az sonra gelenin metni: doğrusu **عمارة بن طارق**tır, denilmiştir; ve onu Sıhâh’ta **مسد** maddesinde ‘Umâra’ya nisbet etti.)
**ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،
لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،
ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ**
Şüphesiz Ferrâ der ki: o merfûdur ve şiir **مُكْفَأٌ**dır; der ki: bilakis onların iliği **مُكتَنِزٌ**dir; onu mübtedâ üzerine رفع etti. Dedi: “ve **ولا ضِعافٍ زاهقٍ مُخُّهنَّ** murad etmesi câiz değildir”; “nasıl ki ‘babası ayakta olan bir adamın yanından geçtim’ demen câiz olmadığı gibi, cer ile.” İbn Berî dedi: muradı, **زاهِق** ile onların iliğini رفع etmenin sana câiz olmamasıdır; böylece fâili fiilinin önüne geçirirsin; bununla beraber bu, Kûfelilerden gelmiştir; ondan: kimsenin şu kıraati: **ونَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٍ**; ve ez-Zebbâ’nın sözü:
**ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟**

Ve İmruü’l-Kays’ın sözü:
“فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ”
Ve denildi ki: **الزاهِق** burada **الذاهب** mânâsındadır; sanki şöyle demiş gibidir: “ve **ضِعافٍ** (olanlar) yoktur ki onların **مُخُّ**’ları (ilikleri) …”; sonra **الزاهِق**’i **الضِّعاف** üzerine döndürdü (ona ircâ etti). Osman’ın şiirinde vâki olan:
“عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ”
Ebû Zeyd’in inşâd ettiği:
“لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ
صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،
وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ”

Ve **بئرٌ زهوقٌ** ve **زاهِقٌ**: dibi uzak (derin) olandır; bunun gibi, yüksek (müşrif) dağın geçidi (yarığı) de (böyledir). Ebû Züeyb, bal sağanı (bal alanı) vasfederek dedi ki:
“وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ
على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ”

İbn Berrî dedi ki: “**وأشعث**” sözü, **واو رُبَّ** ile mecrûrdur; beyit kasîdenin evvelidir; **ربَّ**’nın cevabı ise ondan sonradır; o da onun sözü olan:
“تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،
فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ”

Ve **الثَّوْلُ**: arıların topluluğudur; bunun gibi, uzak, derin çukurlu (uçurumlu) çöl de (böyledir).

Ve **الزَّهْقُ** ve **الزَّهَقُ**: çukur (vâhde)dir; bazen binek hayvanları onun içine düşer de helâk olur. Denilir ki: “**أزْهَقَت** elleri çukurlarda (kaydı/battı).” Rü’be dedi ki:
“تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ”

Ve yine inşâd etti:
“كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،
أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ”

Ve denildi ki: bu beyitte **الزَّهَق**’ın mânâsı “ileriye geçme”dir. Ve “**انْزَهَقَتِ** binek hayvanı”: yuvarlanıp düştü. Ve “adam **مَزْهوقٌ**”: üzerine darlık yapılmış (sıkıştırılmış)tır. Ve “kavim **زُهاقُ مائة** ve **زِهاق مائة**”: yani takdirde buna yakındırlar; onların “**زُهاءُ مائة** ve **زِهاءُ مائة**” demeleri gibi. Müerric dedi ki: **المُزْهِقُ** öldüren, **المُزْهَقُ** öldürülendir. Ve “**زَهَقَ** ok”: yani hedefi geçti; ve sahibi onu **أزْهَقَه** (geçirdi).

Ve Abdurrahman b. Avf’ın hadîsinde: şûrâ günü konuştu da dedi ki: “Şüphesiz **جابِياً** bir **زاهِقٍ**’den hayırlıdır.” Şu hâlde oklar içinde **الزاهِق**: isâbet etmeksizin hedefin arkasına düşen ve isâbet etmeyen olandır; **الحابي** ise: hedefin berisine düşen, sonra hedefe doğru sürünerek gidip ona isâbet eden olandır. Böylece, hakkı isâbet eden zayıfın, onu isâbet etmeyen güçlüden hayırlı olduğunu haber verdi; ve **الزاهق** ile **الحابي**’yi oklar cinsinden ikisine misal vurdu.

Ve “**أزْهَقْتُ** kabı”: onu devirdim. Ve “falancayı **مُزْهِقاً** gördüm”: yani yürüyüşünde süratle giden. Ve “kısrak **ذاتُ أزاهيقَ**”: yani hızlı koşuş sahibi. Ebû Ubeyd “el-Musannef”te dedi ki: Onun hiçbirinde kesre ile **زَهِقَ** yoktur. Bazıları kesre ile “**زَهِقَت** nefsi”ni nakletti; “**تَزْهَقُ** **زُهوقاً**”, “**زَهَقَت**” için bir lugattır. İbn Berrî dedi ki: Herevî “kesre ile **زَهِقَت** nefsi” dedi; İbnü’l-Kûtıyye: “kesre ile **زهِقت** nefsi” dedi; fetha da bir lugattır. Ve “falanca **زَهِقٌ**”: yani **نَزِقٌ** (aceleci/fevrî). Ve **الزَّهَقُ**: yerin alçak (çukur) kısmıdır.

Ve binek hayvanı **السَّرْجَ**’ı **أزهقَت**: onu öne aldı ve boynunun üzerine attı; ve **بالراء** ile de denilir. Râciz dedi ki:
“أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ”

Cevherî dedi ki: Bunu bana Ebû’l-Gavs **بالزاي** ile inşâd etti. Ve “**انزهقَت** binek hayvanı”: yani vuruştan yahut ürkmeden sıçradı.

Ve **الزُّهْلُوقُ** (lâm ziyadesiyle): semiz olandır. Asmaî dedi ki: Yaban eşeklerinin dişilerinde, sırtları yağdan düzleştiği vakit “**حُمُر زهالِقُ**” denilir. İbn Berrî dedi ki: “**الزَّهالِقُ**” denilir; onun bir teki **زِهْلِق**’tir; o da **الأَمْلَس** (pürüzsüz)dür. Umâre dedi ki:
“مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق”

Ebû Ubeyd: Atlar **أزاهِقَ** ve **أزاهيقَ** olarak geldi; bunlar, dağınık hâlde (ayrı ayrı) topluluklardır.

مقاييس اللغة:
(**زهق**) **الزاء** ve **الهاء** ve **القاف** tek bir asıldır; ilerlemeye, geçip gitmeye ve aşmaya delâlet eder. Bundan: “**زَهَقَتْ** nefsi.” Bundan: “**زَهَقَ** bâtıl”, yani geçti gitti. Ve denilir: “**زَهَقَ** at, atların önünde”; bu, onları geçtiği ve önlerine geçtiği vakittir. Ve denilir: “**زَهَقَ** ok”, hedefi aştığı zaman. Ve denilir: “kısrak **ذات أَزَاهيقَ**”, yani koşuş, geçiş ve ilerleme sahibi.

Ve bâbdan **الزَّهْق**: o, şeyin dibidir; çünkü şey, düştüğü zaman onun içinde **يزهق** (geçip gider). Rü’be dedi ki:
“كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10])”

Şu hâlde onların “**أَزْهَقَ** kabını” sözüne gelince; onu doldurduğu vakit (denir). Eğer sahih ise, o bâbdandır; çünkü dolduğu zaman öne geçer, taşar ve geçer. Ve bâbdan **الزَّاهق**: o semizdir; çünkü iktisad haddini aşıp etten yığılıp kalınlaşmıştır([11]). Ve derler: “**زَهَقَ** iliği”: yığılıp kalınlaştı. Züheyr **الزَّاهق** hakkında dedi ki:
“القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])”

Ve bâbdan **الزَّهُوق**: o, dibi uzak (derin) kuyudur.

“**النَّاسُ زُهاقُ مائة**” sözlerine gelince; eğer sahih ise, zikrettiğimiz asıldan olması mümkündür; sanki sayıları ilerledi de o miktara ulaştı. Ve ibdâlden olması da mümkündür; sanki hemze **قاف**’a ibdâl edilmiştir. Ve şâz olması da mümkündür.

القاموس المحيط:
“**زَهَقَ** kemik, **كمَنَعَ** (vezninde), **زُهوقاً**: iliği yığılıp kalınlaştı; **كأَزْهَقَ**; ve **المُخُّ** yığılıp kalınlaştı; ve **الباطِلُ** yok olup gitti; ve Allah Teâlâ onu **أزْهَقَه**; ve binek hayvanı **زُهوقاً** ve **زَهْقاً**: atların önünde geçti ve ilerledi; ve ok hedefi aştı; ve nefsi çıktı; **كَزهِقَتْ** (gibi), **كَسمِعَ** (vezninde); ve şey bâtıl oldu ve helâk oldu; o hâlde o **زاهِقٌ** ve **زَهوقٌ**tur.

Ve falanca **زَهْقاً** ve **زُهوقاً**: geçti; **كانْزَهَقَ** (gibi). Ve **الزَّاهِقُ**: kuru; ve binek hayvanlarından iliği dolgun semiz; ve şiddetli zayıf; zıddır; ve kaçan adam; cem‘i: **زُهْقٌ** (damme ile) ve iki damme ile; ve sulardan: şiddetli akışlı.

Ve **الزَّهَقُ** (harekeli): yerin alçak (çukur) kısmı. Ve **كَصبورٍ** (vezninde): dibi derin kuyu ve yüksek dağın geçidi. Ve **ككتِفٍ** (vezninde): **النَّزِقُ**. Ve **زُهاقُ مِئَةٍ** (damme ve kesre ile): onun **زُهاؤُها**’sı. Ve kısrak **زَهَقَى** (كجَمَزَى gibi): atların önüne geçer. Ve kısrak **ذاتُ أزاهيقَ**: hızlı koşuş sahibi. Ve **أزاهيقُ**: Ziyâd b. Hindâye’nin atıdır; o onun annesidir; babası: Hârise’dir.

Ve onu **أزْهَقَه**: onu doldurdu; ve oku hedeften: onu geçirdi; ve yürüyüşte: süratle gitti; ve binek hayvanı eyeri: onu öne aldı ve boynunun üzerine attı. Ve “**انْزَهَقَتِ** binek hayvanı” vuruştan yahut ürkmeden: ilerledi.

تاج العروس:
زه ق
“**زَهَقَ** kemik, **كمنع** (vezninde), **زهوُقاً**: iliği yığılıp kalınlaştı; “Sıhâh”ta olduğu gibi; “Lisân”da olduğu gibi **كأَزْهَقَ**; dedi ki:
“وأَزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلصا”
Ve “**زَهَقَ** ilik kendi kendine”: yığılıp kalınlaştığı zaman; o hâlde o **زاهق**tir; Cevherî bunu Ya‘kūb’dan nakletti; Cevherî dedi ki.

Ve râcizin sözüne gelince; o, **عُمارَةُ بن طارِقٍ**’tır:
" Ve **مَسَد** (bükülmüş ip) **أُمِرِّ** (sertleştirilmiş) **من أَيانِقِّ** (dişi develerden)
" **لَسنَ** (değillerdir) **بأَنْيابٍ** (azı dişliler) ve **لا حَقْائِقِ** (ne de hakāik)
" ve ne de zayıflar; onların beyinleri **زاهِق** (zâhik)tir.

Çünkü **الفَرّاءَ** der ki: O merfûdur; şiir ise ters çevrilmiştir. Der ki: Bilakis **مخهنِّ** (onların beyinleri) **مكتنٌز** (toplanmış/yoğunlaşmış)tır; onu ibtidâ üzerine رفع etti. Dedi ki: **ولا ضِعافٍ زاهِقِّ مُخهن** (ne de zayıflar; onların beyinleri zâhik) murat etmesi câiz değildir; tıpkı senin “**مَرَرت برَجُل أَبوه قائِمٍ**” demenin câiz olmaması gibi; cer ile. Başkası dedi ki: Buradaki **الزاهِق** “giden” mânâsındadır; sanki “ve ne de zayıflar; onların beyinleri...” dedi; sonra **الزاهق**’ı **الضعاف** üzerine رد etti. Bitti.

**الصغاني** dedi ki: **الجوهري** ve **الفراء** için, hakka tâkipte, kendisine dayanılmayan ta‘lîlden bir genişlik vardı. Ve recez **لعمارة بن طارق**’ındır; rivayet:
" **عيس عتاق ذات مخ زاهق**

Mecazdan: **زهق الباطل**; yani sönüp gitti, bâtıl oldu ve helâk oldu; bu, hak onu yendiği zamandır. **قتادة** dedi ki: “**وزهق الباطل**” yani şeytan. Ve Allah Teâlâ onu **أزهقه**; yani onu iptal etti.

Mecazdan: **زهقت الراحلة زهوقاً**: Eğer geçti ve atların önünde öne geçtiyse; **ابن السكيت**’ten. Ve yine: **زهق فلان بين أيدينا**.

Mecazdan: **زهق السهم زُهُوقاً**: Eğer hedefi geçti ve arkasına düştüyse; o **زاهِقٌ**tur. Ve sahibi onu **أَزْهَقَهُ**. Ondandır: **عَبْدِ الرحمنِ بنِ عَوْفٍ** hadisi -Allah ondan razı olsun-: “**أَنَّ حابِياً خَيْر من زاهِقٍ**”; o, isabet edinceye kadar emekleyendir; yani: hakkı isabet ettiren zayıf, onu ıskalayan güçlüden daha hayırlıdır. Ve **زَهَقَتْ نَفْسُه زُهُوقاً**: çıktı, helâk oldu ve öldü; **زَهِقَتْ** gibi; **سَمِعَ** vezninde iki lugat; onları **ابنُ القُوطِيةِ** ve **الهَرَوِيُّ** zikretti ve kesreyi tercih ettiler; **أبو عَبيْدٍ** ise fethayı tercih etti. Ve zebîha hadîsinde: “**وأَقِرُّوا الأَنفُسَ حَتّى تَزهَقَ**”; yani: ruh ondan çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar; sonra yüzülür ve kesilir. Ve Teâlâ dedi ki: “**وتَزْهَقَ أَنْفُسهُمْ وهَمْ كافِرُونَ**”.

Mecazdan: **زَهَقَ الشّيْءُ**: Eğer bâtıl oldu, helâk oldu ve sönüp gitti ise; o **زاهِقٌ** ve **زَهُوقٌ**tur. Ondandır O’nun sözü, Teâlâ: “**إِنَّ الباطِلَ كانَ زَهُوقاً**”; yani: bâtıl, giden.

Mecazdan: **زَهَقَ فُلانٌ بين أَيْدِينا زَهْقاً وزهُوقاً**: geçti ve atların önünde öne geçti; **كانْزَهَقَ** gibi.

**الأصمَعِىُّ** dedi ki: **الزّاهِقُ**: kuru; yani: zayıflıktan.

**الصِّحاح**’ta: **الزّاهِقُ**: hayvanlardan semiz, iliği bol olan. Ve **زُهَيْرٍ**’den inşâd etti:
**القائِدُ الخَيْل مَنْكُوباً دَوابِرها ... مِنْها الشَّنُونُ ومنها الزّاهِق الزَّهِمُ**

Ve binek hayvanı **زَهَقَت**; **تَزْهَقُ زُهوقاً**: kemiğinin iliği bitti ve kamışı (içi) yoğunlaştı.

Ve **الزّاهِقُ** ayrıca: şiddetli zayıflık; etinin zayıflık kokusunu bulduğun. Ve denildi ki: o, ince iliklidir. Ve denildi ki: o, arıtılmıştır; aşırı semiz değildir; o hâlde zıddıdır. **الأَزْهَريّ** dedi ki: **الزّاهِقُ** zıt anlamlılardandır; helâk olana **زاهِق** denir; hayvanlardan semize de **زاهِقٌ** denir. Bazıları dedi ki: **الزّاهِقُ** semizdir; **الزَّهِمُ** ondan daha semizdir. Ve ette **الزُّهُومَةُ**: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun tiksindiriciliğidir.

Ve **الزاهِقُ**: yenilmiş adam; **الجوهريّ** onu **ابنِ السِّكِّيت**’ten nakletti. Dedi ki: “**ج : زُهْقٌ**”; zamme ile de, iki zamme ile de olması muhtemeldir.

Mecazdan: sulardan **الزاهِقُ**: şiddetli akışlı; “**خَلِيجٌ زاهِق**” denir: eğer hızlı akışlı ise. Ve **الزَّهَقُ** (harekeli): yerin çukur ve alçak kısmı; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve râcize, o **رُؤْبَة**’dir; eşekleri vasfederken, inşâd etti:
" **كأَنَّ أيديهنَّ تَهْوِى في الزهَقْ**
" **أيدي جَوارٍ يَتعاطَيْنَ الوَرَقْ**

Ve **الصاغانِيُّ**, **رُؤْبَة**’den, eşekleri vasfederken, inşâd etti:
" **لَواحِق الأَقْرابِ فِيها كالمَقَقْ**
" **تَكادُ أَيْدِيها تَهاوَى في الزَّهَقْ**

Ve bu rivayet daha yerindedir. Ve denildi ki: Onun sözündeki **الزَّهَقُ**: öne geçmedir. Ve “**الرَّهَق**” diye, **الراءَ** ile rivayet edilir; yani: yetişilme korkusundan.

Mecazdan: **الزَّهُوقُ**; **صبورٍ** gibi: derin kuyu; yani: dibi uzak olan. **الجوهرِيُّ** dedi ki: ve yine, dağın yüksek geçidi. Ve **أبِي ذُؤَيْبٍ**’den, bal toplayanı vasfederken, inşâd etti:
**وأَشْعَثَ مالَهُ فَضَلات ثَوْلٍ ... عَلَى أَرْكانِ مَهْلِكَةٍ زَهوقِ**

Mecazdan: **الزَّهِقُ**; **كَكَتِفٍ** gibi: atılgan/tezcanlı.

Ve denilir: “**هُم زُهاقُ مائَةٍ**” zamme ve kesre ile; yani: onun fazlası ve miktarı. **ابن فارِس** dedi ki: İnsanların “**هُم زُهاقُ مائة**” sözüne gelince, mümkün olur -eğer sahih ise- zikrettiğimiz asıldan olması; yani öne geçme ve geçip gitme üzere; sanki sayıları öne geçti de buna ulaştı. Ve mümkün olur ki ibdâldendir; sanki hemze **قافاً**a ibdâl edilmiştir. Ve mümkün olur ki şâzdır.

**شَمِر** dedi ki: **فَرَسٌ زَهقَى**; **جَمَزَى** gibi: eğer atların önüne geçiyorsa. Ve **أبي الخضريِّ اليَرْبُوعي**’den inşâd etti:
" **أَثْبتَ مِنْ روَيتبِ الأَظَلِّ**
" **عَلَى قَرى من زَهقى مِزَلِّ**

**الرُّوَيْتِبِ** ile, etin içine girecek kadar sabit, yerleşik kene olan **القُرادَ**ı kastetti.

Ve **فَرس ذات أَزاهِيقَ**: hızlı koşuş sahibi; **الأساس**’ta: yani koşuş ve yarışta acayiplikler; **أزْهُوقَةٍ**’nin cem‘i; ve o mecazdır.

Ve **أَزاهِيقُ**: **زِيادِ بنِ هندايَة**’nin atıdır; o onun annesidir. Babası **حارِثَةُ بن عَوْفِ ابنِ قَتِيرَةَ بنِ حارِثَةَ بنِ عَبْدِ شَمْسِ ابنِ مُعاويَةَ بن جَعْفَرِ بنِ أسامَةَ بنِ سَعْدِ ابنِ أشرس بن شَبِيب بنِ السَّكَن**’dır; süvariydi; bunu **أَبو محمّدِ الأَعْرابِيُّ** söyledi. **ابنُ الكلبيِّ** dedi ki: O, **زِيادُ بن عوْفِ بْن حارِثَةَ**’dır; ve **ذَا الغُصَّةِ**’yi esir alan odur. Ve derdi ki: “Eğer atım **أَزاهِيقَ**’ı çıplak salıverseydim, **ذا الغُصَّةِ**’yi esir alırdı.”

Ve onu, yani kabı, **أزْهقَه**: eğer onu doldurduysa; **العُباب**’da böyle. **اللِّسان**’daki ise: “**أَزْهَقْتُ الإِناءَ**”: eğer onu çevirdiysen; ona bak. Ve oku hedeften **أَزْهَقَ**: eğer onu geçtiyse; ve o mecazdır.

Ve yürüyüşte **أزْهَقَ**: eğer hızlı yürüdü ise; “**رأَيتُ فُلاناً مُزْهِقاً**” denir; yani: yürüyüşünde hızlı giden.

Ve binek hayvanı eyeri **أَزْهَقَتِ**: eğer onu öne aldı ve boynunun üzerine attıysa. **الجَوْهّرِيّ** dedi ki: **بالرّاءِ** ile de söylenir. Râciz dedi ki:
" **أَخاف أَنْ يزْهقَه أَو يَنزَرِقْ**

**الجَوْهَرِيُّ** dedi ki: Bunu bana **أبو الغوثِ** **بالزايِ** ile inşâd etti.

Ve binek hayvanı, vurma veya ürkme sebebiyle **انْزَهَقَت**: yani sıçradı; **الصِّحاح**’ta böyle. **العباب**’da: öne geçti.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **زاهَقَ الحقُّ الباطِل**: onu **أَزْهَقهَ**.

Ve hayvanlardan **الزَّهِقُ**; **كَكَتِفٍ** gibi: semizliğinin üstünde semizlik olmayan.

Ve **بِئْرٌ زاهِق**: dibi uzak. Ve fetha ile **الزهق**: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.

Ve fetha ile **الزّهْقُ**: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.

Ve binek hayvanı **انزَهَقَت**: yuvarlanıp düştü.

Ve **رَجُل مَزهُوقٌ**: ona daraltılmıştır. **المُؤَرِّجُ** dedi ki: **المُزْهِقُ**: öldüren. Ve **المُزْهَق**: öldürülen. Ve **أزْهَقْتُ الإناءَ**: onu devirdim. Ebû Ubeyd dedi ki: atlar **أَزاهِقَ** ve **أزاهِيقَ** olarak geldi; o, dağınık bir hâlde topluluklardır.

Ve denilir: bu deve, **مزهَقَة**’dir; **أَرواحَ** **المِّطي** için; kendilerini zorluyorlar da ona yetişemiyorlarsa; ve bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

**المَطِي**: kendilerini zorluyorlar da ona yetişemiyorlarsa; ve bu, **الأساَس**’ta olduğu gibi mecazdır.
