# زهق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زهق

زهَقَ الشيءُ يَزْهَقُ زُهوقاً، فهو زاهِقٌ وزَهوقٌ: بطَل وهلَك واضْمَحَلّ. وفي التنزيل: إنَّ الباطل كان زَهوقاً. وزهَقَ الباطلُ إذا غَلَبَه الحقّ، وقد زاهَقَ الحقُّ الباطلَ. وزَهَق الباطِلُ أي اضْمَحَلّ، وأزْهَقَه الله. وقوله عز وجل: فإذا هو زاهِقٌ، أي باطِلٌ ذاهِبٌ. وزُهوقُ النفسِ: بُطْلانُها. وقال قتادة: وزَهَقَ الباطلُ يعني الشيطان، وزَهَقَتْ نفسُه تَزْهَقُ زُهُوقاً وزَهِقَت، لغتان: خرجت. وفي الحديث: إن النحرَ في الحَلْق واللَّبّة وأقِرُّوا الأَنْفُسَ حتى تَزْهَقَ أي حتى تخرج الروح من الذَّبيحة ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع. وقال تعالى: وتَزْهَق أنْفُسُهم وهُمْ كافرون؛ أي تَخْرُج. وفي الحديث: دون الله سبعون ألف حجاب من نور وظُلمة وما تَسْمَع نفسٌ مِنْ حِسِّ تلك الحجُب شيئاً إلا زِهِقَتْ أي هلكت وماتت. وزَهَقَ فلانٌ بين أيدينا يَزْهَقُ زَهْقاً وزُهوقاً وانْزَهقَ، كلاهما: سبق وتقدم أمام الخيل، وكذلك زهَق الدابّةُ، والمنهزم زَاهقٌ. ابن السكيت: زَهَقَ الفرسُ وذَهَقَتِ الراحلة تَزْهَقُ زهوقاً إذا سَبَقت وتقدَّمت، والجمع زُهَّق. وزَهَقَ مُخُّه، فهو زاهِق إذا اكْتَنَزَ، وهو زاهِقُ المُخِّ. وفَرَسٌ زَهَقى إذا تقدَّم الخيل؛ وأنشد:عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ
والزَّاهِقُ من الدوابِّ: السَّمِينُ الْمُمِخُّ. وزَهَقَتِ الدابَّةُ والناقةُ تَزْهَقُ زُهوقاً: انتهى مُخُّ عَظْمِها واكْتَنَزَ قَصَبُها. وزَهِقَتْ عظامه وأزْهَقَتْ: سَمِنت؛ قال:
وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا
وقيل: الزاهِق والزَّهِقُ الذي ليس فوق سِمَنهِ سَمَنٌ، وقيل: الزاهِقُ المُنْقي وليس بِمُتَناهي السِّمَن، وقيل: هو الشديد الهُزال الذي تَجِد زُهومةَ غُثوثةِ لحمهِ، وقيل: هو الرقيق المُخّ. الأَزهري: الزاهِق الذي اكْتَنَزَ لحمُه ومُخُّه. الأَزهري: الزاهِقُ من الأَضداد، يقال الهالك زاهقٌ، والسمِينُ من الدوابّ زاهق؛ قال الشاعر:
القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،
منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وقال بعضهم: الزاهِق السَّمينُ والزَّهِمُ أسمَنُ منه. والزُّهومةُ في اللحم: كراهية رائحتِه من غير تغيير ولا نَتْنٍ. وزَهَقَ العظمُ زُهوقاً إذا اكْتَنَزَ مُخُّه. وزَهَقَ المُخُّ إذا اكْتَنَزَ، فهو زاهِق؛ عن يعقوب؛ وأما قول عثمان بن طارق
(* قوله «عثمان بن طارق» في هامش الأصل هنا
وفما يأتي قريباً ما نصه صوابه: عمارة بن طارق اهـ. وكذلك نسبه في الصحاح لعمارة في مادة مسد).
ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،
لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،
ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ
فإنَّ الفراء يقول: هو مرفوعٌ والشعر مُكْفَأٌ، يقول: بل مُخُّهنَّ مُكتَنِزٌ، رفَعَه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضِعافٍ زاهقٍ مُخُّهنَّ كما لا يجوز أن تقول مررت برجل أبوه قائمٍ بالخفضِ؛ قال ابن بري: يريد أنه لا يجوز لك أن ترفع مُخَّهن بزاهِق فتُقدم الفاعل على فعله، وعلى أنه قد جاء ذلك عن الكوفيين، من ذلك قراءة من قرأ: ونَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٍ؛ وقول الزَّبَّاءِ:
ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟
وقول امرئ القيس:
فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ
وقيل: الزاهِق ههنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضِعافٍ مُخُّهنّ، ثم رَدَّ الزاهِق على الضِّعاف؛ والذي وقع في شعر عثمان:
عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ
والذي أنشده أبو زيد:
لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ
صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،
وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ
وبئرٌ زهوقٌ وزاهِقٌ: بعيدةُ القَعْرِ، وكذلك فَجُّ الجبَل المُشْرِفُ؛ وقال أبو ذؤيب يصف مُشْتار العسل:
وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ
على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ
قال ابن بري: قوله وأشعث مخفوضٌ بواو رُبَّ، والبيت أول القصيدة، وجوابُ ربَّ فيما بعده وهو قوله:
تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،
فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ
والثَّوْلُ: جماعة النحل، وكذلك المَفازة النائية المَهْواةِ. والزَّهْقُ والزَّهَقُ: الوَهْدةُ وربما وقعت فيها الدواب فهلكت. يقال: أزْهَقَت أيديها في الحُفَر؛ وقال رؤبة:
تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ
وأنشد أيضاً:
كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،
أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ
وقيل: معنى الزَّهَق التقدمُ في هذا البيت. وانْزَهَقَتِ الدابةُ: تردَّتْ. ورجل مَزْهوقٌ: مضيَّق عليه. والقومُ زُهاقُ مائة وزِهاق مائة أي هم قريبٌ من ذلك في التقدير، كقولهم زُهاءُ مائة وزِهاءُ مائة. وقال المؤرّج: المُزْهِقُ القاتِل، والمُزْهَقُ المقتول. وزَهَقَ السهمُ أي جاوز الهَدَف؛ وأزْهَقَه صاحبُه. وفي حديث عبد الرحمن بن عوف أنه تكلم يوم الشُّورى فقال: إن جابِياً خيرٌ من زاهِقٍ؛ فالزاهِقُ من السهام: الذي وقَع وراءَ الهَدَف دون الإصابة ولا يُصيب، والحابي: الذي وقَع دون الهَدَف ثم زحَفَ إلى الهَدَف فأصابه، فأخبر أنَّ الضعيف الذي يُصيب الحق خيرٌ من القويّ الذي لا يُصيبه، وضَرَبَ الزاهق والحابي من السِّهام لهما مثلاً. وأزْهَقْتُ الإناء: قَلبتُه. ورأيتُ فلاناً مُزْهِقاً أي مُغِذّاً في سَيرِهِ. وفرسٌ ذاتُ أزاهيقَ أي ذاتُ جَرْيٍ سريعٍ. قال أبو عبيد في المصنَّف: وليس في شيء منه زَهِقَ، بالكسر، وحكى بعضهم زَهِقَت نفسه، بالكسر، تَزْهَقُ زُهوقاً لغة في زَهَقَت. قال ابن بري: قال الهروي زَهِقَت نفسُه، بالكسر، وقال ابن القُوطِيّة: زهِقت نفسُه، بالكسر، والفتح لغة. وفلان زَهِقٌ أي نَزِقٌ. والزَّهَقُ: المُطْمئن من الأَرض. وأزهقَت الدابةُ السَّرْجَ إذا قدَّمته وألقتْه على عُنُقها، ويقال بالراء؛ قال الراجز: أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ
قال الجوهري: أنشدَنيه أبو الغوث بالزاي. وانزهقَتِ الدابةُ أي طَفَرت من الضرْب أو النِّفارِ.
والزُّهْلُوقُ، بزيادة اللام: السَّمينُ. قال الأَصمعي في إناث حُمرُ الوَحْشِ إذا استوت مُتونُها من الشحم قيل حُمُر زهالِقُ. قال ابن بري: يقال الزَّهالِقُ واحدها زِهْلِق وهو الأَمْلَس؛ قال عُمارة: مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق
أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهِقَ وأزاهيقَ، وهي جماعات في تَفْرِقة.

### Türkçe

**زهَقَ** şey **يَزْهَقُ** **زُهوقاً**, o hâlde o **زاهِقٌ** ve **زَهوقٌ**dur: bâtıl oldu ve helâk oldu ve yok olup gitti. Ve tenzîlde: “Şüphesiz bâtıl, **زَهوقاً** idi.” Ve **زهَقَ** bâtıl, hak ona galip geldiği zaman; ve hak bâtılı **زاهَقَ** etmiştir. Ve **زَهَق** bâtıl, yani yok olup gitti; ve Allah onu **أزْهَقَه**. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “Derken o **زاهِقٌ**dur”; yani bâtıl, gidici. Ve **زُهوقُ النفسِ**: onun bâtıl olmasıdır. Katâde dedi: ve **وزَهَقَ الباطلُ** yani şeytan; ve onun nefsi **زَهَقَتْ** **تَزْهَقُ** **زُهُوقاً** ve **زَهِقَت**; iki lugat: çıktı. Hadiste: “Şüphesiz boğazlama **الحَلْق** ve **اللَّبّة**dedir; ve nefisleri, **تَزْهَقَ** edinceye kadar (bırakıp) ikrar edin”; yani boğazlanandan ruh çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar, sonra yüzülür ve kesilir. Ve Allah Teâlâ dedi: “Ve onların nefisleri **تَزْهَق** eder, hâlbuki onlar kâfirlerdir”; yani çıkar. Hadiste: “Allah’ın altında nur ve karanlıktan yetmiş bin perde vardır; o perdelerin hissinden bir şey hiçbir nefis işitmez ki ancak **زِهِقَتْ**”; yani helâk oldu ve öldü. Ve falan, önümüzde **زَهَقَ** **يَزْهَقُ** **زَهْقاً** ve **زُهوقاً** ve **انْزَهقَ**; ikisi de: geçti ve atların önünde ilerledi; ve aynı şekilde binek hayvanı **زهَق**; ve bozulan (kaçan) **زَاهقٌ**dur. İbnü’s-Sikkît: at **زَهَقَ** ve binek **ذَهَقَتِ** **تَزْهَقُ** **زهوقاً**; geçtiği ve ilerlediği zaman; çoğulu **زُهَّق**. Ve onun iliği **زَهَقَ**, o hâlde o **زاهِق**tir; **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; ve o **زاهِقُ المُخِّ**dür. Ve **فَرَسٌ زَهَقى**: atların önüne geçtiği zaman; ve şu beyit okundu:
عَلى قَراً مِنْ زَهَقى مِزَلِّ

Ve binek hayvanlarından **الزَّاهِقُ**: semiz, iliği dolu olan. Ve binek hayvanı ve dişi deve **زَهَقَتِ** **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**: kemiğinin iliği tükendi ve kamışı (kemik içi) doldu. Ve kemikleri **زَهِقَتْ** ve **أزْهَقَتْ**: semirdi; dedi ki:
وأزْهَقَتْ عِظامُه وأخْلَصا

Ve denildi: **الزاهِق** ve **الزَّهِقُ**, semizliğinin üstünde semizlik olmayan kimsedir; ve denildi: **الزاهِقُ** iliği arınmış olan, fakat semizliğin nihayetine varmış olmayan; ve denildi: o, şiddetli zayıflıktır ki etinin zayıflık yağlılığını bulursun; ve denildi: o, ince iliklidir. el-Ezherî: **الزاهِق** eti ve iliği **اكْتَنَزَ** eden kimsedir. el-Ezherî: **الزاهِقُ** zıt anlamlılardandır; helâk olan için **زاهقٌ** denir; ve binek hayvanlarından semiz olana **زاهق** denir; şair dedi ki:
القائدُ الخيلِ مَنْكُوباً دوابِرُها،
منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ

Ve bazısı dedi: **الزاهِق** semizdir, **الزَّهِمُ** ondan daha semizdir. Ve **الزُّهومةُ** ette: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun tiksindiriciliğidir. Ve kemik **زَهَقَ** **زُهوقاً**: iliği **اكْتَنَزَ** ettiği zaman. Ve ilik **زَهَقَ**: **اكْتَنَزَ** ettiği zaman; o hâlde o **زاهِق**tir; Ya‘kūb’dan; Osman b. Târık’ın sözüne gelince:
(* “عثمان بن طارق” sözü, aslın kenarında burada; ve az sonra gelenin metni onun doğrusu: عمارة بن طارق’dır, denilmiştir. Ve كذلك onu الصحاح’da مسد maddesinde عمارة’ya nisbet etti).

ومَسَدٍ أمِرَّ مِنْ أيانِقِ،
لسن بأنْيابٍ ولا حَقائِقِ،
ولا ضِعافٍ مُخُّهُنَّ زاهِقُ

Şüphesiz el-Ferrâ der ki: o merfûdur ve şiir **مُكْفَأٌ**dur; der ki: bilakis onların iliği doludur; onu mübtedâ üzerine رفع etti. Dedi: “ve **ولا ضِعافٍ زاهقٍ مُخُّهنَّ** murad etmesi câiz değildir; tıpkı ‘babası ayakta olan bir adamın yanından geçtim’ deyip cer ile ‘قائمٍ’ demenin câiz olmaması gibi.” İbn Berrî dedi: muradı şudur: **زاهِق** ile onların iliğini رفع etmen câiz değildir; böylece fâili fiilinin önüne geçirirsin; ve bununla beraber bu, Kûfelilerden gelmiştir; ondan: “**ونَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٍ**” diye okuyan kimsenin kıraati; ve ez-Zebbâ’nın sözü:
ما للجِمال مشيُها وَئِيدا؟

Ve İmru’ül-Kays’ın sözü:
فَقِلْ في مَقِيلٍ نَحْسُه مُتَغَيِّبِ

Ve denildi: **الزاهِق** burada **الذاهب** manasındadır; sanki “ve zayıf olanlar, onların iliği...” dedi, sonra **الزاهِق**i **الضِّعاف**a döndürdü. Osman’ın şiirinde vâki olan:
عِيسٌ عِتاقٌ ذاتُ مُخٍّ زاهِقِ

Ve Ebû Zeyd’in okuduğu:
لقد تَعَلَّلت على أيانِقِ
صُهْبٍ، قليلاتِ القُرادِ اللاّزِقِ،
وذاتِ ألْياطٍ ومُخٍّ زاهِقِ

Ve **بئرٌ زهوقٌ** ve **زاهِقٌ**: dibi uzak olan; ve aynı şekilde yüksek dağın geçidi; Ebû Züeyb, bal toplayanı vasfederek dedi ki:
وأشْعَثَ مالُه فَضَلاتُ ثوْلٍ
على أركان مَهْلكَةٍ زَهُوقِ

İbn Berrî dedi: “وأشعث” sözü, **رُبَّ**’nın vâvı ile mecrûrdur; ve beyit kasidenin başıdır; **ربَّ**’nın cevabı, ondan sonradır; o da onun sözü:
تأبَّطَ خافَةً فيها مسابٌ،
فأضْحى يقْتري مَسَداً بِشِيقِ

Ve **الثَّوْلُ**: arıların topluluğu; ve aynı şekilde uzak, derin çukur (uçurum) olan çöl. Ve **الزَّهْقُ** ve **الزَّهَقُ**: çukur; bazen binek hayvanları ona düşer de helâk olur. Denir ki: elleri çukurlarda **أزْهَقَت**. Rü’be dedi ki:
تَكادُ أيديها تَهاوى في الزَّهَقْ

Ve yine okudu:
كأنَّ أيديهنَّ تَهْوي في الزَّهَقْ،
أيْدي جَوارٍ يتَعاطَيْنَ الوَرَقْ

Ve denildi: bu beyitte **الزَّهَق**ın manası ilerlemedir. Ve binek hayvanı **انْزَهَقَتِ**: yuvarlanıp düştü. Ve **رجل مَزْهوقٌ**: üzerine daraltılmış (sıkıştırılmış) kimsedir. Ve kavim, yüzün **زُهاقُ**udur ve yüzün **زِهاق**ıdır; yani takdirde ona yakındırlar; “yüzün **زُهاءُ**u” ve “yüzün **زِهاءُ**u” demeleri gibi. el-Muerric dedi: **المُزْهِقُ** öldüren, **المُزْهَقُ** öldürülendir. Ve ok **زَهَقَ**: hedefi geçti; ve sahibi onu **أزْهَقَه**. Abdurrahman b. Avf’ın şûrâ gününde konuştuğu hadiste: “Şüphesiz **جابِياً** bir **زاهِقٍ**den hayırlıdır.”; o hâlde oklardan **الزاهِقُ**: isabet etmeksizin hedefin arkasına düşen ve vuramayan; ve **الحابي**: hedefin önüne düşen, sonra hedefe sürünerek gidip onu vuran; böylece hakkı isabet ettiren zayıfın, onu isabet ettirmeyen güçlüden hayırlı olduğunu haber verdi; ve **الزاهق** ile **الحابي**yi oklardan ikisine misal vurdu. Ve “kabı **أزْهَقْتُ**”: onu devirdim. Ve falanı **مُزْهِقاً** gördüm; yani yürüyüşünde hızla giden. Ve **فرسٌ ذاتُ أزاهيقَ**: yani hızlı koşusu olan. Ebû Ubeyd, **المصنَّف**’te dedi: onda hiçbir şeyde kesre ile **زَهِقَ** yoktur. Ve bazısı, kesre ile “nefsi **زَهِقَت**”i rivayet etti; **تَزْهَقُ** **زُهوقاً**, **زَهَقَت** için bir lugattır. İbn Berrî dedi: el-Herevî “nefsi **زَهِقَت**”, kesre ile dedi; ve İbnü’l-Kūṭiyye: “nefsi **زهِقت**”, kesre ile dedi; ve fetha bir lugattır. Ve falan **زَهِقٌ**dur; yani atılgan (aceleci). Ve **الزَّهَقُ**: yerin alçak (çukur) kısmı. Ve binek hayvanı eyeri **أزهقَت**: onu öne aldı ve boynunun üzerine attı; ve **بالراء** ile de denir; râciz dedi ki:
أخاف أن تُزْهِقَه أو يَنْزرِقْ

el-Cevherî dedi: onu bana Ebû’l-Gavs, **بالزاي** ile okuttu. Ve binek hayvanı **انزهقَتِ**: vuruştan veya ürkmeden sıçradı.

Ve **الزُّهْلُوقُ**, lâm ziyadesiyle: semiz. el-Asma‘î dedi: yaban eşeklerinin dişilerinde sırtları yağdan düzleştiği zaman “**حُمُر زهالِقُ**” denir. İbn Berrî dedi: **الزَّهالِقُ** denir; onun teki **زِهْلِق**tir ve o, pürüzsüz olandır; Umâre dedi ki:
مِثْل مُتون الحُمُر الزَّهالِق

Ebû Ubeyd: atlar **أزاهِقَ** ve **أزاهيقَ** olarak geldi; ve onlar, dağınık hâlde topluluklardır.
