# زهق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زهق

زهق العظم، كمنع، زهوقا: اكتنز مخه كما في الصحاح كأزهق كما في اللسان، قال:
  وأزهقت عظامه وأخلصا

  وزهق المخ بنفسه: إذا اكتنز فهو زاهق، نقله الجوهري عن يعقوب، قال الجوهري. وأما قول الراجز، وهو عمارة بن طارق:
  ومسد أمر من أيانق
  لسن بأنياب ولا حقائق
  ولا ضعاف مخهن زاهق فإن الفراء يقول: هو مرفوع والشعر مكفأ، يقول: بل مخهن مكتنز، رفعه على الابتداء، قال: ولا يجوز أن يريد ولا ضعاف زاهق مخهن، كما لا يجوز أن تقول: مررت برجل أبوه قائم بالخفض، وقال غيره: الزاهق هنا بمعنى الذاهب كأنه قال: ولا ضعاف مخهن ثم رد الزاهق على الضعاف انتهى.
 قال الصغاني: وكان للجوهري والفراء في تتبع الحق مندوحة عن التعليل الذي لا معول عليه والرجز لعمارة بن طارق والرواية:
  عيس عتاق ذات مخ زاهق ومن المجاز: زهق الباطل أي اضمحل وبطل وهلك وذلك إذا غلبه الحق وقال قتادة: وزهق الباطل يعني الشيطان وأزهقه الله تعالى أي: أبطله.
 ومن المجاز: زهقت الراحلة زهوقا: إذا سبقت وتقدمت أمام الخيل عن ابن السكيت وكذا زهق فلان بين أيدينا.
 ومن المجاز: زهق السهم زهوقا: إذا جاوز الهدف ووقع خلفه، فهو زاهق ، وأزهقه صاحبه، ومنه حديث عبد الرحمن بن عوف -رضي الله عنه-:  أن حابيا خير من زاهق  وهو الذي يحبو حتى يصيب، أي: ضعيف يصيب الحق خير من قوي يخطئه. وزهقت نفسه زهوقا: خرجت وهلكت وماتت كزهقت، كسمع، لغتان ذكرهما ابن القوطية والهروي، ورجحا الكسر، وأبو عبيد رجح الفتح، وفي حديث الذبيحة :  وأقروا الأنفس حتى تزهق  أي: حتى تخرج الروح منها، ولا يبقى فيها حركة، ثم تسلخ وتقطع، وقال تعالى:  وتزهق أنفسهم وهم كافرون  .
 ومن المجاز: زهق الشيء: إذا بطل وهلك واضمحل فهو زاهق ، وزهوق ، ومنه قوله تعالى:  إن الباطل كان زهوقا  أي: باطلا ذاهبا.
 ومن المجاز: زهق فلان بين أيدينا زهقا وزهوقا: سبق وتقدم أمام الخيل كانزهق.
 وقال الأصمعى: الزاهق: اليابس أي: من الهزال.
 وفي الصحاح: الزاهق: السمين الممخ من الدواب وأنشد لزهير:
  القائد الخيل منكوبـا دوابـرهـا                      منها الشنون ومنها الزاهق الزهم وقد زهقت الدابة تزهق زهوقا: انتهى مخ عظمها، واكتنز قصبها.
 والزاهق أيضا: الشديد الهزال الذي تجد زهومة غثوثة لحمه، وقيل: هو الرقيق المخ، وقيل: هو المنقى وليس بمتناهي السمن، فهو ضد قال الأزهري: الزاهق من الأضداد، يقال للهالك: زاهق وللسمين من الدواب: زاهق ، وقال بعضهم: الزاهق: السمين، والزهم أسمن منه، والزهومة في اللحم: كراهية رائحته من غير تغير ولا نتن .
 والزاهق: الرجل المنهزم نقله الجوهري عن ابن السكيت، قال: و  ج: زهق  يحتمل أن يكون بالضم، وبضمتين.
 ومن المجاز: الزاهق من المياه: الشديد الجري يقال: خليج زاهق: إذا كان سريع الجرية. والزهق، محركة: المطمئن من الأرض نقله الجوهري، وأنشد للراجز، وهو رؤبة يصف الحمر:
  كأن أيديهن تهوى في الزهق
  أيدي جوار يتعاطين الـورق وأنشد الصاغاني لرؤبة يصف الحمر:
  لواحق الأقراب فيها كالمقق
  تكاد أيديها تهاوى في الزهق وهذه الرواية أقعد، وقيل: الزهق في قوله: هو التقدم، ويروى:  الرهق  بالراء، أي: من خوف الإدراك.
 ومن المجاز: الزهوق كصبور. البئر القعير أي: البعيدة القعر، قال الجوهري: وكذلك فج الجبل المشرف، وأنشد لأبي ذؤيب يصف مشتار العسل:

  وأشعث ماله فضلات ثول                      على أركان مهلكة زهوق ومن المجاز: الزهق ككتف: النزق.
 ويقال: هم زهاق مائة ، بالضم والكسر أي: زهاؤها ومقدارها، وقال ابن فارس: فأما قول الناس: هم زهاق مائة، فممكن - إن كان صحيحا- أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، أي على التقدم والمضي، كأن عددهم تقدم حتى بلغ ذلك، وممكن أن يكون من الإبدال، كان الهمزة أبدلت قافا، ويمكن أن يكون شاذا.
 وقال شمر: فرس زهقى، كجمزى: إذا كانت تقدم الخيل، وأنشد لأبي الخضري اليربوعي:
  أثبت من رويتـب الأظـل
  على قرى من زهقى مزل عنى بالرويتب القراد الثابت الراتب، حتى كاد يدخل في اللحم.
 وفرس ذات أزاهيق أي: ذات جري سريع، وفي الأساس: أي: أعاجيب في الجري والسبق، جمع أزهوقة ، وهو مجاز.
 وأزاهيق: فرس زياد بن هنداية، وهي أمه، وأبوه حارثة بن عوف ابن قتيرة بن حارثة بن عبد شمس ابن معاوية بن جعفر بن أسامة بن سعد ابن أشرس بن شبيب بن السكن، وكان فارسا، قاله أبو محمد الأعرابي، وقال ابن الكلبي: هو زياد بن عوف بن حارثة، وهو الذي أسر ذا الغصة، وكان يقول: لو أرسلت فرسي أزاهيق عريا لأسر ذا الغصة.
 وأزهقه أي الإناء: إذا ملأه كما في العباب، والذي في اللسان: أزهقت الإناء: إذا قلبته، فانظره، و أزهق السهم من الهدف: إذا أجازه وهو مجاز.
 وأزهق في السير: إذا أغذ، يقال: رأيت فلانا مزهقا، أي: مغذا في سيره.
 وأزهقت الدابة السرج: إذا قدمته وألقته على عنقها قال الجوهري: ويقال بالراء، قال الراجز:
  أخاف أن يزهقه أو ينزرق قال الجوهري: أنشدنيه أبو الغوث بالزاي.
 وانزهقت الدابة من الضرب، أو النفار أي: طفرت، كما في الصحاح، وفي العباب: تقدمت.
 ومما يستدرك عليه: زاهق الحق الباطل: أزهقه.
 والزهق من الدواب، ككتف: الذي ليس فوق سمنه سمن.
 وبئر زاهق: بعيدة القعر والزهق بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت.
 والزهق، بالفتح: الوهدة، وربما وقعت فيها الدواب فهلكت.
 وانزهقت الدابة: تردت. ورجل مزهوق : مضيق عليه. وقال المؤرج: المزهق: القاتل. والمزهق: المقتول. وأزهقت الإناء: قلبته. قال أبو عبيد: جاءت الخيل أزاهق وأزاهيق، وهي جماعات في تفرقة.
 ويقال: هذا الجمل مزهقة لأرواح المطي، إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه وهو مجاز كما في الأساس.
 المطي: إذا كانوا يجهدون أنفسهم ولا يلحقونه، وهو مجاز، كما في الأساس.

### Türkçe

**زهق** keman‘ vezninde, **زهوقا**: kemiğin iliği doldu (yoğunlaştı); **الصحاح**’ta olduğu gibi; **أزهق** gibi, **اللسان**’da olduğu üzere. Dedi ki:
  “Ve onun kemikleri **أزهقت** oldu ve arındı.”

Ve **زهق المخ** kendi kendine: iliği dolup yoğunlaştığı zaman; o hâlde o **زاهق**tır. Bunu **الجوهري** **يعقوب**’dan nakletti; **الجوهري** dedi ki. Amma **الراجز**’in sözü, o da **عمارة بن طارق**’tır:
  “Ve (o) çok sert bir iş, hangi dişi develerden (gelmişse);
  ne azı dişleri olanlardır ne de hakikatler;
  ne de zayıflar; onların iliği **زاهق**tır.”
Şüphesiz **الفراء** der ki: o merfûdur ve şiir ters çevrilmiştir; der ki: bilakis onların iliği dolup yoğunlaşmıştır; onu mübtedâ üzerine رفع etti. Dedi ki: “Ve ‘ne zayıflar, iliği **زاهق**’tır’ı kastetmesi câiz değildir; tıpkı ‘babası ayakta olan bir adamla karşılaştım’ demenin (cer ile) câiz olmaması gibi.” Başkası dedi ki: Buradaki **الزاهق** “giden” mânasındadır; sanki “ne zayıflar; onların iliği (vardır)” dedi, sonra **الزاهق**’ı **الضعاف** üzerine iade etti. Bitti.
**الصغاني** dedi ki: **الجوهري** ve **الفراء** için hakkı takipte, kendisine dayanılmayan ta‘lîlden bir genişlik vardı; ve recez **عمارة بن طارق**’ındır; rivayet:
  “İri, soylu develer; **زاهق** ilik sahibi.”
Ve mecazdandır: **زهق الباطل** yani: silindi, bâtıl oldu ve helâk oldu; bu, hak onu yendiği zamandır. **قتادة** dedi ki: “**وزهق الباطل**” yani şeytan; ve Allah Teâlâ onu **أزهقه** etti, yani: onu iptal etti.
Ve mecazdandır: **زهقت الراحلة زهوقا**: atları geçip önlerine geçtiği zaman; **ابن السكيت**’ten. Ve bunun gibi: **زهق فلان بين أيدينا**.
Ve mecazdandır: **زهق السهم زهوقا**: hedefi aşıp arkasına düştüğü zaman; o hâlde o **زاهق**tır; ve sahibi onu **أزهقه** etti. Ondandır: **عبد الرحمن بن عوف** -Allah ondan razı olsun- hadisi: “Şüphesiz sürünerek giden, **زاهق** olandan hayırlıdır.” O, isabet edinceye kadar sürünendir; yani: zayıf olup hakkı isabet eden, güçlü olup onu ıskalayan kimseden hayırlıdır. Ve **زهقت نفسه زهوقا**: çıktı, helâk oldu ve öldü; **زهقت** gibi, **سمع** vezninde; iki lugat, **ابن القوطية** ve **الهروي** bunları zikretti; ve kesreyi tercih ettiler; **أبو عبيد** fethi tercih etti. Ve **الذبيحة** hadîsinde: “Ve nefesleri, **تزهق** edinceye kadar bırakın.” yani: ruh ondan çıkıncaya ve onda hareket kalmayıncaya kadar; sonra yüzülür ve kesilir. Ve Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onların nefisleri **تزهق** olur; hâlbuki onlar kâfirlerdir.”
Ve mecazdandır: **زهق الشيء**: bâtıl olup helâk olduğu ve silindiği zaman; o hâlde o **زاهق**tır ve **زهوق**tur. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “Şüphesiz bâtıl, **زهوقا** idi.” yani: bâtıl, giden.
Ve mecazdandır: **زهق فلان بين أيدينا زهقا وزهوقا**: atların önüne geçip ilerledi; **انزهق** gibi.
**الأصمعى** dedi ki: **الزاهق**: kuru; yani: zayıflıktan.
Ve **الصحاح**’ta: **الزاهق**: hayvanlardan semiz, iliği dolu olan; ve **زهير**’den şu beyit okunmuştur:
  “Atları süren (kimse), kuyruk dipleri sakatlanmış;
  onlardan **الشنون** vardır ve onlardan **الزاهق الزهم** vardır.”
Ve **زهقت الدابة تزهق زهوقا**: kemiğinin iliği tükendi; ve kamışı (ilik kanalları) dolup yoğunlaştı.
Ve **الزاهق** ayrıca: şiddetli zayıf olan; etinin yağlılığı, cılızlığı bulunur. Ve denildi ki: o, ince iliklidir. Ve denildi ki: o, arıtılmıştır ve semizlikte son derece değildir; o hâlde o zıddır. **الأزهري** dedi ki: **الزاهق** zıt anlamlılardandır; helâk olana **زاهق** denir ve hayvanlardan semiz olana **زاهق** denir. Bazıları dedi ki: **الزاهق** semizdir; **الزهم** ondan daha semizdir. Ve ette **الزهومة**: değişme ve kokuşma olmaksızın kokusunun tiksindiriciliğidir.
Ve **الزاهق**: yenilmiş adam; **الجوهري** bunu **ابن السكيت**’ten nakletti. Dedi ki: ve çoğulu: **زهق**; zamme ile de olabilir, iki zamme ile de.
Ve mecazdandır: sulardan **الزاهق**: şiddetli akışlı olan; denir: **خليج زاهق**: akışı hızlı olduğu zaman. Ve **الزهق** (harekeli): yerin alçak (çukur) kısmı; **الجوهري** nakletti. Ve **الراجز**’e, o da **رؤبة**’dir, yaban eşeklerini vasfederken şu beyit okunmuştur:
  “Sanki elleri **الزهق** içine düşmek ister;
  yaprak alıp veren cariyelerin elleri.”
Ve **الصاغاني** **رؤبة**’den, yaban eşeklerini vasfederken şu beyiti okuttu:
  “Yakınlaşan eyer kayışları içinde, **المقق** gibi;
  neredeyse elleri **الزهق** içine düşecek.”
Bu rivayet daha yerindedir. Ve denildi ki: onun sözündeki **الزهق**: ilerleme demektir. Ve **الراء** ile **الرهق** diye rivayet edilir; yani: yetişilme korkusundan.
Ve mecazdandır: **الزهوق** **صبور** gibi: derin kuyu; yani: dibi uzak olan. **الجوهري** dedi ki: ve bunun gibi, yüksek (uçurumlu) dağın yarığı. Ve **أبي ذؤيب**’e, bal toplayanı vasfederken şu beyit okunmuştur:

  “Ve dağınık saçlı; onun malı, artakalan **ثول**ler;
  **زهوق** bir helâk edici yerin köşeleri üzerinde.”
Ve mecazdandır: **الزهق** **كتف** gibi: **النزق**.
Ve denilir: “Onlar yüzün **زهاق**’ıdır”; zamme ve kesre ile; yani: onun fazlası ve miktarı. **ابن فارس** dedi ki: İnsanların “Onlar yüzün **زهاق**’ıdır” sözüne gelince; mümkün—eğer sahih ise—bizim zikrettiğimiz asıldan olmasıdır; yani ilerleme ve geçip gitme üzere; sanki sayıları ilerledi de buna ulaştı. Ve mümkün, ibdâlden olmasıdır; hemze kâfa ibdâl edilmiş olur. Ve mümkün, şâz olmasıdır.
**شمر** dedi ki: **فرس زهقى** **جمزى** gibi: atların önüne geçtiği zaman. Ve **أبي الخضري اليربوعي**’den şu beyit okunmuştur:
  “Gölge(ler)in küçük (şey)inden daha sağlam;
  **زهقى** bir köy üzerinde; kaygan.”
**الرويتب** ile, ete neredeyse girecek kadar sabit, yerleşik kene kastedildi.
Ve “**فرس ذات أزاهيق**” yani: hızlı koşuş sahibi. Ve **الأساس**’ta: yani: koşuş ve geçmede acayiplikler; **أزهوقة**’nın cem‘i; ve o mecazdır.
Ve **أزاهيق**: **زياد بن هنداية**’nin atıdır; o onun annesidir. Babası **حارثة بن عوف** … (nesep silsilesi) … idi; ve o bir süvariydi; bunu **أبو محمد الأعرابي** söyledi. **ابن الكلبي** dedi ki: o, **زياد بن عوف بن حارثة**’dir; ve **ذا الغصة**’yı esir alan odur. Ve derdi ki: “Eğer atım **أزاهيق**’i çıplak (koşumdan arınmış) salıverseydim, **ذا الغصة**’yı esir alırdı.”
Ve **أزهقه** yani kabı: onu doldurduğu zaman; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’daki ise: “**أزهقت الإناء**: onu çevirdiğin zaman”; ona bak. Ve **أزهق السهم من الهدف**: onu aştığı zaman; ve o mecazdır.
Ve **أزهق في السير**: hızlı yürüdüğü zaman; denilir: “Falancayı **مزهقا** gördüm”; yani yürüyüşünde hızlı giden.
Ve **أزهقت الدابة السرج**: onu öne alıp boynunun üzerine attığı zaman. **الجوهري** dedi ki: ve **الراء** ile de söylenir. **الراجز** dedi ki:
  “Korkarım ki onu **يزهقه** eder yahut **ينزرق** eder.”
**الجوهري** dedi ki: Bunu bana **أبو الغوث** **الزاي** ile okuttu.
Ve **انزهقت الدابة** dövmeden yahut ürkmeden: sıçradı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da: öne geçti.
Ve onun üzerine istidrâk edilendir: **زاهق الحق الباطل**: onu **أزهقه** etti.
Ve hayvanlardan **الزهق** **كتف** gibi: semizliğinin üstünde semizlik olmayan.
Ve **بئر زاهق**: dibi uzak. Ve **الزهق** fetha ile: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.
Ve **الزهق** fetha ile: çukur; bazen hayvanlar ona düşer de helâk olur.
Ve **انزهقت الدابة**: yuvarlandı (aşağı düştü). Ve **رجل مزهوق**: üzerine darlık yapılan. **المؤرج** dedi ki: **المزهق**: öldüren. Ve **المزهق**: öldürülen. Ve **أزهقت الإناء**: onu çevirdin. **أبو عبيد** dedi ki: Atlar **أزاهق** ve **أزاهيق** olarak geldi; onlar, dağınık hâlde topluluklardır.
Ve denilir: “Bu deve, bineklerin ruhları için **مزهقة**dır”; onlar kendilerini yorarlar da ona yetişemezlerse; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.
**المطي**: onlar kendilerini yorarlar da ona yetişemezlerse; ve o mecazdır, **الأساس**’ta olduğu gibi.
