# زهم (ز-ه-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ه - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزّاي والميم معهما
ه ز م، ه م ز، ز ه م مستعملات هزم: الهَزْمُ: غَمْزُك الشَّيءَ تَهْزِمُه بيدك فينهزِمُ في جَوْفِه، كما تَغْمِزُ الفتاةَ فتنهزمُ وكذلك القِربةُ تنهزم في جوفها والاسم: الهزمة، وجمعُه: هُزوم، قال: حتّى إذا ما بِلّتِ العُكُوما من قَصَبِ الأَجْوافِ والهُزُوما وقال:
ولكنّه خانتْ كعوبُ قـنـاتِـه		وما هَزَمَتْ أُنبوبُه كَفَّ أَخْرقا
وغيثٌ هَزِمٌ مُتَهَزِّمٌ لا يَسْتَمْسِكُ،كأنه مُنْهزِمٌ عن مائِهِ، وكذلك: هَزِمُ السَّحاب أو هزيمُهُ ويُقال: هَزِمٌ: القومُ، والاسمُ: الهَزيمةُ والهِزِّمَى.
وأصابتهُمْ هازِمٌة من هَوازمِ الدَّهْر، أي: داهيةٌ كاسِرة.
والهَزْمةُ: ما تطامَنَ مِن الأَرْضِ.
والهزائم: العِجافُ من الدَّوابِّ، الواحدة: هزيمة.
والمِهْزامُ: عُودٌ يُجْعَل في رأسِه نارٌ، لُعبةٌ لصِبيْانِ العَرَب.
همز:

الهَمْزُ: العَصْرُ، تقول: هَمَزْتُ رأسَه، وهَمَزْت الجَوْزَة بكفي. وإنّما سُمِّيَتِ الهَمْزة في الحروف، لأنّها تُهْمَزُ، فَتُهَتُّ فَتُهْمَز عن مُخْرَجها. تقول: يَهُتُّ فلانٌ هتًّأ، إذا تكلَّم بالهمز.
والهَمّاُز والهُمَزَةُ: مَنْ يَهْمُِ أخاه في قفاه من خلفه بعَيْب. واللُّمَزَةُ: في الاستقبال. قال: وإن تَغَيَّبْتُ كنتَ الهامزَ اللُّمَزَه زهم: لحمٌ زَهِمٌ، أي: مُنْتِنٌ، والزُّهُومةُ: ريحُه.
والزُّهْمُ: لحم الوحش من غير أن يكون فيه زُهُومة، ولكنّه اسم له خاصّ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزّاي** و**الميم** معهما
**ه ز م**، **ه م ز**، **ز ه م** kullanımdadırlar. **هزم**: **الهَزْمُ**: Senin bir şeyi elinle sıkıp bastırmandır; onu sıkıp bastırırsın da o, iç boşluğunda çöker; tıpkı kız(ı) sıkıp bastırman da onun çökmesi gibi. Aynı şekilde kırba da iç boşluğunda çöker. İsim: **الهزمة**; çoğulu: **هُزوم**. Dedi ki:
حتّى إذا ما بِلّتِ العُكُوما من قَصَبِ الأَجْوافِ والهُزُوما
Ve dedi ki:
ولكنّه خانتْ كعوبُ قـنـاتِـه		وما هَزَمَتْ أُنبوبُه كَفَّ أَخْرقا
Ve **غيثٌ هَزِمٌ مُتَهَزِّمٌ**: tutunmaz; sanki suyundan geri çekilmiş **مُنْهزِمٌ** gibidir. Aynı şekilde: **هَزِمُ السَّحاب** yahut **هزيمُهُ**. Ve denilir: **هَزِمٌ**: kavim; isim: **الهَزيمةُ** ve **الهِزِّمَى**.
Ve onlara, dehrin **هَوازم**’inden bir **هازِمٌة** isabet etti; yani: kırıp geçiren bir musibet.
Ve **الهَزْمةُ**: yerden alçalmış olan şeydir.
Ve **الهزائم**: binek hayvanlarından zayıf düşmüş olanlar; teki: **هزيمة**.
Ve **المِهْزامُ**: başına ateş konulan bir çubuktur; Arap çocukları için bir oyundur.

**همز**:

**الهَمْزُ**: sıkmadır; dersin ki: “Başını **هَمَزْتُ**” ve “Cevizi avucumla **هَمَزْتُ**.” **الحروف** içinde **الهَمْزة** ancak, **تُهْمَزُ** diye adlandırıldı; böylece **فَتُهَتُّ** sonra **فَتُهْمَز** kendi mahrecinden (çıkarılış yerinden) olur. Dersin ki: “Falan **يَهُتُّ** **هتًّأ**”; yani hemze ile konuştuğu zaman.
Ve **الهَمّاُز** ve **الهُمَزَةُ**: kardeşini arkasından, ensesinde ayıpla **يَهْمُِ** eden kimsedir. Ve **اللُّمَزَةُ**: yüz yüze (karşıdan) olandır. Dedi ki:
وإن تَغَيَّبْتُ كنتَ الهامزَ اللُّمَزَه

**زهم**: **لحمٌ زَهِمٌ**; yani: kokmuş. Ve **الزُّهُومةُ**: onun kokusudur.
Ve **الزُّهْمُ**: içinde **زُهُومة** bulunmaksızın vahşi hayvan etidir; fakat o, ona mahsus özel bir addır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزُهْمُ بالضم: الشحمُ. والزُهْمَةُ: الريحُ المنتنة. والزَهَمُ، بالتحريك: مصدر قولك: زَهِمَتْ يَدِي بالكسر من الزُهومَةِ، فهي زَهِمَةٌ أي دسمةٌ. والزَهِمُ أيضاً: السمينُ. قال زُهير:
القائدُ الخيلَ منكوبـاً دَوابِـرُهـامنها الشَنونُ ومنها الزاهِقُ الزَهِمُ
أبو زيد: المُزاهَمَةُ: القُرْبُ. يقال: زاهَمَ الخمسين، أي داناها.

##### Türkçe

**الزُهْمُ** (ötre ile): içyağıdır. Ve **الزُهْمَةُ**: pis kokulu rüzgârdır. Ve **الزَهَمُ** (hareke ile): “**زَهِمَتْ** elim” (kesre ile) sözünün masdarıdır; **الزُهومَةِ**’den dolayı; artık o **زَهِمَةٌ**’dir, yani yağlıdır. Ve **الزَهِمُ** de: şişmandır. **زُهير** dedi ki:
Atları sevk eden, eyer altları yaralanmış olarak; onlardan **الشَنونُ** ve onlardan **الزاهِقُ الزَهِمُ**.

**أبو زيد**: **المُزاهَمَةُ**: yakınlıktır. Denir ki: “**زاهَمَ** elliyi”, yani ona yaklaştı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز م
هزم ، مهز ، همز ، زهم ، مزه : مستعملة .
مهز : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : مَهزَه ، ومَحَزَه وبَهزَه بمعنى واحد : أي دفعه .
مزه : يقال : مازَحَه ، ومازَهَه ، والمَزْحُ ، والمَزْهُ واحد .
هزم : قال الليث : الهزْم : غَمزُك الشيء تهزِمُه بيَدِك فينهزِم في جوفه ، كما تَغْمِزُ القَناة فتنهزم ، وكذلك القِربةُ تنهزِم في جوفها والاسم الهمزَةُ ، والهزْمة ، والجميع الهُزُوم ، ومنه قول الراجز :
حتَّى إذا ما بَلَّت العُكوما
من قَصَب الأجواف والهُزُوما
وغَيْثٌ هَزِم : مُتهزِّم لا يستمسك ، كأنه مُتهزِّمٌ عن مائِه ، وكذلك هَزيم السّحاب .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : السحاب المتهزِّم والهَزِيم ، وهو الذي لرَعدِه صوتٌ ، يقال منه : سمعتُ هَزْمَة الرعد .
الليث : يقال : هُزِم القومُ في الحرب ، والاسم الهزِيمة ، والهِزِّيمَى ، وأصابتْهم هازمةٌ من هوازم الدَّهر : أي داهية كاسرة .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ ) ( البَقَرَة : 251 ) معناه كسروهم ورَدُّوهم .
قال : وأصل الهَزْم في اللغة كسر الشيء وثَنْيُ بعضِه على بعض .
ويقال : سِقاءٌ مُتَهزِّمٌ ومُهزَّم : إذا كان بعضُه قد ثُنِيَ على بعض مع جَفاف .
قال : وقَصَبٌ مُتهزِّم ومُهَزَّم : أي قد كُسِر وشُقِّق .
قال : والعَرَبُ تقول : هُزِمْتُ على زيد : أي عُطِفْتُ عليه ، وأنشد :
هُزِمْتُ عليكِ اليَوْمَ يابنةَ مالكٍ
فجودِي عليْنا بالنوال وأَنْعمِي
ويقال : سمعتُ هَزْمة الرَّعد .
قال الأصمعي : ورُويَ عن أبي عمرو : هُزِمتُ عليك : أي عُطِفتُ ، وهو حرف غريب صحيح ، ويقال : سمعتُ هَزْمة الرعد .
قال الأصمعيّ : كأنه صوت فيه تَشَقّق .
وفَرَس هَزم الصوّتِ : يُشَبَّه صَوْتُه بصَوْتِ الرعدِ .
وقال الليث : الهَزْم : ما اطمأنَّ من الأرض .
وقال غيره : جمعُه هُزُوم ، ومنه قوله :
كأنه بالخَبْتِ ذي الهُزُومِ
وقد تَدَلَّى قائدُ النُّجوم
نَوَّاحةٌ تبكي على حميم
وهُزُومُ الليل : صُدوعُه للصبح ، وأنشد قول الفرزدق :
سوْداءَ من ليل التِّمام اعْتسفْتُها
إلى أنْ تجلّى عن بياضٍ هُزُومُها
وقال الليث : الهزائم : العِجافُ من الدوابّ ، الواحدة هزِيمة .
وقال غيره : هي الهِزَم أيضاً ، واحدُها : هِزْمة .
وقال ابن السكيت : الهَزِيم : السحاب المُتَشَقِّق بالمطَر ، وفَرَسٌ هَزيم : يتشقَّق بالجرْي . وهَزمْتُ البئر : حَفرتُها وجاء في حديث زمزم : ( إنها هَزمة جبريل ) : أي ضربها برجله فَنَبع الماء .
وقال غيره : معناه أنه هَزَم الأرض : أي كسر وجهها عن عَينها حتى فاضت بالماء الرَّواء . وبئر هزيمة ؛ إذا خُسِفتْ وكسِر جَبَلُها ففاض الماءُ الرَّواء ، ومن هذا أخذ هزيمةُ الفَرَس ، وهو تصبُّبُ عَرقِه عند شِدَّة جَرْيه .
وقال الجعديُّ :
فلمَّا جَرى الماءُ الحميمُ وأُدْرِكتْ
هزيمتُه الأولَى التي كنتُ أَطلبُ
وقال الطرمَّاح في هزيمة البئر :
أنا الطِّرمّاح وعَمِّي حاتمُ
واسمِي شَكيمٌ ولساني عارِمُ
والبحرُ حين تنكُزُ الهزائمُ
أراد بالهزائم آباراً كثيرةَ المياه .
وفي بعض الروايات : فاجتنبوا هَزْمَ الأرْض ، فإنها مأوَى الهوامّ ، يعني ما تهزَّم منها : أي تشقَّق ، وتكسَّر .
وفي الحديث : ( أول جُمُعة جُمِّعت في الإسلام بالمدينة في هَزْم بَني بَياضةَ ) .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : الاهتزام من شيئين ؛ يقال للقِرْبة إذا يَبِستْ وتكسَّرت : تهزَّمَتْ ، ومنه الهزيمة في القتال ، إنما هو كَسْرٌ . والاهتزام : من الصوت ، يقال : سمعتُ هزيمَ الرَّعد .
وقال أبو عمرو : من أمثال العَرب في انتهاز الفُرص : ( اهتزِموا ذبيحتَكم ما دام بها طِرْق ) معناه اذبحوها ما دامت سمينةً قبل هُزَالِها . والاهتزام : المبادَرَة إلى الأمر والإسراع ، قال الراجز :
إنِّي لأخشَى وَيْحَكُمْ أن تُحرَمُوا
فاهتزِموها قَبْلَ أَنْ تَنَدَّموا
وجاء فلانٌ يَهتزِم : أي يُسرع كأنه يُبادِر شيئاً ، وأنشد أبو عَمْرو :
كانت إذا حالِبُ الظلْماءِ أَسْمَعها
جاءت إلى حالبِ الظَّلماء تهتَزِمُ
أي جاءت إليه مُسرِعةً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ضربَه حتى هَزَّمه وطَحْلَبَه : أي قتله ، وأَنقزه مثله .
وقال الليث : المِهزامُ : عُودٌ يُجعَل في رأسه نارٌ يلعَب به صِبْيانُ الأعراب ، وهو لُعبَةٌ لهم .
وقال ابن حبيب في قول جرير :
كانت مجرِّبةً ترُوزُ بكفِّها
كمَرَ العَبيدِ وتَلعَبُ المِهزاما
قال : المِهْزام : لُعْبةٌ لهم يَلعَبونها ، يُغَطَّى رأسُ أحدهم ، ثمَّ يُلطم ، فيقال له : من لَطَمَك ؟ .
وقال ابن الفَرَج : المِهزام : عَصاً قصيرةٌ ، وهي المِرْزام ، وأنشد :
فشَامَ فيها مِثْلَ مِهْزَامِ العَصَا
ويُرْوَى : مثل مِرْزام .
همز : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الهُمّاز : المُغْتابون في الغيب . واللُّمّاز : المغتابون في الحَضْرة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( الهُمَزة : 1 ) .
وقال أبو إسحاق : الهُمَزَة اللُّمَزَة : الذي يغتاب الناسَ ، وَيغُضُّهم ؛ وأنشد :
إذا لقيتُك عن كُرْهٍ تكاشِرُني
وإن تغيّبتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمزَهْ
وقال ابن السكيت في الهمَزة : اللمَزة مثله .
وقال ابن الأعرابي : الهمْز : الغَضُّ . واللّمْز : الكَسْر ، والهَمز : العيب .
أبو عبيد ، عن الكسائي ، هَمَزتُه ولمَزْتُه ولَهْزتُه ونهَزْتُه : إذا دَفعْته .
وقال الليث : الهَمَّاز والهُمَزة : الذي يَهمِز أخاه في قَفاه مِن خَلفِه .
قال : واللَّمْز في الاستقبال .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان إذا استفتَح الصلاة قال : ( اللهم إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم من همزه ونفثه ونفخه ) . قيل : يا رسول الله : ما هَمْزُه ونَفْخُه ونَفْثُه ؟ قال : أما هَمزه فالمُوتَةُ ، وأما نَفثُه فالشِّعر ، وأما نفْخُه فالكِبْر ) .
وقال أبو عبيد : المُوتَةُ : الجنون ، وإنما سمَّاه هَمزاً ؛ لأنه جَعَله من النَّخْس والغَمز ، وكلُّ شيء دفعتَه فقد هَمزتَه .
وقال الليث : الهَمْز : العَصْر . تقول : هَمزتُ رأسَه ، وهَمزتُ الجَوْزَ بكفِّي ، وأنشد :
ومن هَمزِنا رَأسَه تَهَشَّما
ابن الأنباريّ : قوسٌ هَمَزَى : شديدة الهَمْز ، إذا نُزِع فيها . قال أبو النَّجم :
أَنْحَى شِمالاً هَمزَى نَضُوحاً
وهتَفَى : مُعْطِيةً طرُوحاً
قَوْسٌ هَتَفى : تهتِفُ بالوَتر .
قال وإنما سمّيت الهمْزة في الحروف لأنها تُهمَز فتُهَتُّ فتنهمز عن مَخرَجها ، يقال : هو يَهُتُّ هتّاً : إذا تكلم بالهَمْز .
قلت : وهمزُ القناةِ : ضَغْطُها بالمَهامِز إذا ثُقِّفتْ .
قال شمر : والمَهامِز : عِصِيٌّ واحدتها مِهْمزَة وهي عصاً في رأسها حديدةٌ يُنْحَس بها الحمار . وقال الأخطل :
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخطوب أذلّةٌ
دُنُسُ الثِّياب قَناتُهُم لم تُضْرَسِ
بالهَمْز من طول الثِّقاف وجارُهُم
يُعطِي الظُّلامةَ في الخطوب الحُوَّسِ
وقال الشماخ في المَهامِز التي يُنْخَسُ بها الشَّمُوسُ من الخَيل :
أقام الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها
كما أخرَجَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المهامِز
ورَوَى شَهْرُ بنُ حَوْشَبِ ، عن ابن عبّاس في قول الله : ( ) ( الهُمَزة : 1 ) .
قال : هو المَشّاءُ بالنَّميمة ، المُفَرِّق بين الجماعة المُغْرِي بين الأحِبَّة .
المنذري ، عن أبي الهيثم قال : المَهامِز : مَقارِعُ النّخّاسين التي يهمزون بها الدوابَّ لتُسْرِع ، واحدتها مِهْمَزة ، وهي المِقْرَعة .
زهم : قال الليث : الزُّهومة : ريحُ لحمٍ مُتَنٍ . ولحمٌ زَهِم . ووجَدْتُ منه زُهومَة : أي تغيُّراً .
قلت : الزُّهُومة في اللحم : كراهة طبعيَّة في رائحته التي خُلِقَتْ عليها بلا تغيّر وإنتان ، وذلك مثلُ رائحة اللحم الغثّ ، أو رائحة لحم السِّباع ، وكذلك السَّمك السَّهِك البَحْريّ ، وأما سَمَك الأنهار العَذْبة الجارية فلا زُهومَةَ لها .
وفي ( النوادر ) يقال : زَهِمْتُ زُهْمَةً ، وخَضِمْتُ خُضْمةً ، وغَذِمتُ غُذمةً بمعنى لَقِمْتُ لُقْمةً . وقال :
تَمَلَّىء من ذلك الصَّفيحِ
ثمّ ازهَمِيه زُهْمَةً فَرُوحي
قلت : ورواه ابن السكّيت :
ألا ازحَمِيه زُحمةً فرُوحِي
عاقَبَت الحاءُ الهاءَ .
وقال ابن السكّيت : الزُّهمةُ : الرائحة المُنْتِنة ، والزُّهْم : الشّحْم . والزَّهِمُ : السَّمين .
سلمة ، عن الفرّاء قال : من أمثال العرب : ( في بطن زُهْمانَ زادُه ) يُضرَب مَثَلاً للرجل يُدعَى إلى الغداء وهو شَبْعان .
قال : ورجلٌ زُهمانيّ : إذا كان شبْعان . والشَّحْمُ يُسَمَّى زُهْماً إذا كان فيه زُهُومة مِثلُ شحْم الوحش . وقال أبو النجم :
يذكُر زُهْمَ الكَفَل المَشروحا
ومن هذا يقال للسَّمين : زَهِم . وقال زهير :
منها الشَّنُونُ ومنها الرَّاهِقُ الزَّهِمُ
وقال أبو زيد : إذا اقتسم القومُ جَزُوراً أو مالاً فأعطوا منها رجُلاً حَظَّه ، وأكل معهم ، ثمّ جاءهم بعد ذلك مستطعماً ، قيل له : ( في بطن زهمان زاده ) : أي قدَ أكلتَ منه وأخذتَ حظَّك .
ورَوَى ابنُ هانىء ، عن زيد بن كَثْوَة أنه قال : يُضْرَب هذا المثل للرجل يطلبُ الشيءَ وقد أَخذ نصيبَه منه ، وذلك أنّ رجلاً نَحَر جَزُوراً وأَعطَى زُهْمانَ نصيباً ثمّ إنه عاد ليأخذ مع الناس ، فقال له صاحب الجزور هذا .
ابن السكّيت : الزُّهْمة : الرِّيح المُنْتنة ، والزُّهْم : الشَّحْم ، والزَّهِمِ : السَّمين .
وفي ( النوادر ) : زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا : أي زجرتُه عنه .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : زاهَمَ فلانٌ الخَمسين ، إذا دنا لها ولما يبلُغْها .
وروى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : يقال : زاحَم الأربعين ، وزاهَمَها .
وقال أبو سعيد : يقال : بينهما مُزاهَمَة : أي عداوة ومحاكَة .
وقال أبو عمرو : جَمَل مُزاهِم . والمُزَاهَمَة : الفَرُوط لا يكاد يدنو منه فَرَسٌ إذا جُنِبَ إليه . وقد زاهَم مُزَاهَمَةَ وأزهَمَ إزهاماً ، وأنشد أبو عمرو :
مُسْتَرْ عفاتٌ بِخِدَبٌّ عَيْهامْ
مَرَوْدَكِ الْخَلْقِ دِرَفسٍ مِسعَامْ
للسابِق التالي قليل الإزْهامْ
أي لا يكاد يدنو منه الفرس المَجْنوب لسُرْعته .
قال : والمزاهِم : الذي ليس منك بقريب ولا بعيد ، وقال :
غَرْبُ النَّوَى أمْسَى لها مُزاهِما
من بعد ما كان لها مُلازِما
فالمُزاهم : المُفارِق هاهنا ، وأنشد أبو عمرو :
حَمَلتْ به سَهْواً فزاهَمَ أنْفَه
عندَ النِّكاح فَصِيلُها بمَضيقِ
والمزاهَمة : المداناة ، مأخوذ من شمِّ ريحِهِ .

##### Türkçe

ه ز م
**هزم** ، **مهز** ، **همز** ، **زهم** ، **مزه** : kullanımdadır.

**مهز** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **مَهزَه** , **ومَحَزَه** ve **بَهزَه** bir tek mânâdadır: yani onu itti.

**مزه** : denilir: **مازَحَه** , **ومازَهَه** , ve **المَزْحُ** ile **والمَزْهُ** birdir.

**هزم** : Leys dedi: **الهزْم**: senin bir şeyi sıkıp bastırmandır; onu elinle **تهزِمُه**; böylece o, iç kısmında **فينهزِم**; tıpkı senin mızrağı sıkıp bastırman gibi; o da **فتنهزم**; aynı şekilde kırba da iç kısmında **تنهزِم**; isim **الهمزَةُ**’dır, ve **الهزْمة**’dir; hepsi **الهُزُوم**’dur. Ve ondan râcizin sözü:
حتَّى إذا ما بَلَّت العُكوما
من قَصَب الأجواف والهُزُوما

Ve **غَيْثٌ هَزِم**: parçalanmış, tutunmaz; sanki suyundan dolayı parçalanmış gibidir; aynı şekilde **هَزيم السّحاب**.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: parçalanmış bulut ve **الهَزِيم**; o, gök gürültüsünün sesi olan şeydir; ondan denilir: **سمعتُ هَزْمَة الرعد**.

Leys: denilir: savaşta kavim **هُزِم** edildi; isim **الهزِيمة**’dir, ve **والهِزِّيمَى**’dır. Ve onlara dehrin kırıcı musibetlerinden bir **هازمةٌ** isabet etti: yani kırıcı bir felâket.

Ve Ebû İshâk, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında dedi: **( فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ )** (el-Bakara: 251): mânâsı: onları kırdılar ve geri çevirdiler.

Dedi: ve **الهَزْم**’ün dilde aslı, bir şeyi kırmak ve onun bir kısmını bir kısmı üzerine bükmektir.

Ve denilir: **سِقاءٌ مُتَهزِّمٌ ومُهزَّم**: eğer onun bir kısmı kurulukla birlikte bir kısmı üzerine bükülmüş ise.

Dedi: ve **وقَصَبٌ مُتهزِّم ومُهَزَّم**: yani kırılmış ve yarılmıştır.

Dedi: ve Araplar der: **هُزِمْتُ على زيد**: yani ona meylettirildim; ve okudu:
هُزِمْتُ عليكِ اليَوْمَ يابنةَ مالكٍ
فجودِي عليْنا بالنوال وأَنْعمِي

Ve denilir: **سمعتُ هَزْمة الرَّعد**.

Asma‘î dedi: ve Ebû ‘Amr’dan rivayet olundu: **هُزِمتُ عليك**: yani meylettirildim; ve o, garip sahih bir harftir. Ve denilir: **سمعتُ هَزْمة الرعد**.

Asma‘î dedi: sanki o, içinde çatlama bulunan bir sestir.

Ve **فَرَس هَزم الصوّتِ**: onun sesi, gök gürültüsünün sesine benzetilir.

Ve Leys dedi: **الهَزْم**: yerden alçalmış olan şeydir.

Ve başkası dedi: onun çoğulu **هُزُوم**’dur; ve ondan onun sözü:
كأنه بالخَبْتِ ذي الهُزُومِ
وقد تَدَلَّى قائدُ النُّجوم
نَوَّاحةٌ تبكي على حميم

Ve **هُزُومُ الليل**: onun sabaha yarıklarıdır; ve Ferazdak’ın sözü okundu:
سوْداءَ من ليل التِّمام اعْتسفْتُها
إلى أنْ تجلّى عن بياضٍ هُزُومُها

Ve Leys dedi: **الهزائم**: binek hayvanlarından zayıf olanlardır; teki **هزِيمة**.

Ve başkası dedi: onlar **الهِزَم**’dır da; tekleri: **هِزْمة**.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الهَزِيم**: yağmurla çatlamış buluttur; ve **فَرَسٌ هَزيم**: koşmakla çatlar. Ve **هَزمْتُ البئر**: onu kazdım. Ve Zemzem hadîsinde geldi: **( إنها هَزمة جبريل )**: yani onu ayağıyla vurdu da su fışkırdı.

Ve başkası dedi: mânâsı: onun yeri **هَزَم** etmesidir: yani onun yüzünü gözesi üzerinden kırdı; nihayet berrak su ile taştı. Ve **بئر هزيمة**: eğer çökmüş ve tümseği kırılmışsa, berrak su taşar. Ve bundan, atın **هزيمةُ**’si alınmıştır; o, şiddetli koşusu sırasında terinin akmasıdır.

Ve Ca‘dî dedi:
فلمَّا جَرى الماءُ الحميمُ وأُدْرِكتْ
هزيمتُه الأولَى التي كنتُ أَطلبُ

Ve Tırimmâh, kuyunun **هزيمة**’si hakkında dedi:
أنا الطِّرمّاح وعَمِّي حاتمُ
واسمِي شَكيمٌ ولساني عارِمُ
والبحرُ حين تنكُزُ الهزائمُ

**الهزائم** ile, suları çok olan birçok kuyuyu kastetti.

Bazı rivayetlerde: **فاجتنبوا هَزْمَ الأرْض**; çünkü o, haşeratın barınağıdır; yani ondan **تهزَّم** olan: yani çatlamış ve kırılmış olan.

Hadîste: **( أول جُمُعة جُمِّعت في الإسلام بالمدينة في هَزْم بَني بَياضةَ )**.

Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الاهتزام** iki şeydendir; kırbaya, kuruyup kırılıp parçalandığında denilir: **تهزَّمَتْ**; ve ondan, savaşta **الهزيمة**; o ancak bir kırmadır. Ve **الاهتزام**: sesten; denilir: **سمعتُ هزيمَ الرَّعد**.

Ve Ebû ‘Amr dedi: fırsatları ganimet bilme hususunda Arapların mesellerindendir: **( اهتزِموا ذبيحتَكم ما دام بها طِرْق )**; mânâsı: zayıflamasından önce, semiz olduğu müddetçe onu kesin. Ve **الاهتزام**: işe atılmak ve acele etmektir. Râciz dedi:
إنِّي لأخشَى وَيْحَكُمْ أن تُحرَمُوا
فاهتزِموها قَبْلَ أَنْ تَنَدَّموا

Ve falan kimse **يَهتزِم** olarak geldi: yani acele eder; sanki bir şeye atılır. Ebû ‘Amr okudu:
كانت إذا حالِبُ الظلْماءِ أَسْمَعها
جاءت إلى حالبِ الظَّلماء تهتَزِمُ

Yani ona koşarak geldi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu, **هَزَّمه** ve **طَحْلَبَه** oluncaya kadar dövdü: yani onu öldürdü; ve **أَنقزه** de onun gibidir.

Ve Leys dedi: **المِهزامُ**: başına ateş konulan bir çubuktur; bedevîlerin çocukları onunla oynar; o, onlar için bir oyundur.

Ve İbn Habîb, Cerîr’in sözü hakkında:
كانت مجرِّبةً ترُوزُ بكفِّها
كمَرَ العَبيدِ وتَلعَبُ المِهزاما

Dedi: **المِهْزام**: onların oynadıkları bir oyundur; birinin başı örtülür, sonra tokatlanır; sonra ona denilir: seni kim tokatladı?

Ve İbnü’l-Ferec dedi: **المِهزام**: kısa bir asadır; o, **المِرْزام**’dır. Ve okudu:
فشَامَ فيها مِثْلَ مِهْزَامِ العَصَا

Ve şöyle rivayet olunur: **مثل مِرْزام**.

**همز** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الهُمّاز**: gıyapta çekiştirenlerdir. Ve **واللُّمّاز**: yüz yüze iken çekiştirenlerdir. Ve ondan Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( )** (el-Humaza: 1).

Ve Ebû İshâk dedi: **الهُمَزَة اللُّمَزَة**: insanları çekiştiren ve onları ayıplayan kimsedir; ve okudu:
إذا لقيتُك عن كُرْهٍ تكاشِرُني
وإن تغيّبتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمزَهْ

Ve İbnü’s-Sikkît, **الهمَزة** hakkında dedi: **اللمَزة** onun gibidir.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهمْز**: ayıplamadır. Ve **واللّمْز**: kırmadır. Ve **والهَمز**: kusurdur.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: **هَمَزتُه** ve **ولمَزْتُه** ve **ولَهْزتُه** ve **ونهَزْتُه**: eğer onu ittiysen.

Ve Leys dedi: **الهَمَّاز** ve **الهُمَزة**: kardeşini arkasından ensesinde dürten kimsedir.

Dedi: ve **اللَّمْز** yüz yüzedir.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: o, namaza başladığında şöyle derdi: **( اللهم إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم من همزه ونفثه ونفخه )**. Denildi: ey Allah’ın Resûlü, onun **هَمْزُه**’u, **ونَفْخُه**’u ve **ونَفْثُه**’u nedir? Dedi: **أما هَمزه فالمُوتَةُ**; **وأما نَفثُه فالشِّعر**; **وأما نفْخُه فالكِبْر**.

Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: **المُوتَةُ**: deliliktir. Onu ancak **هَمزاً** diye adlandırdı; çünkü onu dürtme ve sıkıp bastırmadan kıldı. Ve her şey ki onu ittirdin, onu **هَمزتَه**.

Ve Leys dedi: **الهَمْز**: sıkmadır. Dersin: **هَمزتُ رأسَه**; ve **وهَمزتُ الجَوْزَ بكفِّي**. Ve okudu:
ومن هَمزِنا رَأسَه تَهَشَّما

İbnü’l-Enbârî: **قوسٌ هَمَزَى**: çekildiğinde şiddetli **الهَمْز** sahibi. Ebû’n-Necm dedi:
أَنْحَى شِمالاً هَمزَى نَضُوحاً
وهتَفَى : مُعْطِيةً طرُوحاً

**قَوْسٌ هَتَفى**: kirişle seslenir.

Dedi: harflerdeki **الهمْزة** ancak, o **تُهمَز** olduğu için adlandırıldı; böylece o **تُهَتُّ** edilir de mahrecinden **فتنهمز** olur. Denilir: o, **يَهُتُّ هتّاً**: eğer hemzeyle konuşursa.

Dedim: ve mızrağın **همزُ**’i: doğrultulduğunda, **بالمَهامِز** ile onu sıkıp bastırmaktır.

Şemmer dedi: ve **المَهامِز**: asâlardır; tekleri **مِهْمزَة**; o, başında demir bulunan bir asadır; onunla eşek dürtülür. Ahtal dedi:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخطوب أذلّةٌ
دُنُسُ الثِّياب قَناتُهُم لم تُضْرَسِ
بالهَمْز من طول الثِّقاف وجارُهُم
يُعطِي الظُّلامةَ في الخطوب الحُوَّسِ

Ve Şemmâh, huysuz atların dürtüldüğü **المَهامِز** hakkında dedi:
أقام الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها
كما أخرَجَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المهامِز

Ve Şehr b. Havşeb, İbn Abbâs’tan, Allah’ın sözü hakkında rivayet etti: **( )** (el-Humaza: 1).

Dedi: o, koğuculukla yürüyen, cemaat arasında ayrılık çıkaran, dostlar arasında kışkırtan kimsedir.

Münzirî, Ebû’l-Heysem’den dedi: **المَهامِز**: hayvanları hızlansınlar diye dürttükleri, deve sürücülerinin kamçılarıdır; tekleri **مِهْمَزة**; o, **المِقْرَعة**’dır.

**زهم** : Leys dedi: **الزُّهومة**: bozulmuş etin kokusudur. Ve **ولحمٌ زَهِم**. Ve ondan **زُهومَة** buldum: yani bir değişme.

Dedim: ette **الزُّهُومة**: onun üzerinde yaratıldığı kokusunda, değişme ve kokuşma olmaksızın, tabii bir tiksinmedir; bu, bayat etin kokusu gibi, yahut yırtıcıların etinin kokusu gibi; aynı şekilde deniz balığı olan **السَّهِك البَحْريّ**; ama tatlı akan nehirlerin balığında **زُهومَة** yoktur.

**( النوادر )**’de: denilir: **زَهِمْتُ زُهْمَةً** , ve **وخَضِمْتُ خُضْمةً** , ve **وغَذِمتُ غُذمةً**; **لَقِمْتُ لُقْمةً** mânâsında. Ve dedi:
تَمَلَّىء من ذلك الصَّفيحِ
ثمّ ازهَمِيه زُهْمَةً فَرُوحي

Dedim: İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti:
ألا ازحَمِيه زُحمةً فرُوحِي

**الحاء** , **الهاء**’ya ardıl oldu.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الزُّهمةُ**: pis koku; ve **والزُّهْم**: iç yağ. Ve **والزَّهِمُ**: semiz.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: Arapların mesellerindendir: **( في بطن زُهْمانَ زادُه )**; öğle yemeğine çağrılan ve tok olan adam için mesel olarak vurulur.

Dedi: ve **ورجلٌ زُهمانيّ**: eğer tok ise. Ve iç yağ, içinde yabanî hayvan iç yağı gibi **زُهُومة** olursa **زُهْماً** diye adlandırılır. Ebû’n-Necm dedi:
يذكُر زُهْمَ الكَفَل المَشروحا

Ve bundan, semize **زَهِم** denilir. Züheyr dedi:
منها الشَّنُونُ ومنها الرَّاهِقُ الزَّهِمُ

Ebû Zeyd dedi: kavim bir deve yahut malı paylaştığında, bir adama ondan payını verdiklerinde ve o onlarla yediğinde, sonra bundan sonra onlara gelip yiyecek isterse, ona denilir: **( في بطن زهمان زاده )**: yani ondan yedin ve payını aldın.

Ve İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den rivayet etti: o dedi: bu mesel, bir şeyi isteyen ve ondan payını almış olan adam için vurulur. Şu da ki bir adam bir deve kesti ve **زُهْمان**’a bir pay verdi; sonra o, insanlarla birlikte almak için geri döndü; deve sahibinin ona söylediği bu idi.

İbnü’s-Sikkît: **الزُّهْمة**: pis koku; ve **والزُّهْم**: iç yağ; ve **والزَّهِمِ**: semiz.

**( النوادر )**’de: **زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا**: yani onu ondan azarladım.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: falan kimse elliye **زاهَمَ** etti; eğer ona yaklaştıysa ve henüz ona ulaşmadıysa.

Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denilir: **زاحَم الأربعين** , ve **وزاهَمَها**.

Ve Ebû Sa‘îd dedi: denilir: aralarında **مُزاهَمَة** vardır: yani düşmanlık ve benzeşme.

Ve Ebû ‘Amr dedi: **جَمَل مُزاهِم**. Ve **والمُزَاهَمَة**: önden giden (hayvan)dır; yanına çekilen bir at, ona neredeyse yaklaşamaz. Ve **زاهَم** , **مُزَاهَمَةَ** etti; ve **وأزهَمَ إزهاماً**. Ebû ‘Amr okudu:
مُسْتَرْ عفاتٌ بِخِدَبٌّ عَيْهامْ
مَرَوْدَكِ الْخَلْقِ دِرَفسٍ مِسعَامْ
للسابِق التالي قليل الإزْهامْ

Yani süratinden dolayı, yanına çekilen at ona neredeyse yaklaşamaz.

Dedi: ve **والمزاهِم**: senden ne yakın ne uzak olmayan kimsedir. Ve dedi:
غَرْبُ النَّوَى أمْسَى لها مُزاهِما
من بعد ما كان لها مُلازِما

Burada **المُزاهم**: ayrılan kimsedir. Ebû ‘Amr okudu:
حَمَلتْ به سَهْواً فزاهَمَ أنْفَه
عندَ النِّكاح فَصِيلُها بمَضيقِ

Ve **والمزاهَمة**: yakınlaşmadır; onun kokusunu koklamaktan alınmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاءِ والهاءِ  والحرف المعتل)
(زهو) الزاء والهاء والحرف المعتل أصلان: أحدها يدلُّ على كِبْر وفَخْر، والآخر على حُسْن.
فالأوَّل الزَّهْو، وهو الفخر. قال الشاعر([1]):
مَتى ما أشأ غير زَهْوِ الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
ومن الباب: زُهِيَ الرجل فهو مَزْهوٌّ، إذا تفخَّر وتعظّم.
ومن الباب: زَهَتِ الريح النباتَ، إذا هَزَّتْهُ، تَزْهاه. والقياس فيه أن المعْجَب([2]) ذَهَبَ بنفسه متمايلاً([3]).
والأصل الآخر: الزَّهو، وهو المنظر الحسَن. من ذلك الزَّهْو، وهو احمرار ثمر النخل واصفرارُهُ. وحكى بعضهم زَهَى وأَزْهَى. وكان الأصمعيُّ يقول: ليس إلاَّ زَهَا. فأمَّا قول ابن مُقْبِل:
ولا تقولَنَّ زَهْوَاً ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي زَهْوَاً ولا الكِبرُ([4])فقال قوم: الزَّهو: الباطل والكَذِب، والمعنى فيه أنَّه من الباب الأول، وهو من الفخر والخُيَلاء.
وأما الزُّهَاء فهو القَدْر في العَدَد، وهو ممّا شذ عن الأصلين جميعاً.
(زهد) الزاء والهاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّةِ الشيء. والزّهِيد: الشيء القليل. وهو مُزْهِدٌ: قليل المال.([5]) وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "أفضلُ النّاسِ مؤْمِنٌ مُزْهِدٌ" وهو المُقِلُّ، يقال منه: أَزْهَد إِزْهَاداً. قال الأعشى:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])قال الخليل: الزَّهادة في الدُّنيا، والزُّهْد في الدِّين خاصة. قال اللِّحياني: يقال رجل زَهيدٌ: قليل المَطعَم، وهو ضيِّق الخُلُقِ أيضاً. وقال بعضهم الزَّهِيد: الوادي القليل الأخذ للماء. والزَّهَاد: الأرض التي تَسيلُ من أدنى مطر.
وممّا يقرُبُ من الباب قولهم: "خُذْ زَهْدَ ما يكفِيكَ"، أي قَدْرَ ما يكفِيك ويُحكى عن الشيبانِيّ ـ إن صح فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلناه  ـ قال: زَهَدْت النَّخْلَ، وذلك إذا خَرَصْتَه.
(زهر) الزاء والهاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حُسنٍ وضِياء وصفاء. من ذلك الزُّهَرة: النجم. ومنه الزَّهْر، وهو *نَور كلِّ نبات؛ يقال أزهر النّبات. وكان بعضهم([7]) يقول: النّور الأبيضُ، والزّهر الأصفر، وزَهْرَة الدُّنيا: حُسْنها. والأزهر: القمر. ويقال زَهَرَت النّارُ: أضاءت، ويقولون: زَهَرَتْ بك ناري.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: ازدهرتُ بالشيء، إذا احتفظتَ به. وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لأبي قَتادة في الإناء الذي أعطاه: "ازْدَهِرْ بِهِ فإنَّ له شأناً"، يريد احتفظ به . وممكنٌ أن يُحمَل هذا على الأصل أيضاً؛ لأنه إذا احتفظ به فكأنّه من حيثُ استحسنه. وقال:
* كما ازْدَهَرَت ([8])*
ولعل المِزْهَر الذي هو العُود محمولٌ على ما ذكرنَاه من الأصل؛ لأنّه قريب منه.
(زهم) الزاء والهاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَمِن وشحمٍ وما أشبه ذلك. من ذلك الزَّهَم، وهو أن تَزْهَم اليدُ من اللّحم. وذكر ناسٌ أنَّ الزُّهْم شَحم الوحش، وأنَّه اسمٌ لذلك خاصَّة، ويقولون للسَّمين زَهِمٌ. فأمّا قولُهم في الحكاية عن أبي زيدٍ أن المزَاهَمة القُرب، ويقال زَاهَمَ فلانٌ الأربعينَ، أي داناها، فممكنٌ أن يُحمَل على الأصل الذي ذكرناه، لأنّه كأنّه أراد التلطُّخ بها ومُماسّتها. ويمكن أنْ يكون من الإبدال، وتكون الميم بدلاً من القاف، لأنَّ الزاهق عَيْنُ السّمين([9]). وقد ذكرناه.
(زهق) الزاء والهاء والقاف أصلٌ واحدٌ  يدلُّ على تقدّم ومضيّ وتجاوز. من ذلك زَهَقَتْ نفسه. ومن ذلك: [زَهَقَ] الباطل، أي مضى. ويقال زَهَقَ الفرسُ أمامَ الخيل، وذلك إذا سَبَقَها وتقدَّمها. ويقال زَهَقَ السّهم، إذا جَاوَزَ الهَدَف. ويقال فرسٌ ذات أَزَاهيقَ، أي ذات جَرْيٍ وسَبْقٍ وتقدم.
ومن الباب الزَّهْق، وهو قَعْرُ الشيء؛ لأن الشيء يزهق فيه إذا سقط. قال رؤبة:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
فأمَّأ قولهم: أَزْهَقَ إِناءَه، إذا ملأَه، فإن كان صحيحاً فهو من الباب؛ لأنه إذا امتلأ سَبَقَ وفاضَ ومَرَّ. ومن الباب الزَّاهق، وهو السَّمِين، لأنَّه جاوزَ حدّ الاقتصاد إلى أن اكتنَزَ من اللحم([11]). ويقولون: زَهَقَ مخُّه: اكتنَز. قال زُهير في الزَّاهق:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])ومِنَ الباب الزَّهُوق، وهو البئر البعيدة القعر.
فأما قولهم: النَّاسُ زُهاقُ مائة، فممكن إن كان صحيحاً أن يكون من الأصل الذي ذكرنا، كأنَّ عددَهم تقدَّمَ حتَّى بلغ ذلك. وممكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة أُبْدِلَتْ قافاً. ويمكن أن يكون شاذّاً.
(زهف) الزاء والهاء والفاء أصلٌ يدلُّ على ذهاب الشيء. يقال ازدهَفَ الشيءَ، وذلك إذا ذَهَبَ به. قالت امرأةٌ من العرب:
يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما  *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])ويقال منه أَزْهَفَهُ الموتُ، ومن الباب ازدَهَفه، إذا استعجَلَه. قال:
قولك أقوالاً مع التَّحلافِ  *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])وقال قوم: الازدهاف التزيُّد في الكلام. فإن كان صحيحاً فلأنّه ذَهابٌ عن الحقّ ومجاوزةٌ له.
(زهل) الزاء والهاء واللام كلمةٌ تدلُّ على ملاسةِ الشَّيء. يقال فرس زُهْلول، أي أملس.
(زهك) الزاء والهاء والكاف ليس فيه شيء إلا أن ابنَ دريد ذكر أنهم يقولون: زَهَكت الرِّيح التّرابَ، مثل سَهَكَتْ.
 --------------ـــ
([1]) هو أبو المثلم الهذلي، كما في اللسان (رهط، زهو)، وقد سبق البيت في (2: 450).
([2]) في الأصل "المعجب".
([3]) في الأصل: "زهت بنفسه متمائلا".
([4]) روايته في اللسان: "ولا العور". ورواية الصحاح تطابق رواية ابن فارس.
([5]) في الأصل: "الماء" صوابه من المجمل واللسان.
([6]) ديوان الأعشى 56 واللسان (زهد).  وفي شرح الديوان: "قرأت على أبي عبيدة لإزهادها، فلما قرأتُ عليهِ الغريب قال: لأزهادها، بالفتح".
([7]) هو ابن الأعرابي ، كما في اللسان (زهر).
([8]) قطعة من بيت في اللسان (زهر) وهو بتمامه:
كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا
([9]) في الأصل: "عند السمين"، وانظر س 13 من هذه الصفحة.
([10]) ديوان رؤبة 106 واللسان (زهق).
([11]) في الأصل: "إلى أكثر من اللحم".
([12]) ديوان زهير 153 واللسان (زهق).
([13]) في اللسان (زهف):
بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف.
 ([14]) الرجز لرؤبة في ديوانه ص 100.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاءِ** و**الهاءِ**  والحرف المعتل)
(**زهو**) **الزاء** ve**الهاء** ve illetli harf iki asıldır: birisi kibir ve övünmeye delâlet eder, diğeri güzelliğe.
Birincisi **الزَّهْو**’dur; o, övünmedir. Şair dedi ki([1]):
مَتى ما أشأ غير **زَهْوِ** الملوكِ *** أجعلْكَ رَهطا على حُيَّضِ
Ve babdandır: **زُهِيَ** adam, o hâlde o **مَزْهوٌّ**’dur; övündüğü ve büyüklendiği zaman.
Ve babdandır: **زَهَتِ** rüzgâr bitkiyi; onu salladığı zaman, onu **تَزْهاه**. Ve onda kıyas şudur: hayran olan([2]) kendisiyle sallanarak([3]) gitti.
Diğer asıl: **الزَّهو**’dur; o, güzel manzaradır. Bundan: **الزَّهْو**; o, hurma meyvesinin kızarması ve sararmasıdır. Bazıları **زَهَى** ve **أَزْهَى** diye nakletti. Asmaî derdi: **زَهَا**’dan başka yoktur. İbn Mukbil’in sözüne gelince:
ولا تقولَنَّ **زَهْوَاً** ما تُخَبِّرُني *** لم يترك الشيبُ لِي **زَهْوَاً** ولا الكِبرُ([4])
Bir kavim dedi: **الزَّهو**: bâtıl ve yalandır; ondaki mâna, onun birinci babdan olmasıdır; o da övünme ve kibirdendir.
**الزُّهَاء**’a gelince, o sayıda miktardır; ve o, iki asıldan da birlikte şâz olmuştur.

(**زهد**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الدال** bir asıldır; şeyin azlığına delâlet eder. **الزّهِيد**: az olan şey. Ve o **مُزْهِدٌ**’dir: malı az.([5]) Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “İnsanların en faziletlisi **مُزْهِدٌ** mü’mindir”; o, az mal sahibi olandır. Ondan: **أَزْهَد** **إِزْهَاداً** denir. A‘şâ dedi:
فلَنْ يَطْلبُوا سِرَّها للغِنَى *** ولن يسلِموها لإزهادها([6])
Halîl dedi: dünyada **الزَّهادة**; dinde ise özellikle **الزُّهْد**. Lihyânî dedi: **زَهيدٌ** adam denir: yemeği az; ve o, huyu dar olandır da. Bazıları dedi: **الزَّهِيد**: suyu az alan vadi. Ve **الزَّهَاد**: en küçük yağmurdan akan yer.
Babdan yakın olan şeylerdendir onların sözü: “خُذْ **زَهْدَ** ما يكفِيكَ”, yani sana yetecek miktar. Şeybânî’den —sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır— rivayet olunur: dedi ki: **زَهَدْت** hurma ağaçlarını; bu, onu tahmin edip ölçtüğün zamandır.

(**زهر**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الراء** tek bir asıldır; güzelliğe, aydınlığa ve saflığa delâlet eder. Bundan **الزُّهَرة**: yıldız. Ve ondan **الزَّهْر**; o, her bitkinin çiçeğidir; “**أزهر** bitki” denir. Bazıları([7]) derdi: beyaz çiçek **النّور**dur, sarı çiçek **الزّهر**dir. Ve **زَهْرَة الدُّنيا**: onun güzelliği. Ve **الأزهر**: ay. Ve “**زَهَرَت** ateş” denir: aydınlandı. Ve derler: “**زَهَرَتْ** seninle ateşim.”
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: **ازدهرتُ** şey ile; onu muhafaza ettiğin zaman. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم Ebû Katâde’ye, ona verdiği kap hakkında dedi: “**ازْدَهِرْ** بِهِ فإنَّ له شأناً”; yani onu muhafaza et. Ve bu, asla da hamledilebilir; çünkü onu muhafaza edince sanki onu beğenmiş olması cihetinden (böyledir). Ve dedi:
* كما **ازْدَهَرَت** ([8])*
Ve belki **المِزْهَر** ki o **العُود**’dur, zikrettiğimiz asla hamledilmiştir; çünkü ona yakındır.

(**زهم**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الميم** tek bir asıldır; semizliğe, yağa ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan **الزَّهَم**; o, elin etten **تَزْهَم** olmasıdır. Bir topluluk zikretti ki **الزُّهْم** vahşî hayvanın yağıdır ve onun özellikle bunun adı olduğunu; ve semize **زَهِمٌ** derler. Ebû Zeyd’den hikâye olarak onların sözüne gelince: **المزَاهَمة** yakınlıktır; ve “falanca kırka **زَاهَمَ**” denir; yani ona yaklaştı. Bu, zikrettiğimiz asla hamledilebilir; çünkü sanki onunla bulaşmayı ve ona temas etmeyi murad etti. Ve ibdâlden de olabilir; **الميم** **القاف**’ın bedeli olur; çünkü **الزاهق** semizin aynıdır([9]). Onu zikrettik.

(**زهق**) **الزاء** ve**الهاء** ve**القاف** tek bir asıldır; ilerlemeye, geçip gitmeye ve aşmaya delâlet eder. Bundan: **زَهَقَتْ** nefsi. Ve bundan: **زَهَقَ** bâtıl; yani geçti gitti. Ve “at, atların önünde **زَهَقَ**” denir; bu, onları geçtiği ve önlerine geçtiği zamandır. Ve “ok **زَهَقَ**” denir; hedefi aştığı zaman. Ve “**أَزَاهيقَ** sahibi at” denir; yani koşu, geçiş ve ilerleyiş sahibi.
Ve babdandır **الزَّهْق**; o, şeyin dibi; çünkü şey, içine düştüğü zaman onda **يزهق** olur. Ru’be dedi:
* كأنَّ أيديَهنَّ تَهْوِي بالزَّهَق([10]) *
Onların sözüne gelince: “kabını **أَزْهَقَ**”; onu doldurduğu zaman; eğer sahih ise o babdandır; çünkü dolunca geçti, taştı ve aktı. Ve babdandır **الزَّاهق**; o, semizdir; çünkü iktisad haddini aştı, ta ki etten yığıldı([11]). Ve derler: “iliği **زَهَقَ**”; yığıldı. Züheyr **الزَّاهق** hakkında dedi:
القائدُ الخيلَ منكوباً دوابِرُها *** منها الشَّنُونُ ومنها الزَّاهِقُ الزَّهِمُ([12])
Ve babdandır **الزَّهُوق**; o, dibi uzak kuyu.
Onların sözüne gelince: “insanlar yüzün **زُهاقُ**’ıdır”; eğer sahih ise, zikrettiğimiz asıldan olması mümkündür; sanki sayıları ilerledi de ona ulaştı. Ve ibdâlden olması da mümkündür; sanki **الهمزة** **قاف** olarak ibdâl edilmiştir. Ve şâz olması da mümkündür.

(**زهف**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الفاء** bir asla delâlet eder: şeyin gitmesi. “şeyi **ازدهَفَ**” denir; bu, onu götürdüğü zamandır. Araplardan bir kadın dedi:
يا من أحسَّ بُنَيَّيَّ اللذين هما  *** سَمعِي ومُخّي فمُخّي اليوم مزدَهَفُ([13])
Ondan “ölüm onu **أَزْهَفَهُ**” denir. Ve babdandır **ازدَهَفه**; onu acele ettirdiği zaman. Dedi:
قولك أقوالاً مع التَّحلافِ  *** فيه ازدهافٌ أيما ازدهافِ([14])
Bir kavim dedi: **الازدهاف** sözde çoğaltmadır. Eğer sahih ise, çünkü o, haktan gidiş ve onu aşmadır.

(**زهل**) **الزاء** ve**الهاء** ve**اللام** bir kelimedir; şeyin pürüzsüzlüğüne delâlet eder. “**زُهْلول** at” denir; yani pürüzsüz.

(**زهك**) **الزاء** ve**الهاء** ve**الكاف**’ta bir şey yoktur; ancak İbn Düreyd zikretti ki onların “rüzgâr toprağı **زَهَكت**” dediklerini; **سَهَكَتْ** gibi.

--------------ـــ
([1]) O, Ebû’l-Müthallam el-Hüzelî’dir; Lisân’da (**رهط**، **زهو**) olduğu gibi; beyit (2: 450)’de geçmişti.
([2]) Asılda “**المعجب**”.
([3]) Asılda: “**زهت بنفسه متمائلا**”.
([4]) Lisân’daki rivayeti: “ولا العور”. Sıhâh rivayeti İbn Fâris’in rivayetine mutabıktır.
([5]) Asılda: “**الماء**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([6]) A‘şâ divanı 56 ve Lisân (**زهد**). Divan şerhinde: “Ebû Ubeyde’ye **لإزهادها** okudum; ona garîbi okuyunca dedi: **لأزهادها**, fetha ile.”
([7]) O, İbnü’l-A‘râbî’dir; Lisân’da (**زهر**) olduğu gibi.
([8]) Lisân’da (**زهر**) bir beyitten parçadır; tamamı:
كما ازدهرت قينة بالشراع *** لأسوارها عل منها اصطباحا
([9]) Asılda: “عند السمين”; bu sayfanın 13. satırına bak.
([10]) Ru’be divanı 106 ve Lisân (**زهق**).
([11]) Asılda: “إلى أكثر من اللحم”.
([12]) Züheyr divanı 153 ve Lisân (**زهق**).
([13]) Lisân’da (**زهف**):
بل من أحسَّ بريمي اللذين هما *** قلبي وعقلي فعقلي اليوم مزدهف.
([14]) Recez Ru’be’nindir; divanında s 100.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ه م
لحم زهم‏:‏ متغير ووجدت زهومة اللحم‏.‏
وزهمت يده‏:‏ دسمت‏.‏

##### Türkçe

ز ه م
**لحم زهم**: değişmiş; ve etin **زهومة**sini buldum.
**وزهمت يده**: yağlandı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزُّهُومَةُ: ريح لحم سمين منتن. ولحم زَهِمٌ: ذو زُهُومة. الجوهري: الزُّهُومةُ، بالضم، الريح المنتنة. والزَّهَمُ، بالتحريك: مصدر قولك زَهِمَتْ يدي، بالكسر، من الزُّهومةِ، فهي زَهِمَةٌ أَي دَسِمَةٌ. والزَّهِمُ: السمين. وفي حديث يأْجوج ومأْجوج: وتَجْأَى الأَرضُ من زَهَمِهِمْ؛ أَراد أَن الأَرض تُنْتِنُ من جِيَفِهِم. ووجدت منه زُهُومةً أَي تَغَيُّراً. والزُّهْمُ: الريح المنتنة. والشحم يسمى زُهْماً إِذا كان فيه زُهُومةٌ مثل شحم الوحْشِ. قال الأَزهري: الزُّهومةُ عند العرب كراهة ريح بلا نَتْنٍ أَو تَغَيُّرٍ، وذلك مثل رائحة لحمٍ غَثٍّ أَو رائحة لحم سَبُعٍ أَو سمكةٍ سَهِكَةٍ من سَمَكِ البحار، وأَما سمك الأَنهار فلا زُهُومة لها. وفي النوادر: يقال: زَهِمْتُ زُهْمَةٍ وخَضِمْتُ خُضْمَةً وغَذِمْتُ غُذْمةً بمعنى لَقِمْتُ لُقْمَة؛ وقال:
تَمَلَّئي من ذلك الصَّفِيحِ،
ثم ازْهَمِيهِ زَهْمَةً فَرُوحِي
قال الأَزهري: ورواه ابن السكيت:
أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمَةً فَرُوحي
عاقبت الحاء الهاء. والزُّهْمَةُ، بالضم: الشحم؛ قال أَبو النجم يصف الكلب:
يَذْكُرُ زُهْمَ الكَفَل المَشْروحا
قال ابن بري: أَي يتذكر شحم الكفَلِ عند تَشرِيحه، قال: ولم يصف كلباً كما ذكر الجوهري وإِنما وصف صائداً من بني تميم لَقِيَ وَحْشاً؛ وقبله: لاقَتْ تَمِيماً سامعاً لَمُوحَا،
صاحبَ أَقْناص بها مَشْبوحَا
ومن هذا يقال للسمين زَهِمٌ، وخصَّ بعضهم به شَحْم النعام والخيل. والزُّهْمُ والزَّهَمُ: شحم الوحش من غير أَن يكون فيه زُهُومة، ولكنه اسم له خاص، وقيل: الزُّهْمُ لما لا يَجْتَرُّ من الوحش، والوَدَكُ لما اجْتَرَّ، والدَّسَمُ لما أَنبتت الأَرضُ كالسِّمْسِمِ وغيره. وزَهِمَتْ يدُه زَهَماً، فهي زَهِمَةٌ: صارت فيها رائحة الشحم. والزَّهَمُ: باقي الشحم في الدابة وغيرها. والزَّهِمُ: الذي فيه باقي طِرْقٍ، وقيل: هو السمين الكثير الشحم؛ قال زهير:
القائدُ الخَيْلَ، مَنْكوباً دَوابِرُها،
منها الشَّنُونُ، ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وزَهَمَ العَظمُ وأَزْهَمَ: أَمَخَّ. والزُّهْمُ: الذي يخرج من الزَّباد من تحت ذَنَبه فيما بين الدُّبُر والمَبالِ. أَبو سعيد: يقال بينهما مُزاهمةٌ أَي عداوة ومُحاكَّةٌ. والمُزاهَمة: القُرْب. ابن سيده: والمُزاهَمَةُ المُقاربةُ والمداناة في السير والبيع والشراء وغير ذلك. وأَزْهَمَ الأَربعين أَو الخمسين أَو غيرها من هذه العُقود: قرب منها وداناها، وقيل: داناها ولَمّا يَبْلُغْها. ابن الأَعرابي: زاحَمَ الأَربعين وزاهَمَها، وفي النوادر: زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا أَي زجرته عنه. أَبو عمرو: جمل مُزاهِمٌ. والمُزاهِمَةُ: الفُرُوط العَجِلةُ لا يكاد يدنو منه فرس إِذا جُنِبَ إِليه، وقد زاهَمَ مُزاهَمَةً وأَزْهَمَ إِزهاماً؛ وأَنشد أَبو عمرو:
مُسْتَرْعِفات بخدَبٍّ عَيْهام،
مُرَوْدَكِ الخَلْقِ دِرَفْسٍ مِسْعام،
للسَّابِق التَّالي قليلِ الإِزْهام
أَي لا يكاد يدنو منه الفرس المجنوب لسرعته؛ قال: والمُزاهِمُ الذي ليس منك ببعيد ولا قريب؛ وقال:
غَرْبُ النَّوَى أَمْسى لها مُزاهِما،
من بَعْدِ ما كان لها مُلازِمَا
فالمُزاهِمُ: المُفارق ههنا؛ وأَنشد أَبو عمرو:
حَمَلَتْ به سَهواً فَزاهَمَ أَنْفَهُ،
عند النِّكاح، فَصِيلُها بمَضِيقِ
والمُزاهَمَةُ: المُداناة، مأْخوذ من شَمِّ ريحه.
وزَهْمان وزُهْمان: اسم كلب؛ عن الرِّياشِيِّ. ومن أَمثالهم: في بطن زَهْمان زادُهُ؛ يقال ذلك إِذا اقتسم قوم مالاً أَو جَزُوراً فأَعطوا رجلاً منها حَظَّه أَو أَكل معهم ثم جاء بعد ذلك فقال أَطْعِموني، أَي قد أَكلت وأَخذتَ حظك، وقيل: يضرب مثلاً للرجل يُدْعَى إِلى الغداء وهو شبعان، قال: ورجل زُهمانيٌّ إِذا كان شبعان؛ وقال ابن كَثْوَةَ: يُضْرَبُ هذا المَثَلُ للرجل يَطْلب الشيء وقد أَخذ نصيبه منه، وذلك أَن رجلاً نحر جَزوراً فأَعطى زَهْمانَ نصيباً، ثم إِنه عاد ليأْخذ مع الناس فقال له صاحب الجَزُور هذا. وزُهام وزُهْمان: موضعان.

##### Türkçe

**الزُّهُومَةُ**: kokmuş semiz etin kokusu. Ve **لحم زَهِمٌ**: **زُهُومة** sahibi.

el-Cevherî: **الزُّهُومةُ**, (ötre ile): kokmuş koku. Ve **الزَّهَمُ**, (harekeli olarak): “**زَهِمَتْ يدي**” sözünün masdarıdır; (kesre ile) **الزُّهومةِ**’den (dolayı); artık o **زَهِمَةٌ**’dir, yani yağlıdır.

Ve **الزَّهِمُ**: semiz olan. Ve Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: “ve yer, onların **زَهَمِهِمْ**’inden dolayı kusar”; yerin onların leşlerinden kokuşmasını kastetti. Ve ondan **زُهُومةً** buldum, yani bir değişme. Ve **الزُّهْمُ**: kokmuş koku. Ve içindeki **زُهُومةٌ** sebebiyle, vahşî hayvan yağı gibi olduğunda, iç yağa **زُهْماً** denir. el-Ezherî dedi: **الزُّهومةُ** Araplar katında, kokuşma yahut değişme olmaksızın kokunun çirkin görülmesidir; bu da, zayıf et kokusu yahut yırtıcı hayvan eti kokusu yahut deniz balıklarından **سَهِكَةٍ** bir balığın kokusu gibidir; nehir balıklarının ise **زُهُومة**’si yoktur. Ve **النوادر**’de: denir ki: **زَهِمْتُ زُهْمَةٍ** ve **خَضِمْتُ خُضْمَةً** ve **غَذِمْتُ غُذْمةً**, “**لَقِمْتُ لُقْمَة**” anlamındadır; ve dedi ki:
تَمَلَّئي من ذلك الصَّفِيحِ،
ثم ازْهَمِيهِ زَهْمَةً فَرُوحِي
el-Ezherî dedi: İbn es-Sikkît onu şöyle rivayet etti:
أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمَةً فَرُوحي
**الحاء** **الهاء**’ye bedel oldu. Ve **الزُّهْمَةُ**, (ötre ile): iç yağ; Ebû’n-Necm köpeği vasfederken dedi:
يَذْكُرُ زُهْمَ الكَفَل المَشْروحا
İbn Berrî dedi: yani, sağrıyı parçalarken sağrının iç yağını hatırlar; dedi ki: Cevherî’nin zikrettiği gibi bir köpeği vasfetmedi; ancak Benî Temîm’den bir avcıyı vasfetti; o, bir vahşî hayvana rastladı; ve ondan önce:
لاقَتْ تَمِيماً سامعاً لَمُوحَا،
صاحبَ أَقْناص بها مَشْبوحَا
Bundan dolayı semiz olana **زَهِمٌ** denir; bazıları bunu devekuşu ve at iç yağına tahsis etti.

Ve **الزُّهْمُ** ve **الزَّهَمُ**: içinde **زُهُومة** bulunmaksızın vahşî hayvanın iç yağıdır; fakat ona mahsus bir isimdir; ve denildi ki: **الزُّهْمُ**, vahşî hayvandan geviş getirmeyen için; **الوَدَكُ**, geviş getiren için; **الدَّسَمُ** ise, yerin bitirdiği şeyler için, susam ve başkası gibi.

Ve **زَهِمَتْ يدُه زَهَماً**, artık o **زَهِمَةٌ**’dir: onda iç yağ kokusu oldu.

Ve **الزَّهَمُ**: binek hayvanda ve başkasında kalan iç yağ. Ve **الزَّهِمُ**: içinde kalan **طِرْقٍ** bulunan; ve denildi ki: o, iç yağı çok olan semizdir; Züheyr dedi:
القائدُ الخَيْلَ، مَنْكوباً دَوابِرُها،
منها الشَّنُونُ، ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
Ve **زَهَمَ العَظمُ** ve **أَزْهَمَ**: iliği çıktı. Ve **الزُّهْمُ**: **الزَّباد**’dan kuyruğunun altından, **الدُّبُر** ile **المَبالِ** arasından çıkan şeydir. Ebû Saîd: denir ki: ikisi arasında **مُزاهمةٌ** vardır, yani düşmanlık ve sürtüşme. Ve **المُزاهَمة**: yakınlık. İbn Sîde: ve **المُزاهَمَةُ**; yürüyüşte, alışta, satışta ve başka şeylerde yaklaşma ve yakın durmadır. Ve **أَزْهَمَ** kırka yahut elliye yahut bu onluklardan başkasına: ona yaklaştı ve ona yakın durdu; ve denildi ki: ona yakın durdu, henüz ona ulaşmadı. İbnü’l-A‘râbî: kırkla **زاحَمَ** etti ve onunla **زاهَمَ** etti. Ve **النوادر**’de: **زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا** denir, yani onu ondan men ettim. Ebû Amr: **جمل مُزاهِمٌ**. Ve **المُزاهِمَةُ**: acele, hızlı gidiştir; yanına çekildiğinde, bir at ona neredeyse yaklaşamaz; ve **زاهَمَ مُزاهَمَةً** etti ve **أَزْهَمَ إِزهاماً** etti; Ebû Amr şu beyti okudu:
مُسْتَرْعِفات بخدَبٍّ عَيْهام،
مُرَوْدَكِ الخَلْقِ دِرَفْسٍ مِسْعام،
للسَّابِق التَّالي قليلِ الإِزْهام
yani, süratinden dolayı yanına çekilen at ona neredeyse yaklaşamaz; dedi ki: ve **المُزاهِمُ**, senden uzak olmayan da olmayan, yakın da olmayan kimsedir; ve dedi ki:
غَرْبُ النَّوَى أَمْسى لها مُزاهِما،
من بَعْدِ ما كان لها مُلازِمَا
Burada **المُزاهِمُ**: ayrılan kimsedir; Ebû Amr şu beyti okudu:
حَمَلَتْ به سَهواً فَزاهَمَ أَنْفَهُ،
عند النِّكاح، فَصِيلُها بمَضِيقِ
Ve **المُزاهَمَةُ**: yakın durma; kokusunu koklamaktan alınmıştır.

Ve **زَهْمان** ve **زُهْمان**: bir köpeğin adıdır; er-Riyâşî’den. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**في بطن زَهْمان زادُهُ**”; bu, bir topluluk bir malı yahut bir deveyi paylaştığında, bir adama ondan payını verdiklerinde yahut onlarla birlikte yediğinde, sonra bundan sonra gelip “beni doyurun” dediğinde söylenir; yani, sen yemiş ve payını almışsın; ve denildi ki: öğle yemeğine çağrılan, hâlbuki tok olan adam için mesel olarak vurulur; dedi ki: tok olduğunda adama **زُهمانيٌّ** denir; ve İbn Kesve dedi: bu mesel, bir şeyi isteyen, hâlbuki ondan payını almış olan adam için vurulur; bu da şundandır ki: bir adam bir deve kesti, **زَهْمان**’a bir pay verdi; sonra o, insanlarla birlikte almak için geri döndü; deve sahibi ona bunu söyledi. Ve **زُهام** ve **زُهْمان**: iki yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ه م * * الزُّهْمةُ * الريح المنتنة و * الزَّهَمُ * بفتحتين مصدر * زَهِمَتْ * يده من * الزُهُومَةِ * فهي * زَهِمَةٌ * أي دسمة وبابه طرب

##### Türkçe

* ز ه م * * **الزُّهْمةُ** * pis kokulu rüzgâr; ve * **الزَّهَمُ** * iki fetha ile, **زَهِمَتْ**’in mastarıdır; eli **الزُهُومَةِ**’den (dolayı) (öyle oldu); artık o * **زَهِمَةٌ** *’dir; yani yağlıdır; ve babı **طرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الزُّهُومَة والزُّهْمَة بِضَمِّهما : رِيحُ | لَحْمٍ سَمِين مُنْتِنٍ ) ، وفي الصحاح : | الزُّهومَة : الرِّيح المُنتِنة . | | ( والزُّهْم بالضَّمَّ : الرِّيحُ المُنْتِنَةُ ) . | وقال الأزهريّ :   الزُّهومة عند | العرب : كَراهةُ رِيحٍ بلا نَتْن أو | تَغَيّر ، وذلك مِثْل رائحة لَحْم غَثٍّ ، | أو رَائِحة لحم سَبُع أو سَمَكَة سهِكَةٍ | من سِماك البِحارِ . وأما سَمَكُ الأنهار | فلا زُهومَة لها   . | | ( و ) الزُّهْم : ( شَحْم الوَحْش أو | النَّعامِ والخَيْلِ ) ، وهو اسمٌ خاصّ | له من غير أن تَكونَ فيه زُهومَة . | قال الجوهَرِيّ : قال أبو النَّجْم | يَصِف الكَلبَ : | % ( يذكُر زُهْم الكَفَل المَشْروحا % ) % | | قال ابنُ بَرِّيّ : إنما يَصِف صائِدًا . | والمعنى يتَذَكَّر شَحْمَ الكَفَل عند | تَشْرِيحه ( أو عَامُّ ) . وقيل : الزُّهْم : | لِمَا لا يَجْتَرّ من الوَحْشِ . والوَدَك | لما اجْتَرّ . والدَّسَم : لِمَا أنبَتَتِ | الأرضُ كالسِّمْسِم وغيرِه . | | ( و ) الزُّهْم : ( الطِّيبُ المَعْروف | بالزَّبَاد ، وهو الذي يَخرُج من سِنَّوْر | الزَّباد من تَحْتِ ذَنَبِه فيما بَيْن الدُّبُر | والمَبالِ ) . | | ( و ) الزَّهَم ( بالتَّحْرِيك : مَصْدَر | زَهِمَت يَدُه كَفَرِح ، فهي زَهِمة أي : | دَسِمَة ) ، كما في الصحاح : وقال | غَيرُه أي : صارت فيها رائحةُ الشَّحْم . | | ( و ) الزَّهِم ( كَكتِف : السَّمِينُ | الكَثِيرُ الشَّحْمِ ) ، وأنشد الجوهريّ | لزُهَيْر : |

| % ( القائدُ الخَيْلَ منكوباً دَوَابرُها % | منها الشَّنُونُ ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ ) % | | ( أو ) هو ( الَّذي فيه بَاقِي طِرْق ) . | | ( و ) قال أبو سَعِيد : ( المُزاهَمَةُ : | العَدَاوةُ والمُحاكَّة . و ) أيضًا : | ( المُفَارَقَة . و ) أيضًا : ( المُقارَبَة ) ، | فهو ( ضِدُّ ) ، وقد جَمَع بينهما | الراجِزُ فقال : | % ( غَرْبُ النَّوَى أَمْسَى لها مُزاهِمَا % | مِنْ بَعْد ما كانَ لها مُلازِمَا ) % | | وقال أبو زيد : المُزاهَمة : القُرْب ، | كما في الصّحاح . وقال ابنُ | الأعرابي : زَاحَم الأَرْبَعِين وزاهَمَها . | | ( و ) المُزاهَمَةُ : ( المُدانَاة في | السَّيْر ) ، وهو مأخوذ من شَمّ ريحِه . | ( و ) أيضًا : المُداناةُ في ( البَيْع | والشّراء وغَيْرِها ) ، كما في المُحْكَم . | ( و ) زَهْمان ( كَسَكْران ويُضَم ) : | اسمُ ( كَلبْ ) عن الرِّياشِيّ ، الفَتْح | رِوَاية أبِي النّدى وابنِ الأعرابِيّ ، | والضَّمّ رِواية أبي الهَيْثم وابنِ دُرَيد . | | ( و ) زُهْمان بالضَّمِّ : ( ع ) . وقال | نَصْر : هو وادٍ لبني أَسَد كَثِير | الحَمْض . | | ( وَزَهَم العَظْمُ : أمخَّ كأَزْهَم ) أي : | صار ذا مُخّ . | | ( و ) في النَّوادر : زَهَم فلانا ( عَنْ | كَذَا ) : إذا ( زَجره ) عنه ، ( و ) قيل : | زَهَم ( فُلانًا ) : إذا ( أكْثر الكَلاَم عليه ) . | | ( و ) زَهَم الرجلُ ( كَفَرِح : اتُّخِم ، | فهو زَهْمانُ . و ) زَهِم ( الرَّجُلُ ) : إذا | ( أَكْثَر الكلامَ عليه ) . | | والزَّهْزَمَةُ ) : الصَّوت مثل | ( الزَّمْزَمَة ) ، قال الأعَشى : | % ( . . . . له زَهزَمٌ كالغَنِّ % ) % | | ( و ) أيضًا : ( الرَّتَكان في المَشْي ) ، | وكان يَنْبَغِي أن يُفرِد الزَّهْزَمَة في |

| تَرْكِيب مُستِقلّ كما فعله صاحبُ | اللسان . | | ( و ) زُهام ( كَغُراب : ع ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكَ عَلَيْه : | | الزَّهَم مُحرَّكة : نَتْن الجِيَف . | وأيضًا : باقي الشَّحْم في الدّابّة ، | وأيضًا : شَحْم السَّبُع . | | وفي النوادر : زَهِمْت زُهْمَةً ، | وخَضِمْتُ خُضْمَةً ، وَغَذِمْت غُذْمَة | بمعنى لَقِمْت لُقْمة ، وقال : | % ( تَمَلَّئِي من ذلك الصَّفِيحِ % | ثم ازْهَمِيه زَهْمةً فرُوحِي ) % | | قال الأزهري : ورواه ابنُ | السِّكّيت : | % ( أَلا ازْحَمِيه زَحْمَة فَرُوحِي % ) % | | عاقَبَت الحَاءُ الهاء . | | وأَزْحَمَ الأَربَعِين أو الخَمْسِين . أو | غيرَها من هذه العُقُود : قَرُب منها | ودَانَاها . وقيل : دَانَاها ولمَّا يَبلُغْها . | | وقال أبو عمرو : جمل مُزاهِم : لا | يَكادُ يَدْنُو منه فَرسٌ إذا جُنِب إليه | لسُرْعَته ، وأَزْهَم إزهاما مثل ذلك . | وقيل : المُزاهِم : الذَّي لَيس منك | بِبَعِيد ولا قَرِيب . | | ومن أَمْثالِهم :   في بَطْن زَهْمان | زَادُه   يُضَرب للرَّجُل يُدْعَى إلى | الغَداءِ وهو شَبْعان . | | ورَجُل زُهمانِيٌّ : إذا كان شَبْعان . | | وباب الزُّهومَة بالضم : أَحدُ أَبوابِ | القاهرة حَرَسَها اللهُ تعالى . |

##### Türkçe

| | ( **الزُّهُومَة** ve **الزُّهْمَة** ikisinin de dammesiyle: yağlı, kokmuş etin kokusu ) , ve Sıhâh’ta: | **الزُّهومَة**: kokmuş koku. | | ( ve **الزُّهْم** damme ile: kokmuş koku ) . | Ezherî dedi: Araplar katında **الزُّهومة**: kokuşma veya değişme olmaksızın bir kokunun tiksindiriciliğidir; bu, zayıf et kokusu gibi, yahut yırtıcı hayvan eti kokusu veya deniz balıklarından ağır kokulu bir balığın kokusu gibidir. Nehir balığına gelince, onda **زُهومَة** yoktur. | | ( ve ) **الزُّهْم**: ( yaban hayvanının yahut devekuşunun ve atların yağı )dır; onda **زُهومَة** bulunması söz konusu olmaksızın, ona mahsus özel bir isimdir. | Cevherî dedi: Ebû’n-Necm, köpeği vasfederken dedi: | % ( açıklanmış sağrının yağını hatırlar ) % | | İbn Berrî dedi: O ancak bir avcıyı vasfeder. Mana: sağrının yağını, onu parçalarken hatırlar ( yahut umumîdir ). Denildi: **الزُّهْم**: geviş getirmeyen yaban hayvanınındır. **الوَدَك** geviş getirenin. **الدَّسَم**: yerin bitirdiği şeyler içindir; susam ve başkası gibi. | | ( ve ) **الزُّهْم**: ( **الزَّبَاد** diye bilinen meşhur koku; o, **سِنَّوْر الزَّباد**’dan kuyruğunun altından, makat ile idrar yolları arasından çıkan şeydir ) . | | ( ve ) **الزَّهَم** (harekeli: **زَهِمَت** yeduhu, **فَرِح** gibi; o hâlde o **زَهِمة**’dir, yani: yağlıdır ) , Sıhâh’ta olduğu gibi. Başkası dedi ki: yani onda yağ kokusu meydana geldi. | | ( ve ) **الزَّهِم** ( **كَكتِف** gibi: yağlı, çok yağlı olan )dır; Cevherî, Züheyr’den şunu şahit getirdi: |

| % ( atları süren, sağrıları yaralı; onlardan **الشَّنُون** ve onlardan **الزاهِقُ الزَّهِمُ** ) % | | ( yahut ) o, ( içinde yol artığı bulunan )dır. | | ( ve ) Ebû Saîd dedi: ( **المُزاهَمَة**: düşmanlık ve sürtüşme. ve ) ayrıca: ( ayrılma. ve ) ayrıca: ( yaklaşma )dır; o hâlde o ( zıddıdır ); râciz ikisini bir araya getirip şöyle dedi: | % ( uzaklaşma, ona **مُزاهِمًا** oldu; ona **مُلازِمًا** olduktan sonra ) % | | Ebû Zeyd dedi: **المُزاهَمة**: yakınlık; Sıhâh’ta olduğu gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **زَاحَم** kırkı ve **زاهَمَها**. | | ( ve ) **المُزاهَمَة**: ( yürüyüşte yakınlaşma )dır; onun kokusunu koklamaktan alınmıştır. | ( ve ) ayrıca: ( alış-verişte ve başkasında ) yakınlaşmadır; Muhkem’de olduğu gibi. | ( ve ) **زَهْمان** ( **كَسَكْران** gibi ve damme de edilir ): er-Riyâşî’den ( bir köpek ) adıdır; fetha, Ebû’n-Nedâ ve İbnü’l-A‘râbî rivayetidir; damme, Ebû’l-Heysem ve İbn Düreyd rivayetidir. | | ( ve ) **زُهْمان** damme ile: ( bir yer )dir. Nadr dedi: O, Benî Esed’e ait, çok **الحَمْض**’lı bir vadidir. | | ( **وَزَهَم العَظْمُ**: **أمخَّ**; **أَزْهَم** gibi ) yani: ilikli oldu. | | ( ve ) Nevâdir’de: **زَهَم** falanı ( **عَنْ كَذَا** ): ondan ( onu azarladı ) ise. ( ve ) denildi: **زَهَم** ( falanı ): ona ( sözü çoğalttı ) ise. | | ( ve ) adam **زَهَم** ( **كَفَرِح** gibi: tıka basa yedi, o hâlde o **زَهْمانُ**’dır. ve ) **زَهِم** ( adam ): ( ona sözü çoğalttı ) ise. | | ( ve **الزَّهْزَمَة** ): ( **الزَّمْزَمَة** gibi ) sestir; A‘şâ dedi: | % ( . . . . onda bir **زَهزَمٌ** vardır, **الغَنِّ** gibi ) % | | ( ve ) ayrıca: ( yürüyüşte **الرَّتَكان** )dır; **اللسان** sahibinin yaptığı gibi, **الزَّهْزَمَة**’yi müstakil bir terkibte ayrı vermesi gerekirdi. | | ( ve ) **زُهام** ( **كَغُراب** gibi: bir yer )dir. | | [ ] Üzerine istidrâk olunacaklardandır: | | **الزَّهَم** harekeli: leşlerin kokuşması. | Ve ayrıca: binek hayvanda kalan yağ artığı. | Ve ayrıca: yırtıcı hayvanın yağı. | | Ve Nevâdir’de: **زَهِمْت** bir **زُهْمَةً**, ve **خَضِمْتُ** bir **خُضْمَةً**, ve **غَذِمْت** bir **غُذْمَة**; bir lokma yedim manasında. Ve dedi ki: | % ( o ince sacdan doy; sonra onu bir **زَهْمةً** ile **ازْهَمِيه**, sonra git ) % | | Ezherî dedi: İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti: | % ( dikkat et, onu bir **زَحْمَة** ile **ازْحَمِيه**, sonra git ) % | | **الحَاءُ** **الهاء**’ya nöbetleşmiştir. | | **أَزْحَمَ** kırkı veya elliyi, yahut bu onluklardan başkasını: ona yaklaştı ve ona yanaştı. Denildi: ona yanaştı, henüz ona ulaşmadı. | | Ebû Amr dedi: **جمل مُزاهِم**: süratinden dolayı, yanına çekildiğinde bir atın ona yaklaşması neredeyse mümkün olmayan ( devedir ); **أَزْهَم** da, böyle bir **إزهاما** ile (olur). Denildi: **المُزاهِم**: senden ne uzak ne de yakın olmayan kimsedir. | | Atasözlerindendir: **في بَطْن زَهْمان زَادُه**; öğle yemeğine çağrılan ve tok olan adam için darb-ı mesel olur. | | **ورَجُل زُهمانِيٌّ**: tok olduğu zaman. | | **وباب الزُّهومَة** damme ile: Allah Teâlâ onu korusun, Kahire’nin kapılarından biridir. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَهِمَ
1 زَهِمَ ذ , inf. n. زُهُومَةٌ and زَهَمٌ, It stank: [in which sense زَهُمَ, inf. n. زُهُومَةٌ, is mentioned by Freytag on the authority of the Deewلn el-Hudhaleeyeen:] said of flesh-meat. (MA. [See also زُهُومَةٌ and زَهَمٌ below.]) And زَهِمَتْ يَدُهُ (S, MA, K,) aor. زَهَمَ , (K,) inf. n. زَهَمٌ, (S, K,) His hand was, or became, greasy, (S, MA, K,) مِنَ الشَّحْمِ from the fat: (MA:) or had in it the odour of fat. (TA) ― -b2- زَهِمَ; also signifies He suffered from indigestion, or heaviness of the stomach arising from food which it was too weak to digest: (JK, K:) said of a man. (JK.) ― -b3- زَهَمَ, (K,) aor. زَهُمَ , inf. n. زَهْمٌ, (TK,) It (a bone) was, or became, marrowy; had, or contained, marrow; as also ↓ ازهم. (K, TA.)

4 أَزْهَمَ see what next precedes.

زُهْمٌ
زُهْمٌ ذ Fat, as a subst.: (S:) or so ↓ زَهَمٌ; a particular term for it, not implying there being in it the odour of fat and stinking flesh-meat: (JK: [and the same is said in the TA in relation to the former word:]) or the latter signifies fat of a beast of prey: (TA:) or, as some say, flesh-meat that is raw, or not thoroughly cooked: (JK:) and the former, fat of a wild animal: or of the ostrich: or of horses: (K:) or, as some say, of a wild animal that does not chew the cud: (TA:) or in a general sense. (K.) ― -b2- And The perfume known by the name of زَبَاد [i. e. civet], which comes forth from the [cat called] سِنَّوْرُ الزَّبَادِ, from beneath its tail, in the part between the anus and the meatus urinarius. (K.) -A2- Also A fetid odour. (K.) [See also زَهَمٌ and زُهُومَةٌ.]

زَهَمٌ
زَهَمٌ ذ The fetid odour of corpses or carcases. (TA. [See also 1, first sentence; and the last explanation of زُهْمٌ; and see زُهُومَةٌ.]) ― -b2- And The remains of fat in a horse or similar beast (فِى دَابَّةٍ). (TA.) See also زُهْمٌ.

زَهِمٌ
زَهِمٌ ذ [part. n. of زَهِمَ]. You say, لَحْمٌ زَهِمٌ Stinking, fat, flesh-meat. (JK.) And يَدُهُ زَهِمَةٌ His hand is greasy: (S, K:) or has in it the odour of fat. (TA.) ― -b2- And Very fat; having much fat: or having some remains of fatness. (K.)

زُهْمَةٌ
زُهْمَةٌ ذ : see زُهُومَةٌ.

زَهْمَانُ
زَهْمَانُ ذ Suffering from indigestion, or heaviness of the stomach arising from food which it is too weak to digest: (JK, K:) and زهمان with damm [i. e. ↓ زُهْمَانٌ, with tenween, for, as is said in the S (voce عُرْيَانٌ), a word of the measure فُعْلَان has its fem. with ة meaning, if an epithet,] signifies [the same, or] satiated, sated, or satisfied in stomach; as also ↓ زُهْمَانِىٌّ. (Z, cited by Freytag in his Arab. Prov., ii. 196.) And [hence, app.,] زَهْمَانُ, (Abu-n-Nedà, IAar, TA,) or ↓ زُهْمَانُ, [imperfectly decl. (like the first word) as a proper name ending with ان] (AHeyth, IDrd, S, TA,) or each, (K,) the name of A certain dog. (S, K, &c.) It is said in a prov., زَادُهُ ↓ فِى بَطْنِ زَهْمَانَ In the belly of the dog زهمان is his provision: applied to a man who has with him his apparatus, and what he needs: or, accord. to AA, the case was this: a man slaughtered a camel, and divided it, and gave to [one whose name was] زهمان his share, and then زهمان returned to receive again with the [other] people; and it is applied to a man who seeks a thing when he has received once: (Meyd:) Z says that زَهْمَانُ is the name of a man who came to a people that had slaughtered a camel, and asked them to give him some food thereof, and they gave it him: then he returned to them, and they said to him thus, meaning “ Thou has had thy provision thereof, and it is in thy belly; ” and it is applied to any one who has received his share of a thing, and then come, after that, seeking it: or, as some relate it, it is with damm, [↓ زُهْمَان] and is applied to one who is invited to a repast when he is satiated: or it relates to one suffering from indigestion: or زهمان is the name of a dog; and it originated from the fact that a man prepared for himself some provision, and was unmindful of it, and a dog ate it; and it is applied to him for whom there is no share. (Z cited by Freytag ubi suprà.)

زُهْمَانٌ
زُهْمَانٌ ذ and زُهْمَانُ: see the next preceding paragraph, in four places.

زُهْمَانِىٌّ
زُهْمَانِىٌّ ذ : see زَهْمَانُ, first sentence.

زُهُومَةٌ
زُهُومَةٌ ذ The odour of fat and stinking flesh-meat; (JK, K; [and mentioned also, but not explained, in the S;]) as also ↓ زُهْمَةٌ: (K:) or the latter signifies a fetid odour [in a general sense]: (S:) but accord. to Az, the former signifies the disagreeableness of odour, without the being fetid, or altered [for the worse]; such as the odour of lean flesh-meat, or the odour of the flesh of a beast of prey, or strong-smelling sea-fish; the fish of the rivers having no زهومة. (TA.) [See also 1, first sentence; and رُهْمٌ, last signification; and زَهَمٌ.]

##### Türkçe

زَهِمَ
1 **زَهِمَ** ذ , mastar ismi **زُهُومَةٌ** ve **زَهَمٌ**, Kokuştu: [bu mânâda **زَهُمَ**, mastar ismi **زُهُومَةٌ**, Freytag tarafından Deewلn el-Hudhaleeyeen’e dayanarak zikredilmiştir:] et hakkında söylenir. (MA. [Aşağıda ayrıca **زُهُومَةٌ** ve **زَهَمٌ**’e de bak.]) Ve **زَهِمَتْ يَدُهُ** (S, MA, K,) muzâri‘si **زَهَمَ** , (K,) mastar ismi **زَهَمٌ**, (S, K,) Eli yağlı idi, yahut yağlı oldu, (S, MA, K,) **مِنَ الشَّحْمِ** yağdan: (MA:) yahut onda yağ kokusu vardı. (TA) ― -b2- **زَهِمَ**; ayrıca şu mânâya gelir: Hazımsızlıktan, yahut sindirmeye gücünün yetmediği yiyecekten doğan mide ağırlığından muzdarip oldu: (JK, K:) bir adam hakkında söylenir. (JK.) ― -b3- **زَهَمَ**, (K,) muzâri‘si **زَهُمَ** , mastar ismi **زَهْمٌ**, (TK,) O (bir kemik) ilikli idi, yahut ilikli oldu; iliği vardı, yahut ilik ihtiva etti; bunun gibi ↓ **ازهم**. (K, TA.)

4 **أَزْهَمَ** bir önce gelen şeye bak.

زُهْمٌ
**زُهْمٌ** ذ Yağ, isim olarak: (S:) yahut bunun gibi ↓ **زَهَمٌ**; onda yağ kokusu ve kokuşmuş et bulunmasını gerektirmeyen, ona mahsus bir terim: (JK: [ve TA’da da önceki kelime hakkında bunun aynısı söylenir:]) yahut ikincisi yırtıcı hayvanın yağı mânâsınadır: (TA:) yahut bazılarına göre, çiğ olan, yahut iyice pişmemiş et: (JK:) ve birincisi, yabanî hayvanın yağı: yahut devekuşunun: yahut atların: (K:) yahut bazılarına göre, geviş getirmeyen bir yabanî hayvanın: (TA:) yahut genel mânâda. (K.) ― -b2- Ve **زَبَاد** adıyla bilinen koku (yani civet), ki **سِنَّوْرُ الزَّبَادِ** [denilen kedi]den, kuyruğunun altından, anüs ile idrar deliği arasındaki kısımda çıkar. (K.) -A2- Ayrıca Pis bir koku. (K.) [Ayrıca **زَهَمٌ** ve **زُهُومَةٌ**’e de bak.]

زَهَمٌ
**زَهَمٌ** ذ Leşlerin yahut ölü hayvanların pis kokusu. (TA. [Ayrıca 1’in ilk cümlesine; ve **زُهْمٌ**’ün son açıklamasına; ve **زُهُومَةٌ**’e bak.]) ― -b2- Ve Bir atta yahut benzeri bir hayvanda (**فِى دَابَّةٍ**) yağ kalıntıları. (TA.) Ayrıca **زُهْمٌ**’e bak.

زَهِمٌ
**زَهِمٌ** ذ [**زَهِمَ**’in ism-i fâili]. Şöyle dersin: **لَحْمٌ زَهِمٌ** Kokuşmuş, yağlı, et. (JK.) Ve **يَدُهُ زَهِمَةٌ** Eli yağlıdır: (S, K:) yahut onda yağ kokusu vardır. (TA.) ― -b2- Ve Pek yağlı; çok yağı olan: yahut bir miktar yağlılık kalıntısı olan. (K.)

زُهْمَةٌ
**زُهْمَةٌ** ذ : **زُهُومَةٌ**’e bak.

زَهْمَانُ
**زَهْمَانُ** ذ Hazımsızlıktan, yahut sindirmeye gücünün yetmediği yiyecekten doğan mide ağırlığından muzdarip: (JK, K:) ve damme ile **زهمان** [yani ↓ **زُهْمَانٌ**, tenvin ile; zira S’de (madde **عُرْيَانٌ**) denildiği üzere, vezni **فُعْلَان** olan bir kelimenin müennesi, eğer bir sıfat ise, mânâ ifade eden ة ile olur,] [aynı mânâyı, yahut] karnı doymuş, tok, yahut midece tatmin olmuş mânâsına gelir; bunun gibi ↓ **زُهْمَانِىٌّ**. (Z, Freytag tarafından Arab. Prov., ii. 196’da naklen.) Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **زَهْمَانُ**, (Abu-n-Nedà, IAar, TA,) yahut ↓ **زُهْمَانُ**, [ان ile biten özel isim gibi (ilk kelime gibi) gayr-i munsarif] (AHeyth, IDrd, S, TA,) yahut her ikisi, (K,) Belli bir köpeğin adıdır. (S, K, &c.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **زَادُهُ** ↓ **فِى بَطْنِ زَهْمَانَ** “Azığı, **زهمان** köpeğinin karnındadır”: yanında teçhizatı ve ihtiyaç duyduğu şey bulunan adama uygulanır: yahut AA’ya göre, hâl şudur: bir adam bir deve kesti, onu paylaştırdı, ve [adı] **زهمان** olan [birine] hissesini verdi; sonra **زهمان** diğer insanlarla birlikte tekrar almak için döndü; ve bir şeyi bir defa aldıktan sonra onu arayan adama uygulanır: (Meyd:) Z der ki: **زَهْمَانُ**, bir deve kesmiş olan bir kavme gelen ve onlardan ondan bir miktar yiyecek vermelerini isteyen bir adamın adıdır; onlar da ona verdiler: sonra onlara geri döndü, onlar da ona böyle dediler; bununla “Onun azığını aldın ve o senin karnındadır” demek istediler; ve bir şeyden hissesini almış, sonra bundan sonra onu arayarak gelen kimseye uygulanır: yahut bazıları onu böyle rivayet eder: damme iledir, [↓ **زُهْمَان**] ve tok iken yemeğe davet edilen kimseye uygulanır: yahut hazımsızlıktan muzdarip olana ilişkindir: yahut **زهمان** bir köpeğin adıdır; ve şu vakıadan doğmuştur: bir adam kendisi için bir azık hazırladı, onu unuttu, bir köpek onu yedi; ve payı olmayan kimseye uygulanır. (Z, Freytag tarafından yukarıda geçen yerde naklen.)

زُهْمَانٌ
**زُهْمَانٌ** ذ ve **زُهْمَانُ**: bir önceki paragrafın dört yerinde olana bak.

زُهْمَانِىٌّ
**زُهْمَانِىٌّ** ذ : **زَهْمَانُ**’a, ilk cümleye bak.

زُهُومَةٌ
**زُهُومَةٌ** ذ Yağ kokusu ve kokuşmuş et kokusu; (JK, K; [ve S’de de zikredilmiş, fakat açıklanmamıştır;]) bunun gibi ↓ **زُهْمَةٌ**: (K:) yahut ikincisi [genel mânâda] pis bir koku mânâsınadır: (S:) fakat Az’a göre, birincisi, pis yahut [kötüye doğru] değişmiş olmaksızın, kokunun hoş olmayışını ifade eder; zayıf etin kokusu gibi, yahut yırtıcı hayvan etinin kokusu gibi, yahut ağır kokulu deniz balığı gibi; nehir balıklarında **زهومة** yoktur. (TA.) [Ayrıca 1’in ilk cümlesine; ve **رُهْمٌ**’ün son mânâsına; ve **زَهَمٌ**’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَهَمَ
زَهَمَ U ( n. ac. زَهْم 1 ),
a.  Was full of marrow ( bone ).

b.  [ 'An ], Drove away from.

زَهِمَ
زَهِمَ A ( n. ac. زَهَم 4 ),
a.  Was fat, greasy.

زَاْهَمَ
زَاْهَمَ III ,
a.  Was hostile to.

b.  Approached, went up to.

أَزْهَمَ
أَزْهَمَ IV ,
a.  see I (a) .

زُهْم
زُهْم 3 ,
a.  Fat.

b.  Fetid odour, stench.

c.  Civet ( perfume ).

زُهْمَة
زُهْمَة 3t ,
a.  see 3 (b) .

زَهَم
زَهَم 4 ,
a.  see 3 (b) .

زَهِم
زَهِم 5 ,
a.  Stinking.

زُهُوْمَة
زُهُوْمَة 27t ,
a.  see 3 (b) .

##### Türkçe

زَهَمَ
**زَهَمَ** U (n. ac. **زَهْم** 1),
a.  İlikle dolu oldu (kemik).

b.  [‘An], -den uzaklaştırdı.

زَهِمَ
**زَهِمَ** A (n. ac. **زَهَم** 4),
a.  Şişman, yağlı oldu.

زَاْهَمَ
**زَاْهَمَ** III,
a.  -e düşman oldu.

b.  Yaklaştı, -e doğru çıktı.

أَزْهَمَ
**أَزْهَمَ** IV,
a.  I (a)’ya bak.

زُهْم
**زُهْم** 3,
a.  Yağ.

b.  Pis koku, kokuşmuşluk.

c.  Misk kedisi (parfüm).

زُهْمَة
**زُهْمَة** 3t,
a.  3 (b)’ye bak.

زَهَم
**زَهَم** 4,
a.  3 (b)’ye bak.

زَهِم
**زَهِم** 5,
a.  Kokan.

زُهُوْمَة
**زُهُوْمَة** 27t,
a.  3 (b)’ye bak.
