# زهم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%87%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زهم

الزُّهُومَةُ: ريح لحم سمين منتن. ولحم زَهِمٌ: ذو زُهُومة. الجوهري: الزُّهُومةُ، بالضم، الريح المنتنة. والزَّهَمُ، بالتحريك: مصدر قولك زَهِمَتْ يدي، بالكسر، من الزُّهومةِ، فهي زَهِمَةٌ أَي دَسِمَةٌ. والزَّهِمُ: السمين. وفي حديث يأْجوج ومأْجوج: وتَجْأَى الأَرضُ من زَهَمِهِمْ؛ أَراد أَن الأَرض تُنْتِنُ من جِيَفِهِم. ووجدت منه زُهُومةً أَي تَغَيُّراً. والزُّهْمُ: الريح المنتنة. والشحم يسمى زُهْماً إِذا كان فيه زُهُومةٌ مثل شحم الوحْشِ. قال الأَزهري: الزُّهومةُ عند العرب كراهة ريح بلا نَتْنٍ أَو تَغَيُّرٍ، وذلك مثل رائحة لحمٍ غَثٍّ أَو رائحة لحم سَبُعٍ أَو سمكةٍ سَهِكَةٍ من سَمَكِ البحار، وأَما سمك الأَنهار فلا زُهُومة لها. وفي النوادر: يقال: زَهِمْتُ زُهْمَةٍ وخَضِمْتُ خُضْمَةً وغَذِمْتُ غُذْمةً بمعنى لَقِمْتُ لُقْمَة؛ وقال:
تَمَلَّئي من ذلك الصَّفِيحِ،
ثم ازْهَمِيهِ زَهْمَةً فَرُوحِي
قال الأَزهري: ورواه ابن السكيت:
أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمَةً فَرُوحي
عاقبت الحاء الهاء. والزُّهْمَةُ، بالضم: الشحم؛ قال أَبو النجم يصف الكلب:
يَذْكُرُ زُهْمَ الكَفَل المَشْروحا
قال ابن بري: أَي يتذكر شحم الكفَلِ عند تَشرِيحه، قال: ولم يصف كلباً كما ذكر الجوهري وإِنما وصف صائداً من بني تميم لَقِيَ وَحْشاً؛ وقبله: لاقَتْ تَمِيماً سامعاً لَمُوحَا،
صاحبَ أَقْناص بها مَشْبوحَا
ومن هذا يقال للسمين زَهِمٌ، وخصَّ بعضهم به شَحْم النعام والخيل. والزُّهْمُ والزَّهَمُ: شحم الوحش من غير أَن يكون فيه زُهُومة، ولكنه اسم له خاص، وقيل: الزُّهْمُ لما لا يَجْتَرُّ من الوحش، والوَدَكُ لما اجْتَرَّ، والدَّسَمُ لما أَنبتت الأَرضُ كالسِّمْسِمِ وغيره. وزَهِمَتْ يدُه زَهَماً، فهي زَهِمَةٌ: صارت فيها رائحة الشحم. والزَّهَمُ: باقي الشحم في الدابة وغيرها. والزَّهِمُ: الذي فيه باقي طِرْقٍ، وقيل: هو السمين الكثير الشحم؛ قال زهير:
القائدُ الخَيْلَ، مَنْكوباً دَوابِرُها،
منها الشَّنُونُ، ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
وزَهَمَ العَظمُ وأَزْهَمَ: أَمَخَّ. والزُّهْمُ: الذي يخرج من الزَّباد من تحت ذَنَبه فيما بين الدُّبُر والمَبالِ. أَبو سعيد: يقال بينهما مُزاهمةٌ أَي عداوة ومُحاكَّةٌ. والمُزاهَمة: القُرْب. ابن سيده: والمُزاهَمَةُ المُقاربةُ والمداناة في السير والبيع والشراء وغير ذلك. وأَزْهَمَ الأَربعين أَو الخمسين أَو غيرها من هذه العُقود: قرب منها وداناها، وقيل: داناها ولَمّا يَبْلُغْها. ابن الأَعرابي: زاحَمَ الأَربعين وزاهَمَها، وفي النوادر: زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا أَي زجرته عنه. أَبو عمرو: جمل مُزاهِمٌ. والمُزاهِمَةُ: الفُرُوط العَجِلةُ لا يكاد يدنو منه فرس إِذا جُنِبَ إِليه، وقد زاهَمَ مُزاهَمَةً وأَزْهَمَ إِزهاماً؛ وأَنشد أَبو عمرو:
مُسْتَرْعِفات بخدَبٍّ عَيْهام،
مُرَوْدَكِ الخَلْقِ دِرَفْسٍ مِسْعام،
للسَّابِق التَّالي قليلِ الإِزْهام
أَي لا يكاد يدنو منه الفرس المجنوب لسرعته؛ قال: والمُزاهِمُ الذي ليس منك ببعيد ولا قريب؛ وقال:
غَرْبُ النَّوَى أَمْسى لها مُزاهِما،
من بَعْدِ ما كان لها مُلازِمَا
فالمُزاهِمُ: المُفارق ههنا؛ وأَنشد أَبو عمرو:
حَمَلَتْ به سَهواً فَزاهَمَ أَنْفَهُ،
عند النِّكاح، فَصِيلُها بمَضِيقِ
والمُزاهَمَةُ: المُداناة، مأْخوذ من شَمِّ ريحه.
وزَهْمان وزُهْمان: اسم كلب؛ عن الرِّياشِيِّ. ومن أَمثالهم: في بطن زَهْمان زادُهُ؛ يقال ذلك إِذا اقتسم قوم مالاً أَو جَزُوراً فأَعطوا رجلاً منها حَظَّه أَو أَكل معهم ثم جاء بعد ذلك فقال أَطْعِموني، أَي قد أَكلت وأَخذتَ حظك، وقيل: يضرب مثلاً للرجل يُدْعَى إِلى الغداء وهو شبعان، قال: ورجل زُهمانيٌّ إِذا كان شبعان؛ وقال ابن كَثْوَةَ: يُضْرَبُ هذا المَثَلُ للرجل يَطْلب الشيء وقد أَخذ نصيبه منه، وذلك أَن رجلاً نحر جَزوراً فأَعطى زَهْمانَ نصيباً، ثم إِنه عاد ليأْخذ مع الناس فقال له صاحب الجَزُور هذا. وزُهام وزُهْمان: موضعان.

### Türkçe

**الزُّهُومَةُ**: kokmuş semiz etin kokusu. Ve **لحم زَهِمٌ**: **زُهُومة** sahibi.

el-Cevherî: **الزُّهُومةُ**, (ötre ile): kokmuş koku. Ve **الزَّهَمُ**, (harekeli olarak): “**زَهِمَتْ يدي**” sözünün masdarıdır; (kesre ile) **الزُّهومةِ**’den (dolayı); artık o **زَهِمَةٌ**’dir, yani yağlıdır.

Ve **الزَّهِمُ**: semiz olan. Ve Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: “ve yer, onların **زَهَمِهِمْ**’inden dolayı kusar”; yerin onların leşlerinden kokuşmasını kastetti. Ve ondan **زُهُومةً** buldum, yani bir değişme. Ve **الزُّهْمُ**: kokmuş koku. Ve içindeki **زُهُومةٌ** sebebiyle, vahşî hayvan yağı gibi olduğunda, iç yağa **زُهْماً** denir. el-Ezherî dedi: **الزُّهومةُ** Araplar katında, kokuşma yahut değişme olmaksızın kokunun çirkin görülmesidir; bu da, zayıf et kokusu yahut yırtıcı hayvan eti kokusu yahut deniz balıklarından **سَهِكَةٍ** bir balığın kokusu gibidir; nehir balıklarının ise **زُهُومة**’si yoktur. Ve **النوادر**’de: denir ki: **زَهِمْتُ زُهْمَةٍ** ve **خَضِمْتُ خُضْمَةً** ve **غَذِمْتُ غُذْمةً**, “**لَقِمْتُ لُقْمَة**” anlamındadır; ve dedi ki:
تَمَلَّئي من ذلك الصَّفِيحِ،
ثم ازْهَمِيهِ زَهْمَةً فَرُوحِي
el-Ezherî dedi: İbn es-Sikkît onu şöyle rivayet etti:
أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمَةً فَرُوحي
**الحاء** **الهاء**’ye bedel oldu. Ve **الزُّهْمَةُ**, (ötre ile): iç yağ; Ebû’n-Necm köpeği vasfederken dedi:
يَذْكُرُ زُهْمَ الكَفَل المَشْروحا
İbn Berrî dedi: yani, sağrıyı parçalarken sağrının iç yağını hatırlar; dedi ki: Cevherî’nin zikrettiği gibi bir köpeği vasfetmedi; ancak Benî Temîm’den bir avcıyı vasfetti; o, bir vahşî hayvana rastladı; ve ondan önce:
لاقَتْ تَمِيماً سامعاً لَمُوحَا،
صاحبَ أَقْناص بها مَشْبوحَا
Bundan dolayı semiz olana **زَهِمٌ** denir; bazıları bunu devekuşu ve at iç yağına tahsis etti.

Ve **الزُّهْمُ** ve **الزَّهَمُ**: içinde **زُهُومة** bulunmaksızın vahşî hayvanın iç yağıdır; fakat ona mahsus bir isimdir; ve denildi ki: **الزُّهْمُ**, vahşî hayvandan geviş getirmeyen için; **الوَدَكُ**, geviş getiren için; **الدَّسَمُ** ise, yerin bitirdiği şeyler için, susam ve başkası gibi.

Ve **زَهِمَتْ يدُه زَهَماً**, artık o **زَهِمَةٌ**’dir: onda iç yağ kokusu oldu.

Ve **الزَّهَمُ**: binek hayvanda ve başkasında kalan iç yağ. Ve **الزَّهِمُ**: içinde kalan **طِرْقٍ** bulunan; ve denildi ki: o, iç yağı çok olan semizdir; Züheyr dedi:
القائدُ الخَيْلَ، مَنْكوباً دَوابِرُها،
منها الشَّنُونُ، ومنها الزاهِقُ الزَّهِمُ
Ve **زَهَمَ العَظمُ** ve **أَزْهَمَ**: iliği çıktı. Ve **الزُّهْمُ**: **الزَّباد**’dan kuyruğunun altından, **الدُّبُر** ile **المَبالِ** arasından çıkan şeydir. Ebû Saîd: denir ki: ikisi arasında **مُزاهمةٌ** vardır, yani düşmanlık ve sürtüşme. Ve **المُزاهَمة**: yakınlık. İbn Sîde: ve **المُزاهَمَةُ**; yürüyüşte, alışta, satışta ve başka şeylerde yaklaşma ve yakın durmadır. Ve **أَزْهَمَ** kırka yahut elliye yahut bu onluklardan başkasına: ona yaklaştı ve ona yakın durdu; ve denildi ki: ona yakın durdu, henüz ona ulaşmadı. İbnü’l-A‘râbî: kırkla **زاحَمَ** etti ve onunla **زاهَمَ** etti. Ve **النوادر**’de: **زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا** denir, yani onu ondan men ettim. Ebû Amr: **جمل مُزاهِمٌ**. Ve **المُزاهِمَةُ**: acele, hızlı gidiştir; yanına çekildiğinde, bir at ona neredeyse yaklaşamaz; ve **زاهَمَ مُزاهَمَةً** etti ve **أَزْهَمَ إِزهاماً** etti; Ebû Amr şu beyti okudu:
مُسْتَرْعِفات بخدَبٍّ عَيْهام،
مُرَوْدَكِ الخَلْقِ دِرَفْسٍ مِسْعام،
للسَّابِق التَّالي قليلِ الإِزْهام
yani, süratinden dolayı yanına çekilen at ona neredeyse yaklaşamaz; dedi ki: ve **المُزاهِمُ**, senden uzak olmayan da olmayan, yakın da olmayan kimsedir; ve dedi ki:
غَرْبُ النَّوَى أَمْسى لها مُزاهِما،
من بَعْدِ ما كان لها مُلازِمَا
Burada **المُزاهِمُ**: ayrılan kimsedir; Ebû Amr şu beyti okudu:
حَمَلَتْ به سَهواً فَزاهَمَ أَنْفَهُ،
عند النِّكاح، فَصِيلُها بمَضِيقِ
Ve **المُزاهَمَةُ**: yakın durma; kokusunu koklamaktan alınmıştır.

Ve **زَهْمان** ve **زُهْمان**: bir köpeğin adıdır; er-Riyâşî’den. Ve onların darb-ı mesellerinden: “**في بطن زَهْمان زادُهُ**”; bu, bir topluluk bir malı yahut bir deveyi paylaştığında, bir adama ondan payını verdiklerinde yahut onlarla birlikte yediğinde, sonra bundan sonra gelip “beni doyurun” dediğinde söylenir; yani, sen yemiş ve payını almışsın; ve denildi ki: öğle yemeğine çağrılan, hâlbuki tok olan adam için mesel olarak vurulur; dedi ki: tok olduğunda adama **زُهمانيٌّ** denir; ve İbn Kesve dedi: bu mesel, bir şeyi isteyen, hâlbuki ondan payını almış olan adam için vurulur; bu da şundandır ki: bir adam bir deve kesti, **زَهْمان**’a bir pay verdi; sonra o, insanlarla birlikte almak için geri döndü; deve sahibi ona bunu söyledi. Ve **زُهام** ve **زُهْمان**: iki yerdir.
