# زود (ز-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Azık

- Harfler: ز - و - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الزَّادِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AF%D9%90.md) | الْفَعَلِ | Azık | 1 | 1 | [2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/ayet/2:197.md) |
| [وَتَزَوَّدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَتَفَعَّلُوا | Azık edinin | 1 | 1 | [2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/ayet/2:197.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
2. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
3. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Loblar
4. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
5. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hacebe kaş demektir
6. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cedle havan tokmağı demektir
7. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
8. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
9. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
10. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
11. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
12. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:197](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/ayet/2:197.md) — وَتَزَوَّدُوا · الزَّادِ

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ فِي الْحَجِّ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَاأُولِي الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Hacc, bilinen aylardır. Her kim o aylarda kendisine haccı farz ederse; artık haccda kadına yaklaşmak, günah işlemek, tartışma yoktur. Siz ne hayır yaparsanız, Allah onu bilir. Bir de azık edininiz. Şüphesiz ki, azığın en hayırlısı, takvadır. Ey akıl sahibleri; Ben’den korkun.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والدال ووايء معهما
ز د و، ز و د، ز ي د، ز أ د، أ ز د مستعملات
زدو:
الزَّدْوُ: لغةٌ في السَّدْو، وهو منلعب الصّبيان بالجَوْز، والغالب عليه الزّاي.
زود:
الزّود: تأسيسُ الزّاد، وهو الطَّعام الذّي يُتَّخَذُ للسَّفَر والحَضَر.
والمِزْوَد: وعاء الزّاد، وكلّ مُنْتَقلٍ بخيرٍ أو عَمَل فهو مُتَزَوِّد.
وزُوَيدة: اسم امرأةٍ من المهالبة.
زيد:
زِدته زيداً وزيادة. وزاد الشّيءُ نفسُه زيادة. وإبل كثيرة الزّيايد، أي: الزّيادات، قال:
ذاتِ سُرُوحٍ جمّة الزَّيايِدِ
ومن قال: الزَّوائد فإنّها جماعة الزّائدة، وإنّما قالوا الزّوائد في قوائم الدّابة، ويقال للأسد: إنّه لذو زوائد، وهو الذّي يتزيّد في زئيره وصولته والنّاقة تتزيّد في سيرها، أي: تتكلّف فوق قدرها والإنسان يَتَزَيَّدُ في كلامِهِ وحَديثه، إذا تكلّف فوق ما ينبغي، قال عَدّي:
إذا أنت فاكهتَ الرّجال فلا تَلَعْ		وقلْ مثْلَ ما قالوا ولا تتـزيّدِ
وزيادة الكبد: قُطَيْعةٌ معلّقةٌ منها، والجميع: الزّيايد.
والمَزادة: مَفْعلةٌ من الزِّيادة، والجميع: المَزايد.
زأد:
الزَُؤْدُ: الفَزَعُ زُئِدَ الرّجل فهو مزؤود.
أزد:
أَزْد: حيُّ من العَرَب.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الدال** و**وايء** معهما
**ز د و**، **ز و د**، **ز ي د**، **ز أ د**، **أ ز د** kullanımdadırlar.

**زدو**:
**الزَّدْوُ**: **السَّدْو** hakkında bir dildir; o, çocukların cevizle oynadığı oyundur; onda galip olan **الزّاي**’dır.

**زود**:
**الزّود**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o, sefer ve hazar için edinilen yemektir.
Ve **المِزْوَد**: **الزّاد** kabıdır; hayır veya amel ile intikal eden her biri **مُتَزَوِّد**’dur.
Ve **زُوَيدة**: **المهالبة**’den bir kadının adıdır.

**زيد**:
Onu **زيداً** ve **زيادة** olarak artırdım. Ve şeyin kendisi **زيادة** olarak arttı. Ve **إبل** çok **الزّيايد**lidir; yani: **الزّيادات**. Dedi ki:
ذاتِ سُرُوحٍ جمّة الزَّيايِدِ
Ve kim **الزَّوائد** derse, o **الزّائدة**’nin cemaatidir; ancak onlar **الزّوائد**’i binek hayvanının ayaklarında söylediler. Ve aslan için denir: muhakkak o **ذو زوائد**’dir; o, kükremesinde ve saldırısında artış yapan kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde artış yapar; yani: gücünün üstünde külfete girer. Ve insan, sözünde ve hadisinde **يَتَزَيَّدُ** eder; uygun olanın üstünde külfete girdiği zaman. **عَدّي** dedi ki:
إذا أنت فاكهتَ الرّجال فلا تَلَعْ		وقلْ مثْلَ ما قالوا ولا تتـزيّدِ
Ve **زيادة الكبد**: ondan asılı bir parçacıktır; hepsi: **الزّيايد**.
Ve **المَزادة**: **الزِّيادة**’dan **مَفْعلة**dir; hepsi: **المَزايد**.

**زأد**:
**الزَُؤْدُ**: korkudur; adam korkutuldu, o hâlde o **مزؤود**dur.

**أزد**:
**أَزْد**: Araplardan bir kabiledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزاد: طعامٌ يتخذ للسفر. تقول: زَوَّدْتُ الرجل فَتَزَوَّدَ. والمِزْوَدَةُ: ما يجعل فيه الزادُ.

##### Türkçe

**الزاد**: yolculuk için edinilen yiyecek. Şöyle dersin: **زَوَّدْتُ** adamı, böylece **فَتَزَوَّدَ**. Ve **المِزْوَدَةُ**: içinde **الزادُ** konulan şey.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز د ( و ا ي ء )
زود ، زدو ، زيد ، زأد ، أزد : مستعملات .
زود : قال الليث : الزَّوْدُ : تأسيسُ الزّاد ، وهو الطعام الّذي يُتّخذ للسّفر والحَضَر جميعاً .
والمِزْوَدُ : وعاءٌ يُجعَل فيه الزّاد ، وكلُّ من انتقل مَعَه بخيرٍ أو شَرَ مِن عمَلٍ أو كسبٍ فقد تَزَوَّد .
وزُوَيْدة : اسمُ امرأةٍ من المَهالِبة ، قال : والْمَزادَة بمنزلةِ رِاويَةٍ لا عَزْلاَءَ لها .
قلتُ : المَزادُ بغير ها هي الفَرْدة الّتي يَحتقِبُها الراكب خَلف رَحْله ولا عَزْلاءَ لها ؛ وأما الرّاوية فهي مَجمَع المزادتَين اللَّتَين تعكمان على جَنْبَي البعير ويُرَوَّى عليهما بالرِّواءِ ، وكلّ واحدةٍ منهما مَزادة ، والجميع المَزايد وربّما حَذَفوا الهاء فقالوا مَزاد ، أنشدني أعرابي :
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
وقال النضر : السطيحة : جلدان مقابلان . قال : والمزادة تكون جلدين ونصفاً وثلاثة جلود . سميت مزادة لأنها تزيد على السطيحتين ، وهما المزادتان .
( زيد ) : أبو عبيد : زادَ الشيءُ يَزيد ، وزِدْتُه أنا أَزِيدُه زِيادةً .
سمعتُ العربَ تقول للرّجل يُخبِرُ عن أمرٍ أو يَستفْهم خَبَراً ، فإذا أخبرَ حَقّقَ الخَبَرَ وقال له : وزادَ وزادَ ؛ كأنه يقول : زاد الأَمْرُ على ما وَصَفْتَ وأخبرتَ .
وقال الليث : يقال : هذه إبلٌ كثيرة الزَّيايِد ، أي : كثيرةُ الزِّيادات ؛ وأنشَد :
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
ومن قال : الزوائد : فإنها هي جماعةُ الزائدة ، وإنَّما قالوا الزوائد في قوائم الدَّابة . ويقال للأَسد : إنّه لذو زَوائد ، وهو الّذي يتزيّد في زَئيره وصوته .
والناقةُ تتزيّد في سَيْرها : إذا تكلّفَتْ فوقَ قَدْرها . والإنسانُ يتزيّد في حدِيثِه وكلامِه : إذا تَكلّف مجاوَزَة ما يَنبغِي ؛ وأَنشَد :
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
قال : وزائدة الكَبِد : قطعةٌ معلَّقةٌ منها ، والجميع الزّيائد .
قال : والمَزادَة : مَفْعلة من الزّيادة والجميع المزايد . قلت : الزادة مفعلة من الزاد يُتزَوَّد فيها الماءُ .
والمِزْوَدُ : شبه جِرابٍ من أَدَم يُتزوَّد فيه الطعامُ للسّفر ، وجمعُه المزَاوِد .
وزوَّدتُ فلاناً الزادَ تَزْوِيداً فتزوّدَ تزوُّداً . واستزَادَ فلانٌ فلاناً : إذا عَتَب عليه أمْراً لم يَرضَه . وإذا أَعطَى رجلٌ رَجلاً مالاً وطلبَ زيادةً على ما أعطاه ، قيل : قد استزادَه . ويقال للرّجل إذا أُعطِيَ شيئاً : هل تزدادُ ؟ المعنى : هل تَطلُب زيادةً على ما أعطيْتُك . وتَزايَدَ أهلُ السُّوق على السِّلعة : إذا بِيعَت فيمن يزيد .
زأد : أبو عبيد عن الأصمعي : زُئِدَ الرجلُ زُءدُداً فهو مَزْءُود : إذا زُعِر ، وسُئفَ سأْفاً مِثله ، وهو الزُّؤْد والزُّؤُد وأَنشَد :
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤُدُ
زدو : قال الليث : الزَّدْوُ لغةٌ في السَّدْوِ ، وهو من لعب الصِّبيان بالجَوْز ، والغالب عليه الزَّاي ، يَسْدُونَه في الحَفِيرة .
أزد : ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : أزدَى : صَنَع مَعْروفاً ، وأَسْدَى : إذا أَصلَح بين اثنين . والأزْداءُ : لغةٌ في الأصْداء ، جمعُ صَدًى . والأزْد : لغةٌ في الأَسْد ، يجمع قبائلَ وعمائرَ كثيرةً من اليَمَن .

##### Türkçe

ز د ( **و ا ي ء** )
**زود** ، **زدو** ، **زيد** ، **زأد** ، **أزد** : kullanımdadırlar.
**زود** : Leys dedi: **الزَّوْدُ**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o da, yolculuk ve ikamet için birlikte edinilen yiyecektir.
Ve **المِزْوَدُ**: içine **الزّاد** konulan bir kaptır; her kim yanında bir amel veya kazançtan hayır yahut şer ile intikal ederse, muhakkak **تَزَوَّد** etmiştir.
Ve **زُوَيْدة**: **المَهالِبة**’den bir kadının adıdır; dedi ki: ve **الْمَزادَة** **رِاويَة** menzilesindedir; onun **عَزْلاَءَ**’sı yoktur.
Dedim: **المَزادُ** (ه olmaksızın) binekçinin eyerinin arkasında yük edindiği, **عَزْلاءَ**’sı olmayan tek (tuluma)dır; أما **الرّاوية** ise, devenin iki yanına bağlanan ve üzerlerine **بالرِّواءِ** ile su içirilen iki **مزادة**’nin toplamıdır; onların her biri **مَزادة**’dir; hepsi **المَزايد**’dir; belki ه’yı düşürürler de **مَزاد** derler; bir bedevî bana inşad etti:
تَميميٌّ رَفيقٌ بالمَزادِ
Ve Nadr dedi: **السطيحة**: karşılıklı iki deridir. Dedi ki: ve **المزادة** iki deri, bir buçuk ve üç deri olur. Ona **مزادة** adı verildi; çünkü o, iki **السطيحة**’nin üzerine ziyade eder; onlar da iki **مزادة**’dir.

( **زيد** ) : Ebû Ubeyd: **زادَ** şey **يَزيد**; ben de onu **زِدْتُه**; ben onu **أَزِيدُه** **زِيادةً** (olarak artırırım).
Arapları işittim: bir adam bir işten haber verir yahut bir haber sorarsa; haber verdiğinde haberi tahkik eder ve ona: “ve **زادَ** ve **زادَ**” der; sanki şöyle der: iş, senin vasfettiğin ve haber verdiğin şeyin üzerine arttı.
Ve Leys dedi: denilir: bu, **الزَّيايِد**’i çok develerdir; yani: **الزِّيادات**’ı çoktur; ve inşad etti:
بهَجْمةٍ تَملأُ عينَ الحاسدِ
ذاتِ سُروحٍ جَمَّة الزَّيَايِد
Ve kim **الزوائد** derse, o, **الزائدة**’nin cemaatidir; ancak onlar **الزوائد**’i binek hayvanının ayaklarında söylediler. Ve aslana denilir: muhakkak o **ذو زَوائد**’dir; o, kükremesinde ve sesinde ziyade eden kimsedir.
Ve dişi deve yürüyüşünde **تتزيّد** eder: kendi miktarının üstünde külfete girdiği zaman. Ve insan hadisinde ve sözünde **يتزيّد** eder: gerektiği şeyi aşmayı külfete girdiği zaman; ve inşad etti:
إذا أنتَ فاكَهْتَ الرِّجالَ فلا تَلَعْ
وقُلْ مِثلَ ما قالوا ولا تَتزَيَّدِ
Dedi ki: ve **زائدة الكَبِد**: ondan asılı bir parçadır; hepsi **الزّيائد**’dir.
Dedi ki: ve **المَزادَة**: **الزّيادة**’dan **مَفْعلة**’dir; hepsi **المزايد**’dir. Dedim: **الزادة** **الزاد**’dan **مفعلة**’dir; onda su **يُتزَوَّد** edilir.
Ve **المِزْوَدُ**: yolculuk için içinde yiyecek **يُتزوَّد** edilen, deriden bir torbaya benzer; cem‘i **المزَاوِد**’dir.
Ve falana **الزاد**’ı **زوَّدتُ**; **تَزْوِيداً**; o da **تزوّدَ تزوُّداً**. Ve falan falandan **استزَادَ**: razı olmadığı bir işten dolayı ona sitem ettiği zaman. Ve bir adam bir adama mal verip verdiğinin üzerine bir ziyade talep ederse, denilir: onu **استزادَه**. Ve bir adama bir şey verildiğinde denilir: “**هل تزدادُ**?” mana: sana verdiğimin üzerine bir ziyade mi talep ediyorsun. Ve pazar ehli meta üzerine **تَزايَدَ** etti: artıranın içinde satıldığı zaman.

**زأد** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: adam **زُئِدَ**; **زُءدُداً**; o da **مَزْءُود**’dur: ürkütüldüğü zaman; ve **سُئفَ** **سأْفاً** bunun benzeri; o da **الزُّؤْد** ve **الزُّؤُد**’dur; ve inşad etti:
يُضحِي إذا العِيسُ أدرَكْنا نكايتَها
خَرْقاءُ يعتادُها الطُّوفانُ والزُّؤُدُ

**زدو** : Leys dedi: **الزَّدْوُ** **السَّدْوِ**’da bir lugattır; o, çocukların cevizle oynadığı oyundandır; onda galip olan **الزَّاي**’dır; onu çukura **يَسْدُونَه**.

**أزد** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أزدَى**: bir iyilik yaptı; ve **أَسْدَى**: iki kişi arasını düzelttiği zaman. Ve **الأزْداءُ**: **الأصْداء**’da bir lugattır; **صَدًى**’nın cem‘idir. Ve **الأزْد**: **الأَسْد**’de bir lugattır; Yemen’den birçok kabileleri ve büyük kolları bir araya toplar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ
ويقال انْزَوتِ الجِلدةُ في النار، إذا تَقَبَّضت. وزَاوية البيت لاجتماع الحائِطَين([2]). ومن الباب الزِّيّ: حُسْن الهيئة. ويقال زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل ولا يُعلم لـه قياسٌ ولا اشتقاق: الزَّوْزَاة: حُسن الطرد([3])، يقال زَوْزَيْتُ به.
ويقال الزِّيزَاء: أطراف الرِّيش. والزِّيزاةُ: الأكَمة، والجمع الزِّيزاء، والزَّيازِي، في شعر الهذليّ([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *
ومن هذا قدرٌ زُوَزِيَةٌ، أي ضخمة([5]).
وممَّا لا اشتقاقَ له الزَّوْء، وهي المَنِيّة([6]).
(زوج) الزاء والواو والجيم أصلٌ يدلُّ على مقارنَة شيءٍ لشيء. من ذلك [الزّوج زوج المرأة. والمرأةُ([7])] زوج بعلِها، وهو الفصيح. قال الله جل ثناؤه: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. ويقال لفلانٍ زوجانِ من الحمام، يعني ذكراً وأنثى. فأمّا قولُه جلّ وعزّ في ذِكْر النبات: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]، فيقال أراد به اللَّون، كأنَّه قال: من كل لونٍ بهيج. وهذا لا يبعد أن يكون مِن الذي ذكرناه؛ لأنه يزوَّج غَيْرَه ممّا يقاربه. وكذلك قولهم للنَّمَط الذي يُطرَح على الهودج زَوج؛ لأنَّه زوجٌ لما يُلْقَى عليه. قال لبيد:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])(زوح) الزاء والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على تنَحٍّ وزوال . يقول زاح عن مكانه يزُوح، إذا تنحَّى، وأزحتُه أنا. وربَّما قالوا: أزاح يُزِيح.
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
(زوع) الزاء والواو والعين كلمةٌ واحدة. يقال زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً. إذا جذبها. قال ذو الرّمة:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])
(زوف) الزاء والواو والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّهم يقولون موتٌ *زُوَاف: وحِيٌّ.
(زوق) الزاء والواو والقاف ليس بشيء. وقولهم زَوَّفْتُ الشيءَ إذا زَيّنتهُ وموّهته، ليس بأصل، يقولون إنّهُ من الزَّاوُوق، وهو الزِّئبق. وكلُّ هذا كلام.
(زوك) الزاء والواو والكاف كلمةٌ إن صحت. يقولون إنَّ الزَّوْكَ مِشية الغُراب. وينشدون:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *
ويقولون من هذا زَوْزَكَت المرأة، إذا أسرعت في المشي. وهذا باب قريبٌ من الذي قبلَه.
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])(زون) الزاء والواو والنون ليس هو عندي أصلاً. على أنّهم يقولون: الزَّون: الصّنَم. ومرّة يقولون: الزَّوْن بيت الأصنام. وربما قالوا([17]) زانَه يَزُونه بمعنى يَزِينه([18]).
ومن الباب الزِّوَنَّة: القصيرة من النِّساء. والرجل زِوَنّ. وربما قالوا: الزَّوَنْزَى: القصير. وكله كلام.
 ---------------------
([1]) ديوان الأعشى 58 واللسان (زوى).
([2]) في المجمل: "وزاوية البيت سميت للاجتماع".
([3]) في المجمل واللسان: "شبه الطرد".
([4]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ونسخة الشنقيطي 79. وصدر البيت: * وظل يسوف أبوالها *
([5]) حق هذه الكلمة وما قبلها من أول هذه الفقرة أن يكون في مادة (زبز).
([6]) في الأصل: "المسنة"، تحريف.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) من معلقة لبيد.
([9]) الرجز للأغلب، أو ليحيى بن منصور. انظر اللسان (زور).
([10]) أنشده في اللسان (5: 427).
([11]) الخبيب: مصغر الخُب بالضم، وهو الغامض من الأرض، وفي اللسان: "ومشيهن بالكثيب مور".
([12]) صدره كما في ديوانه 579 واللسان (زوع):
*وخافق الرأس فوق الرحل قلت له*
    لكن في اللسان: "مثل السيف قلت له".
([13]) البيت لحسان في ديوانه 59 والحيوان (3: 424)، وهو في اللسان (زوك) بدون نسبة.
([14]) البيت في ديوانه 554 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574). وقد سبق في (2: 119).
([15]) أنشده في اللسان (زول).
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن، لحن) والمقاييس (2: 193).
([17]) في الأصل: "قاله".
([18]) في اللسان: "محمد بن حبيب: قالت أعرابية لابن الأعرابي: إنك تزوننا إذا طلعت".

ـ

##### Türkçe

(زاء, واو ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(زوي) **الزاء**, **الواو** ve **الياء**; bir asıl olup bir birleşmeye ve toplanmaya delâlet eder. Denir: **زوَيتُ الشَّيءَ**: onu topladım. Resûlullah **صلى الله عليه وآله** dedi: "**زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها**". Der ki: Yer bana doğru toplandı. Ve denir: **زَوَى** adam iki gözünün arasını; onu sıktığı zaman. A‘şâ dedi:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])
فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ

Ve denir: **انْزَوتِ الجِلدةُ** ateşte; büzüldüğü zaman. Ve evin **زَاوية**’si, iki duvarın birleşmesi içindir([2]). Ve bâbdan **الزِّيّ**: heyetin güzelliği. Ve denir: **زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً**: mirası vârisinden uzaklaştırdı, onu uzaklaştırır, uzaklaştırma olarak.

Ve bu asıldan şâz olup onun için bir kıyas ve bir iştikak bilinmeyen şeylerden: **الزَّوْزَاة**: kovmanın güzelliği([3]); denir: **زَوْزَيْتُ به**.

Ve denir: **الزِّيزَاء**: tüyün uçları. Ve **الزِّيزاةُ**: tepecik; cem‘i **الزِّيزاء** ve **الزَّيازِي**; Hüzeli’nin şiirinde([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *

Ve bundan: **قدرٌ زُوَزِيَةٌ**; yani iri([5]).

Ve iştikakı olmayan şeylerden **الزَّوْء**; o da ölüm([6]).

(زوج) **الزاء**, **الواو** ve **الجيم**; bir asıl olup bir şeyin bir şeye eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الزّوج** kadının kocasıdır. Ve kadın([7]) kocasının **زوج**’udur; ve o fasîhtir. Allah, cellet senâuhu, dedi: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. Ve denir: Falanın güvercinden iki **زوجانِ**’ı vardır; yani bir erkek ve bir dişi. Amma O’nun, cellet ve azzet, bitkiyi zikretmede sözü: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]; denir ki bununla rengi murad etti; sanki dedi: her parlak renkten. Ve bu, zikrettiğimiz şeyden olması uzak değildir; çünkü o, kendisine benzeyen başka şeyle eşleştirilir. Yine onların, hevcin üzerine atılan örtüye **زَوج** demeleri; çünkü o, üzerine atılana bir **زوج**’dur. Lebîd dedi:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])

(زوح) **الزاء**, **الواو** ve **الحاء**; bir asıl olup uzaklaşmaya ve zâil olmaya delâlet eder. Der: **زاح** yerinden **يزُوح**; uzaklaştığı zaman. Ve ben onu **أزحتُه**. Ve bazen derler: **أزاح يُزِيح**.

(زود) **الزاء**, **الواو** ve **الدال**; bir asıl olup bir işten yahut kazançtan hayır ile intikale delâlet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir sınırlandırmadır. Dedi: Her kim yanında bir işten yahut kazançtan hayır ile intikal ederse, muhakkak **تزوَّد** etmiştir. Başkası dedi: **الزَّود**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o da yolculuk için edinilen yemektir. Ve **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Ve Acemler **رِقاب المَزاوِدِ** ile lakaplanır.

(زور) **الزاء**, **الواو** ve **الراء**; bir tek asıl olup meyle ve sapmaya delâlet eder. Bundan: **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: Falan, şeyi **زوَّرَ** etti, **تزويراً**. Hatta derler: Kişi şeyi kendi nefsinde **زوَّر** etti: onu hazırladı; çünkü onu, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yoldan saptırır. Amma onların puta **زُور** demeleri, doğru kıyastır. Dedi:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *

Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** şundan; yani ondan meyletti.

Ve bâbdan: **الزائر**; çünkü sana ziyaret ettiğinde başkasından sana sapmıştır.

Sonra bu üzerine taşınır da kavmin reisine ve işlerinin sahibine **الزُّوَيْر** denir; çünkü onlar her bir kimseden ona saparlar. Dedi:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])

Ve derler: Bu, **زَوْر**’u olmayan bir adamdır; yani kendisine döneceği bir **صَيُّور**’u yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar hakkında söylenir. Şair dedi:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ

Amma onların, **الزِّوَرَّ**’ın kuvvetli, şiddetli olduğu sözü; ancak **الزَّوْر**’dandır; o da göğsün üst tarafıdır; asıl kıldığımız asıldan şâzdır.

(زوع) **الزاء**, **الواو** ve **العين**; tek bir kelimedir. Denir: **زَاعَ** deveyi yularıyla **زَوْعاً**; onu çektiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])

(زوف) **الزاء**, **الواو** ve **الفاء** bir şey değildir; ancak onlar derler: **موتٌ زُوَاف**: hızlı.

(زوق) **الزاء**, **الواو** ve **القاف** bir şey değildir. Ve onların: **زَوَّفْتُ الشَّيءَ**; onu süslediğim ve yaldızladığım zaman, asıl değildir; derler ki o, **الزَّاوُوق**’tandır; o da **الزِّئبق**’tır. Ve bütün bunlar sözdür.

(زوك) **الزاء**, **الواو** ve **الكاف**; sahih olursa bir kelimedir. Derler ki **الزَّوْكَ** karganın yürüyüşüdür. Ve inşâd ederler:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *

Ve derler: Bundan **زَوْزَكَت** kadın; yürüyüşte hızlandığı zaman. Ve bu, kendisinden önceki şeye yakın bir bâbdır.

(زول) **الزاء**, **الواو** ve **اللام**; bir tek asıl olup şeyin yerinden uzaklaşmasına delâlet eder. Derler: Şey **زال** etti, **زَوالاً**; ve güneş göğün ortasından **تزُول**; (yani) kaydığı zaman. Ve denir: Onu mekândan **أزَلْتُهُ** ve ondan **زوّلته**. Zü’r-Rumme dedi:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])

Ve denir ki **الزّائلة** hareket eden her şeydir. Ve inşâd etti:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])

Ve bâbdan şâz olan şeylerden onların sözü: **شيءٌ زوْل**; yani acayip. Ve **امرأةٌ زَولة**; yani hafif. Tarimmâh dedi:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])

(زون) **الزاء**, **الواو** ve **النون**; benim yanımda bir asıl değildir. Şu var ki onlar derler: **الزَّون**: puttur. Ve bir kere derler: **الزَّوْن** putların evidir. Ve bazen derler([17]): **زانَه يَزُونه**; **يَزِينه** manasında([18]).

Ve bâbdan **الزِّوَنَّة**: kadınlardan kısa olan. Ve adam **زِوَنّ**. Ve bazen derler: **الزَّوَنْزَى**: kısa. Ve hepsi sözdür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز و د
هم ملاء المزاود وما في مزودي كف سويق‏.‏
وتزود منا فلان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ التقوى خير زاد وتزودوا من الدنيا للآخرة‏.‏
وهو زاد الركب وهم أزواد الركب‏.‏
وزودته كتاباً إلى فلان وتزود من الأمير كتاباً إلى عامله‏.‏
وتزود مني طعنة بين أذنيه وسمة فاضحة بين عينيه‏.‏
وتقول‏:‏ هيهات إن زبيده لا تشبه بزويده وهي امرأ من المهالبة‏.‏

##### Türkçe

ز و د
Onlar, **المزاود**’ların ve benim **مزودي**’mda olanın doluluğudur: bir avuç kavut.
Ve falan, bizden azık edindi.
Mecazdan: Takvâ en hayırlı azıktır; ve dünyadan âhiret için azık edinin.
Ve o, kafilenin azığıdır; ve onlar, kafilenin azıklarıdır.
Ve onu falana bir kitap ile azıklandırdım; ve emirden, âmiline (görevlisine) bir kitap ile azık edindi.
Ve benden, iki kulağı arasına bir mızrak darbesi ve iki gözü arasına rezil edici bir dağlama izi azık edindi.
Ve dersin: Heyhat! Şüphesiz **زبيده**, **بزويده**’ye benzemez; ve o, **المهالبة**’den bir kişidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّوْد: تأْسيس الزاد وهو طعام السفر والحضر جميعاً، والجمع أَزواد. وفي الحديث: قال لوفد عبد القيس: أَمعكم من أَزْوِدَتِكم شيء؟ قالوا: نعم؛ الأَزودة جمع زاد على غير القياس؛ ومنه حديث أَبي هريرة: ملأْنا أَزْوِدَتَنا، يريد مَزاوِدَنا، جمع مِزْوَدٍ حملاً له على نظيره كالأَوعية في وعاء، مثل ما قالوا الغدايا والعشايا وخزايا ونَدامى.
وتَزَوَّد: اتخذ زاداً، وزوَّده بالزاد وأَزاده؛ قال أَبو خراش: وقد يأْتيك بالأَخبار من لا
تُجَهِّزُ بالحِذاءِ، ولا تُزِيدُ
والمِزْوَدُ: وعاء يجعل فيه الزاد. وكلُّ عمل انقلب به من خير أَو شر، عمل أَو كسب: زادٌ على المثل. وفي التنزيل العزيز: وتزوَّدوا فإِن خير الزاد التقوى؛ قال جرير:
تَزَوَّدْ مثلَ زادِ أَبيك فينا،
فنعم الزادُ زادُ أَبيكَ زادا
قال ابن جني: زادَ الزادَ في آخر البيت توكيداً لا غير؛ قال ابن سيده: وعندي أَن زاداً في آخر البيت بدل من مثل. وزوَّدت فلاناً الزاد تزويداً فتزوَّده تَزَوُّداً. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَمرنا نبي الله فجمعنا تَزاوُدَنا أَي ما تَزَوَّدْناه في سفرنا من طعام. وأَزْوادُ الركب من قريش: أَبو أُمية بن المغيرة والأَسود بن المطلب بن أَسد بن عبد العزى ومسافر بن أَبي عمرو بن أُمية عم عقبة، كانوا إِذا سافروا فخرج معهم الناس فلم يتخذوا زاداً معهم ولم يوقدوا يكْفُونهم ويُغْنُونهم.
وزادُ الركب: فرس معروف من خيل سليمان بن داود، عليهما الصلاة والسلام، التي وصفها الله، عز وجل، بالصافنات الجياد، وإِياه عنى الشاعر بقوله: فلما رأَوا ما قد رأَتهُ شُهودُه،
تنادوا: أَلا هذا الجوادُ المؤَمَّل
أَبوه ابنُ زاد الركب، وهو ابنُ أُخته،
مُعَمٌّ لَعَمْري في الجياد ومُخْوَل
وزُوَيْدَةُ: اسم امرأَة من المَهالبة. والعرب تلقب العجم برقاب المَزاوِد.
والمَزادَةُ: مَفْعَلَةٌ من الزاد تتزوَّد فيها الماء وسنذكرها في زيد. لا يقنعه إِلا الكثير؛ قال عديّ بن زيد:
ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،
أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد
يُزَهَّد أَي يُبَخَّل وينسب إِلى أَنه زهيد لئيم. ورجل زهيد وامرأَة زهيد: قليلا الطُّعْمِ. وفي التهذيب: رجل زهيد وامرأَة زهيدة وهما القليلا الطُّعْم؛ وفيه في موضع آخر: وامرأَة زهيدة قليلة الأَكل، ورغيبة: كثيرة الأَكل، ورجل زهيد الأَكل.
وزَهَاد التِّلاع والشِّعاب: صغارها؛ يقال: أَصابنا مطر أَسال زَهَاد الغُرْضانِ، الغرضان: الشعاب الصغار من الوادي؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف لها واحداً.
وواد زهيد: قليل الأَخذ من الماء. وزهيد الأَرض: ضيقها لا يخرج منها كثير ماء، وجمعه زُهْدان. ابن شميل: الزَّهيد من الأَودية القليلُ الأَخذ للماء، النَّزِلُ الذي يُسيله الماءُ الهين، لو بالت فيه عَناق سال لأَنه قاعٌ صُلْبٌ وهو الحَشَادُ والنَّزِلُ. ورجل زَهيد: ضيق الخُلُق، والأُنثى زهيدة. وفي التهذيب: اللحياني: امرأَة زَهيدٌ ضيقة الخلق، ورجل زهيد من هذا.
والزَّهْدُ: الحَزْرُ. وزَهَدَ النخلَ يَزْهَدُه زَهْداً: خرصه وحزره.

##### Türkçe

**الزَّوْد**: **الزاد**’ın tesis edilmesi; o da yolculuğun ve ikametin her ikisinin de yiyeceğidir; çoğulu **أَزواد**’dır. Hadiste: Abdülkays heyetine dedi ki: “**أَمعكم من أَزْوِدَتِكم شيء؟**” Dediler ki: “Evet”; **الأَزودة** kıyas dışı olarak **زاد**’ın çoğuludur; bundan Ebû Hureyre hadisi: “**ملأْنا أَزْوِدَتَنا**”, yani **مَزاوِدَنا**’yı kasteder; **مِزْوَدٍ**’ün çoğulu; onu benzerine hamletmek suretiyle; tıpkı **الأَوعية**’nin **وعاء**’da (çoğul yapılması) gibi; onların “**الغدايا** ve **العشايا** ve **خزايا** ve **نَدامى**” demeleri gibi.

Ve **تَزَوَّد**: azık edindi; onu azıkla azıklandırdı ve ona azık verdi; Ebû Harâş dedi ki:
وقد يأْتيك بالأَخبار من لا
تُجَهِّزُ بالحِذاءِ، ولا تُزِيدُ

Ve **المِزْوَدُ**: içine azık konulan kap. Ve her iş ki onunla (kişiye) hayırdan veya şerden döner; iş veya kazanç: mislin üzerine bir **زاد**’dır. Aziz tenzilde: “**وتزوَّدوا فإِن خير الزاد التقوى**”; Cerîr dedi ki:
تَزَوَّدْ مثلَ زادِ أَبيك فينا،
فنعم الزادُ زادُ أَبيكَ زادا

İbn Cinnî dedi ki: Beytin sonunda **زادَ الزادَ**’ı sadece pekiştirme olarak getirdi, başka değil; İbn Sîde dedi ki: Bende ise beytin sonunda **زاداً**’ın **مثل**’den bedel olduğu (kanaati) vardır. “Falanı azıkla azıklandırdım” **زوَّدت فلاناً الزاد تزويداً**; o da onu **تَزَوَّدَه تَزَوُّداً** ile azık edindi. İbnü’l-Ekva‘ hadîsinde: “Allah’ın Nebîsi bize emretti de topladık **تَزاوُدَنا**”; yani yolculuğumuzda yiyecekten azık edindiğimiz şey. Ve Kureyş’ten kervanın **أَزْوادُ**’ı: Ebû Ümeyye b. el-Muğîre, el-Esved b. el-Muttalib b. Esed b. Abdüluzzâ ve Misâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye (Ukbe’nin amcası); yolculuk ettiklerinde, insanlar onlarla çıktığında, yanlarında azık edinmezlerdi ve ateş yakmazlardı; onlara yeterler ve onları müstağni kılarlardı.

Ve **زادُ الركب**: Süleyman b. Dâvûd’un atlarından bilinen bir at; ikisine de salât ve selâm olsun; Allah’ın, azze ve celle, **بالصافنات الجياد** diye vasfettiği (atlardan); şairin şu sözüyle kastettiği de odur:
فلما رأَوا ما قد رأَتهُ شُهودُه،
تنادوا: أَلا هذا الجوادُ المؤَمَّل
أَبوه ابنُ زاد الركب، وهو ابنُ أُخته،
مُعَمٌّ لَعَمْري في الجياد ومُخْوَل

Ve **زُوَيْدَةُ**: el-Muhâlibe’den bir kadının adı. Araplar, Acemleri **رقاب المَزاوِد** ile lakaplandırır.

Ve **المَزادَةُ**: **الزاد**’dan **مَفْعَلَةٌ**; onda su azık edinilir; onu **زيد** maddesinde zikredeceğiz.

Ona ancak çok olanı yeterli gelir; Adî b. Zeyd dedi ki:
ولَلْبَخْلَةُ الأُولى، لمن كان باخلاً،
أَعفُّ، ومن يَبْخَلْ يُلَمْ ويُزَهَّد

**يُزَهَّد**: yani cimri sayılır ve onun **زهيد** (değersiz) alçak olduğuna nispet edilir. Ve **رجل زهيد** ve **امرأَة زهيد**: az yiyen. **التهذيب**’de: **رجل زهيد** ve **امرأَة زهيدة**; ikisi de az yiyenlerdir; onda başka bir yerde: **امرأَة زهيدة** az yiyen, ve **رغيبة**: çok yiyen, ve **رجل زهيد الأَكل**.

Ve **زَهَاد التِّلاع والشِّعاب**: onların küçükleri; denir ki: Bize bir yağmur isabet etti de **زَهَاد الغُرْضانِ**’ı akıttı; **الغرضان**: vadinin küçük yarıklarıdır; İbn Sîde dedi ki: Onun tekilini bilmiyorum.

Ve **واد زهيد**: sudan az alan. Ve **زهيد الأَرض**: darlığı; ondan çok su çıkmaz; çoğulu **زُهْدان**. İbn Şümeyl: Vadilerden **الزَّهيد** suyu az alan; suyun onu kolayca akıttığı alçak (yer); onda bir keçi yavrusu işese akardı; çünkü o sert bir tabandır; o da **الحَشَادُ** ve **النَّزِلُ**’dür. Ve **رجل زَهيد**: huyu dar; dişisi **زهيدة**. **التهذيب**’de: el-Lihyânî: **امرأَة زَهيدٌ** dar huylu; ve bu (manada) bir **رجل زهيد**.

Ve **الزَّهْدُ**: tahmin etme. Ve **زَهَدَ النخلَ يَزْهَدُه زَهْداً**: onu tahmin etti ve miktarını belirledi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز و د * * الزَّادُ * طعام يتخذ للسفر و * زَوَّدَهُ فَتَزَوَّدَ * و * المِزْوَدُ * بالكسر ما يجعل فيه الزاد والعرب تلقب العجم برقاب المزاود

##### Türkçe

* ز و د * * **الزَّادُ** * yolculuk için edinilen yiyecek; ve **زَوَّدَهُ فَتَزَوَّدَ**: ona azık verdi de azık edindi; ve * **المِزْوَدُ** * (kesre ile) azığın içine konulduğu şey; Araplar Acemleri **رقاب المزاود** ile lakaplandırır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزود: تأسيس الزاد والزاد طعام السفر والحضر جميعا، والجمع: أزواد وأزودة، الأخيرة على غير قياس. وقد جاء في الحديث.
 والمزود، كمنبر: وعاؤه، أي الزاد، ويقال أزدته إزوادا، وهذه عن الصاغاني: زودته، فتزود: اتخذ زادا. قال أبو خراش: وقد يأتيك بالأخبار من لا تجهز بالحذاء ولا تزيد ورقاب المزاود: لقب للعجم، سموا به لطول رقابهم، كذا في حاشية القرافي، أو لضخامتها، كأنها ملأى، كما في شرح شيخنا.

  ومن المجاز قولهم: هيهات، إن زبيده، لا تشبه بزويده، زويدة كجهينة: امرأة من المهالبة آل أبي صفرة الأزدي. وزو	اد، ككتان: ابن علوان، وفي بعض النسخ، علون، وهو الصواب الحديثي، عن أبي علي بن الصواف. وزواد بن محفوظ القريعي البصري، عن الحرمازي، وعنه أخو ذواد: محدثان. ومن المجاز هو زاد الركب، وأزواد الركب لقب ثلاثة من قريش: مسافر بن أبي عمرو بن أمية، وزمعة بن الأسود بن المطلب ابن أسد بن عبد العزى بن قصي، وأبو أمية بن المغيرة بن عبد الله بن عمرو ابن مخزوم والد أم المؤمنين أم سلمة، رضي الله عنها. سموا بذلك لأنه، وفي نسخة: لأنهم، لم يكن يتزود معهم أحد في سفر، يطعمونه ويكفونه الزاد ويغنونه، وذلك خلق من أخلاق قريش، ولكن لم يسم بهذا الاسم غير هؤلاء الثلاثة. وورد في الأمثال:  أقرى من زاد الركب  فقيل هو واحد منهم، وقيل: الكل. وزاد الركب: فرس معروف، من الخيل التي وصفها الله عز وجل بالصافنات الجياد. سمي به، لأنه كان يلحق الصيد، فكان الوفد إذا نزلوا ركبه أحدهم فصاد لهم ما يكفيهم، أعطاه سليمان، صلوات الله عليه وسلامه وعلى نبينا، للأزد القبيلة المشهورة لما وفدوا عليه، فتناسل عندهم وأنجب، قاله أبو الثدي قيل: ومنه أصل كل فرس عربي.
 وذو زود، بالضم، اسمه سعيد، وهو من أقيال حمير، كتب إليه أبو بكر رضي الله عنه، في شأن الردة الثانية من أهل اليمن، نقله الصاغاني.
 ومما يستدرك عليه: كل عمل انقلب به من خير أو شر، عمل أو كسب، زاد، على المثل. وفي التنزيل العزيز:  وتزودوا فإنا خير الزاد التقوى  وتزود من الدنيا للآخرة. وزودته كتابا، وتزود من الأمير كتابا لعامله، وتزود مني طعنة بين أذنيه، وسمة فاضحة بين عينيه.

##### Türkçe

**الزود**: **الزاد**’ın tesis edilmesi; ve **الزاد** yolculuğun ve ikametin (hazarda) yiyeceğidir, hepsi. Çoğulu: **أزواد** ve **أزودة**; sonuncusu kıyasa göre değildir. Hadiste gelmiştir.

Ve **المزود**, **منبر** gibi: onun kabı; yani **الزاد**’ın. Ve denilir: onu **أزدته إزوادا**; bu, **الصاغاني**’den: onu **زودته**; sonra **فتزود**: bir **زاد** edindi. **أبو خراش** dedi:
“Ve sana haberleri, ayakkabıyla donatmadığın ve yaprak (kâğıt/para) artırmadığın kimse getirir.”
Ve **ورقاب المزاود**: Acem’e lakaptır; boyunlarının uzunluğundan dolayı onunla adlandırıldılar; **القرافي**’nin hâşiyesinde böyle. Yahut kalınlıklarından dolayı; sanki doluymuş gibi; şeyhimizin şerhinde olduğu üzere.

Ve mecazdan onların sözü: “Heyhat! Şüphesiz onun **زبيده**’si, onun **بزويده**’sine benzemez.” **زويدة** **جهينة** gibi: **المهالبة**’den, **آل أبي صفرة الأزدي**’den bir kadın. Ve **زو	اد**, **كتان** gibi: **علوان**’ın oğlu; bazı nüshalarda **علون**; ve o, hadisçe doğru olandır; **أبو علي بن الصواف**’dan. Ve **زواد بن محفوظ القريعي البصري**, **الحرمازي**’den; ondan da **أخو ذواد**: iki muhaddis.

Ve mecazdan: o, **زاد الركب**’tir. Ve **أزواد الركب**: Kureyş’ten üç kişinin lakabıdır: **مسافر بن أبي عمرو بن أمية**; ve **زمعة بن الأسود بن المطلب ابن أسد بن عبد العزى بن قصي**; ve müminlerin annesi **أم سلمة**’nin babası **أبو أمية بن المغيرة بن عبد الله بن عمرو ابن مخزوم**, Allah ondan razı olsun. Bununla adlandırıldılar; çünkü, bir nüshada: çünkü onlar, yolculukta onlarla birlikte hiç kimse azık edinmezdi; onları doyururlardı, azığı onlardan giderirlerdi ve onları müstağni kılarlardı; ve bu, Kureyş’in ahlâkından bir huydur; fakat bu isimle bu üçünden başkası adlandırılmadı. Mesellerde varid olmuştur: **أقرى من زاد الركب**. Bunun üzerine denildi: o, onlardan biridir; ve denildi: hepsi.

Ve **زاد الركب**: bilinen bir attır; Allah عز وجل’in **الصافنات الجياد** ile vasfettiği atlardan. Bununla adlandırıldı; çünkü avı yakalardı; heyet (وفد) indiklerinde ondan birine binerdi de kendilerine yetecek kadar avlardı. Onu Süleyman, Allah’ın salâtları onun üzerine ve selâmı ve nebimizin üzerine, kendisine heyet olarak gelen meşhur kabile **الأزد**’e verdi; sonra onların yanında çoğaldı ve soylu nesil verdi. Bunu **أبو الثدي** söyledi. Denildi: ve ondan, her Arap atının aslıdır.

Ve **ذو زود**, zamme ile; adı **سعيد**’dir; ve o, **حمير**’in **أقيال**’indendir. **أبو بكر** رضي الله عنه ona yazdı; Yemen ehlinden ikinci ridde hakkında. Onu **الصاغاني** nakletti.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: her amel ki onunla hayırdan veya şerden, amel veya kazançtan döner; mesel üzere **زاد** (denir). Aziz tenzilde: **وتزودوا فإنا خير الزاد التقوى**. Ve dünyadan âhiret için **تزود** et. Ve ona bir kitapla **زودته**; ve emirden, âmiline bir kitapla **تزود** etti. Ve benden, iki kulağı arasına bir mızrak darbesiyle **تزود** etti; ve iki gözü arasına rezil edici bir dağlama ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَادَ
1 زَادَ ذ , aor. يَزُودُ, (L,) inf. n. زَوْدٌ, (L, K,) He laid in a stock of provisions for travelling or for a fixed residence; syn. أَسَّسَ زَادًا: (L, K:) or زَادَهُ is syn. with زَوَّدَهُ; q. v.; and this is what is meant in the K by تَأْسِيسُ الزَّادِ as the explanation of الزَّوْدُ. (MF.)

زوّدهُ
2 زوّدهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. تَزْوِيدٌ; (KL;) as also ↓ ازداهُ, (K,) inf. n. اـِزْوَادٌ; (TA;) and ↓ زَادَهُ, inf. n. زَوْدٌ; (MF;) He furnished him with, or gave him, provisions (S, Msb, K, * KL) for travelling [or for a fixed residence]. (S, Msb.) [It is doubly trans.:] you say, زَوَّدَهُمْ مِلْءَ المَزَاوِدِ [He furnished them with what filled the provision-bags for travelling-provision]: (A:) and زوّدهُ الزَّيْتُ [He furnished him with olive-oil for travelling-provision]. (S in art. زيت.) And Aboo-Khirلsh says,
وَقَدْ يَأْتِيكَ بِالأَخْبَارِ مَنْ لَا
↓ تُجَهِّزُ بِالحِذَآءِ وَلَا تُزِيدُ
[And sometimes, or often, he will bring thee tidings whom thou wilt not furnish with the sandal nor furnish with travelling-provisions]. (TA.) ― -b2- [Hence,] زَوَّدْتُهُ كِتَابًا (tropical:) [I provided him with a letter]. (A, TA.)

4 أَزْوَدَ see 2, in two places.

تزوّد
5 تزوّد ذ [He became furnished, or he furnished himself, with provisions for travelling or for a fixed residence;] he took, or prepared, for himself provisions (S, * KL, TA) for travelling or for a fixed residence: (TA: [Golius makes it to be trans. by means of بِ as on the authority of the KL; in which the only explanation, as that of the inf. n., is توشه برگرفتن:]) and he chose a thing as زَاد [or provision] for himself. (Har p. 92.) You say, تَزَوَّدَ مِنَّا فُلَانٌ [Such a one was furnished, or such a one furnished himself, with provisions from us]. (A.) And تزوّد لِسَفَرِهِ [He was furnished, or he furnished himself, with provisions for his journey]. (Msb.) And see another ex. voce زَادٌ. You say also, تَزَوَّدَ مِنَ الدُّنْيَا لِلْآخِرَةِ (tropical:) [Take thou provisions from the present world, i. e. make thou provision in it, for the world to come]. (A, TA.) And تَزَوَّدَ مِنَ الأَمِيرِ كِتَابًا لِعَامِلِهِ (tropical:) [He provided himself with a letter from the commander, or governor, or prince, to his prefect]. (A, TA.) And تَزَوَّدَ مِنِّى طَعْنَةً بَيْنَ أُذُنَيْهِ (tropical:) [He got from me a stab, or spear-wound, or the like, between his ears]. (A, TA.)

زَادٌ
زَادٌ ذ Provisions, or a stock of provisions, for travelling (S, L, Msb, TA) and for a fixed residence: (L, TA:) pl. أَزْوَادٌ (L, Msb) and أَزْوِدَةٌ; the latter anomalous. (L.) ― -b2- And hence, as being likened thereto, (tropical:) Any deed, or acquirement, whether good or evil, whereby one becomes changed in state, or condition; (L;) [or rather, whereby one provides for a change of state, or condition, like as a traveller provides for a journey.] It is said in the Kur [ii. 193], فَاـِنَّ خَيْرَ الزَّادِ ↓ وَتَزَوَّدُوا التَّقْوَى (L) meaning, [as is implied in the L, (tropical:) And make ye provision; but verily the best acquirement whereby to provide for a change of state, or condition, is fear of God, or piety: or the meaning is] and prepare ye provisions for your journey; and verily the best provision is that whereby one provides against begging from others, &c. (Jel.) ― -b3- [It is also said to be used as meaning (assumed tropical:) Salutation and the returning of a greeting. (De Sacy's Chrest. Ar., ii. 415, q. v.)]

مَزَادٌ
مَزَادٌ ذ : see مَزَادَةٌ.

مِزْوَدٌ
مِزْوَدٌ ذ A bag, or other receptacle, (S, * Msb, K, TA,) for travelling-provisions, (S, K, TA,) or for dates, made of leather: (Msb:) pl. مَزَاوِدُ. (S, A, Msb, K.) ― -b2- [Hence,] رِقَابُ المَزَاوِدِ [lit. The necks of provision-bags;] a nickname applied to the عَجَم [or Persians, or foreigners in general,] (S, K) by the Arabs. (S.) [See art. رقب.]

مَزَادَةٌ
مَزَادَةٌ ذ [A leathern water-bag, one of a pair which is borne by a camel or other beast;;] the half (شَطْر) of a رَاوِيَة: pl. مَزَائِدُ; [regularly مَزَاوِدُ; or the medial radical is ى and therefore the reg. pl. is مَزَايِدُ;] and sometimes they said ↓ مَزَادٌ, [a coll. gen. n.,] without ة: [accord. to some,] it is of the measure مَفْعَلَةٌ, [originally مَزْوَدَةٌ,] from الزَّادُ, because one furnishes himself with water in it for travelling-provision: (Msb:) [and therefore it is mentioned in this art.:] but this is a mistake. (TA in art. زيد, q. v.)

##### Türkçe

زَادَ
1 **زَادَ** ذ , muzâri‘ **يَزُودُ**, (L,) mastar ismi **زَوْدٌ**, (L, K,) Yolculuk için veya sabit bir ikamet için bir azık stoğu yaptı; eşanlamlısı **أَسَّسَ زَادًا**: (L, K:) yahut **زَادَهُ** , **زَوَّدَهُ** ile eşanlamlıdır; bkz.; ve K’da **الزَّوْدُ**’un açıklaması olarak **تَأْسِيسُ الزَّادِ** ile kastedilen budur. (MF.)

زوّدهُ
2 **زوّدهُ** ذ , (S, Msb, K,) mastar ismi **تَزْوِيدٌ**; (KL;) bunun gibi ↓ **ازداهُ**, (K,) mastar ismi **اـِزْوَادٌ**; (TA;) ve ↓ **زَادَهُ**, mastar ismi **زَوْدٌ**; (MF;) Ona, yolculuk [veya sabit bir ikamet] için azık sağladı yahut verdi. (S, Msb, K, * KL) (S, Msb.) [İki mef‘ûl alır:] dersin ki, **زَوَّدَهُمْ مِلْءَ المَزَاوِدِ** [Onlara, azık torbalarını dolduracak kadar (şey) sağladı]: (A:) ve **زوّدهُ الزَّيْتُ** [Ona, yol azığı olarak zeytinyağı sağladı]. (S, md. زيت.) Ve Aboo-Khirلsh der ki,
وَقَدْ يَأْتِيكَ بِالأَخْبَارِ مَنْ لَا
↓ تُجَهِّزُ بِالحِذَآءِ وَلَا تُزِيدُ
[Bazen, yahut çoğu kez, sana haberleri, senin ne sandalla donatacağın ne de yol azığıyla donatacağın kimse getirir]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **زَوَّدْتُهُ كِتَابًا** (mecaz:) [Ona bir mektup sağladım]. (A, TA.)

4 **أَزْوَدَ** bkz. 2, iki yerde.

تزوّد
5 **تزوّد** ذ [Yolculuk için veya sabit bir ikamet için azıkla donanmış oldu, yahut kendini donattı;] kendisi için, yolculuk için veya sabit bir ikamet için azık aldı yahut hazırladı: (TA: [Golius bunu, KL’nin otoritesine dayanarak **بِ** vasıtasıyla müteaddî yapar; onda ise, mastar isminin açıklaması olarak tek açıklama توشه برگرفتن’dir:]) ve kendisi için bir şeyi **زَاد** [yahut azık] olarak seçti. (Har s. 92.) Dersin ki, **تَزَوَّدَ مِنَّا فُلَانٌ** [Falanca bizden azıkla donatıldı, yahut kendini bizden azıkla donattı]. (A.) Ve **تزوّد لِسَفَرِهِ** [Yolculuğu için azıkla donatıldı, yahut kendini donattı]. (Msb.) Ve **زَادٌ** maddesinde başka bir örneğe bak. Yine dersin ki, **تَزَوَّدَ مِنَ الدُّنْيَا لِلْآخِرَةِ** (mecaz:) [Şimdiki dünyadan âhiret için azık edin]. (A, TA.) Ve **تَزَوَّدَ مِنَ الأَمِيرِ كِتَابًا لِعَامِلِهِ** (mecaz:) [Emîrden, valîden yahut prensten, âmiline (memuruna) (götürmek üzere) bir mektup edindi]. (A, TA.) Ve **تَزَوَّدَ مِنِّى طَعْنَةً بَيْنَ أُذُنَيْهِ** (mecaz:) [Benden, iki kulağı arasına bir saplama, yahut mızrak yarası, yahut benzeri bir şey aldı]. (A, TA.)

زَادٌ
**زَادٌ** ذ Yolculuk için (S, L, Msb, TA) ve sabit bir ikamet için: (L, TA:) azık, yahut azık stoğu: çoğulu **أَزْوَادٌ** (L, Msb) ve **أَزْوِدَةٌ**; ikincisi kıyas dışıdır. (L.) ― -b2- Ve bundan dolayı, ona benzetilerek, (mecaz:) İster iyi ister kötü olsun, hâl veya durum bakımından kişinin değişmesine sebep olan her amel yahut kazanım; (L;) [daha doğrusu, bir yolcunun yolculuk için azık hazırlaması gibi, hâl veya durum değişimi için kişinin hazırlık yaptığı şey.] Kur’ân’da [ii. 193] şöyle denilmiştir: **فَاـِنَّ خَيْرَ الزَّادِ** ↓ **وَتَزَوَّدُوا التَّقْوَى** (L) yani, [L’de ima edildiği üzere, (mecaz:) Azık edinin; fakat hâl veya durum değişimi için azık edinmeye yarayan kazanımların en hayırlısı Allah korkusu, yahut takvâdır: yahut mânâ şudur:] yolculuğunuz için azık hazırlayın; ve şüphesiz en hayırlı azık, kişinin başkalarından dilenmeye karşı kendini onunla koruduğu şeydir, vb. (Jel.) ― -b3- [Ayrıca, (varsayılan mecaz olarak:) Selâm ve selâmın iadesi mânâsında kullanıldığı da söylenmiştir. (De Sacy’nin Chrest. Ar., ii. 415, bkz.)]

مَزَادٌ
**مَزَادٌ** ذ : bkz. **مَزَادَةٌ**.

مِزْوَدٌ
**مِزْوَدٌ** ذ Yol azığı için, (S, * Msb, K, TA,) yahut hurma için, deriden yapılmış bir torba yahut başka bir kap: (Msb:) çoğulu **مَزَاوِدُ**. (S, A, Msb, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رِقَابُ المَزَاوِدِ** [lafzen: Azık torbalarının boyunları;] Arapların **عَجَم**’a [yahut Farslara, yahut genel olarak yabancılara] taktığı bir lakaptır. (S, K) (S.) [Bkz. md. رقب.]

مَزَادَةٌ
**مَزَادَةٌ** ذ [Deriden su tulumu; deve veya başka bir hayvan tarafından taşınan bir çiftin bir tanesi;] bir **رَاوِيَة**’nin yarısı (شَطْر): çoğulu **مَزَائِدُ**; [kıyas üzere **مَزَاوِدُ**; yahut orta kök harfi ى’dır ve bu sebeple kıyasî çoğul **مَزَايِدُ**’dür;] ve bazen ↓ **مَزَادٌ** dediler, [te’ olmaksızın, bir cins isim olarak:] [bazılarına göre,] vezni **مَفْعَلَةٌ**’dır, [aslında **مَزْوَدَةٌ**,] **الزَّادُ**’dan; çünkü kişi onda, yol azığı olarak su ile donanır: (Msb:) [ve bu sebeple bu maddede zikredilmiştir:] fakat bu bir hatadır. (TA, md. زيد, bkz.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَادَ
زَادَ ( w )  U ( n. ac. زَوْد 1 ),
a.  Laid in a stock of provisions.

زَوَّدَ
زَوَّدَ II ,  أَزْوَدَ IV ,
a.  Supplied, provisioned, victualled.

تَزَوَّدَ
تَزَوَّدَ V ,
a.  see I .

اِزْتَوَدَ
اِزْتَوَدَ VIII ( d ),
a.  X, Wanted, required supplies, provisions.

زَاد
زَاد [ 1A ] , ( pl. أَزْوِدَة [ 15t ] ,  أَزْوَاد [ 38 ] ),
a.  Provisions, supplies.

b.  Viaticum.

مَزَاد
مَزَاد [ 17A ] ,  مَزَادَة [ 17tA ] ,  مِزْوَد [ 20 ] , ( pl. مَزَاوِد [ 44 ] ),
a.  Bag, sack, saddle-bag.

زُوَّادَة
زُوَّادَة [ 29t ],
a.  see 1 ( a ).

##### Türkçe

**زَادَ**
**زَادَ** ( w ) U ( n. ac. **زَوْد** 1 ),
a. Azık ve erzak stokladı.

**زَوَّدَ**
**زَوَّدَ** II , **أَزْوَدَ** IV ,
a. Azık ve erzak sağladı, erzaklandırdı, yiyecek temin etti.

**تَزَوَّدَ**
**تَزَوَّدَ** V ,
a. I’e bak.

**اِزْتَوَدَ**
**اِزْتَوَدَ** VIII ( d ),
a. X, azık ve erzak istedi, gerekli gördü.

**زَاد**
**زَاد** [ 1A ] , ( pl. **أَزْوِدَة** [ 15t ] , **أَزْوَاد** [ 38 ] ),
a. Azık, erzak.

b. Yol azığı.

**مَزَاد**
**مَزَاد** [ 17A ] , **مَزَادَة** [ 17tA ] , **مِزْوَد** [ 20 ] , ( pl. **مَزَاوِد** [ 44 ] ),
a. Torba, çuval, heybe.

**زُوَّادَة**
**زُوَّادَة** [ 29t ],
a. 1 ( a )’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زود
زَادَ - يَزُوْدُ - زَاد - تَزَوَّدَ - يَتَزَوَّدُ
زادَ - يَزُوْدُ + الكائن + طعاماً: يأكله للتقوي به وخاصة للسفر
زاد - الزاد: اسم فعل " زَادَ - يَزُوْدُ ": وهو كذلك بمعنى اسم مفعول: الطعام أو المتاع أو الوقود الذي يدخره ويحمله معه المسافر، أكثر من حاجته الحالية احتياطاً
تَزَوَّدَ - يَتَزَوَّدُ: على وزن " تَفعَّل " من " زَادَ - يَزُوْدُ ": طلب وجهد أن " يَزُوْدَ " بشكل ذاتي وعلى وجه الشدة: جهد وسعى أن يحتاط لحاجته فيجعل المتاع أو الطعام أو الوقود أكثر من حاجته الحالية والآنية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأكل من حيث هو ضم الطعام أو الماء أو الشيء للكائن" ، وهي:
سَبَعَ - يَسْبِعُ، جَلَتَ - يَجْلِتُ، أَكَلَ - يَأْكُلُ، زَادَ - يَزُوْدُ، طَعِمَ - يَطْعَمُ، قَاتَ - يَقُوْتُ
يفرق لفظاً:
زَادَ - يَزِيْدُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يضم إليه مقداراً من جنسه وأصله فيكبر مقداره وعدده
زادَ - يَزُوْدُ + + الكائن + طعاماً: يأكله للتقوي به وخاصة للسفر
الزاد
 	﴿الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)﴾ البقرة
تَزَوَّدَ - تزودوا
 ﴿الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [زود] ز و د: الزَّادُ طعام يتخذ للسفر و زَوَّدَهُ فَتَزَوَّدَ و المِزْوَدُ بالكسر ما يجعل فيه الزاد والعرب تلقب العجم برقاب المزاود
الراغب
زاد
- الزيادة: أن ينضم إلى ما عليه الشيء في نفسه شيء آخر، يقال: زدته فازداد، وقوله: }ونزداد كيل بعير﴿[يوسف/65]، نحو: ازددت فضلا، أي: ازداد فضلي، وهو من باب:﴾سفه نفسه﴿[البقرة/130]، وذلك قد يكون زيادة مذمومة كالزيادة على الكفاية، مثل زيادة الأصابع، والزوائد في قوائم الدابة، وزيادة الكبد، وهي قطعة معلقة بها يتصور أن لا حاجة إليها لكونها غير مأكولة، وقد تكون زيادة محمودة، نحو قوله:﴾للذين أحسنوا الحسنى وزيادة﴿[يونس/26]، وروي من طرق مختلفة أن هذه الزيادة النظر إلى وجه الله (من ذلك ما أخرجه أحمد ومسلم وغيرهما عن صهيب رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم تلا هذه الآية:﴾للذين أحسنوا الحسنى وزيادة{ قال: إذا دخل أهل الجنة الجنة، وأهل النار النار نادى مناد: يا أهل الجنة، إن لكم عند الله موعدا يريد أن ينجزكموه، فيقولون: وما هو؟ ألم تثقل موازيننا، وتبيض وجوهنا، وتدخلنا الجنة، وتزحزحنا عن النار؟
وقال: فيكشف لهم الحجاب فينظرون إليه، فوالله ما أعطاهم شيئا أحب إليهم من النظر إليه ولا أقر لأعينهم.
انظر: الدر المنثور 4/356)، إشارة إلى إنعام وأحوال لا يمكن تصورها في الدنيا. }وزاده بسطة في العلم والجسم﴿[البقرة/247]، أي: أعطاه من العلم والجسم قدرا يزيد على ما أعطى أهل زمانه، وقوله:﴾ويزيد الله الذين اهتدوا هدى﴿[مريم/76]، ومن الزيادة المكروهة قوله:﴾وما زادهم إلا نفورا﴿[فاطر/42]، وقوله:﴾زدناهم عذابا فوق العذاب﴿[النحل/88]،﴾فما تزيدونني غير تخسير﴿[هود/63]، وقوله:﴾فزادهم الله مرضا﴿[البقرة/10]، فإن هذه الزيادة هو ما بني عليه جبلة الإنسان، أن من تعاطى فعلا إن خيرا وإن شرا تقوى فيما يتعاطاه فيزداد حالا فحالا. وقوله:﴾هل من مزيد﴿[ق/30]، يجوز أن يكون ذلك استدعاء للزيادة، ويجوز أن يكون تنبيها أنها قد امتلأت، وحصل فيها ما ذكر تعالى في قوله:﴾لأملأن جهنم من الجنة والناس﴿[السجدة/13]. يقال: زدته، وزاد هو، وازداد، قال:﴾وازدادوا تسعا﴿[الكهف/25]، وقال:﴾ثم ازدادوا كفرا﴿[آل عمران/90]،﴾وما تغيض الأرحام وما تزداد{ [الرعد/8]، شر زائد وزيد. قال الشعر:
- 215 - وأنتموا معشر زيد على مائة *** فأجمعوا أمركم كيدا فكيدوني
(البيت لذي الإصبع العدواني، شاعر جاهلي، وهو في المفضليات ص 163؛ وخزانة الأدب 8/66)
والزاد: المدخر الزائد على ما يحتاج إليه في الوقت، والتزود، أخذ الزاد، قال: }وتزودوا فإن خير الزاد التقوى{ [البقرة/197]، والمزود: ما يجعل فيه الزاد من الطعام، والمزادة: ما يجعل فيه الزاد من الماء.
ملخص اللسان
1.     زود: الزَّوْد: تأْسيس الزاد وهو طعام السفر والحضر جميعاً، والجمع  أَزواد. الأَزودة جمع زاد على غير القياس
2.     وتَزَوَّد: اتخذ زاداً، وزوَّده بالزاد وأَزاده
3.     وزوَّدت فلاناً الزاد تزويداً  فتزوَّده تَزَوُّداً.
لسان العرب
● - زود: الزَّوْد: تأْسيس الزاد وهو طعام السفر والحضر جميعاً، والجمع  أَزواد. وفي الحديث: قال لوفد عبد القيس: أَمعكم من أَزْوِدَتِكم شيء؟ قالوا:  نعم؛ الأَزودة جمع زاد على غير القياس؛ ومنه حديث أَبي هريرة: ملأْنا  أَزْوِدَتَنا، يريد مَزاوِدَنا، جمع مِزْوَدٍ حملاً له على نظيره كالأَوعية  في وعاء، مثل ما قالوا الغدايا والعشايا وخزايا ونَدامى.  وتَزَوَّد: اتخذ زاداً، وزوَّده بالزاد وأَزاده؛ قال أَبو خراش:  وقد يأْتيك بالأَخبار من لا  تُجَهِّزُ بالحِذاءِ، ولا تُزِيدُ  والمِزْوَدُ: وعاء يجعل فيه الزاد. وكلُّ عمل انقلب به من خير أَو شر،  عمل أَو كسب: زادٌ على المثل. وفي التنزيل العزيز: وتزوَّدوا فإِن خير  الزاد التقوى؛ قال جرير:  تَزَوَّدْ مثلَ زادِ أَبيك فينا،  فنعم الزادُ زادُ أَبيكَ زادا قال ابن جني: زادَ الزادَ في آخر البيت توكيداً لا غير؛ قال ابن سيده:  وعندي أَن زاداً في آخر البيت بدل من مثل. وزوَّدت فلاناً الزاد تزويداً  فتزوَّده تَزَوُّداً. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَمرنا نبي الله فجمعنا  تَزاوُدَنا أَي ما تَزَوَّدْناه في سفرنا من طعام. وأَزْوادُ الركب من قريش:  أَبو أُمية بن المغيرة والأَسود بن المطلب بن أَسد بن عبد العزى ومسافر  بن أَبي عمرو بن أُمية عم عقبة، كانوا إِذا سافروا فخرج معهم الناس فلم  يتخذوا زاداً معهم ولم يوقدوا يكْفُونهم ويُغْنُونهم.  وزادُ الركب: فرس معروف من خيل سليمان بن داود، عليهما الصلاة والسلام،  التي وصفها الله، عز وجل، بالصافنات الجياد، وإِياه عنى الشاعر بقوله:  فلما رأَوا ما قد رأَتهُ شُهودُه،  تنادوا: أَلا هذا الجوادُ المؤَمَّل  أَبوه ابنُ زاد الركب، وهو ابنُ أُخته،  مُعَمٌّ لَعَمْري في الجياد ومُخْوَل  وزُوَيْدَةُ: اسم امرأَة من المَهالبة. والعرب تلقب العجم برقاب  المَزاوِد.  والمَزادَةُ: مَفْعَلَةٌ من الزاد تتزوَّد فيها الماء وسنذكرها في زيد.
مقاييس اللغة:
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
القاموس المحيط:
الزَّوْدُ تأسيسُ الزَّادِ. وكمِنْبَرٍ وعاؤُهُ. وأزَدْتُهُ زَوَّدْتُهُ فَتَزَوَّدَ. ورِقابُ المَزاوِدِ لَقَبٌ لِلعَجَمِ.
وزُوَيْدَةُ، كجُهَيْنَةَ: امرأةٌ من المَهالِبَةِ. وككَتَّانٍ: ابنُ عَلْوانَ الحَديثِيُّ، وابنُ مَحْفوظٍ القُرَيْعِيُّ: مُحَدِّثانِ. وأزْوادُ الرَّكْبِ: مُسافِرُ بنُ أبي عَمْرٍو، وزَمْعَةُ بنُ الْأَسْوَدِ، وأبو أمَيَّةَ بنُ المُغِيرَةِ، لأِنَّهُ لم يكنْ يَتَزَوَّدُ مَعَهم أحَدٌ في سَفَرٍ يُطْعِمونَهُ ويَكْفُونَهُ الزَّادَ. وزادُ الرَّكْبِ: فَرَسٌ أعطاهُ سليمانُ، صَلَواتُ اللّهِ عليهِ، لِلْأَزْدِ لَمَّا وفَدُوا عليه. وذُو زُود بالضم، اسْمُهُ: سَعيدٌ، كَتَبَ إليه أبو بَكْرٍ، رَضِيَ الله عنه، في شأْنِ الرِّدَّةِ الثانيةِ من أهْلِ اليمَنِ.
تاج العروس:
ز - و - د
الزَّوْدُ : تَأْسيسُ الزَّادِ والزَّادُ طَعامُ السَّفَر والحَضَر جَميعاً والجمع : أَزوادٌ وأَزوِدَةٌ الأَخيرةُ على غير قياس . وقد جاءَ في الحديث
والمِزْوَد كمِنْبَر : وِعَاؤُه أَي الزادِ ويقال أَزَدْتُه إِزواداً وهذه عن الصاغَانيّ : زَوَّدْته فتَزَوَّدَ : اتَّخَذَ زاداً . قال أَبو خِراشٍ : وقد يأْتيكَ بالأَخبارِ من لا تُجَهِّزُ بالحِذَاءِ ولا تُزِيدُ ورِقابُ المَزاوِدِ : لقَبٌ للعجمِ سُمُّوا به لطُولِ رِقَابِهِم كذا في حاشيةِ القرافيّ أَو لِضخامَتها كأَنها مَلأَى كما في شرح شيخِنا
ومن المجاز قولُهم : هَيْهَاتَ إِنَّ زُبَيْدَه لا تُشَبَّهُ بِزُوَيْدَه زُوَيْدة كجُهَيْنَة : امرأَةٌ من المَهالِبة آلِ أَبي صُفْرةَ الأَزْدِيّ . وزَوّ ادٌ كَكَتَّان : ابنُ عَلْوانَ وفي بعض النُّسخ عَلُّون وهو الصّواب الحَدِيثيُّ عن أَبي عليِّ بنِ الصّواف . وزَوَّادُ بنُ مَحْفُوظ القُرَيْعيُّ البصريُّ عن الحِرْمازِيِّ وعنه أَخو ذَوَّاد : مُحَدِّثان . ومن المجاز هو زاد الرِّكْب وأَزْوادُ الرَّكْبِ لقبُ ثَلاثة من قُريش : مُسَافِرُ بنُ أَبي عَمْرو بنِ أُمَيَّة وزَمْعَةُ بنُ الأَسْودِ بن المطَّلب ابن أَسَد بن عبد العُزَّى بن قُصَيِّ وأَبو أُمَيَّةَ بنُ المُغِيرَةِ بنِ عبد الله بنِ عَمْرو ابن مَخزوم والد أُمِّ المؤمنين أُمِّ سَلَمَةَ رضي الله عنها . سُمُّوا بذلك لأَنّه وفي نسخة : لأَنهم لم يَكُنْ يَتَزَوَّدُ مَعَهُم أَحدٌ في سَفَر يُطْعمونه وَيَكْفُونه الزَّادَ ويُغْنونَه وذَلك خُلُقٌ من أَخْلاقِ قُريشٍ ولكن لم يُسَمَّ بهذا الاسم غيرُ هؤلاءِ الثلاثةِ . وورَد في الأَمثال : " أَقْرَى مِن زَادِ الرَّكْبِ " فقيل هو واحدٌ منهم وقيل : الكُلُّ . وزادُ الرَّكْبِ : فَرَسٌ معروف من الخيل التي وَصفَهَا الله عز وجل بالصافِنات الجِيَادِ . سُمِّيَ به لأَنه كان يَلْحَق الصَّيْد فكان الوَفدُ إذا نزَلوا رَكِبه أَحدُهم فصادَ لهم ما يَكْفِيهم أَعطاهُ سُليمانُ صَلَوَاتُ الله عليه وسلامُه وعلى نَبيِّنا للأَزْد القَبيلة المشهورة لمَّا وَفَدُوا عَلَيْه فتنَاسلَ عندَهم وأَنجبَ قاله أَبو الثدي قيل : ومنه أَصْلُ كلِّ فرس عَربيِّ
وذُو زُودٍ بالضمّ اسمه سَعيدٌ وهو من أَقْيَال حِمْير كَتَب إِليه أَبو بكرٍ رضي الله عنه في شأْن الرِّدَّة الثانية من أَهْل اليَمن نقله الصاغانيُّ
ومما يستدرك عليه : كلُّ عَملٍ انقُلِبَ به من خير أو شَرٍّ عَمَلٍ أَو كَسْبٍ زادٌ على المَثَل . وفي التنزيل العزيز : " وتَزَوَّدُوا فَإِنَّا خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى " وتَزوَّدَ من الدُّنْيا للآخرة . وزوَّدْته كِتاباً وتَزوَّدَ من الأَمير كِتاباً لعامِله وتَزَوَّدَ منّي طَعْنَةً بين أُذْنَيْه وسِمَةً فاضحَةً بينَ عَيْنَيْه

##### Türkçe

زود
**زَادَ - يَزُوْدُ - زَاد - تَزَوَّدَ - يَتَزَوَّدُ**
**زادَ - يَزُوْدُ** + canlı + yiyecek: onunla kuvvetlenmek için, özellikle de yolculuk için onu yer.
**زاد - الزاد**: “**زَادَ - يَزُوْدُ**” fiilinin isim-fiil adıdır; o, aynı zamanda isim-mef‘ûl manasında da olur: yolcunun, mevcut ihtiyacından daha fazla olarak ihtiyat için biriktirdiği ve yanında taşıdığı yiyecek yahut eşya yahut yakıt.
**تَزَوَّدَ - يَتَزَوَّدُ**: “**زَادَ - يَزُوْدُ**”dan “**تَفعَّل**” vezninde: “**يَزُوْدَ**”u öz-şekilde ve şiddet üzere istemiş ve çabalamıştır; (yani) ihtiyacına ihtiyat etmek için çabalayıp gayret etmiştir; böylece eşyayı yahut yiyeceği yahut yakıtı, mevcut ve anlık ihtiyacından daha fazla kılar.

Ve lafız, “canlıya yiyeceği veya suyu veya şeyi katmak olması bakımından yeme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**سَبَعَ - يَسْبِعُ**، **جَلَتَ - يَجْلِتُ**، **أَكَلَ - يَأْكُلُ**، **زَادَ - يَزُوْدُ**، **طَعِمَ - يَطْعَمُ**، **قَاتَ - يَقُوْتُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**زَادَ - يَزِيْدُ** + canlı veya şey + canlıyı veya şeyi: ona, cinsinden ve aslından bir miktar katar; böylece onun miktarı ve sayısı büyür.
**زادَ - يَزُوْدُ** + + canlı + yiyecek: onunla kuvvetlenmek için, özellikle de yolculuk için onu yer.

**الزاد**
﴿**الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)**﴾ Bakara

**تَزَوَّدَ - تزودوا**
﴿**الحج أشهر معلومات فمن فرض فيهن الحج فلا رفث ولا فسوق ولا جدال في الحج وما تفعلوا من خير يعلمه الله وتزودوا فإن خير الزاد التقوى واتقوني ياأولي الألباب(197)**﴾ Bakara

Muhtâr es-Sıhâh
● [**زود**] ز و د: **الزَّادُ** yolculuk için edinilen yiyecektir; ve **زَوَّدَهُ**; böylece **فَتَزَوَّدَ**; ve **المِزْوَدُ** (kesre ile) azığın içine konulduğu şeydir; Araplar Acemleri **برقاب المزاود** diye lakaplandırır.

Râgıb
**زاد**
- **الزيادة**: bir şeyin kendi nefsinde bulunduğu şeye başka bir şeyin katılmasıdır; “Onu artırdım, o da arttı” denir. Ve onun sözü: ﴿**ونزداد كيل بعير**﴾ [Yûsuf/65]; bunun gibi: “fazlalıkça arttım”, yani: fazlalığım arttı. Ve o, ﴿**سفه نفسه**﴾ [Bakara/130] babındandır. Bu, kınanan bir artış olabilir; kifayet üzerine artış gibi; parmakların artması, binek hayvanının ayaklarındaki fazlalıklar ve karaciğerin fazlalığı gibi; o, ona asılı bir parçadır; yenilmediği için ona ihtiyaç olmadığı tasavvur edilir. Ve övülen bir artış da olabilir; onun sözü gibi: ﴿**للذين أحسنوا الحسنى وزيادة**﴾ [Yûnus/26]. Ve çeşitli yollardan rivayet edilmiştir ki bu **الزيادة**, Allah’ın yüzüne bakmaktır (bundan: Ahmed, Müslim ve başkalarının Suheyb رضى الله عنه’dan çıkardığı: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم bu âyeti okudu: ﴿**للذين أحسنوا الحسنى وزيادة**﴾ dedi ki: Cennet ehli cennete, ateş ehli ateşe girince bir münâdî seslenir: Ey cennet ehli, sizin için Allah katında size onu yerine getirmek istediği bir vaad vardır; derler ki: O nedir? Terazilerimizi ağırlaştırmadı mı, yüzlerimizi ağartmadı mı, bizi cennete sokmadı mı, bizi ateşten uzaklaştırmadı mı? Dedi ki: Onlara perde açılır da O’na bakarlar; Allah’a yemin olsun ki, onlara O’na bakmaktan daha sevgili bir şey vermedi ve gözlerine daha serinletici olmadı. Bak: **الدر المنثور** 4/356), dünyada tasavvur edilemeyen nimet ve hallere işarettir. ﴿**وزاده بسطة في العلم والجسم**﴾ [Bakara/247], yani: ona, ilim ve cisimden, zamanının ehline verilenden fazla olan bir miktar verdi. Ve onun sözü: ﴿**ويزيد الله الذين اهتدوا هدى**﴾ [Meryem/76]. Ve mekruh artıştan onun sözü: ﴿**وما زادهم إلا نفورا**﴾ [Fâtır/42]; ve onun sözü: ﴿**زدناهم عذابا فوق العذاب**﴾ [Nahl/88]; ﴿**فما تزيدونني غير تخسير**﴾ [Hûd/63]; ve onun sözü: ﴿**فزادهم الله مرضا**﴾ [Bakara/10]. Şüphesiz bu artış, insanın cibilliyeti üzerine bina edilmiştir: kim bir fiili, ister hayır ister şer olsun, yaparsa, yaptığı şeyde kuvvetlenir; böylece hâlden hâle artar. Ve onun sözü: ﴿**هل من مزيد**﴾ [Kâf/30]; bunun, artış isteme olması caizdir; ve onun, dolduğuna ve içinde dolduğuna dair uyarı olması da caizdir; Allah Teâlâ’nın şu sözünde zikrettiği şey gerçekleşmiştir: ﴿**لأملأن جهنم من الجنة والناس**﴾ [Secde/13]. “Onu artırdım”, “o arttı” ve “arttı” denir. Dedi: ﴿**وازدادوا تسعا**﴾ [Kehf/25]; ve dedi: ﴿**ثم ازدادوا كفرا**﴾ [Âl-i İmrân/90]; ﴿**وما تغيض الأرحام وما تزداد**﴾ [Ra‘d/8]. Şer, زائد ve زيد. Şair dedi:
- 215 -
وَأَنْتُمُوا مَعْشَرُ زَيْدٍ عَلَى مِائَةٍ *** فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ كَيْدًا فَكِيدُونِي

(**البيت** ذي الإصبع العدواني’ye aittir; câhiliye şairidir; **المفضليات** s. 163; **خزانة الأدب** 8/66’dadır.)

Ve **الزاد**: vakitte ihtiyaç duyduğundan fazla olan, biriktirilmiş fazlalıktır. Ve **التزود**: azığı almak. Dedi: ﴿**وتزودوا فإن خير الزاد التقوى**﴾ [Bakara/197]. Ve **المزود**: yiyecekten azığın içine konulduğu şeydir. Ve **المزادة**: sudan azığın içine konulduğu şeydir.

Lisân’ın özeti
1. **زود**: **الزَّوْد**: azığın tesis edilmesidir; o da yolculuğun ve ikametin her ikisinin yiyeceğidir; çoğulu **أَزواد**. **الأَزودة**: القياس dışı olarak **زاد**’ın çoğuludur.
2. Ve **تَزَوَّد**: azık edindi; ve onu azıkla donattı ve ona azık artırdı.
3. Ve “Falancaya azığı **تزويداً** olarak azıklandırdım; o da **تَزَوُّداً** olarak azıklandı.”

Lisânü’l-ʿArab
● - **زود**: **الزَّوْد**: azığın tesis edilmesidir; o da yolculuğun ve ikametin her ikisinin yiyeceğidir; çoğulu **أَزواد**. Hadiste: Abdulkays heyetine dedi ki: “Azıklarınızdan (**أَزْوِدَتِكم**) bir şey sizinle mi?” Dediler ki: “Evet.” **الأَزودة**: القياس dışı olarak **زاد**’ın çoğuludur. Ve ondan Ebû Hureyre hadisi: “Azıklarımızı (**أَزْوِدَتَنا**) doldurduk”; **مَزاوِدَنا**yı kasteder; **مِزْوَدٍ**’ün çoğuludur; onu, benzerine hamletmek suretiyle (yani) kaplar gibi: “bir kap içinde kap” gibi; “الغدايا” ve “العشايا” ve “خزايا” ve “نَدامى” dedikleri gibi. Ve **تَزَوَّد**: azık edindi; ve onu azıkla donattı ve ona azık artırdı. Ebû Harâş dedi:
وقد يأْتيك بالأَخبار من لا  تُجَهِّزُ بالحِذاءِ، ولا تُزِيدُ
Ve **المِزْوَدُ**: azığın içine konulduğu kaptır. Ve her iş ki onunla hayırdan veya şerden, işten veya kazançtan dönülür: mislin üzerine bir **زاد**dır. Ve aziz tenzilde: **وتزوَّدوا فإِن خير الزاد التقوى**. Cerîr dedi:
تَزَوَّدْ مثلَ زادِ أَبيك فينا،
فنعم الزادُ زادُ أَبيكَ زادا
İbn Cinnî dedi: Beytin sonunda **زادَ الزادَ**ı, sadece te’kîd olarak getirdi. İbn Sîde dedi: Bende, beytin sonunda **زاداً**ın, **مثل**’den bedel olduğu kanaati vardır. Ve “Falancaya azığı **تزويداً** olarak azıklandırdım; o da **تَزَوُّداً** olarak azıklandı.” İbnü’l-Ekvaʿ hadîsinde: “Allah’ın Nebîsi bize emretti de yolculuğumuzda yiyecekten azıklandığımız şey, yani **تَزاوُدَنا**yı topladık.” Ve Kureyş’ten kafilenin **أَزْوادُ**u: Ebû Ümeyye b. el-Muğîre, el-Esved b. el-Muttalib b. Esed b. Abdüluzzâ ve Musâfir b. Ebî ʿAmr b. Ümeyye (Ukbe’nin amcası)dır; yolculuk ettiklerinde insanlar onlarla çıkardı da yanlarına azık edinmezlerdi ve ateş yakmazlardı; onlar, onlara yeterler ve onları azıktan müstağni kılarlardı. Ve kafilenin **زادُ**ı: Süleyman b. Dâvûd’un, ikisine de salât ve selâm olsun, atlarından bilinen bir attır; Allah عز وجل onu **الصافنات الجياد** diye vasfetmiştir; şairin şu sözünde kastettiği odur:
فلما رأَوا ما قد رأَتهُ شُهودُه،
تنادوا: أَلا هذا الجوادُ المؤَمَّل
أَبوه ابنُ زاد الركب، وهو ابنُ أُخته،
مُعَمٌّ لَعَمْري في الجياد ومُخْوَل
Ve **زُوَيْدَةُ**: **المَهالبة**’den bir kadının adıdır. Ve Araplar Acemleri **برقاب المَزاوِد** diye lakaplandırır. Ve **المَزادَةُ**: **الزاد**dan **مَفْعَلَةٌ** veznindedir; onda su azık edinilir; onu **زيد** maddesinde zikredeceğiz.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**زود**) **الزاء** ve **الواو** ve **الدال**; asıl, bir işten veya kazançtan hayır ile intikale delalet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir sınırlandırmadır. Her kim ki onunla hayırdan, işten veya kazançtan intikal ederse, azık edinmiştir (**تزوَّد**). Başkası dedi: **الزَّود**: azığın tesis edilmesidir; o, yolculuk için edinilen yiyecektir. Ve **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Ve Acemler **برِقاب المَزاوِدِ** diye lakaplandırılır.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الزَّوْدُ**: **الزَّادِ**ın tesisidir. Ve **كمِنْبَرٍ**: onun kabıdır. Ve “Onu **أزَدْتُهُ**”: “Onu **زَوَّدْتُهُ**”; böylece **فَتَزَوَّدَ**. Ve **رِقابُ المَزاوِدِ**: Acemler için bir lakaptır.
Ve **زُوَيْدَةُ**، **كجُهَيْنَةَ**: **المَهالِبَةِ**’den bir kadındır. Ve **وككَتَّانٍ**: el-Hadîsî **ابنُ عَلْوانَ**; ve el-Kurayʿî **ابنُ مَحْفوظٍ**: iki muhaddistir. Ve kafilenin **أزْوادُ**u: **مُسافِرُ بنُ أبي عَمْرٍو** ve **زَمْعَةُ بنُ الْأَسْوَدِ** ve **أبو أمَيَّةَ بنُ المُغِيرَةِ**; çünkü onlarla bir yolculukta kimse azık edinmezdi; onlar onu yedirirler ve ona azığı yeterlerdi. Ve kafilenin **زادُ**ı: Süleyman’ın, salavâtullâh عليه, Ezd’e, ona heyet olarak geldiklerinde verdiği bir attır. Ve **ذُو زُود** (damme ile), adı: **سَعيدٌ**; Ebû Bekir رضي الله عنه ona, Yemen ehlinin ikinci ridde işi hakkında yazdı.

Tâcü’l-ʿArûs:
ز - و - د
**الزَّوْدُ**: **الزَّادِ**ın tesisidir; ve **الزَّادُ**: yolculuğun ve ikametin her ikisinin yiyeceğidir; çoğulu: **أَزوادٌ** ve **أَزوِدَةٌ**; sonuncusu kıyas dışıdır. Ve hadiste gelmiştir.
Ve **المِزْوَد** **كمِنْبَر**: onun kabıdır; yani azığın. Ve “Onu **أَزَدْتُه** **إِزواداً**” denir; bu, Sâğânî’dendir: “Onu **زَوَّدْته**; böylece **تَزَوَّدَ**”: azık edindi. Ebû Harâş dedi:
وقد يأْتيكَ بالأَخبارِ من لا تُجَهِّزُ بالحِذَاءِ ولا تُزِيدُ
Ve **رِقابُ المَزاوِدِ**: Acemler için bir lakaptır; uzun boyunlarından dolayı bununla adlandırıldılar; Karrâfî’nin hâşiyesinde böyle; yahut Şeyhimizin şerhinde olduğu üzere, sanki doluymuş gibi iri olmalarından dolayı.
Ve mecazdan onların sözü: “Heyhât, şüphesiz **زُبَيْدَه** **بِزُوَيْدَه**’ye benzetilmez.” **زُوَيْدة** **كجُهَيْنَة**: **المَهالِبة**’den, Âl-i Ebî Sufra el-Ezdî’den bir kadındır. Ve **زَوّ ادٌ** **كَكَتَّان**: **ابنُ عَلْوانَ**; bazı nüshalarda **عَلُّون**; doğru olan odur; el-Hadîsî, Ebû ʿAlî b. es-Savvâf’tan (rivayet eder). Ve el-Basrî el-Kurayʿî **زَوَّادُ بنُ مَحْفُوظ** el-Hirmâzî’den; ondan da **أَخو ذَوَّاد**; iki muhaddistir. Ve mecazdan: o, kafilenin **زاد**ıdır. Ve kafilenin **أَزْوادُ**u: Kureyş’ten üç kişinin lakabıdır: **مُسَافِرُ بنُ أَبي عَمْرو بنِ أُمَيَّة** ve **زَمْعَةُ بنُ الأَسْودِ بن المطَّلب ابن أَسَد بن عبد العُزَّى بن قُصَيِّ** ve **أَبو أُمَيَّةَ بنُ المُغِيرَةِ بنِ عبد الله بنِ عَمْرو ابن مَخزوم**; müminlerin annesi Ümmü Seleme رضي الله عنها’nın babasıdır. Bununla adlandırıldılar; çünkü—bir nüshada: çünkü—onlarla bir yolculukta kimse azık edinmezdi; onlara yedirirler, azığı onlardan giderirler ve onları müstağni kılarlardı; bu, Kureyş’in ahlâkından bir ahlâktır; fakat bu adla bu üçünden başkası adlandırılmadı. Ve emsâlde vârid olmuştur: “Kafilenin **زاد**ından daha ikramlı.” Denildi ki: o, onlardan biridir; ve denildi ki: hepsi. Ve kafilenin **زاد**ı: Allah عز وجل’nin **الصافِنات الجِيَاد** diye vasfettiği atlardan bilinen bir attır. Bununla adlandırıldı; çünkü avı yakalardı; heyet, konakladığında onlardan biri ona binerdi de onlara yetecek kadar avlardı. Süleyman, salavâtullâh عليه ve selâmı ve Nebîmizin üzerine, meşhur kabile Ezd’e, ona heyet olarak geldiklerinde onu verdi; onların yanında nesli çoğaldı ve soylu yavrular verdi; bunu Ebû’s-Sedî dedi. Denildi ki: ve ondan her Arap atının aslıdır.
Ve **ذُو زُودٍ** (damme ile), adı **سَعيدٌ**; o, Himyer’in **أَقْيَال**ındandır; Ebû Bekir رضي الله عنه ona, Yemen ehlinin ikinci ridde işi hakkında yazdı; Sâğânî nakletti.
Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: her iş ki onunla hayırdan veya şerden, işten veya kazançtan dönülür: mislin üzerine bir **زاد**dır. Ve aziz tenzilde: “**وتَزَوَّدُوا فَإِنَّا خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى**”. Ve dünyadan âhiret için azık edindi (**تَزوَّدَ**). Ve ona bir kitap azıklandırdım (**زوَّدْته كِتاباً**) ve emirden, âmiline bir kitap azık edindi (**تَزوَّدَ من الأَمير كِتاباً لعامِله**). Ve benden, iki kulağı arasına bir mızrak darbesi ve iki gözü arasına rezil edici bir damga azık edindi (**تَزَوَّدَ منّي طَعْنَةً بين أُذْنَيْه وسِمَةً فاضحَةً بينَ عَيْنَيْه**).
