# زور (ز-و-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu yer, “zevr” ağaç veya ormanlıktaki gölgenin dolaştığı yer demektir

- Harfler: ز - و - ر
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَزُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | وَفُعْلًا | Ve tahmini | 2 | 2 | [25:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/25:4.md) |
| [الزُّورَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%8E.md) | الْفُعْلَ | Tahmini | 1 | 1 | [25:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/25:72.md) |
| [الزُّورِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%B1%D9%90.md) | الْفُعْلِ | Tahmini | 1 | 1 | [22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/22:30.md) |
| [تَزَاوَرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D8%B1%D9%8F.md) | تَتَفَاعَلُ | Yön değiştirerek geçip gider | 1 | 1 | [18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/18:17.md) |
| [زُرْتُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/siga/%D8%B2%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | فَعَلْتُمُ | Ziyaret ettiniz | 1 | 1 | [102:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/102:2.md) |

## Mücavir kökler — 49 mücavir (69 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Geniş boşluk
2. [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bir şeyin çamurdan yapılmış benzeri heykel
3. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kovuk
4. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kırpıntı demektir
5. [قبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kabr mezar demektir
6. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kir demektir
7. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yardım istenilen
8. [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Reğev, köpüktür
9. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sol
10. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
11. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
12. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rasad” gözetleyici demektir
13. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fek alt veya üst çene demektir
14. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yan demektir
15. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
16. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneş demektir
17. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
18. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tanınmayan
19. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
20. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üzüm salkımıdır
21. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kadınlar
22. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ferv “Ferre”ye bak
23. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
24. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
25. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sağ yandır
26. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
27. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
28. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
29. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
30. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
31. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Petekteki baldır
32. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
33. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
34. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
35. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
36. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
37. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
38. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
39. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
40. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
41. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
42. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
43. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
44. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
45. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
46. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
47. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
48. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
49. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زور |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md), [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md), [افك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md), [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) |
| Zıt Kök | [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğrultudan sapma, eğrilme, göğüs hizasını veya yönünü bir tarafa çevirme |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçek dışı beyanla hakikati eğip bükme, haktan sapma ve bir gayeye yönelerek varma |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve şehadet zemininde hakikatin kasten yönünün değiştirilmesi ile oluşan yapısal fesat |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yalan veya misafirlik ritüeli sayıp, hakikati kasten eğrilterek sahte bir meşruiyet üretme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زو | Doğrusal çizgiden sapma, hizadan çıkma, yana kayma ve ayrışma; nitekim [زوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%BA.md) meyletme ve sapmayı, [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) yerinden ayrılıp yok olmayı, [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) ise tekil eksenden çıkarak diğerine yanaşıp çift oluşturmayı ifade eder | ر | Çekirdekteki sapma ve kayma hareketine süreklilik, göğüs hizasının doğrultusunu değiştirme ve hedefe dönük kalıcı bir yönelme veya bilinçli çarpıtma karakteri kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğrultuyu ve tekliği keserek ekseni başka bir yöne kırma hareketi |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrılan veya sapan eksenin yeni bir noktaya iliştirilmesi, bağlanması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yönün, göğüs/baş hizasının veya zihinsel yönelimin yeni eksene çevrilmesi |
| زور | Kesici alet, çengel ve insan başı imgelerinin birleşimi | Zihinsel veya bedensel istikameti doğrudan kesip başka bir hatta bağlayarak hedefe çevirme ve hakiki rotayı eğriltme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göğsün üst veya orta kısmı (ez-zevr); göğüs kemiğindeki eğrilik, simetri bozukluğu veya bir tarafın diğerine göre çıkıntılı olması (ez-zever); yolun veya yönün doğrudan sapması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Nâbiğa ez-Zübyânî eğri veya kavisli kadehi şu şekilde zikreder: وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ / بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir tarafa meylettiği veya düz bir hat izlemediği için sapmış çöle mefâze zevrâ denilmiş; göğsünü birine dönüp başkalarından yüz çevirerek gelen kimseye zâir, bu yönelişe de ziyâret adı verilmiştir |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça زور kökü, Sami diller ailesinin güney ve batı kollarında doğrusal eksenden sapma, eğrilme, yönünü birine veya bir hedefe çevirme ve kasten tahrif etme temel anlam katmanını muhafaza eder. Akraba Sami dillerinde eğrilik, dönme ve başkalaşma anlamları fonetik varyantlarla tespit edilebilmektedir. İbranicede yer alan z-w-r (zar) kökü yabancılaşmak, doğru yoldan ve asıldan uzaklaşmak, başkasına dönmek ve sapmak anlamlarını taşır. Süryanicede z-w-r / z-y-r ekseni etrafında bükülme, yana sapma veya yabancı olma anlam nüansları mevcuttur. Arapçada kök bir yandan bedensel morfolojide göğüs simetrisinin eğriliği (ez-zever) ve göğsün yönelişi (ez-zevr) ekseninde somut kalmış, diğer yandan bu eğrilikten hareketle doğrudan sapan söz, süslenmiş yalan (ez-zûr) ve bir kimseden yüz çevirip başkasına göğüs dönme (ez-ziyâret) şeklinde soyut ve sosyal terimlere dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زور kökünden türeyen zever, zevrâ, zûr ve ziyâret kelimeleri | Göğsün ortası, göğüsteki çarpıklık ve eğilme somut anlamından haktan sapmış süslü yalan ve bir hedefe yönelme anlamlarına intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-w-r (sapmak, yabancılaşmak, uzaklaşmak), Süryanice z-w-r | Haktan, asıldan ve doğrudan ayrışma, eksenden sapma semantik çekirdeği korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda güvenilir doğrudan eşdeğer tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زور | Anlamlı | Eğrilmek, sapmak, yönelmek, gerçeği tahrif etmek | Hedef köktür; hakikatten sapma ve bir yöne göğüs çevirme anlamlarını taşır | Kur’an’da geçer |
| زرو | Anlamlı | Kınamak, ayıplamak, hor görmek | Bir kimseyi kusuru sebebiyle küçümsemek ve değerini düşürmek; [زري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D9%8A.md) ile örtüşür | Kur’an’da geçmez |
| [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Sığınak, dağ sığınağı, ağır yük, günah | Taşınması zor ağırlığı yüklenmek veya sığınılacak korunaklı yere çekilmek | Kur’an’da geçer |
| [ورز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| رزو | Anlamlı | Musibete uğramak, eksiltmek | [رزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%A3.md) köküyle bağlantılı olarak bir şeyden eksiltme veya felaketle karşılaşma | Kur’an’da geçmez |
| [روز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B2.md) | Anlamlı | Denemek, tartmak, yoklamak | Bir nesnenin ağırlığını el yordamıyla veya tecrübeyle sınamak | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زور | Merkez | Sapma, çarpıtma, gerçeği eğriltme | Hakikatin doğrultusunu kasten eğriltip süsleyerek sunma | Bir tarafa meyletmek suretiyle doğrudan ayrılan ve sahteliği örtülen fiil veya söz |
| [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Gerçeğe aykırılık | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) vakıaya mutabık olmayan her türlü hilaf-ı hakikati bildirirken, زور özellikle yalanın süslenip hak suretine sokulması ve saptırılmasıdır | Hakikatin zıddını beyan etmek |
| [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) | Komşu | İftira ve şaşkınlık | [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) muhatabı apıştırıp şaşkına çeviren asılsız iftira iken, زور hak çizgiden kasten sapılarak kurulan çarpıtmadır | İnsanı dehşete düşüren asılsız isnat |
| [افك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) | Komşu | Tersyüz etme | [افك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) bir şeyi tamamen tersine çevirip altüst etmek iken, زور ekseni kasten eğriltip meyl ettirmektir | Doğru olanı bütünüyle baş aşağı etme |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | Tahmin ve zanla konuşma | [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) bilgisizce zanna ve tahmine dayanarak uydurma iken, زور kasten yön değiştirme ve tahriftir | Delilsizce tahmin yürüterek yalan üretme |
| [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) | Zıt | Doğruluk ve uygunluk | [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) söz ve eylemin vakıaya tam mutabakatı ve düzlüğü iken, زور bilerek yapılan eğrilik ve sapmadır | Hakikatin dosdoğru ifadesi ve teyidi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زور | Doğrultudan sapma, tahrif edilmiş yalan söz, ziyaret | Göğsün meyli, hakikatin eğriltilerek süslenmesi ve hedefe yönelme anlamlarını birlikte içerir | Kesin |
| Latince | Deviatio, falsum, mendacium fucatum | Yoldan sapma, boyanmış sahte söz | Deviatio fiziksel sapmayı; falsum ise gerçeğin tahrifini karşılar, ziyaret boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Distortion, false witness, deceitful deviation, visit | Hakikati çarpıtma, yalan şahitlik, sapma, yönelerek ziyaret etme | Distortion hakikatin eğriltilmesini tam verir; visit ise kökün diğer dalını ayrı bir kelimeyle karşılar | Güçlü |
| Almanca | Verzerrung, Fälschung, Abweichung, Besuch | Çarpıtma, tahrifat, doğrudan sapma, ziyaret | Verzerrung eksenin eğriltilerek bozulmasını iyi ifade eder ancak tek sözcük tüm semantik alanı kuşatmaz | Güçlü |
| Fransızca | Altération, faux témoignage, déviation, visite | Tahrif etme, yalan şahitlik, istikametten sapma, ziyaret | Altération ve déviation kökün haktan sapma ve bozma yönünü yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Gesenius, Wehr Arabic-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الزُّور / قَوْلَ الزُّورِ | Şirke ve hakikatin saptırılmasına dayalı asılsız, süslü bâtıl söz | Putlara tapınmanın ve dinî hükümlerin çarpıtılmasının yasaklandığı bağlam; Hac [22:30](https://lisan.digital/tr/ayet/22:30.md) |
| لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ | Yalan şahitlik, bâtıl meclisler ve sahteliğin üretildiği ortamlar | Rahmân’ın has kullarının ahlaki vasıflarının sayıldığı bağlam; Furkân [25:72](https://lisan.digital/tr/ayet/25:72.md) |
| ظُلْمًا وَزُورًا | Hakikatten büsbütün sapmış iftira ve asılsız isnat | İnkârcıların Kur’an’a yönelik asılsız iddialarının reddedildiği bağlam; Furkân [25:4](https://lisan.digital/tr/ayet/25:4.md) |
| مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا | Hukuken ve ahlaken temelsiz, fıtrata aykırı çarpıtılmış beyan | Zıhâr âdetinin ve aile hukukunu sarsan asılsız sözlerin kınandığı bağlam; Mücâdele [58:2](https://lisan.digital/tr/ayet/58:2.md) |
| تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ | Fiziksel olarak bir tarafa meyletmek, yönünü çevirip teğet geçmek | Güneşin Ashâb-ı Kehf’in bulunduğu mağarayı sağa sola saparak koruduğu kozmik bağlam; Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md) |
| زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ | Kabirlere yönelmek, oraya kadar varıp dâhil olmak | İnsanların çoklukla övünerek nihayetinde kabirlere kadar varışlarının kınandığı bağlam; Tekâsür [102:2](https://lisan.digital/tr/ayet/102:2.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk, putperestlik ve bâtıl inanç sistemlerinin mahiyeti | Putlara zûr denilmesi; şirkin hak olan tevhitten sapma ve asılsız bir kurgu oluşu meselesi | Hakikatin kasten tersyüz edilmesi ve ontolojik temeli olmayan inancın bâtıllığı |
| Fıkıh | Yalan şahitlik (şehâdetü’z-zûr) ve zıhâr gibi bâtıl akitler/beyanlar | Mahkemede adaleti saptıran yalan şehadetin hükümleri, cezası ve zıhârın hukuki geçersizliği | Hakkı bâtıl, bâtılı hak gösterecek şekilde sözün kasten eğriltilmesi |
| Tefsir | Kehf [18:17](https://lisan.digital/tr/ayet/18:17.md)’deki güneşin hareketi ve Tekâsür [102:2](https://lisan.digital/tr/ayet/102:2.md)’deki kabir ziyareti | Âyetteki sapma fiilinin kozmik bir inayeti, kabir ziyaretinin ise dünyevi gafletin sınırını göstermesi | Fiziksel eğrilme ile mecazi/itibari yönelme arasındaki semantik bağın açıklanması |
| Hadis | Büyük günahlar (kebâir) hiyerarşisi | Yalan şahitliğin ve süslenmiş yalan sözün şirke denk bir vebal sayılması rivayetleri | Hakikati tahrif eden manipülatif dilin toplumsal fesadın kaynağı olarak tespiti |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ekseninden sapma ve putlaştırma | Bâtıl itikat ve şirk | Dinin mutlak hakikat zeminini suni kurgularla eğrilterek bozma | Haktan meyledilerek üretilen sahte ilahlar ve kurgulanmış din anlayışı kınanır | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve şehadet etiği | Manipülasyon ve tahrifat | Olguları eğriltip delilleri yönlendirerek sahte bilgi üretme | Doğru veriyi kasten saptırarak gerçeğe aykırı bir meşruiyet tablosu çizmek | Kesin |
| Siyasi | Yargı mekanizması ve kamu düzeni | Yalan şahitlik ve sahte delil | Hukuk düzenini ve adaleti eğrilterek haksız tahakküm kurma | Hüküm merciinde hakikati eğrilterek mazlumu suçlu, zalimi haklı kılma faaliyeti | Kesin |
| İktisadi | Ticari akitler ve piyasa beyanları | Hileli tanıtım ve sahte değer | Malın veya hizmetin kusurunu gizleyip sahte nitelik isnat etme | Tüketiciyi yanıltmak üzere malın niteliğini eğriltip süsleyerek meşruiyet görüntüsü verme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sapma açısı (deklinasyon), eksen kayması veya sinyal distorsiyonu | Doğrusal bir referans ekseninden açısal olarak sapma, sinyalin hakiki dalga formunun eğrilerek bozulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Algı yönetimi (disinformasyon), manipülatif meşrulaştırma | Bireyin veya kurumun hakikati kasten eğriltip süsleyerek toplumsal rızayı sahte bir zemin üzerine inşa etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahlaki yalan veya sadece mezarlık ziyareti gibi dar bir sosyal âdete indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, güneşin yörüngesindeki açısal sapmadan zıhâr ve putperestliğe, adli şahitliğin saptırılmasından sahte delil üretimine kadar hakikatin yönünün kasten değiştirilmesini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zûr ifadesi salt sözlü bir kusur sanıldığında; hukuki, siyasi ve akidevi düzeni çökerten sistemli manipülasyon ve tahrifatın Kur’an’daki merkezi tehlikesi idrak edilemez |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın inşa etmek istediği adalet ve hakikat nizamının karşısındaki en tehlikeli yapıyı; yani doğrudan inkâr etmek yerine hakikati kasten eğrilterek ve süsleyerek sunan zihniyeti teşhir ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet ve tevhidin arındırılması bağlamında Hac suresinde; adaletin tesisi ve mümin vasıfları bağlamında Furkân suresinde; fıtri hukukun korunması bağlamında Mücâdele suresinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yalanın yalnızca basit bir hilaf-ı hakikat beyanı olmadığını; hakikati kasten yönünden saptıran, biçimini bozan ve haksızlığa meşruiyet kılıfı giydiren yapısal bir fesat olduğunu göstererek algıyı düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göğsün doğrultusunun değişmesi, kemiğin veya yönün simetriden sapması, eğrilik ve bir hedefe göğüs çevirerek yönelme.
- Soyut anlam: Hakikatin, adaletin veya dosdoğru sözün kasten mecrasından saptırılarak sahte bir süsle sunulması; doğrudan ayrılış.
- Sistematik karşılık: Adli, hukuki, akidevi ve ahlaki sistemde referans çizgisini bilinçli bir sapma açısıyla eğrilterek fesat üretme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$\vec{v} \neq \vec{u} \implies \theta = \arccos\left(\frac{\vec{u} \cdot \vec{v}}{\|\vec{u}\| \|\vec{v}\|}\right) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{u}$ hakikatin dosdoğru referans vektörünü, $\vec{v}$ ise beyan edilen veya yönelinen saptırılmış durumu temsil eder. Aralarındaki açının sıfırdan büyük olması ($\theta > 0$), kökün özündeki sapma, eğrilme ve doğrudan ayrılma (ez-zever ve ez-zûr) hareketini; iki vektör arasındaki fark ise kasten üretilen çarpıtmanın büyüklüğünü sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/18:17.md) — تَزَاوَرُ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

Meal (IK): Güneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

### [Hac 22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/22:30.md) — الزُّورِ

ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ

Meal (IK): İşte böyle. Kim Allah’ın haram kıldıklarına saygı gösterirse; Rabbı katında bu, onun hayrınadır. Size okunanlardan başka büyük hayvanlar helal kılınmıştır. O halde murdardan, putlardan kaçının ve yalan sözlerden çekinin.

### [Furkan 25:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/25:4.md) — وَزُورًا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Bu ancak onun uydurduğu bir yalandır ve ona bu hususta bir başka topluluk yardım etmiştir. Hiç şüphesiz onlar, zulüm ve iftira ile geldiler.

### [Furkan 25:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/25:72.md) — الزُّورَ

وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا

Meal (IK): Onlar ki; yalan yere şehadet etmezler. Boş ve kötü lakırdıya rastladıkları zaman, yüz çevirip vakarla geçerler.

### [Mücadele 58:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/58:2.md) — وَزُورًا

الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

Meal (IK): İçinizden zihar yapanların karıları onların anaları değildir. Anaları, ancak kendilerini doğuranlardır. Şüphesiz ki onlar, çirkin ve yalan bir laf söylüyorlar. Ve muhakkak ki Allah; Afüvv’dür, Gafur’dur.

### [Tekasür 102:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/ayet/102:2.md) — زُرْتُمُ

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ

Meal (IK): Mezarlıkları bile ziyaret ettiniz,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu yer, “zevr” ağaç veya ormanlıktaki gölgenin dolaştığı yer demektir. Sonraları kişilerin yakınlarını veya başkalarını dolaşmalarına ziyaret denmiştir. Ölü mezarlarının ziyaret edilip onlar için dua edilmesi veya onlara dua edilmesi bütün topluluklarda gelenek halindedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والراء و وا ي ء معهما
ز و ر، و ز ر، ر و ز، ز ر ي، ز ي ر، ز ر أ، ز أ ر، أ ز ر، ر ز أ، أ ر ز
زور:
الزَّور: وَسَطُ الصَّدْر. الزَّوَر: مَيَلٌ في وَسَط الصّدر. وكَلْبٌ أَزْور: استدقّ جوشنُ زَوْره وخرج كلكله كأنّه قد خُصِر جانباه، وهو في غير الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدل التّربيع. قال أعرابيّ: الزَّوْر للزّائر، أي: صدرُ الدّجاجة للضّيف.
ومَفازةٌ زوراء، أي: مائلة عن القصد والسّمت. والأَزْوَرُ: الذي ينظر إليك بمؤخّر عينه، قال:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
والزِّيار: سِفافٌ يُشَدُّ به الرَّحْل إلى صدر البعير، بمنزلة اللَّبَب للدّابّة، ويسمّى هذا الذي يَشُدُّ به البَيْطار جحفلة الدّابّة: زياراً.
والزّوراء: مِشْرَبةٌ مُستطيلة، شبه التَلتلة، قال النّابغة:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
والمُزَوَّرُ من الإبل: الذي إذا سَلَّهُ المُزَمِّرُ من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صدرُه فيغمزه ليقيمه، فيبقَى فيه من غمزه أثرٌ يُعْلَم أنّه مُزَوَّر.
والإنسان يُزَوِّر كلاما، أي: يُقَوِّمه قبل أن يتكلّم به، قال:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
والزَّور: الذّي يزورك، واحداً كان أو جميعاً، ذكراً كان أو أنثى.
والزُّورُ: قول الكَذِب، وشهادةُ الباطلِ، ولم يُشتَقّ تزوير الكلام منه، ولكنْ من تزوير الصَّدر.
وزر:
الوَزَرْ: الجبل يُلْجَأُ إليه، يقال: ما لهم حِصْنٌ ولا وَزَر.
والوِزْرُ: الحِمْلُ الثّقيل من الإثم، وقد وَزَرَ يَزِر، وهو: وازر، والمفعول: موزور.
والوزير: الذّي يَستَوْزِرُه الملكُ، فيستعين برأيه، وحالته: الوَزارة.
وأوزار الحرب: آلتها، لا تُفْرد، ولو أُفْرِد لقيل: وِزْر، لأنّه يرجع إلى الحمل الثّقيل،قال الضّرير: أُفْرِده، وأقول: وَزَر، لأنّ السِّلاح وَزَرُ الرّجل وحِصْنُه، قال الأَعشَى:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا
روز:
الرَّوْز: التَّجْربة تقول: رُزْتُ فلاناً وزُرْت ما عنده.
والرّازُ: رأسُ البنّائينَ، وحِرْفَتُهُ الرِّيازةُ، وجمعُ الرّازِ: الرَّازةُ.
زري:
الزَّرْيُ: أنْ يَزْرِيَ فلانٌ على صاحبه أمراً، إذا عابه وعَنَّفَهُ ليرجع فهو زارٍ عليه، قال:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
وإذا أَدْخَلَ الرّجلُ على غَيْرِهِ أمراً فقد أزرى به وهو مُزْرٍ. والإزراء: التّهاوُن بالنّاس.
زير:
الزِّير: الذي يُكْثِرُ مجالسة النّساء، والزّير مشتقّ من الفارسيّة.
زرأ:
المُزرِئُ: تأسيسُ قولك: أَزْرَأَ فلان إلى كذا، أي: صار إليه وأَوَى إليه.
زأر:
الزّأرة: الأجَمة ذات الحَلْفاء والقَصَب.
وزَأَرَة الأسدُ يزأر زئيراً وزئاراً. والفَحْلُ يَزْأَرُ في هَديره زَأْراً إذا ردّه في جوفه، ثم مدّه، قال رؤبة:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً
أزر:
الأَزْرُ: الظّهر، وآزَرَهُ، أي: ظاهره وعاونه على أمر. والزّرع يؤازرُ بَعضُه بَعْضا، إذا تلاحق والتفّ.
وشدّ فلانٌ أَزْرَه، أي: شَدَّ مَعقِدَ إزارِهِ، وائتزرر أَزْرَة، ومنه قولُ الله عزّ وجلّ: "اشْدُدْ به أَزْري".
والمِئْزرُ: الإزارُ نفسُه.
آزر: اسم والدِ إبراهيمَ عليهِ السّلام.
رزأ:
ما رَزَأَ فُلانٌ فُلاناً، أي: ما أصاب من مالِهِ شيئاً.
والزُّرْءُ: المُصيبةُ، والأسمُ: الرّويئةُ والمَرْزِئةُ، وهذا يكون في صعير الأمرِ وكَبيرِهِ، حتّى يُقال: إنّ فلاناً لَقليلُ الرَّزء للطّعام، وأصابه رُزءٌ عظيم من المَصائب، والجميعُ: الأَرْزاءُ، قال لبيد:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
وإنّهُ لكَرِيمٌ مُرَزّأ، أي: يُصِيبُ النّاسُ من مالِهِ ونَفْعه.
وقوم مُرَزَّءونَ، وهُمُ الّذينَ تُصِيبُهم الرّزايا في أموالهم وخِيارِهم.
أرز:
الأَرُزّ: معروف. والأَرْزُ: شدّةُ تَلاحُمٍ وتَلازُمٍ في كَزازةٍ وصَلابةٍ.
وإنّ فلاناً لأَرُوزٌ، أي: ضيّقٌ بخيلٌ شُحّاً، قال:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
ويُقالُ للدّابة: إنّ فقارَها لآرزةٌ، أي: مُتَضايقة مُتَشَدّدة، قال: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
وما بَلَغَ فلانٌ أَعْلَى الجَبَلِ إلاّ آرزاً، أي: مُنْقَبِضاً عن الانبساط في مَشيه من شِدّةِ إعيائِهِ، يُقال: أَعْيا فلانٌ فآرَزَ، أي: وَقف لا يَمضي.
وسُئِلَ فُلانٌ شيئاً فآرَزَ، أي: انقبض عن أن يَجُودَ به وامتنع: ومن لم يَعرِفْ هذا قال: أرّز فأخطأ مثقّلاً.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte
ز و ر، و ز ر، ر و ز، ز ر ي، ز ي ر، ز ر أ، ز أ ر، أ ز ر، ر ز أ، أ ر ز

زور:
**الزَّور**: göğsün ortası. **الزَّوَر**: göğsün ortasında bir meyil. Ve **كَلْبٌ أَزْور**: **زَوْر**unun zırhı inceldi ve göğsü çıktı; sanki iki yanı kuşatılmış gibidir; ve bu, köpeklerin dışında, dörtgenliğin düzgün olmadığı bir meyildir. Bir bedevî dedi: **الزَّوْر** ziyaretçi içindir; yani: tavuğun göğsü misafir içindir.
Ve **مَفازةٌ زوراء**: yani kast ve istikametten yana meyilli. Ve **الأَزْوَرُ**: sana gözünün arkasından bakan kimsedir, dedi ki:
تراهنّ خَلّفُ القَوْمِ زُوراً عيونُها
Ve **الزِّيار**: devenin göğsüne semeri bağlamakla bağlanan bir kayıştır; binek hayvanı için **اللَّبَب** menzilesindedir; ve baytarın binek hayvanının dudağını bağladığı şu şeye **زياراً** denir.
Ve **الزّوراء**: uzunlamasına bir su içme yeri; **التَلتلة**ye benzer; en-Nâbiga dedi ki:
وتَسقي إذا ما شِئتَ غيرَ مَصَـرَّدٍ		بزوراءَ في حافاتها المسكُ كارعُ
Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen, onu doğrultmak için onu sıkan; böylece onda, onun **مُزَوَّر** olduğunun bilindiği bir iz kalır.
Ve insan bir sözü **يُزَوِّر**; yani onu söylemeden önce onu doğrultur, dedi ki:
أَبْلِغْ أَمِيرَ المُؤْمـنـين رسـالةً		تزوّرتُها من مُحكَماتِ الرَّسائلِ
Ve **الزَّور**: seni ziyaret eden; tek de olsa toplu da olsa, erkek de olsa kadın da olsa.
Ve **الزُّورُ**: yalan sözü ve bâtıl şahitliktir; sözün **تزوير**i ondan türetilmemiştir; fakat göğsün **تزوير**inden (türetilmiştir).

وزر:
**الوَزَرْ**: sığınılan dağ; “Onlar için ne bir hisar ne de bir **وَزَر** vardır” denir.
**الوِزْرُ**: günahtan ağır yüktür; ve **وَزَرَ يَزِر**; o: **وازر**dir; mef‘ûl: **موزور**dur.
**الوزير**: kralın onu vezir edindiği, görüşüyle yardım aldığı kimsedir; onun hâli: **الوَزارة**dır.
Savaşın **أوزار**ı: aletleridir; tekil yapılmaz; tekil yapılsaydı **وِزْر** denirdi; çünkü ağır yüke döner. Kör (şair) dedi: Onu tekil yaparım ve **وَزَر** derim; çünkü silah, adamın **وَزَر**i ve hisarıdır. el-A‘şâ dedi ki:
وأَعْدَدْتَ وزر الرجل أوزارَها		رماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُـورا

روز:
**الرَّوْز**: tecrübedir; “Falancayı **رُزْتُ** ve onun yanındakini **زُرْتُ**” dersin.
**الرّازُ**: yapı ustalarının başıdır; mesleği **الرِّيازة**dir; **الرّاز**ın çoğulu: **الرَّازةُ**dur.

زري:
**الزَّرْيُ**: falancanın arkadaşına bir işte **يَزْرِيَ** etmesidir; onu ayıpladığı ve dönsün diye onu azarladığı zaman; o, ona karşı **زارٍ**dır. Dedi ki:
نُبِّئْتُ نُعمَى على الهِجرانِ زارية		سقياً ورعياً لذاك الغائب الزاري
Ve erkek, başkasının üzerine bir iş sokarsa ona **أزرى** etmiş olur ve o **مُزْرٍ**dür. **الإزراء**: insanları hafife almaktır.

زير:
**الزِّير**: kadınlarla oturup kalkmayı çoğaltan kimsedir; ve **الزّير** Farsçadan türemiştir.

زرأ:
**المُزرِئُ**: “Falanca şuna **أَزْرَأَ** etti” sözünün temellendirilmesidir; yani ona yöneldi ve ona sığındı.

زأر:
**الزّأرة**: **الحَلْفاء** ve **القَصَب** sahibi sık ağaçlıktır.
Ve aslan **زَأَرَة**dir; **يزأر** bir **زئيراً** ve **زئاراً** ile. Ve aygır, homurtusunda **زَأْراً** ile **يَزْأَرُ**; onu iç boşluğunda geri çevirdiği, sonra uzattığı zaman. Ru’be dedi ki:
يَجْمَعْنَ زأراً وهديراً محضاً

أزر:
**الأَزْرُ**: sırt. Ve onu **آزَرَهُ**; yani onu destekledi ve bir işte ona yardım etti. Ve ekin, bazısı bazısına **يؤازرُ**; birbirine yetişip sarıldığı zaman.
Falanca **أَزْرَه**ni sıktı; yani izarının bağ yerini sıktı. Ve **ائتزرر** bir **أَزْرَة** ile. Ondandır ki Allah عزّ وجلّ’ün sözü: “اشْدُدْ به **أَزْري**”.
**المِئْزرُ**: izarın kendisidir.
**آزر**: İbrahim عليه السّلام’ın babasının adıdır.

رزأ:
Falanca falancayı **رَزَأَ** etmedi; yani onun malından hiçbir şey almadı.
**الزُّرْءُ**: musibettir; isim: **الرّويئةُ** ve **المَرْزِئةُ**. Bu, işin küçüğünde ve büyüğünde olur; hatta “Falanca yemeğe karşı **الرَّزء**ü azdır” denir; ve musibetlerden büyük bir **رُزءٌ** ona isabet etti. Hepsi: **الأَرْزاءُ**. Lebîd dedi ki:
وأرى أَرْبَدَ قد فـارقـنـي		ومن الأَرْزاءِ رُزْءٌ ذو جَلَلْ
Ve o, kerim bir **مُرَزّأ**dir; yani insanlar onun malından ve faydasından pay alır.
Ve bir kavim **مُرَزَّءونَ**dur; onlar, mallarında ve seçkinlerinde belâların isabet ettiği kimselerdir.

أرز:
**الأَرُزّ**: bilinen (şey)dir. **الأَرْزُ**: sertlik ve katılık içinde, sıkı kaynaşma ve sıkı bitişmedir.
Ve falanca elbette **أَرُوزٌ**dur; yani cimrilikle dar (eli sıkı) bir cimridir. Dedi ki:
فذاك بَخّالٌ أَرُوزُ الأَرزِ
Ve binek hayvana denir: onun omurları elbette **آرزةٌ**dir; yani daralmış, sıkılaşmış. Dedi ki: رآرِزَةِ الفَقارة لم يَخُنْها قِطافٌ في الرِّكابِ ولا خِلاءُ.
Ve falanca dağın en üstüne ancak **آرزاً** olarak ulaştı; yani şiddetli yorgunluğundan yürüyüşünde yayılıp açılmaktan büzülmüş olarak. Denir: Falanca yoruldu da **فآرَزَ**; yani durdu, geçip gitmez.
Ve falancadan bir şey istendi de **فآرَزَ**; yani onu cömertçe vermekten büzüldü ve kaçındı. Ve bunu bilmeyen kimse “**أرّز**” dedi de şeddeli söyleyerek hata etti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزور: الكذِب. والزور أيضاً: الزونُ، وهو كلُّ شيءٍ يُتَّخَذُ رَبَّاً ويُعْبَدُ من دون الله. ويقال أيضاً: ماله زورٌ ولا صَيُّورٌ، أي رأْي يرجع إليه. والزُوَيرُ: زعيم القوم. قال الشاعر:
قد نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَراحتـى تَـرى زُوَيْرَهُ مُـجَـوَّرا
والزَوْرُ: أَعْلَى الصَدرِ. ويُسْتَحَبُّ في الفَرس أن يكون في زَوْرِهِ ضيقٌ، وأن يكون رَحْب اللَبانِ، كما قال عبد الله بن سلمة بن الحارث:
مُتَقارِبِ الثَفِناتِ ضَـيْقٍ زَوْرُهُرَحْبُ اللَبانِ شديدِ طَيِّ ضَريسِ
وقد فرَق بين الزَوْرِ واللَبانِ كما ترى. والزَوْرُ أيضاً: الزائرون؛ يقال: رجلٌ زائرٌ وقوم زَوْرٌ وزُوَّارٌ، ونِسْوَةٌ زَوْرٌ أيضاً وزُوَّرٌ، وزائراتٌ. والزَوَرُ بالتحريك: المَيْلُ، وهو مثل الصَعَر. والزَوَرُ في صدر الفَرَس: دخولُ إحدى الفَهْدَتَيْن وخروج الأخرى. والزَوْراءُ: البئرُ البعيدةُ القَعْرِ. قال الشاعر:
إذ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراء مُظْلِمَةٍ		زَلخ المقامِ وتَطْوي دُونَهُ المَرَسا
وأرض زَوْراءُ: بعيدة. قال الأعشى:
يَسْقي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً		زَوْراءَ أَجْنَفَ عنها القَوْدَ والرَسَلُ
والزَوْراءُ: القَدَحُ. قال النابغة:
وتُسْقى إذا ما شئتَ غيرَ مُصَرَّدٍبِزَوْراءَ في حافاتِها المِسْكُ كانِعُ
ويقال للقَوْسِ: زَوْراءُ لميْلِها، وللجيش: أَزْوَرُ. والازْوِرارُ عن الشيء: العدولُ عنه. وقد ازْوَرَّ عنه ازوِراراً، وازوارَّ ازْويراراً، وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كلُّه بمعنى عَدَلَ عنه وانحرف. وزُرْتُهُ أُزُورُهُ زَوْراً وزِيارَةً وزوارَةً أيضاً. والزَوْرَةُ: المرَّةُ الواحِدَةُ. والزَوْرَةُ: البُعْدُ، وهو من الازْوِرارِ. قال الشاعر:
ومـاءٍ وَرَدْتُ عـلـى زَوْرَةٍكضمَشْي السَبَنْتَى يَراحُ الشَفيفا
وأَزارَهُ: حَمَلَهُ على الزيارة. واسْتَزارَهُ: سَأَله أن يَزُورَهُ. وتَزاوَروا: زار بعضُهم بعضاً. وازْدار: افْتَعَل من الزيارة. وقال أبو كبير:
وازْدَرْتُ مُزْدارَ الكَريم المِفْضَلِ
والتَزْويرُ: تَزْيينُ الكَذِبِ. وزَوَّرْتُ الشيءَ: حَسَّنْتُهُ وقوّمته. ومنه قول الحجاج: امرؤٌ زَوَّرَ نَفْسَهُ، أي قَوَّمَها. والتَزْويرُ: كَرامَةُ الزائر. والمَزارُ: الزيارةُ. والمَزارُ: مَوْضِعُ الزيارة. والزيرُ من الرِجال: الذي يحبُّ محادَثضةَ النساء ومجالسَتَهنّ، سمِّي بذلك لكثرة زيارته لهنّ. والجمع الزيرَةُ. والزيرُ من الأَوْتارَ: الدقيق. والزير: الكَتَّانُ. والزِيارُ: ما يُزَيِّرُ به البَيْطارُ الدَابَّةَ، أي يَلوي به جَحْفَلَتَهُ. قال أبو عمرو: الزِوارُ: حبل يُجْعل بين التصدير والحَقَبِ، والجمْع أَزْوِرَةٌ. والزِوَرُّ: السَيْرُ الشديدُ.

##### Türkçe

**الزور**: yalan. Ve **الزور** ayrıca: **الزونُ**’dur; o, Allah’tan başka, rab edinilip kendisine ibadet edilen her şeydir. Ve ayrıca denir: “Onun ne **زورٌ**u vardır ne de **صَيُّورٌ**u”, yani kendisine dönülen bir görüş. Ve **الزُوَيرُ**: kavmin reisi. Şair dedi ki:
قد نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَراحتـى تَـرى زُوَيْرَهُ مُـجَـوَّرا

Ve **الزَوْرُ**: göğsün üst kısmı. Ve atta, **زَوْرِهِ**nde bir darlık bulunması ve **اللَبانِ**ı geniş olması müstehap görülür; Abdullah b. Seleme b. el-Hâris’in dediği gibi:
مُتَقارِبِ الثَفِناتِ ضَـيْقٍ زَوْرُهُرَحْبُ اللَبانِ شديدِ طَيِّ ضَريسِ
Ve gördüğün gibi **الزَوْرِ** ile **اللَبانِ** arasında ayırım yapmıştır. Ve **الزَوْرُ** ayrıca: ziyaret edenlerdir; denir: **رجلٌ زائرٌ** ve kavim **زَوْرٌ** ve **زُوَّارٌ**; ve kadınlar da **زَوْرٌ** ayrıca ve **زُوَّرٌ**, ve **زائراتٌ**. Ve harekeli **الزَوَرُ**: meyildir; o, **الصَعَر** gibidir. Ve atın göğsünde **الزَوَرُ**: iki **فَهْدَة**den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır. Ve **الزَوْراءُ**: dibi uzak (derin) kuyu. Şair dedi ki:
إذ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراء مُظْلِمَةٍ		زَلخ المقامِ وتَطْوي دُونَهُ المَرَسا

Ve **أرض زَوْراءُ**: uzak (yer). el-A‘şâ dedi ki:
يَسْقي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً		زَوْراءَ أَجْنَفَ عنها القَوْدَ والرَسَلُ

Ve **الزَوْراءُ**: kadeh. en-Nâbiga dedi ki:
وتُسْقى إذا ما شئتَ غيرَ مُصَرَّدٍبِزَوْراءَ في حافاتِها المِسْكُ كانِعُ
Ve yaya, eğriliğinden dolayı **زَوْراءُ** denir; orduya da: **أَزْوَرُ**. Ve bir şeyden **الازْوِرارُ**: ondan sapmadır. Ve ondan **ازْوَرَّ** etti, **ازوِراراً**; ve **ازوارَّ** etti, **ازْويراراً**; ve ondan **تَزاوَرَ** etti, **تَزاوُراً**; hepsi, ondan saptı ve meyletti anlamındadır. Ve onu ziyaret ettim: **زُرْتُهُ أُزُورُهُ**; **زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve ayrıca **زوارَةً**. Ve **الزَوْرَةُ**: bir defa. Ve **الزَوْرَةُ**: uzaklık; o, **الازْوِرارِ**dandır. Şair dedi ki:
ومـاءٍ وَرَدْتُ عـلـى زَوْرَةٍكضمَشْي السَبَنْتَى يَراحُ الشَفيفا
Ve **أَزارَهُ**: onu ziyarete sevk etti. Ve **اسْتَزارَهُ**: onu ziyaret etmesini istedi. Ve **تَزاوَروا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **ازْدار**: ziyaretten **افْتَعَل** vezninde (türetilmiştir). Ebû Kebîr dedi ki:
وازْدَرْتُ مُزْدارَ الكَريم المِفْضَلِ

Ve **التَزْويرُ**: yalanı süslemektir. Ve **زَوَّرْتُ الشيءَ**: onu güzelleştirdim ve doğrulttum. Ondandır Haccâc’ın sözü: “Bir kimse **زَوَّرَ نَفْسَهُ**”, yani onu doğrulttu. Ve **التَزْويرُ**: ziyaretçinin ikramıdır. Ve **المَزارُ**: ziyaret. Ve **المَزارُ**: ziyaret yeri. Ve erkeklerden **الزيرُ**: kadınlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı seven kimsedir; onlara çokça ziyaretinden dolayı bununla adlandırılmıştır. Çoğulu **الزيرَةُ**dur. Ve tellerden **الزيرُ**: ince olan. Ve **الزير**: keten. Ve **الزِيارُ**: baytarın binek hayvanını **يُزَيِّرُ** ettiği şeydir; yani onunla dudağını (**جَحْفَلَتَهُ**) büker. Ebû Amr dedi ki: **الزِوارُ**: **التصدير** ile **الحَقَب** arasına konulan ip; çoğulu **أَزْوِرَةٌ**. Ve **الزِوَرُّ**: şiddetli yürüyüştür.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ر ( و ا ي ء )
زور ، روز ، وزر ، زير ، زري ، زأر ، أرز ، أزر ، زرأ ، رزأ : مستعملات .
زور زأر : قال الليث : يقال : زارَني فلانٌ يَزورُني زَوْراً وزِيَارَةً . والزَّوْرُ : الَّذي يَزُورك ، رَجُل زَوْرٌ ، رِجَالٌ زَوْرٌ ، وامرأَةٌ زَوْرٌ ، ونِسَاءٌ زَوْرٌ . وأَصل زار إليه : مال ، ومنه تزاور عنه ، أي : مال عنه . وزَوِر يزوَر ، أي : مال . والزَّوْرُ : الصَّدرُ .
عمرو عن أبيه : الزَّوْرُ : العزيمة ، والزَّوْرُ : الصَّدْر .
أبو عبيد عن أبي زيد : ما له زَوْر ، أي : ما لَه رَأْيٌ .
الحرّاني عن ابن السكّيت : الزّوْرُ : أعْلَى الصَّدْر . قال : والزُّورُ : الباطلُ والكَذِب . قال : وقال أبو عُبيدة : كلُّ ما عُبد من دون الله فهو زُور . وقال : ويقال : ما لَه زُورٌ ولا صَيُّور بضم الزاي ، أي : رأي يرجع إليه .
وأما أبو زَيد فإنّه قال : ما له زَوْرٌ بهذا المعنى ففتح الزَّاي ، وهما لُغَتان .
وفي حديث عمر أنّه قال : كنت زَوَّرْتُ في نفسي كلاماً يومَ سَقيفة بني ساعدة . قال شمر : التَّزويرُ : إصلاحُ الشيءِ .
وسمعتُ ابن الأعرابيّ يقول : كل إصلاح من خيرٍ أو شرّ فهو تَزْوِير . قال : ومنه شاهدُ الزُّور يُزَوِّر كلاماً .
قال أبو بكر : في قولهم : قد زوَّر عليه كذا وكذا فيه أربعة أقوال :
يكون التزوير فعلُ الكذب أو الباطل أو الزور الكَذب ، وقال خالد بن كلثوم التزوير : التشبيه ، وقال أبو زيد : التزوير : التزويق والتحسين . وقال الأصمعي : تهيئة الكلام وتقديره .
وفي صَدْره زَوَرٌ ، أي : فَساد يَحتاج أن يُزَوَّر . قال : وقال الحجاج : رحم الله امرأً زوَّر نفسَه على نفسِه ، أي : اتْهمهَا عليها .
وتقول : أنا أُزَوِّرُك على نفسِك ، أي : أتَّهِمك عليها ، وأَنشَد ابن الأعرابي :
به زَوَرٌ لَم يَستَطِعْه المزَوِّرُ
وناقَة زِوَرّة أسْفار ، أي : مُهَيَّأة للأسفار ، مُعَدة .
ويقال : فيها ازورَار من نَشاطِها .
وكلُّ شيء كان صَلاحاً لشيء وعِصمةً له ، فهو زِوَارٌ له وزِيَارٌ له ، وقال ابن الرِّقاع :
كانُوا زِواراً لأهلِ الشام قد عَلِموا
لَمّا رأوْا فِيهمُ جَوْراً وطُغْيانا
وقال ابن الأعرابيّ : زِوارٌ وزِيار ، أيْ : عصمة كزيار الدّابة .
وقال الأصمعي في الزوار هو الشكال ، وهو حبل يكون بين الحقبِ والتصدير .
وقال أبو عمرو : وهو الحَبْل الذي يُجْعل بين الحَقَبِ والتصدير كي لا يَدْنو الحَقَبُ من الثِّيل ، وقال الفرزدق :
بأرْحُلِنا يَحِدْنَ وقد جَعَلْنا
لكل نَجيبةٍ منها زِيَارا
وقال القتال :
ونحنُ أناسٌ عُودُنَا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ وفينا قَسوةٌ لا تُزَوَّرُ
وقال أبو عدنان : أي : لا تغمز لقسوَتها ولا تُستضعَف .
قال : وقولُهم : زَوَّرْتُ شَهادة فلانٍ راجعٌ إلى هذا التفسير ، لأنّ معناه : أنه استضعِف فغُمِز وغُمزت شهادَتهُ فأُسقِطتْ .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : التزْوِيرُ : إصلاح الكلام وتهيئَتُه .
وقال أبو زيد : زَوِّرُوا فلاناً ، أي : اذبَحوا له وأَكْرِموه .
وقال الليث : الْمزَوّرُ من الإبل : الذي إِذا سَلَّه المُزَمِّر من بطن أمه اعوَجَ صَدرُه فيغمزه ليُقيمَه ، فيبقى فيه مِن غَمزه أثرٌ يعلم أنّه مُزَوَّر . والإنسان يزوِّر كلاماً ، وهو أن يقوِّمه ويُتقِنَه قبل أن يتكلم به .
قال : والزُّورُ : شهادةُ الباطلِ وقولُ الكَذِب ، ولم يشتق منه تَزْوير الكلام ، ولكنه اشتقّ من تَزْوير الصَّدر .
قال : والزِّيارُ : سِنافٌ يُشَدّ به الرَّحْل إلى صَدْر البعير بمنزلة اللَّبَب للدّابة ، ويسمَّى
هذا الذي يَشُدّ به البَيْطارُ جَحْفلة الدابة : زِياراً ، ونحو ذلك .
قال ابن شُميل عن أبي عبيد : الزُّورُ والزُّونُ كلُّ شيء يتّخذ رَبّاً يُعبَد .
قال الأغلب :
جاءُوا بزُورَيْهِمْ وجِئْنا بالأصَم
قال : وكانوا جاءُوا ببَعيرَين فعَقَلوهما وقالوا : لا نَفرّ حتى يَفرَّ هذان .
وقال شمر : الزُّورَانِ رئيسان ؛ وأَنشَد :
إذا قُرِن الزُّورَانِ زُورٌ رازِحٌ
زارٌ وزُورٌ نِقْيهُ طُلافِحُ
قال : الطُّلافحُ : المَهْزول .
وقال بعضهم : الزُّورُ : صَخْرة ، ويقال : هذا زُويْر القومِ ، أي : رئيسُهم .
وقال ابن الأعرابيّ : الزُّوَيْرُ : صاحب أمرِ القوم .
وقال :
بأيدي رجال لا هوادة بينهم
يسوقون للمزن الزُّوَيْر البَلَنْدَدَى
ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده للمرار :
ألا ليتني لم أدر ما أخْت بارق
ويا ليتها كانت زوبَراً أنازله
فأدرك ثأري أو يقال أصابه
جميع السلاح عنبس الوجه باسله
قال : الزّوبر : الأسد .
وقال أبو سعيد : الزون : الصَّنَم وهو بالفارسيّة زوْن ، بشمّ الزاي والسّين .
قال حميد :
ذات المَجُوسِ عَكَفْت للزُّونِ
قال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ ) ( الكهف : 17 ) ، قرأ بعضهم : ( تزاور ) ، يريد تتزاور ، وقرأ بعضهم : ( تزْوَرُّ ) و ( تزْوَارُّ ) ، قال : وازْوِرارُها في هذا الموضوع أنها كانت تطلُع على كهفِهم ذات الشمال فلا تصيبهم .
وقال الأخفش : تزاوَرُ عن كهفِهم ، أي : تَميل ، وأنشد :
ودُون لَيْلَى بَلدٌ سَمَهْدَرُ
جَدْبُ المُنَدَّى عن هوانا أَزْوَرُ
يُنْضِي المطَايا خِمْصه العَشَنْزَرُ
وقال الليث : الزَّوَرُ : مَيَلٌ في وَسَط الصدر .
والكلبُ الأزوَرُ : الذي استدقّ جَوْشَنُ زوْرِهِ وخرج كَلْكَلُه كأنه قد عُصِر جانباه ، وهو في غَيْر الكلاب مَيَلٌ لا يكون معتدلَ التربيع نحو الكِرْكِرة واللِّبْدة .
أبو عبيد : الزّأرَةُ : الأجمة .
قال الليث : الزّأْرَةُ : الأجمة ذاتُ الحَلْفاءِ والقصب .
وعين الزّأرَة بالبحرين معروفة ، والزارة قريةٌ كبيرةٌ بها ، وكان مَرْزُبانُ الزّارة منها ، وله حديث معروف .
ومدينةُ الزَّوْراء ببغدادَ في الجانب الشرقي ، سميتْ زوْراءَ لازوِرارٍ في
قِبْلَتِها .
والزوراء : القَوْس المعْطوفة .
والزوراء : دارٌ بناها النعمانُ بالحيرة ، وفيها يقول النابغة :
بزَوْراء في أَكنافها المسْكُ كارعُ
ويقال : إن أبا جعفر هدم الزوراء بالحِيرَة في أيامه .
وقال أبو عمرو : زوراءُ ههنا مَكُّوكٌ من فضة فيه طول مثل التَّلْتَلَة .
وقال أبو عُبيد : الزِّوَرُّ : السَّيْر الشديد ، وقال القُطاميّ :
يا ناقُ خُبِّي زِوَرَّاً
وقَلّبي منْسِمِك المُغْبَرّا
وناقة زوْرةٌ : قوية غليظة .
وفلاةٌ : بعيدةٌ فيها ازوِرار .
وقال أبو زيد : زوَّر الطائرُ تزْويراً : إذا ارتفعتْ حَوْصَلَتُهُ .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال للحوْصلة الزّارةُ والزاوُورة والزّاورةُ .
قال : والتزوِيرُ : أن يُكرم المزُورُ زائرَه ويعرف له حقَّ زيارته .
وقد زوّرَ القومُ صاحبهم تزْويراً : إذا أَحْسنوا إليه .
وقال أبو عبيدة في قولهم : ليس له زور ، أي : ليس له قوّة ولا رأي .
وحَبْل له زوْر ، أي : قوة ، قال : وهذا وفاقٌ وقع بين العربية والفارسية .
قلت : وقرأت . . . .
وفي كتاب الليث في هذا الباب : يقال للرجل إذا كان غليظاً إلى القِصَر ما هو : إنه لَزُوَّار وزوَارِية . وهذا تصحيف مُنكَر والصواب : إنه لَزُوازٌ وزُوَازية بزاءين ، قال ذلك ابن الأعرابي وأبو عمرو وغيرُهما .
وسمعتُ العرب تقول للبعير المائل السَّنام ، هذا بعيرٌ أزْوَر . وقال أبو عمرو في قول صَخْر الغَيّ :
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرةٍ
كمَشيِ السَّبَنتَى يراح الشفِيفا
قال : على زَورَةٍ : ناقة شديدة .
ويروى زورة بالضم ، أي : على بعد . وهي اسم من الزوراء ، أي : البعيدة ، فلاة زوراء ، أي : وردت على انحراف مني .
ويقال : على ناقة فيها ازوِرار وحَدْر .
وقيل : إنه أراد على فلاةٍ غير قاصدة .
وزر : قال أبو إسحاقَ في قول الله جل وعز : ( الْمَفَرُّ كَلاَّ لاَ وَزَرَ ) ( القيامة : 11 ) ، الوَزرُ في كلام العرب : الجبَلُ الذي يُلتجأ إليه ، هذا أصلُه ، وكلُّ ما التجأتَ إليه وتحصّنْتَ به فهو وَزرٌ .
وقال في قول الله جل وعز : ( وَاجْعَل لِّى وَزِيراً مِّنْ أَهْلِى ) ( طه : 29 ) ، قال : الوزير في اللغة اشتقاقهُ من الوزر ، والوزر : الجَبل الذي يُعتَصم به ليُنجي من الهلكة ، وكذلك وزيرُ الخليفة معناه الذي يَعتمِد على رأيه في أمورِه ، ويلتَجىء إليه .
وقوله : ( الْمَفَرُّ كَلاَّ لاَ وَزَرَ ) ( القيامة : 11 ) ، معناه : لا شيءَ يُعتَصم به من أمرِ الله .
وقال غيرُه : قيل لوَزِير السلطان وزيرُ ، لأنّه يَزِر عن السّلطان أَعْباءَ تدبير المملكة ، أي : يَحْمل ذلك .
وقد وَزَرْتُ الشيءَ أَزِره وَزْراً ، أي : حملتَه .
ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ) ( الأنعام : 164 ) ، أي : لا تَحمِل نفسٌ آثِمةٌ وِزْرَ نفسٍ أخرى ، ولكن كلّ يُجزَى بما كَسَب ؛ والآثامُ تسمَّى أوزاراً ، لأنّها أحمالٌ مثقِلة ، واحدُها وِزْر .
وقال اللّيث : رجلٌ مَوْزورٌ غيرُ مأجور ، وقد وُزِر يُوزَرُ .
وقال : مأزور غير مأجور ؛ لمّا قابَلوا المَوْزور بالمأجور قلَبوا الواوَ همزةً ليأتلفَ اللّفظان ويزدَوِجَا .
وقال غيرُه : كأنّ مأزُور في الأصل مَوْزُوراً ، فبنَوْه على لفظ مَأْجور .
وفي الحديث : ( ارْجِعْن مَأْزُورات غيرَ مأجورات ) .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( فِدَآءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ ) ( محمد : 4 ) .
قال : يريدُ آثامَها وشِرْكَها حتى لا يبقَى إلاّ مُسلِم أو مُسَالم .
قال : والهاء في ) الْحَرْبُ ( للحرب ، وأتت بمعنى أوزار أهلها .
وقال غيرُه : الأوْزارُ ههانا السّلاح وآلةُ الحَرْب . وقال الأعشى :
وأعدَدْت للحَرْبِ أوزارَها
رِماحاً طِوَالاً وخَيْلاً ذكورا
قاله أبو عبيد .
زير : قال ابن السكّيت وغيرُه : الزِّيرُ : الكَتّان . ويقال : فلان زِيرُ نِساء : إذا كان يحِب زِيارَتُهن ومحادَثتَهن .
وقال رؤبة :
قُلتُ لِزيرٍ لم تَصِلْه مَرْيمُهْ
وقال أبو عبيد : قال الكسائي : جمعُ الزِّير زِيرَة وأَزْيار .
قال : وامرأةٌ زِيرٌ أيضاً ، ولَم أسمَعْه لغيره .
وقول الأعشى :
ترى الزير تبكي لها شجوهُ
مخافة أن سوف يدعى لها
( لها ) للخمر . يقول : زير العود تبكي مخافة أن يطرب القوم إذا شربوا ، فيعملوا الزير لها للخمر ، وبها للخمر .
وأنشد يونس :
تقول الحارثية أم عمرو
أهذا زيره أبداً وزيري
قال : معناه : فهذا دأبه أبداً ودأبي .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الزِّيرُ من الرِّجال : الغَضْبانُ المُقاطِع لصاحِبِه .
قال : والزِّيرُ : الزِّرُّ . قال : ومِن العَرَب من يَقْلِب أحدَ الحرفين المدغَمين ياء ، فيقول في مز ميز ، وفي زِرّ : زِيرِ ، وهو الدُجَهْ ،
وفي رز رِيزٌ ، وأصلُ الزِّير الغَضْبان بالهَمْز ، من زأَر الأَسَدَ يزْأَرُ .
ويقال للعَدُوِّ : زائر ، وهم الزائرون . وقال عنترة :
حَلَّتْ بأَرْضِ الزائرِين فأصبَحَتْ
عَسِراً عَلَيّ طِلابُكِ ابنةَ مَخْرَمِ
قال بعضهم : أراد أنّها حلّت بأرض الأعداء . والفَحْل أيضاً يَزْئرُ في هَدِيره زَأْراً : إذا أَوْعد .
قال رؤبة :
يَجمَعْنَ زَأْراً وهَدِيراً مَحْضاً
وقال ابن الأعرابي : الزّائر : الغَضْبان بالهمز . والزاير : الحَبيب .
وبيتُ عنترةَ يُرْوَى بالوجهين ؛ فمَن هَمَز أراد الأعداءَ ، ومن لَم يَهمِز أرادَ الأحْباب .
روز : قال اللّيث : الرَّوْزُ : التّجربة ؛ يقال : رُزْ فلاناً ، ورُزْ ما عنده .
قال أبو بكر : معنى قولهم : قد رُزت ما عند فلان ، أي : طلبته وأردته .
وقال أبو النجم يصف البقر وطلبها الكنس من الحر :
إذ رازت الكُنْس إلى قعورها
واتقت الملافح من حَرورها
يعني : طلبت الظل في قعور الكنس .
قال : والرّازُ : رأسُ البنائين ، والجميع الرّازَة ، وحِرْفَته الرِّيازة .
قلتُ : أَرَى الليثَ جَعَل الرّازَ وهو البَنّاء مِن رازَ يَرُوز : إذا امتحن عَمَله فحَذَقه وعاوَدَ فيه .
وفي الحديث : كان رَازَ سفينة نوح جبريلُ ، والعاملُ نوح .
وقال أبو عُبَيدة : يقال : رازَ الرَّجلُ صَنْعته : إذا قام عليها وأَصلَحها ؛ وقال في قول الأعشى :
فعادَ لَهُنّ ورَازَا لَهُنّ
واشتَرَكا عَمَلاً وائتِمارا
يريد : قاما لهنّ .
سلمة عن الفرّاء قال : المَرازَانِ : الثَّدْيان ، وهما النَّجْدان ؛ وأَنشَد ابن الأعرابيّ :
فرَوِّزَا الأمرَ الذي تَرُوزَانْ
وقال ذو الرمة :
وليل كأثناء الرّوَيْزِيّ جبتُه
بأَربعة والشخص في العين واحد
إحم علا فيّ وأبيض صارمٌ
وأعيس مهريّ وأَشعب ماجد
أراد بالرويْزِي : كساء نسج بالبري .
زري : قال أبو زيد : زَرَيْتُ عليه مَزْرِيةٌ وزَرَياناً : إذا عبْتَ عليه .
وقال ابن السكّيت : زَرَّيْت عليه : إذا عِبته ، وأنشَد :
يا أيّها الزّارِي على عُمرٍ
قد قلتَ فيه غيرَ ما تَعَلَمْ
قال : وأَزرَيْت به بالألف إزْراءً : إذا
قَصَّرْتَ به .
وقال اللّيث : زَرَى عليه عمَله : إذا عَاب وعَنّفَه . قال : وإذا أَدخَل على أخيه عَيْباً فقد أَزرَى به وهو مُزْرى به .
وأما أرْزَيْتُ به الراء قبل الرازي فإن أبا عُبَيد روى عن الأمويّ : أَرْزَيْتُ إليه ، أي : استَنَدْت .
وقال شمر : إنه ليُرْزِي إلى قوّةٍ ، أي : يَلجأُ إليها ؛ وأَنشَد قولَ رؤبة :
يُرْزِي إلى أَيْدٍ شَديد إيَاد
وقال الليث : أَرْزَا فلانٌ إلى كذا ، أي : صار إليه ، والصحيح تركُ الهمز .
وزر : قال ابن بُزرج : يقول الرجل مِنا لصاحبه في الشَّرِكة بينهما : إنّك لا تَوَزَّرُ حُظوظَةَ القوم . وقد أَوْزَر الشيءَ : ذهبَ به واغتَبَاه ، ويقال : قد استَوْزَره . قال : وأما الاتِّزار فهو من الوِزْر ؛ يقال : اتّزَرْتُ وما اتَّجَرْت ، ووَزَرتُ أيضاً .
أزر : قال : ويقال : وأزرني فلان على الأمر وآزرني ، والألف أفصح . وقال : أَوْزَرتُ الرجل فهو مُزْوَرٌ جَعلتُ له وَزَراً يأوِي إليه . وأَوْزَرْت الرجلَ من الوِزْر ، وآزرتُ من المُوَازَرة ، وفَعَلْتُ منها أَزَرْتُ أَزْراً ، وتأَزَّرْتُ .
سلمة عن الفرّاء : أَزَرْت فلاناً آزُرُه أَزْراً : قوّيته ، وآزَرْتهُ : عاوَنْته .
وقرأ ابن عامر وحدَه : ( فأَزَرَه فاستغلظ ) ( الفتح : 29 ) ، على فِعلِه ، وقرأ سائرُ القُرُّاء : ( شَطْأَهُ ( .
وقال الزّجّاج : آزرتُ الرجلَ على فلانٍ : إذا أعنْتَه عليه وقوّيْتَه .
قال : وقولُه : ( شَطْأَهُ فَآزَرَهُ ( ، أي : فآزَرَ الصغارُ الكبارَ حتّى استوَى بعضُه مع بعض .
قال الأصمعيّ في قول الشاعر :
بمحنِيةٍ قد آزَرَ الضّالَ نَبْتُها
مَجَرّ جُيوشٍ غانِمين وخُيَّبِ
أي : ساوى نَبْتُها الضال ، وهو السدر البَرّيّ ، أراد فآزره الله جلّ وعزّ فساوى الفِراخ الطِّوالَ ، فاستوى طولها .
ثعلب عن ابن الأعرابي في قول الله جل وعز : ( اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى ) ( طه : 31 ) .
قال : الأزرُ : القوة . والأزرُ : الظَّهْر . والأزرُ : الضَّعْف .
قال : والإزرُ : الأصلُ بكسْر الهمزة ، قال : فمن جعل الأزرَ القوة قال في قوله : ( اشْدُدْ بِهِ أَزْرِى ) ( طه : 31 ) ، أي : اشدُد به قوتي ، ومن جعله الظهر ، قال : شُدَّ به ظهري ، أي : قوِّ به ظهري ، ومن جعله الضَّعف قال : شُدَّ به ضعْفي وقوِّ به ضعفي .
ويقال للإزار : مِئزر ؛ وقد ائتَزَر فلانٌ إزْرَةً حسنة ، وتأزر : لبس الإزار ، وجائزٌ أن تقول : اتّزَرَ بالمئْزَر أيضاً ، فيمن يدغم الهمزةَ في التاء ، كما يقال اتَّمنْتُه ، والأصل ائتَمَنْته .
قال أبو عبيد : يقال فلانٌ عفيفٌ المئْزَر ، وعفيفُ الإزار إذا وُصف بالعِفّة عما يحرُم عليه من النساء . ويُكنى بالإزار عن النفس ، كقوله :
فِدى لك من أخي ثِقَةٍ إزاري
وجمعُ الإزار : أُزر . أبو عبيدة : فرسٌ آزَرُ : وهو الأبيضُ الفخذين ، ولونُ مقادِيمه أسوَد ، أو أيُّ لون كان . وأَزَّرْتُ فلاناً : إذا أَلْبستَه إزاراً فتأَزَّر به تأزّراً .
وقال أبو إسحاق في قول الله جل وعز : ( وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لاَِبِيهِ ءَازَرَ ) ( الأنعام : 74 ) ، يُقرأ بالنصب : ( ءَازَرَ ( ، ويقرأ بالضم : ( آزَرُ ) ، فمن نصب فموضع آزرَ خفضٌ بدلاً من ( أبيه ) ، ومن قرأ : ( آزَرُ ) بالضم فهو على النِّداء .
قال : وليس بين النّسّابين اختلافٌ أن اسم أبيه كان تارَخَ .
قال : والذي في القرآن يدلّ على أن اسمه آزَرَ . وقيل : آزر عندهم ذَمٌّ في لغتهم ، كأنه قال : ( وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لاَِبِيهِ ( الخاطىء .
ورَوَى سفيان عن ابن أبي نجيح عن مجاهد في قوله : ( ءَازَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَاماً ) ( الأنعام : 74 ) .
قال : لم يكن بأبيه ، ولكنّ آزرَ اسمُ صَنَم فموضعُه نصب كأنه قال : وإذ قال إبراهيم لأبيه : أتتَّخذ آزرَ إلهاً ، أي : أتتخذ أصناماً آلِهة .
رزأ : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : رزَأَ فلانٌ فلاناً : إذا قَبل بِرّه . وأصله الهمز فخفّفه .
وقال أبو زيد : يقال : قد رَزَأْتُ الرجلَ أَرْزأُه رُزْءاً ومَرْزِئَةً : إذا أصبتَ منه خيراً مَا كان .
وقال أبو مالك : يقال : رُزِئْته : إذا أخذ مِنْك ، ولا يقال : رُزِيْتُه ، وقال الفرزدق :
رُزِئْنَا غالباً وأباهُ كانَا
سِمَاكَيْ كلِّ مُهتلِكٍ فقير
وقال الليث : يقال : ما رَزأَ فلانٌ فلاناً شيئاً ، أي : ما أصاب من ماله شيئاً ، ولا انتقَصَ منه .
قال : والرُّزْء : المصيبةُ ، والاسم الرَّزِيئة والمرْزئة . وفلانٌ قليلُ الرَّزْء للطعام ، وقد أصابَه رُزْءٌ عظيم ، وجمعُه أَرْزاء .
ورجُل مُرَزَّأٌ : وهو الذي يُصيب الناس من مالِه . وقومٌ مُرَزءُون : وهُم الذين تصيبهم رَزايَا في خِيَارهم .
أرز : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( إنَّ الإسلام ليأْرِز إلى المدينة كما تأْرزُ الحيّة إلى جُحْرها ) .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : قوله عليه السلام ( يأْرزُ ) ، أي : ينضمّ إليه ويجتمع بعضه إلى بعض فيها ، قال رُؤبة :
فذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأرْزِ
يعني أنه لا ينبسط للمعروف ، ولكنه ينضمّ بعضُه إلى بعض .
وقال الأصمعيّ : أخبرني عيسى بنُ عمر عن أبي الأسود الدؤليّ أن فلاناً إذا سُئِل أَرز ، وإذا دُعيَ اهتزّ .
يقول : إذا سُئل المعروفَ تضَامّ ، وإذ دُعِي إلى طعامٍ أسرَع إليه .
وقال زهيرٌ يصف ناقة :
بآرزة الفَقارة لَم يَخنهَا
قِطَافٌ في الرِّكاب ولا خِلاَءُ
وقال : الآرِزة : الشديدة المجتمع بعضها إلى بعض .
قلت : أراد أنّهَا مُدْمَجة الفَقار متداخِلَته ، وذلك أشدّ لظهرها .
وفي حديثٍ آخر : أن النبي عليه السلام قال : ( مثل الكافر كمثل الأرْزة المجدِبة على الأرض حتى يكون انجعافها مرّة واحدةٌ ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : وهي الأَرزة بفتح الراء من الشجر الأرْزنِ ، ونحو ذلك قال أبو عبيدة .
قال أبو سعيد : والقول عندي غيرُ ما قالا ، إنما هو الأرْزَة بسكون الراء وهي شجرةٌ معروفةٌ بالشام تسمى عندنا الصَّنَوْبَرَ ، من أجْلِ ثمره .
وقد رأيتُ هذا الشجر يسمَّى الأرْز واحدتُهَا أَرْزة ، وتسمى بالعراق الصَّنَوْبر ، وإنما الصَّنَوْبر ثمرُ الأرْز فسمِّي الشجرُ صنوبراً من أجل ثمره .
أراد النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن الكافر غير مُرَزَّءٍ في نفسه ومالِه وأهلِه وولدِه حتى يموت ، فشبّه موته بانجعاف هذه الشجرة من أصلِها حتى يلقى الله بذنوبه حامّة .
وقال أبو سعيد : الأرْز أيضاً : أن تتدخل الحيةُ جُحرها على ذَنبها ؛ فآخر ما يبقى منها رأسها فيدخل بعدُ .
قال : وكذلك الإسلام خرج من المدينة فهو ينْكص إليها حتى يكون آخره نكوصاً كما كان أوله خروجاً . وإنما تأرِز الحية على هذه الصفة ، إذا كانت خائفة ، وإذا كانت آمنة فتبدأ بِرَأسها فتدخله ، وهذا هو الانمحار .
أبو عبيد عن أبي زيد : الليلةُ الآرِزة : الباردة ، وقد أَرَزتْ تأرزُ .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه سُئل أعرابيٌّ عن ثوبين له فقال : إذا وجدتُ الأرِيزَ لبسْتُهما .
قال ابن الأعرابيّ : يومٌ أَرِيزٌ : إذا اشتدّ بَرْدُه .
قال : والأرِيزُ والحَلْيت شبهُ الثلج يقع بالأرض .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : رأيتُ أَرِيزته وأَرَائِزَه تَرْعُد . وأَريزة الرجل : نفسُه . وأَريزة القومِ : عميدُهم .
وقال ابن الأعرابيّ : رَازَ فلانٌ فلاناً إذا عايَبَه ، ورازهُ إذا اختَبره ورَازَاه إذا قَبِل بِرّه .
قلتُ : قوله : رَازاه : إذا اختَبَره مقلوبٌ ،
أصلُه راوَزَه ، فأَخّر الواوَ وجعَلَها ألفاً ساكنة والنسبة إلى الرَّيّ رَازِي ، ومنه قول ذو الرمّة :
ولَيْلٍ كأَثناءِ الرُّوَيْزِيِّ جُبْتُه
أراد بالرُّوَيْزِيّ ثوباً أخضرَ من ثيابهم ، شَبّهَ سوادَ اللّيل به .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ
ويقال انْزَوتِ الجِلدةُ في النار، إذا تَقَبَّضت. وزَاوية البيت لاجتماع الحائِطَين([2]). ومن الباب الزِّيّ: حُسْن الهيئة. ويقال زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل ولا يُعلم لـه قياسٌ ولا اشتقاق: الزَّوْزَاة: حُسن الطرد([3])، يقال زَوْزَيْتُ به.
ويقال الزِّيزَاء: أطراف الرِّيش. والزِّيزاةُ: الأكَمة، والجمع الزِّيزاء، والزَّيازِي، في شعر الهذليّ([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *
ومن هذا قدرٌ زُوَزِيَةٌ، أي ضخمة([5]).
وممَّا لا اشتقاقَ له الزَّوْء، وهي المَنِيّة([6]).
(زوج) الزاء والواو والجيم أصلٌ يدلُّ على مقارنَة شيءٍ لشيء. من ذلك [الزّوج زوج المرأة. والمرأةُ([7])] زوج بعلِها، وهو الفصيح. قال الله جل ثناؤه: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. ويقال لفلانٍ زوجانِ من الحمام، يعني ذكراً وأنثى. فأمّا قولُه جلّ وعزّ في ذِكْر النبات: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]، فيقال أراد به اللَّون، كأنَّه قال: من كل لونٍ بهيج. وهذا لا يبعد أن يكون مِن الذي ذكرناه؛ لأنه يزوَّج غَيْرَه ممّا يقاربه. وكذلك قولهم للنَّمَط الذي يُطرَح على الهودج زَوج؛ لأنَّه زوجٌ لما يُلْقَى عليه. قال لبيد:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])(زوح) الزاء والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على تنَحٍّ وزوال . يقول زاح عن مكانه يزُوح، إذا تنحَّى، وأزحتُه أنا. وربَّما قالوا: أزاح يُزِيح.
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
(زوع) الزاء والواو والعين كلمةٌ واحدة. يقال زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً. إذا جذبها. قال ذو الرّمة:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])
(زوف) الزاء والواو والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّهم يقولون موتٌ *زُوَاف: وحِيٌّ.
(زوق) الزاء والواو والقاف ليس بشيء. وقولهم زَوَّفْتُ الشيءَ إذا زَيّنتهُ وموّهته، ليس بأصل، يقولون إنّهُ من الزَّاوُوق، وهو الزِّئبق. وكلُّ هذا كلام.
(زوك) الزاء والواو والكاف كلمةٌ إن صحت. يقولون إنَّ الزَّوْكَ مِشية الغُراب. وينشدون:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *
ويقولون من هذا زَوْزَكَت المرأة، إذا أسرعت في المشي. وهذا باب قريبٌ من الذي قبلَه.
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])(زون) الزاء والواو والنون ليس هو عندي أصلاً. على أنّهم يقولون: الزَّون: الصّنَم. ومرّة يقولون: الزَّوْن بيت الأصنام. وربما قالوا([17]) زانَه يَزُونه بمعنى يَزِينه([18]).
ومن الباب الزِّوَنَّة: القصيرة من النِّساء. والرجل زِوَنّ. وربما قالوا: الزَّوَنْزَى: القصير. وكله كلام.
 ---------------------
([1]) ديوان الأعشى 58 واللسان (زوى).
([2]) في المجمل: "وزاوية البيت سميت للاجتماع".
([3]) في المجمل واللسان: "شبه الطرد".
([4]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ونسخة الشنقيطي 79. وصدر البيت: * وظل يسوف أبوالها *
([5]) حق هذه الكلمة وما قبلها من أول هذه الفقرة أن يكون في مادة (زبز).
([6]) في الأصل: "المسنة"، تحريف.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) من معلقة لبيد.
([9]) الرجز للأغلب، أو ليحيى بن منصور. انظر اللسان (زور).
([10]) أنشده في اللسان (5: 427).
([11]) الخبيب: مصغر الخُب بالضم، وهو الغامض من الأرض، وفي اللسان: "ومشيهن بالكثيب مور".
([12]) صدره كما في ديوانه 579 واللسان (زوع):
*وخافق الرأس فوق الرحل قلت له*
    لكن في اللسان: "مثل السيف قلت له".
([13]) البيت لحسان في ديوانه 59 والحيوان (3: 424)، وهو في اللسان (زوك) بدون نسبة.
([14]) البيت في ديوانه 554 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574). وقد سبق في (2: 119).
([15]) أنشده في اللسان (زول).
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن، لحن) والمقاييس (2: 193).
([17]) في الأصل: "قاله".
([18]) في اللسان: "محمد بن حبيب: قالت أعرابية لابن الأعرابي: إنك تزوننا إذا طلعت".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**زوي**) **الزاء** ve **الواو** ve **الياء** bir asıldır; bir birleşmeye ve toplanmaya delâlet eder. Denir: **زوَيتُ الشَّيءَ**: onu topladım. Resûlullah *صلى الله عليه وآله şöyle dedi: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". Der ki: Yer bana doğru toplandı. Ve denir: **زَوَى** adam iki gözünün arasını, onu büzdüğü zaman. A‘şâ dedi:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])
فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ

Ve denir: **انْزَوتِ الجِلدةُ** ateşte, büzüldüğü zaman. Ve evin **زَاوية**’si iki duvarın birleşmesi içindir([2]). Ve babdandır **الزِّيّ**: görünüşün güzelliği. Ve denir: **زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً**: mirası vârisinden uzaklaştırdı (men etti).

Ve bu asıldan şâz olan ve onun için bir kıyas ve bir iştikak bilinmeyen şeylerdendir: **الزَّوْزَاة**: kovmanın güzelliği([3]); denir: **زَوْزَيْتُ به**.

Ve denir: **الزِّيزَاء**: tüyün uçları. Ve **الزِّيزاةُ**: tepecik; çoğulu **الزِّيزاء** ve **الزَّيازِي**; Hüzeli’nin şiirinde([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *

Ve bundan: **قدرٌ زُوَزِيَةٌ**; yani iri([5]).

Ve iştikakı olmayanlardandır **الزَّوْء**; o da ölüm([6]).

(**زوج**) **الزاء** ve **الواو** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyin bir şeye eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الزّوج** kadının kocasıdır. Ve kadın([7]) kocasının **زوج**’udur; bu fasîhtir. Allah جل ثناؤه dedi: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. Ve denir: filânın güvercinden iki **زوج**’u vardır; yani bir erkek ve bir dişi. أما O’nun جلّ وعزّ bitkiyi anmada sözü: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]; denir ki bununla rengi murad etti; sanki dedi: her parlak renkten. Ve bu, zikrettiğimizden olması uzak değildir; çünkü o, kendisine yakın olan başka bir şeyle eşleştirilir. Yine onların, hevdicin üzerine serilen **النَّمَط**’a **زَوج** demeleri böyledir; çünkü o, üzerine atılan şeye bir eş olur. Lebîd dedi:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])

(**زوح**) **الزاء** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; uzaklaşmaya ve zâil olmaya delâlet eder. Der ki: **زاح** yerinden **يزُوح**; uzaklaştığı zaman; ben de onu uzaklaştırdım: **أزحتُه**. Ve bazen derler: **أزاح يُزِيح**.

(**زود**) **الزاء** ve **الواو** ve **الدال** bir asıldır; bir işten veya kazançtan hayır ile intikale delâlet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir belirlemedir. Dedi: Her kim yanında bir işten veya kazançtan hayır ile intikal ederse, **تزوَّد** etmiştir. Başkası dedi: **الزَّود**: **الزّاد**’ın tesisidir; o da yolculuk için edinilen yemektir. Ve **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Acemler **رِقاب المَزاوِدِ** ile lakaplanır.

(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** bir tek asıldır; meyle ve sapmaya delâlet eder. Bundan: **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: filân şeyi **زوَّرَ**; **تزويراً**. Hatta derler: **زوَّر** şeyi kendi nefsinde: onu hazırladı; çünkü onu, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yoldan saptırır. أما onların puta **زُور** demeleri ise doğru kıyastır. Dedi:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *

Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** şundan; yani ondan meyletti.

Ve babdandır: **الزائر**; çünkü sana ziyaret ettiğinde başkasından sana sapmıştır.

Sonra bu üzerine taşınır da kavmin reisinin ve işlerinin sahibinin **الزُّوَيْر** diye adlandırılması söylenir; çünkü onlar her bir kimseden ona saparlar. Dedi:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])

Ve derler: Bu, kendisi için **زَوْر** olmayan bir adamdır; yani kendisine döndüğü bir **صَيُّور** yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar için söylenir. Şair dedi:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ

أما onların **الزِّوَرَّ**ın güçlü, şiddetli olduğunu söylemeleri ise ancak **الزَّوْر**dandır; o da göğsün üst tarafıdır; bizim asıl kıldığımız asıldan şâzdır.

(**زوع**) **الزاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir. Denir: **زَاعَ** deveyi yularıyla **زَوْعاً**; onu çektiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])

(**زوف**) **الزاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir şey değildir; ancak onlar derler: **موتٌ زُوَاف**: hızlı.

(**زوق**) **الزاء** ve **الواو** ve **القاف** bir şey değildir. Ve onların: **زَوَّفْتُ الشَّيءَ** onu süsledim ve yaldızladım, sözü asıl değildir; derler ki o, **الزَّاوُوق**tandır; o da cıvadır. Bütün bunlar sözdür.

(**زوك**) **الزاء** ve **الواو** ve **الكاف** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki **الزَّوْكَ** karganın yürüyüşüdür. Ve şu beyiti rivayet ederler:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *

Ve derler: Bundan **زَوْزَكَت** kadın; yürüyüşte hızlandığı zaman. Bu, kendinden önceki olana yakın bir babdır.

(**زول**) **الزاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin yerinden uzaklaşmasına delâlet eder. Derler: Şey **زال**; **زَوالاً**. Ve güneş göğün ortasından **تزُول**; (yani) kaydığı zaman. Ve denir: Onu yerden uzaklaştırdım: **أزَلْتُه**; ve ondan uzaklaştırdım: **زوّلته**. Zü’r-Rumme dedi:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])

Ve denir ki **الزّائلة** hareket eden her şeydir. Ve şu beyit okunmuştur:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])

Ve babdan şâz olanlardandır onların: **شيءٌ زوْل**; yani acayip. Ve **امرأةٌ زَولة**; yani hafif. Tarimmâh dedi:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])

(**زون**) **الزاء** ve **الواو** ve **النون** bence bir asıl değildir. Şu var ki onlar derler: **الزَّون**: puttur. Ve bir kere derler: **الزَّوْن** putların evidir. Ve belki derler([17]): **زانَه يَزُونه**; **يَزِينه** manasında([18]).

Ve babdandır **الزِّوَنَّة**: kadınlardan kısa olan. Ve erkek **زِوَنّ**dur. Ve belki derler: **الزَّوَنْزَى**: kısa. Hepsi sözdür.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الزور: أعلى الصدر، وزرت فلانا تلقيته بزوري، أو قصدت زوره، نحو: وجهته، ورجل زائر، وقوم زور، نحو سافر وسفر، وقد يقال: رجل زور، فيكون مصدرا موصوفا به نحو: ضيف، والزور: ميل في الزور، والأزور: المائل الزور، وقوله: ﴿تزاور عن كهفهم﴾ [الكهف/17]، أي: تميل، قرئ بتخفيف الزاي وتشديده (قرأ بالتشديد ﴿تزور﴾ ابن عامر ويعقوب، وقرأ: ﴿تزاور﴾ نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف ﴿تزاور﴾ عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288) وقرئ: ﴿تزور﴾ (قرأ بالتشديد ﴿تزور﴾ ابن عامر ويعقوب، وقرأ: ﴿تزاور﴾ نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف ﴿تزاور﴾ عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288). قال أبو الحسن: لا معنى لتزور ههنا؛ لأن الازورار الانقباض، يقال: تزاور عنه، وازور عنه، ورجل أزور، وقوم زورن وبئر زوراء: مائلة الحفر وقيل للكذب: زور، لكونه مائلا عن جهته، قال: ﴿ظلما وزورا﴾ [الفرقان/4]، و ﴿قول الزور﴾ [الحج/30]، ﴿من القول وزورا﴾ [المجادلة/2]، ﴿لا يشهدون الزور﴾ [الفرقان/72]، ويسمى الصنم زورا في قول الشاعر:
*جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم*
(الرجز ينسب للأغلب العجلي، وقيل: ليحيى بن منصور، والأول أصح لوجود الأبيات في ديوانه العجلي كما ذكره الجوهري.
وأول الرجز:
*إن سرك العز فجخجخ بجثم ** أهل البناة والعديد والكرم*
*جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم ** شيخ لنا كالليث من باقي إرم*
وهو في ديوانه ص 175؛ واللسان (زور) ؛ والمؤتلف والمختلف ص 23)
لكون ذلك كذبا وميلا عن الحق.

##### Türkçe

- **الزور**: göğsün üst kısmı; “**وزرت** falancayı” (demek): onu **بزوري** ile karşıladım; yahut onun **زوره**’unu kastettim; şu misal üzere: “**وجهته**”; ve **زائر** adam; ve **زور** kavim; “**سافر**” ve “**سفر**” misali üzere; ve bazen denir ki: **زور** adam; böylece “**ضيف**” gibi, onunla nitelenmiş bir mastar olur; ve **الزور**: **الزور**’da bir meyil; ve **الأزور**: **الزور**’u meyilli olan; ve O’nun sözü: **﴿تزاور عن كهفهم﴾** [el-Kehf/17], yani: meyleder; **الزاي**’ın hafifletilmesi ve şeddelenmesiyle okunmuştur (şedde ile **﴿تزور﴾** İbn Âmir ve Ya‘kūb okudu; ve **﴿تزاور﴾** Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer ve İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr okudu. Ve hafifletme ile **﴿تزاور﴾** ‘Âsım ve Hamza ve el-Kisâî ve Halef okudu. Bak: el-İthâf 288); ve **﴿تزور﴾** okunmuştur (şedde ile **﴿تزور﴾** İbn Âmir ve Ya‘kūb okudu; ve **﴿تزاور﴾** Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer ve İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr okudu. Ve hafifletme ile **﴿تزاور﴾** ‘Âsım ve Hamza ve el-Kisâî ve Halef okudu. Bak: el-İthâf 288). Ebû’l-Hasen dedi: burada **تزور**’un bir mânâsı yoktur; çünkü **الازورار** içe çekilmedir; denir ki: ondan **تزاور** etti, ve ondan **ازور** etti; ve **أزور** adam; ve **زورن** kavim; ve **زوراء** kuyu: kazısı meyilli; ve yalana **زور** denildi; onun cihetinden meyilli olmasından dolayı; dedi ki: **﴿ظلما وزورا﴾** [el-Furkân/4], ve **﴿قول الزور﴾** [el-Hacc/30], **﴿من القول وزورا﴾** [el-Mücâdele/2], **﴿لا يشهدون الزور﴾** [el-Furkân/72]; ve şairin sözünde puta **زورا** adı verilir:

*جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم*

(Recez el-Ağleb el-‘Aclî’ye nisbet edilir; ve “Yahyâ b. Mansûr’undur” denildi; ve birincisi daha sahihtir; el-Cevherî’nin zikrettiği üzere, beyitlerin onun ‘Aclî dîvânında bulunmasından dolayı.
Ve recezin başı:
*إن سرك العز فجخجخ بجثم ** أهل البناة والعديد والكرم*
*جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم ** شيخ لنا كالليث من باقي إرم*
Ve o, onun dîvânında s. 175’tedir; ve Lisân (**زور**)’da; ve el-Mu’telef ve’l-Muhtelif s. 23’te)

Bunun, yalan ve haktan bir meyil olmasından dolayı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز و ر
زرته زوراً وزيارة وأزرته غيري واعفوني عن الزيـارات‏.‏
وفلـان مـزور غيـر زوار‏.‏
وأقبلـت المزدارة وهم زوار قبل النبي صلى الله تعالى عليه وسلم‏.‏
واستزرته فزارني وازدراني وهم يتزاورون وبينهم تزاور‏.‏
وهو زور صدق وزور كريم وهي وهم وهنّ زور‏.‏
قال‏:‏ ومشيهن بالكثيب مور كما تهادى الفتيات الزور وزوروا صاحبهم تزويراً إذا أكرموه واعتدوا بزيارته‏.‏
وتقول‏:‏ استضأت بهم فنوّروني وزرتهم فزوّروني‏.‏
وقال الكميت‏:‏ وجيش نصير جاءنا عن جنابة فكـان علينـا واجبـاً أن يزوّرا وهو زير نساء وفتية أزوار‏.‏
وفي صدره زور‏:‏ اعوجاج‏.‏
ورجل أزور‏.‏
وازورّ عنه وتزاور وازّاور‏.‏
‏"‏ تـزاور عـن كهفهـم ‏"‏ وهـو شاهـد زور‏.‏
ومالـه زور ولا صيـور‏:‏ قوة رأي‏.‏
وما في هذا الحبل زور‏.‏
وفرس عظيم الزور وهو أعلى الصدر‏.‏
وزوّر الطائر‏:‏ أكل حتى ارتفـع زوره‏.‏
وزوّرت عليّ‏:‏ قلت الزور‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زور الحديث‏:‏ ثقفه وأزال زوره أي اعوجاجه‏.‏
وتزوّره‏:‏ زوره لنفسه‏.‏
قال‏:‏ ألغ أميـر المؤمنيـن رسالـة تزوّرتها من محكمات الرسائل وألقى زوره‏:‏ أقام‏.‏
وكلمـة زوراء‏:‏ دنيـة معوجـة‏.‏
ومنـارة زوراء‏:‏ مائلـة عـن السمـت‏.‏
ورمـى بالزوراء‏:‏ بالقوس‏.‏
وفلاة زوراء‏:‏ بعيدة‏.‏
وهو أزور عن مقام الذل‏.‏
وتقول‏:‏ قوم عن مواقف الحق زور فعلهم رياء وقولهم زور وما لكم تعبدون الزور وهو كل ما عبد من دون اللـه‏.‏
وأنا أزيركم ثنائي وأزرتكم قصائدي‏.‏

##### Türkçe

ز و ر
Onu **زوراً** ve **زيارة** olarak ziyaret ettim; başkası benim yerime onu ziyaret etti; beni ziyaretlerden bağışlayın.
Ve falan kimse **مـزور**dur, **زوار** değil.
Ve **المزدارة** geldi; onlar, Peygamber’den (Allah Teâlâ ona salât etsin) önce **زوار** idiler.
Ve onu ziyaret etmesini istedim; o da beni ziyaret etti; ve beni küçümsedi; ve onlar birbirlerini ziyaret ederler; aralarında **تزاور** vardır.
Ve o, doğru bir **زور**dur ve kerim bir **زور**dur; ve o (kadın) ve onlar ve onlar (kadınlar) **زور**dur.
Dedi ki: Ve onların kum tepeciğinde yürüyüşü, **مور**dur; tıpkı genç kızların **الزور** olarak salınması gibi; ve arkadaşlarını **تزويراً** **زوروا** ederler; onu ikram ettiklerinde ve ziyaretini saydıklarında.
Ve dersin ki: Onlarla aydınlandım; beni nurlandırdılar; ve onları ziyaret ettim; beni **زوّروني** ettiler.
Ve el-Kumeyt dedi ki: “Ve bir yardımcı ordu bize uzaklıktan geldi; böylece üzerimize vacip oldu ki **يزوّرا** edelim.” Ve o, kadınların **زير**idir; ve delikanlılar **أزوار**dır.
Ve göğsünde **زور** vardır: eğrilik.
Ve **أزور** bir adam.
Ve ondan **ازورّ** etti; ve **تزاور** etti; ve **ازّاور** etti.
“**تـزاور عـن كهفهـم**” ve o, **شاهد زور**dur.
Ve onun için ne **زور** vardır ne de **صيـور**: görüş kuvveti.
Ve bu ipte **زور** yoktur.
Ve **عظيم الزور** bir at; ve o, göğsün üst tarafıdır.
Ve kuş **زوّر** etti: yedi, ta ki **زوره** yükseldi.
Ve bana karşı **زوّرت**: **الزور** söyledim.
Mecazdan: **زور الحديث**: onu düzeltti ve onun **زوره**unu, yani eğriliğini giderdi.
Ve onu **تزوّره** etti: onu kendisi için **زوره** etti.
Dedi ki: “Müminlerin emiri, sağlam mektuplardan **تزوّرتها** ettiğim bir mektubu lağvetti.” Ve onun **زوره**unu attı: doğruldu.
Ve **كلمـة زوراء**: aşağılık, eğri.
Ve **منـارة زوراء**: doğrultudan yana yatık.
Ve **بالزوراء** ile attı: yay ile.
Ve **فلاة زوراء**: uzak.
Ve o, zillet makamından daha **أزور**dur.
Ve dersin ki: Hak duraklarından sapmış bir kavim; fiilleri riya, sözleri **زور**dur; ve size ne oluyor ki **الزور**a ibadet ediyorsunuz; ve o, Allah’tan başka ibadet edilen her şeydir.
Ve ben, övgümü size **أزيركم** ederim; ve kasidelerimi size **أزرتكم** ettim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّوْرُ: الصَّدْرُ، وقيل: وسط الصدر، وقيل: أَعلى الصدر، وقيل: مُلْتَقَى أَطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصَّدْرِ من الخُفِّ، والجمع أَزوار. والزَّوَرُ: عِوَجُ الزَّوْرِ وقيل: هو إِشراف أَحد جانبيه على الآخر، زَوِرَ زَورَاً، فهو أَزْوَرُ. وكلب أَزْوَرُ: قد اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخرج كَلْكَلُه كأَنه قد عُصِرَ جانباه، وهو في غير الكلاب مَيَلٌ مَّا لاً يكون مُعْتَدِلَ التربيع نحو الكِرْكِرَةِ واللِّبْدَةِ، ويستحب في الفرس أَن يكون في زَوْرِه ضِيقٌ وأَن يكون رَحْبَ اللَّبَانِ، كما قال عبدالله بن سليمة
(* قوله: «عبدالله بن سليمة»
وقيل ابن سليم، وقبله:
ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس
كذا بخط السيد مرتضى بهامش الأَصل).
مُتَقَارِب الثَّفِناتِ، ضَيْق زَوْرُه،
رَحْب اللَّبَانِ، شَدِيد طَيِّ ضَريسِ
قال الجوهري: وقد فرق بين الزَّوْرِ واللَّبانِ كما ترى. والزَّوَرُ في صدر الفرس: دخولُ إِحدى الفَهْدَتَيْنِ وخروجُ الأُخرى؛ وفي قصيد كعب ابن زهير:
في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ
الزَّوْرُ: الصدر. وبناته: ما حواليه من الأَضلاع وغيرها. والزَّوَرُ، بالتحريك: المَيَلُ وهو مثل الصَّعَر.
وعَنُقٌ أَزْوَرُ: مائل. والمُزَوَّرُ من الإِبل: الذي يَسُلُّه المُزَمَّرُ من بطن أُمه فَيَعْوَجُّ صدره فيغمزه ليقيمه فيبقى فيه من غَمْزِه أَثر يعلم أَنه مُزَوَّرٌ. وركية زَوْراءُ: غير مستقيمة الحَفْرِ. والزَّوْراءُ: البئر البعيدة القعر؛ قال الشاعر:
إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ
زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا
وأَرض زَوْراءُ: بعيدة؛ قال الأَعشى:
يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً
زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ
ومفازة زَوْراءُ: مائلة عن السَّمْتِ والقصدِ. وفلاة زَوْراءُ: بعيدة فيها ازْوِرَارٌ. وقَوْسٌ زَوْراءُ: معطوفة. وقال الفراء في قوله تعالى: وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛ قرأَ بعضهم: تَزْوَارُ يريد تَتَزاوَرُ، وقرأَ بعضهم: تَزْوَرُّ وتَزْوَارُّ، قال: وازْوِرارُها في هذا الموضع أَنها كانت تَطْلُع على كهفهم ذات اليمين فلا تصيبهم وتَغْرُبُ على كهفهم ذات الشمال فلا تصيبهم، وقال الأَخفش: تزاور عن كهفهم أَي تميل؛ وأَنشد:
ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،
جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،
يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ
قال: والزَّوَرُ مَيَلٌ في وسط الصدر، ويقال للقوس زَوْراءُ لميلهَا، وللجيش أَزْوَرُ. والأَزْوَرُ: الذي ينظر بِمُؤْخِرِ عينه. قال الأَزهري: سمعت العرب تقول للبعير المائل السَّنَامِ: هذا البعير زَوْرٌ. وناقة زَوْرَةٌ: قوية غليظة. وناقة زَوْرَة: تنظر بِمُؤْخِرِ عينها لشدّتها وحدّتها؛ قال صخر الغيّ:
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،
كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا
ويروى: زُورَةٍ، والأَوّل أَعرف. قال أَبو عمرو: على زَوْرَةٍ أَي على ناقة شديدة؛ ويقال: فيه ازْوِرارٌ وحَدْرٌ، ويقال: أَراد على فلاة غير قاصدة. وناقة زِوَرَّةُ أَسفار أَي مُهَيَّأَة للأَسفار مُعَدَّة. ويقال فيها ازْوِرارٌ من نشاطها.
أَبو زيد: زَوَّرَ الطائر تَزْوِيراً إِذا ارتفعت حَوْصَلَتُه؛ ويقال للحوصلة: الزَّارَةُ والزَّاوُورَةُ والزَّاوِرَةُ.
وزَاوَرَةُ القَطاةِ، مفتوح الواو: ما حملت فيه الماء لفراخها. والازْوِزارُ عن الشيء: العدول عنه، وقد ازْوَرَّ عنه ازْوِراراً وازْوارَّ عنه ازْوِيرَاراً وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كله بمعنى: عَدَلَ عنه وانحرفَ. وقرئ: تَزَّاوَرُ عن كهفهم، وهو مدغم تَتَزَاوَرُ. والزَّوْراءُ: مِشْرَبَةٌ من فضة مستطيلة شبه التَّلْتَلَةِ. والزَّوْرَاءُ: القَدَحُ؛ قال النابغة:
وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ
بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ
وزَوَّرَ الطائرُ: امتلأَت حوصلته.
والزِّوار: حبل يُشَدُّ من التصدير إِلى خلف الكِرْكِرَةِ حتى يثبت لئلاَّ يصيب الحَقَبُ الثِّيلَ فيحتبسَ بوله، والجمع أَزْوِرَةٌ. وزَوْرُ القوم: رئيسهم وسيدهم.
ورجل زُوارٌ وزُوارَةٌ: غليظ إِلى القصر. قال الأَزهري: قرأْت في كتاب الليث في هذا الباب: يقال للرجل إِذا كان غليظاً إِلى القصر ما هو: إِنه لَزُوارٌ وزُوَارِيَةٌ؛ قال أَبو منصور: وهذا تصحيف منكر والصواب إِنه لَزُوازٌ وزُوَازِيَةٌ، بزايين، قال: قال ذلك أَبو عمرو وابن الأَعرابي وغيرهما.
والزَّوْرُ: العزيمة. وما له زَوْرٌ وزُورٌ ولا صَيُّورٌ بمعنًى أَي ما له رأْي وعقل يرجع إِليه؛ الضم عن يعقوب والفتح عن أَبي عبيد، وذلك أَنه قال لا زَوْرَ له ولا صَيُّورَ، قال: وأُراه إِنما أَراد لا زَبْرَ له فغيره إِذ كتبه. أَبو عبيدة في قولهم ليس لهم زَوْرٌ: أَي ليس لهم قوّة ولا رأْي. وحبل له زَوْرٌ أَي قوّة؛ قال: وهذا وفاق وقع بين العربية والفارسية والزَّوْرُ: الزائرون. وزاره يَزُورُه زَوْراً وزِيارَةً وزُوَارَةً وازْدَارَهُ: عاده افْتَعَلَ من الزيارة؛ قال أَبو كبير:
فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،
وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ
والزَّوْرَةُ: المرَّة الواحدة. ورجل زائر من قوم زُوَّرٍ وزُوَّارٍ وزَوْرٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: هو جمع زائر. والزَّوْرُ: الذي يَزُورُك. ورجل زَوْرٌ وقوم زَوْرٌ وامرأَة زَوْرٌ ونساء زَوْرٌ، يكون للواحد والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد لأَنه مصدر؛ قال:
حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى
منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام
وقال في نسوة زَوْرٍ:
ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،
كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
وامرأَة زائرة من نسوة زُورٍ؛ عن سيبويه، وكذلك في المذكر كعائذ وعُوذ. الجوهري: نسوة زُوَّرٌ وزَوْرٌ مثل نُوَّحٍ ونَوْحٍ وزائرات، ورجل زَوَّارٌ وزَؤُورٌ؛ قال:
إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ
لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها
وقد تَزاوَرُوا: زارَ بعضُهم بعضاً. والتَّزْوِيرُ: كرامة الزائر وإِكرامُ المَزُورِ لِلزَّائرِ. أَبو زيد: زَوِّرُوا فلاناً أَي اذْبَحُوا له وأَكرموه. والتَّزْوِيرُ: أَن يكرم المَزُورُ زائِرَه ويَعْرِفَ له حق زيارته، وقال بعضهم: زارَ فلانٌ فلاناً أَي مال إِليه؛ ومنه تَزَاوَرَ عنه أَي مال عنه. وقد زَوَّرَ القومُ صاحبهم تَزْوِيراً إِذا أَحسنوا إِليه. وأَزَارَهُ: حمله على الزيارة. وفي حديث طلحة: حتى أَزَرْتُه شَعُوبَ أَي أَوردته المنيةَ فزارها؛ شعوب: من أَسماء المنية. واسْتَزاره: سأَله أَن يَزُورَه. والمَزَارُ: الزيارة والمَزَارُ: موضع الزيارة. وفي الحديث: إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً؛ الزَّوْرُ: الزائرُ، وهو في الأَصل مصدر وضع موضع الاسم كصَوْم ونَوْمٍ بمعنى صائم ونائم. وزَوِرَ يَزْوَرُ إِذا مال. والزَّوْرَةُ: البُعْدُ، وهو من الازْوِرارِ؛ قال الشاعر: وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ
وفي حديث أُم سلمة: أَرسلتُ إِلى عثمان، رضي الله عنه: يا بُنَيَّ ما لي أَرى رَعِيَّتَكَ عنك مُزْوَرِّينَ أَي معرضين منحرفين؛ يقال: ازْوَرَّ عنه وازْوَارَّ بمعنًى؛ ومنه شعر عمر:
بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها
الزُّورُ: جمع أَزْوَرَ من الزَّوَرِ الميل. ابن الأَعرابي: الزَّيِّرُ من الرجال الغضبانُ المُقاطِعُ لصاحبه. قال: والزِّيرُ الزِّرُّ. قال: ومن العرب من يقلب أَحد الحرفين المدغمين ياء فيقول في مَرٍّ مَيْرٍ، وفي زِرٍّ زِيرٍ، وهو الدُّجَةُ، وفي رِزٍّ رِيز. قال أَبو منصور: قوله الزَّيِّرُ الغضبان أَصله مهموز من زأَر الأَسد. ويقال للعدوّ: زائِرٌ، وهم الزائرُون؛ قال عنترة:
حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ
عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ
قال بعضهم: أَراد أَنها حلت بأَرض الأَعداء. وقال ابن الأَعرابي: الزائر الغضبان، بالهمز، والزاير الحبيب. قال: وبيت عنترة يروى بالوجهين، فمن همز أَراد الأَعداء ومن لم يهمز أَراد الأَحباب.
وزأْرة الأَسد: أَجَمَتُه؛ قال ابن جني: وذلك لاعتياده إِياها وزَوْرِه لها. والزَّأْرَةُ: الأَجَمَةُ ذات الماء والحلفاء والقَصَبِ. والزَّأْرَة: الأَجَمَة.
والزِّيرُ: الذي يخالط النساء ويريد حديثهنّ لغير شَرٍّ، والجمع أَزْوارٌ وأَزْيارٌ؛ الأَخيرة من باب عِيدٍ وأَعياد، وزِيَرَةٌ، والأُنثى زِيرٌ، وقال بعضهم: لا يوصف به المؤنث، وقيل: الزِّيرُ المُخالِطُ لهنّ في الباطل، ويقال: فلان زِيرُ نساءٍ إِذا كان يحب زيارتهن ومحادثتهن ومجالستهن، سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، والجمع الزِّيَرَةُ؛ قال رؤبة: قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ
وفي الحديث: لا يزال أَحدكم كاسِراً وسادَهُ يَتَّكِئٌ عليه ويأْخُذُ في الحديث فِعْلَ الزِّيرِ؛ الزِّيرُ من الرجال: الذي يحب محادثة النساء ومجالستهن، سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، وأَصله من الواو؛ وقول الأَعشى: تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،
مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها
لها: للخمر؛ يقول: زِيرُ العُودِ يبكي مخافة أَن يَطْرَبَ القوْمُ إِذا شربوا فيعملوا الزَّيرَ لها للخمر، وبها بالخمر؛ وأَنشد يونس: تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:
أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟
قال معناه: أَهذا دأْبه أَبداً ودأْبي.
والزُّور: الكذب والباطل، وقيل: شهادة الباطل. رجل زُورٌ وقوم زُورٌ وكلام مُزَوَّرٌ ومُتَزَوَّرٌ: مُمَوَّهٌ بكذب، وقيل: مُحَسَّنٌ، وقيل: هو المُثَقَّفُ قبل أَن يتلكم به؛ ومنه حديث قول عمر، رضي الله عنه: ما زَوَّرْتُ كلاماً لأَقوله إِلا سبقني به أَبو بكر، وفي رواية: كنت زَوَّرْتُ في نفسي كلاماً يومَ سَقِيفَةِ بني ساعدة أَي هَيَّأْتُ وأَصلحت. والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء. وكلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّنٌ؛ قال نصرُ بن سَيَّارٍ:
أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،
تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل
والتَّزْوِيرُ: تَزْيين الكذب والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء، وسمع ابن الأَعرابي يقول: كل إِصلاح من خير أَو شر فهو تَزْوِيرٌ، ومنه شاهد الزُّورِ يُزَوَّرُ كلاماً والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الكلام وتَهْيِئَتُه. وفي صدره تَزْوِيرٌ أَي إِصلاح يحتاج أَن يُزَوَّرَ. قال: وقال الحجاج رحم الله امرأً زَوَّرَ نفسَه على نفسه أَي قوّمها وحسَّنها، وقيل: اتَّهَمَ نفسه على نفسه، وحقيقته نسبتها إِلى الزور كَفَسَّقَهُ وجَهَّلَهُ، وتقول: أَنا أُزَوِّرُكَ على نفسك أَي أَتَّهِمُك عليها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ
وقولهم: زَوَّرْتُ شهادة فلان راجع إِلى تفسير قول القَتَّالِ: ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ
قال أَبو عدنان: أَي لا نغْمَزُ لقسوتنا ولا نُسْتَضْعَفُ فقولهم: زَوَّرْتُ شهادة فلان، معناه أَنه استضعف فغمز وغمزت شهادته فأُسقطت. وقولهم: قد زَوَّرَ عليه كذا وكذا؛ قال أَبو بكر: فيه أَربعة أَقوال: يكون التَّزْوِيرُ فعل الكذب والباطل. والزُّور: الكذب. وقال خالد بن كُلْثُومٍ: التَّزْوِيرُ التشبيه. وقال أَبو زيد: التزوير التزويق والتحسين. وزَوَّرْتُ الشيءَ: حَسَّنْتُه وقوَّمتُه. وقال الأَصمعي: التزويرُ تهيئة الكلام وتقديره، والإِنسان يُزَوِّرُ كلاماً، وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَهُ قبل أَن يتكلم به. والزُّورُ: شهادة الباطل وقول الكذبل، ولم يشتق من تزوير الكلام ولكنه اشتق من تَزْوِيرِ الصَّدْرِ. وفي الحديث: المُتَشَبِّعُ بما لم يُعْطَ كَلاَبِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ؛ الزُّور: الكذب والباطل والتُّهمة، وقد تكرر ذكر شهادة الزور في الحديث، وهي من الكبائر، فمنها قوله: عَدَلَتْ شهادَةُ الزور الشِّرْكَ بالله، وإِنما عادلته لقوله تعالى: والذين لا يدعون مع الله إِلهاً آخر، ثم قال بعدها: والذين لا يشهَدون الزُّورَ. وزَوَّرَ نَفْسَه: وسمَهَا بالزُّورِ. وفي الخبر عن الحجاج: زَوَّرَ رجلٌ نَفْسَه. وزَوَّرَ الشهادة. أَبطلها؛ ومن ذلك قوله تعالى: والذين لا يشهدون الزُّورَ؛ قال ثعلب: الزُّورُ ههنا مجالس اللهو. قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا إِلا أَن يريد بمجالس اللهو هنا الشرك بالله، وقيل: أَعياد النصارى؛ كلاهما عن الزجاج، قال: والذي جاء في الرواية الشرك، وهو جامع لأَعياد النصارى وغيرها؛ قال: وقيل الزّورُ هنا مجالس الغِنَاء. وزَوْرُ القوم وزَوِيرُهم وزُوَيْرُهم: سَيِّدُهم ورأْسهم. والزُّورُ والزُّونُ جميعاً: كل شيء يتخذ رَبّاً ويعبد من دون الله تعالى؛ قال الأَغلب العجلي:
جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ
قال ابن بري: قال أَبو عبيدة مَعْمَرُ بن المُثَنَّى إِن البيت ليحيى بن منصور؛ وأَنشد قبله:
كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،
غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ
ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،
قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ
جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ
شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ
شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ
قال: الأَصَمُّ هو عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر وهو رئيس بَكْرِ بن وائل في ذلك اليوم، وهو يوم الزُّورَيْنِ؛ قال أَبو عبيدة: وهما بَكْرانِ مُجلَّلانِ قد قَيَّدوهما وقالوا: هذان زُورَانا أَي إِلهانا، فلا نَفِرُّ حتى يَفِرَّا، فعابهم بذلك وبجعل البعيرين ربَّيْنِ لهم، وهُزِمَتْ تميم ذلك اليوم وأُخذ البكران فنحر أَحدهما وترك الآخر يضرب في شَوْلِهِمْ. قال ابن بري: وقد وجدت هذا الشعر للأَغْلَبِ العِجْلِيِّ في ديوانه كما ذكره الجوهري. وقال شمر: الزُّورانِ رئيسانِ؛ وأَنشد:
إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ
رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ
قال: الطُّلافِحُ المهزول. وقال بعضهم: الزُّورُ صَخْرَةٌ. ويقال: هذا زُوَيْرُ القوم أَي رئيسهم. والزُّوَيْرُ: زعيم القوم؛ قال ابن الأَعرابي: الزّوَيْرُ صاحب أَمر القوم؛ قال:
بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،
يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا
وأَنشد الجوهري:
قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،
حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا
وقال أَبو سعيد: الزُّونُ الصنم، وهو بالفارسية زون بشم الزاي السين؛ وقال حميد:
ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ
أَبو عبيدة: كل ما عبد من دون الله فهو زُورٌ.
والزِّيرُ: الكَتَّانُ؛ قال الحطيئة:
وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن
سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا
والجمع أَزْوارٌ. والزِّيرُ من الأَوْتار: الدَّقيقُ. والزِّيرُ: ما استحكم فتله من الأَوتار؛ وزيرُ المِزْهَرِ: مشتق منه. ويوم الزُّورَيْنِ: معروف. والزَّوْرُ: عَسيبُ النَّخْلِ. والزَّارَةُ: الجماعة الضخمة من الناس والإِبل والغنم. والزِّوَرُّ، مثال الهِجَفِّ: السير الشديد؛ قال القطامي:
يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،
وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا
وقيل: الزِّوَرُّ الشديد، فلم يخص به شيء دون شيء. وزارَةُ: حَيٌّ من أَزْدِ السَّراة. وزارَةُ:
موضع؛ قال:
وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً
نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ
قال أَبو منصور: وعَيْنُ الزَّارَةِ بالبحرين معروفة. والزَّارَةُ: قرية كبيرة؛ وكان مَرْزُبانُ الزَّارَةِ منها، وله حديث معروف. ومدينة الزَّوْراء: بِبغداد في الجانب الشرقي، سميت زَوْراءَ لازْوِرار قبلتها. الجوهري: ودِجْلَةُ بَغْدادَ تسمى الزَّوْراءَ. والزَّوْرَاءُ: دار بالحِيرَةِ بناها النعمان بن المنذر، ذكرها النابغة فقال: بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ
وقال أَبو عمرو: زَوْراءُ ههنا مَكُّوكٌ من فضة مثل التَّلْتَلَة. ويقال: إِن أَبا جعفر هدم الزَّوْراء بالحِيرَةِ في أَيامه. الجوهري: والزَّوْراءُ اسم مال كان لأُحَيْحَةَ بن الجُلاح الأَنصاري؛ وقال: إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،
إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ

##### Türkçe

**الزَّوْرُ**: göğüs; ve denildi: göğsün ortası; ve denildi: göğsün üstü; ve denildi: göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yerdeki buluşma noktası; ve denildi: o, **الخُفِّ**’in göğsünün topluluğudur; çoğulu **أَزوار**’dır. Ve **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’ün eğriliğidir; ve denildi: o, iki yanından birinin ötekine üstün gelmesidir; **زَوِرَ** **زَورَاً**; o hâlde o **أَزْوَرُ**’dur. Ve **كلب أَزْوَرُ**: göğsünün **جَوْشَنُ**’u incelmiş ve **كَلْكَلُه** çıkmıştır; sanki iki yanı sıkılmış gibidir; ve bu, köpekler dışında, **الكِرْكِرَةِ**’ye ve **اللِّبْدَةِ**’ye doğru, dörtgenliği düzgün olmayacak şekilde bir miktar eğilmedir. Ve atta, **زَوْرِه**’inde bir darlık bulunması ve **اللَّبَانِ**’ı geniş olması müstehap görülür; Abdullah b. Süleyme’nin dediği gibi:
(* Sözü: «عبدالله بن سليمة»; ve denildi: İbn Süleym; ve ondan önce:
ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس
asıl nüshanın kenarında seyyid Murtazâ’nın hattıyla böyledir).
**مُتَقَارِب الثَّفِناتِ**، **ضَيْق زَوْرُه**،
**رَحْب اللَّبَانِ**، **شَدِيد طَيِّ ضَريسِ**

Cevherî dedi: Görüyorsun ya, **الزَّوْرِ** ile **اللَّبانِ** arasında ayırım yapmıştır. Ve atın göğsünde **الزَّوَرُ**: iki **الفَهْدَة**’den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır; ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ
**الزَّوْرُ**: göğüstür. Ve “kızları”: onun çevresindeki kaburgalar ve başkalarıdır.

Ve **الزَّوَرُ** (harekeli): eğilmedir; ve o, **الصَّعَر** gibidir.

Ve **عَنُقٌ أَزْوَرُ**: eğik. Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمَّرُ**’un onu anasının karnından çekip çıkardığı, böylece göğsü eğrilen; sonra onu doğrultmak için onu sıktığı; böylece sıkmasından bir iz kalır da onun **مُزَوَّرٌ** olduğu bilinir. Ve **ركية زَوْراءُ**: kazısı düzgün olmayan. Ve **الزَّوْراءُ**: dibi uzak (derin) kuyu; şair dedi ki:
إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ
زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا

Ve **أَرض زَوْراءُ**: uzak; A‘şâ dedi ki:
يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً
زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ

Ve **مفازة زَوْراءُ**: doğrultudan ve kasttan sapmış (eğik). Ve **فلاة زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır. Ve **قَوْسٌ زَوْراءُ**: bükülmüş. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında:
وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛
bazıları **تَزْوَارُ** okudu; **تَتَزاوَرُ**’u kasteder; ve bazıları **تَزْوَرُّ** ve **تَزْوَارُّ** okudu; dedi ki: Bu yerde onun **ازْوِرارُ**’ı, onun onların mağarasına sağ taraftan doğup onlara isabet etmemesi ve onların mağarasına sol taraftan batıp onlara isabet etmemesidir. Ve Ahfeş dedi: “**تزاور** عن كهفهم” yani eğilir; ve şu beyti delil getirdi:
ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،
جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،
يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ

Dedi ki: Ve **الزَّوَرُ**, göğsün ortasında bir eğilmedir; ve yayı, eğilmesinden dolayı **زَوْراءُ** diye adlandırırlar; ve orduya **أَزْوَرُ** (denir). Ve **الأَزْوَرُ**: gözünün arka tarafıyla bakan kimsedir. Ezherî dedi: Arapların, hörgücü eğik deveye “bu deve **زَوْرٌ**” dediklerini işittim. Ve **ناقة زَوْرَةٌ**: güçlü, kalın. Ve **ناقة زَوْرَة**: şiddetinden ve keskinliğinden dolayı gözünün arka tarafıyla bakar; Sahr el-Gayy dedi ki:
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،
كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا

Ve “**زُورَةٍ**” diye de rivayet edilir; birincisi daha bilinir. Ebû Amr dedi: “**على زَوْرَةٍ**” yani şiddetli bir deve üzerinde; ve denilir: onda, onun canlılığından dolayı **ازْوِرارٌ** vardır. Ebû Zeyd: Kuş **زَوَّرَ** eder, **تَزْوِيراً**, eğer **حَوْصَلَتُه** yükselirse; ve **الحوصلة**’ye **الزَّارَةُ** ve **الزَّاوُورَةُ** ve **الزَّاوِرَةُ** denilir.

Ve **زَاوَرَةُ القَطاةِ**, vavı fethalı: yavruları için suyu taşıdığı şeydir.

Ve bir şeyden **الازْوِزارُ**: ondan sapmaktır; ve ondan **ازْوَرَّ** eder **ازْوِراراً** ve ondan **ازْوارَّ** eder **ازْوِيرَاراً** ve ondan **تَزاوَرَ** eder **تَزاوُراً**; hepsi “ondan saptı ve eğrildi” anlamındadır. Ve “**تَزَّاوَرُ** عن كهفهم” diye okunmuştur; o, idğamlı **تَتَزَاوَرُ**’dur.

Ve **الزَّوْراءُ**: gümüşten, **التَّلْتَلَةِ**’ye benzer, uzun bir içecek kabıdır.

Ve **الزَّوْرَاءُ**: kadeh; Nâbiga dedi ki:
وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ
بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ

Ve **زَوَّرَ الطائرُ**: kursağı doldu.

Ve **الزِّوار**: **التصدير**’den **الكِرْكِرَةِ**’nin arkasına kadar bağlanan bir iptir; sağlam dursun diye; ta ki **الحَقَبُ** **الثِّيلَ**’e isabet edip idrarını tutmasın; çoğulu **أَزْوِرَةٌ**’dir.

Ve **زَوْرُ القوم**: onların reisi ve efendisi.

Ve **رجل زُوارٌ** ve **زُوارَةٌ**: kısalığa meyleden kalın (iri). Ezherî dedi: Leys’in kitabında bu bapta okudum: adam, kısalığa meyleden kalın olursa ona “o mutlaka **زُوارٌ** ve **زُوَارِيَةٌ**’dir” denir; Ebû Mansûr dedi: Bu, inkâr edilen bir tashiftir; doğrusu “o mutlaka **زُوازٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**’dir”, iki **الزاي** ile; dedi: bunu Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söylemiştir.

Ve **الزَّوْرُ**: azim. Ve onun için ne **زَوْرٌ** ne **زُورٌ** ne de **صَيُّورٌ** vardır, anlamca: yani ona döneceği bir görüş ve akıl yoktur; zamme Yakub’dan, fetha Ebû Ubeyd’dendir; bu da şundandır: o “ona **زَوْرَ** yoktur ve **صَيُّورَ** yoktur” dedi; dedi: ve ben onu, ancak “ona **زَبْرَ** yoktur” demek istemiş, yazarken değiştirmiş olabileceğini sanıyorum. Ebû Ubeyde, “onların **زَوْرٌ**’u yoktur” sözünde: yani onların ne gücü ne de görüşü vardır. Ve bir ipin **زَوْرٌ**’u vardır: yani güç; dedi: bu, Arapça ile Farsça arasında vuku bulan bir uygunluktur. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaret edenlerdir. Ve onu ziyaret etti: **زاره يَزُورُه زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve **زُوَارَةً**; ve onu **ازْدَارَهُ**: onu ziyaret etti; **افْتَعَلَ** babı, ziyaretten; Ebû Kebîr dedi ki:
فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،
وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ

Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defa. Ve **رجل زائر**: **قوم زُوَّرٍ**’den ve **زُوَّارٍ**’dan ve **زَوْرٍ**’dan; sonuncusu cem‘ için isimdir; ve denildi: o, **زائر**’in çoğuludur. Ve **الزَّوْرُ**: seni ziyaret eden kimsedir. Ve **رجل زَوْرٌ** ve **قوم زَوْرٌ** ve **امرأَة زَوْرٌ** ve **نساء زَوْرٌ**: tekil ve çoğul, erkek ve dişi için tek bir lafızla olur; çünkü o masdardır; dedi ki:
حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى
منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام

Ve **نسوة زَوْرٍ** hakkında dedi ki:
ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،
كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ

Ve **امرأَة زائرة**: **نسوة زُورٍ**’dandır; Sîbeveyh’ten; ve aynı şekilde müzekkerde de **عائذ** ve **عُوذ** gibi. Cevherî: **نسوة زُوَّرٌ** ve **زَوْرٌ**, **نُوَّحٍ** ve **نَوْحٍ** ve **زائرات** gibi; ve **رجل زَوَّارٌ** ve **زَؤُورٌ**; dedi ki:
إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ
لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها

Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaretçiye ikram ve ziyaret edilenin ziyaretçiyi ağırlaması. Ebû Zeyd: “**زَوِّرُوا** falanı” yani onun için kesin ve ona ikram edin. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaret edilenin ziyaretçisini ikram etmesi ve ziyaret hakkını bilmesidir. Ve bazıları dedi: “Falan, falanı ziyaret etti” yani ona meyletti; bundan da “**تَزَاوَرَ عنه**” yani ondan meyletti. Ve kavim, arkadaşlarına **زَوَّرَ** etti **تَزْوِيراً**, ona iyi davrandıklarında. Ve onu **أَزَارَهُ**: onu ziyarete sevk etti. Ve Talha hadîsinde: “ta ki onu **أَزَرْتُه شَعُوبَ**” yani onu ölüme götürdüm de onu ziyaret etti; **شَعُوب**: ölümün isimlerindendir. Ve onu **اسْتَزاره**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve **المَزَارُ**: ziyaret; ve **المَزَارُ**: ziyaret yeri. Ve hadîste: “Şüphesiz **لِزَوْركَ** senin üzerinde bir haktır”; **الزَّوْرُ**: ziyaretçi; ve o aslında masdardır, isim yerine konmuştur; **صَوْم** ve **نَوْم**’un, **صائم** ve **نائم** anlamında olması gibi. Ve **زَوِرَ يَزْوَرُ**: eğildiği zaman. Ve **الزَّوْرَةُ**: uzaklık; ve o, **الازْوِرارِ**’dandır; şair dedi ki:
وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ

Ve Ümmü Seleme hadîsinde: Osman’a, Allah ondan razı olsun, gönderdim: “Ey oğulcuğum, niçin tebaânı senden **مُزْوَرِّينَ** görüyorum?” yani yüz çevirenler, sapıp ayrılanlar; denilir: ondan **ازْوَرَّ** etti ve ondan **ازْوَارَّ** etti, anlamca birdir; Ömer’in şiirinden:
بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها

**الزُّورُ**: eğilme olan **الزَّوَر**’den **أَزْوَرَ**’ın çoğuludur. İbnü’l-A‘râbî: erkeklerden **الزَّيِّرُ**: öfkeli, arkadaşını terk eden. Dedi ki: ve **الزِّيرُ**: **الزِّرُّ**’dür. Dedi ki: Araplardan kimi, idğamlı iki harften birini **ياء**’a çevirir; **مَرٍّ** hakkında **مَيْرٍ**, **زِرٍّ** hakkında **زِيرٍ** der; ve o **الدُّجَةُ**’dir; ve **رِزٍّ** hakkında **رِيز**. Ebû Mansûr dedi: “**الزَّيِّرُ** öfkeli” sözü, aslında hemzelidir; aslı, aslanın **زأَر** etmesindendir. Ve düşmana **زائِرٌ** denilir; onlar **الزائرُون**’dur; ‘Antere dedi ki:
حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ
عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ

Bazıları dedi: onun, düşmanların yurduna konduğunu kastetti. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزائر** öfkeli (hemzeli), **الزاير** sevgilidir. Dedi ki: ‘Antere’nin beyti iki vecihle rivayet edilir; kim hemzelerse düşmanları kasteder, kim hemzelemezse sevgilileri kasteder.

Ve **زأْرة الأَسد**: onun sazlığıdır; İbn Cinnî dedi: bu, onun oraya alışması ve onu **زَوْرِه** etmesi sebebiyledir. Ve **الزَّأْرَةُ**: su, **الحلفاء** ve **القَصَب** sahibi sazlıktır. Ve **الزَّأْرَة**: sazlıktır.

Ve **الزِّيرُ**: kadınlarla düşüp kalkan ve onların sohbetini kötülük olmaksızın isteyen kimse; çoğulu **أَزْوارٌ** ve **أَزْيارٌ**; sonuncusu **عِيدٍ** ve **أَعياد** babındandır; ve **زِيَرَةٌ**; dişisi **زِيرٌ**; ve bazıları dedi: müennes bununla vasıflanmaz; ve denildi: **الزِّيرُ**, onlarla batılda düşüp kalkandır; ve “falan **زِيرُ نساءٍ**’dır” denilir; eğer onların ziyaretini, konuşmalarını ve meclislerinde oturmayı severse; onları çok ziyaret etmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır; çoğulu **الزِّيَرَةُ**’dir; Ru’be dedi ki:
قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ

Ve hadîste: “Sizden biri, yastığını kırıp ona yaslanarak konuşmaya dalar da **الزِّيرِ**’in fiilini yapar olmaya devam eder”; erkeklerden **الزِّيرُ**: kadınlarla konuşmayı ve meclislerinde oturmayı seven kimsedir; onları çok ziyaret etmesinden dolayı böyle adlandırılmıştır; ve aslı vav’dandır. Ve A‘şâ’nın sözü:
تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،
مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها

“**لها**”: şarap içindir; der ki: **زِيرُ العُودِ** ağlar; korkusundan ki kavim içtiklerinde coşacaklar da şarap için **الزَّيرَ** yapacaklar; ve “**بها**” şarap iledir. Ve Yûnus şu beyti okudu:
تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:
أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟

Dedi: anlamı: bu, onun âdeti midir daima ve benim âdetim mi?

Ve **الزُّور**: yalan ve batıl; ve denildi: batıl şahitliği. **رجل زُورٌ** ve **قوم زُورٌ**; ve **كلام مُزَوَّرٌ** ve **مُتَزَوَّرٌ**: yalanla süslenmiş; ve denildi: güzelleştirilmiş; ve denildi: o, konuşmadan önce düzeltilip doğrultulmuş olandır. Bundan da Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözünün hadîsi: “Ben, söylemek için bir söz **زَوَّرْتُ** etmedim ki Ebû Bekir onunla beni geçmesin”; ve bir rivayette: “Ben, Benî Sâ‘ide sakîfesi günü içimde bir söz **زَوَّرْتُ** etmiştim” yani hazırladım ve düzelttim.

Ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmektir. Ve **كلامٌ مُزَوَّرٌ**: yani güzelleştirilmiş; Nasr b. Seyyâr dedi ki:
أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،
تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل

Ve **التَّزْوِيرُ**: yalanı süslemek; ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmek. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işitti: hayırdan veya şerden her düzeltme **تَزْوِيرٌ**’dür; bundan da **شاهد الزُّورِ** (batıl şahit) sözünü **يُزَوَّرُ** eder. Ve **التَّزْوِيرُ**: sözü düzeltmek ve hazırlamaktır. Ve onun göğsünde **تَزْوِيرٌ** vardır: yani düzeltilmeye muhtaç bir düzeltme vardır; **يُزَوَّرَ** edilmesi gerekir. Dedi: Haccâc “Allah, kendisini kendi nefsine karşı **زَوَّرَ** eden kimseye rahmet etsin” dedi; yani onu doğrulttu ve güzelleştirdi; ve denildi: nefsini nefsine karşı itham etti; hakikati, onu **الزُّور**’a nispet etmektir; **فَسَّقَهُ** ve **جَهَّلَهُ** gibi. Ve dersin: “Ben seni nefsin hakkında **أُزَوِّرُكَ** ederim” yani seni onun hakkında itham ederim; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ

Ve “falanın şahitliğini **زَوَّرْتُ** ettim” sözleri, **القَتَّالِ**’in sözünün tefsirine döner:
ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ

Ebû ‘Adnân dedi: yani sertliğimizden dolayı sıkılıp yoklanmayız ve zayıf görülmeyiz. O hâlde “falanın şahitliğini **زَوَّرْتُ** ettim” sözlerinin anlamı: onun zayıf görüldüğü, sıkılıp yoklandığı ve şahitliğinin sıkılıp yoklanarak düşürüldüğüdür. Ve “ona karşı şöyle şöyle **زَوَّرَ** etti” sözleri hakkında Ebû Bekir dedi: onda dört söz vardır: **التَّزْوِيرُ**, yalan ve batıl fiili olur. Ve **الزُّور**: yalandır. Hâlid b. Kulthûm dedi: **التَّزْوِيرُ** benzetmedir. Ebû Zeyd dedi: **التزوير** süsleme ve güzelleştirmedir. Ve “şeyi **زَوَّرْتُ** ettim”: onu güzelleştirdim ve doğrulttum. Asma‘î dedi: **التزوير** sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan bir söz **يُزَوِّرُ** eder; o da, konuşmadan önce onu doğrultması ve sağlamlaştırmasıdır. Ve **الزُّور**: batıl şahitliği ve yalan sözdür; **تزوير** sözünden türetilmemiştir; fakat **تَزْوِيرِ الصَّدْرِ**’den türetilmiştir. Ve hadîste: “Kendisine verilmeyenle doygun görünen, **ثَوْبَيْ زُورٍ** giyen gibidir”; **الزُّور**: yalan, batıl ve töhmettir. Ve hadîste **شهادة الزور**’un zikri tekrar etmiştir; o, büyük günahlardandır; ondan da şu sözdür: “Batıl şahitlik, Allah’a şirk ile denk kılındı”; onu denk kılması, Yüce Allah’ın “... ve Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmayanlar” sözü sebebiyledir; sonra onun ardından “ve **الزُّورَ**a şahitlik etmeyenler” dedi. Ve **زَوَّرَ نَفْسَه**: onu **الزُّور** ile damgaladı. Ve Haccâc’dan gelen haberde: bir adam nefsini **زَوَّرَ** etti. Ve **زَوَّرَ الشهادة**: onu iptal etti. Ve bundan Yüce Allah’ın sözü: “ve **الزُّورَ**a şahitlik etmeyenler”; Sa‘leb dedi: buradaki **الزُّورُ**, eğlence meclisleridir. İbn Sîde dedi: bunu nasıl (olur) bilmiyorum; ancak burada eğlence meclisleriyle Allah’a şirki kastetmesi mümkündür; ve denildi: Hristiyanların bayramlarıdır; ikisi de Zeccâc’dandır; dedi: rivayette gelen şirk olup, Hristiyanların bayramlarını ve başkalarını toplayıcıdır; dedi: ve denildi: buradaki **الزّورُ**, şarkı meclisleridir.

Ve **زَوْرُ القوم** ve **زَوِيرُهم** ve **زُوَيْرُهم**: onların efendisi ve başıdır. Ve **الزُّورُ** ve **الزُّونُ** birlikte: Yüce Allah’tan başka rab edinilip tapılan her şeydir; Aglab el-‘Aclî dedi ki:
جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ

İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ dedi ki: beyit Yahyâ b. Mansûr’undur; ve ondan önce şunu okudu:
كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،
غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ
ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،
قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ
جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ
شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ
شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ

Dedi: **الأَصَمُّ**, Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. ‘Âmir’dir; o gün, o günün başkanıdır; o gün **يوم الزُّورَيْنِ**’dir. Ebû Ubeyde dedi: onlar, iki örtülü iki **بَكْر**’dır; onları bağlamışlar ve “bunlar bizim **زُورَانا**’mızdır” yani ilahlarımızdır demişler; “onlar kaçmadıkça biz kaçmayız” (demişler); böylece onları, iki deveyi kendilerine iki rab edinmeleriyle ayıpladı. O gün Temîm bozguna uğradı; iki **بَكْر** alındı; birini kestiler, ötekini bırakıp onların **شَوْل**’ünde vurup durdu.

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi bu şiiri, Aglab el-‘Aclî’nin divanında buldum. Ve Şemmer dedi: **الزُّورانِ** iki reistir; ve şu beyti okudu:
إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ
رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ

Dedi: **الطُّلافِحُ** zayıf düşmüş olandır. Ve bazıları dedi: **الزُّورُ** bir kayadır.

Ve denilir: bu, kavmin **زُوَيْرُ**’idir; yani onların reisi. Ve **الزُّوَيْرُ**: kavmin önderidir; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزّوَيْرُ** kavmin işinin sahibidir; dedi ki:
بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،
يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا

Ve Cevherî şu beyti okudu:
قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،
حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا

Ve Ebû Sa‘îd dedi: **الزُّونُ** puttur; ve o Farsçada **زون**’dur; **الزاي** ve **السين** ile. Ve Humeyd dedi ki:
ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ

Ebû Ubeyde: Allah’tan başka tapılan her şey **زُورٌ**’dur.

Ve **الزِّيرُ**: keten; Hutay’e dedi ki:
وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن
سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا

Çoğulu **أَزْوارٌ**’dır. Ve tellerden **الزِّيرُ**: ince olan. Ve **الزِّيرُ**: tellerden bükümü sağlamlaşmış olan şeydir; **وزيرُ المِزْهَرِ** ondan türemiştir. Ve **يوم الزُّورَيْنِ**: bilinen (gün). Ve **الزَّوْرُ**: hurma dalının orta sapı. Ve **الزَّارَةُ**: insanlardan, develerden ve koyunlardan büyük kalabalık. Ve **الزِّوَرُّ**, **الهِجَفِّ** vezninde: şiddetli yürüyüş; Katamî dedi ki:
يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،
وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا

Ve denildi: **الزِّوَرُّ** şiddetlidir; böylece bir şeyi diğerine tahsis etmedi. Ve **زارَةُ**: **أَزْدِ السَّراة**’dan bir kabiledir. Ve **زارَةُ**: bir yerdir; dedi ki:
وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً
نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ

Ebû Mansûr dedi: Bahreyn’de **عَيْنُ الزَّارَةِ** bilinir. Ve **الزَّارَةُ**: büyük bir köydür; **مَرْزُبانُ الزَّارَةِ** ondandı; ve onun bilinen bir hadîsi vardır.

Ve **مدينة الزَّوْراء**: Bağdat’ta doğu yakasında; kıblesinin **ازْوِرار**’ından dolayı **زَوْراءَ** diye adlandırılmıştır. Cevherî: Bağdat’ın **دِجْلَةُ**’sine **الزَّوْراءَ** denir. Ve **الزَّوْرَاءُ**: Hîre’de bir evdir; Nu‘mân b. el-Münzir onu yaptı; Nâbiga onu zikredip şöyle dedi:
بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ

Ve Ebû Amr dedi: buradaki **زَوْراءُ**, **التَّلْتَلَة** gibi gümüşten bir **مَكُّوكٌ**tur. Ve denilir: Ebû Ca‘fer, kendi günlerinde Hîre’deki **الزَّوْراء**’yı yıktı. Cevherî: ve **الزَّوْراءُ**, Ensârî **أُحَيْحَةَ بن الجُلاح**’ın bir malının adıdır; ve dedi ki:
إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،
إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز و ر * * الزُّورُ * الكذب والزَّوْرُ بالفتح أعلى الصدر وهو أيضا الزائرون يقال رجل * زائِرٌ * وقوم * زَوْرٌ * و * زُوَّارٌ * مثل سافِرٍ وسَفْرٍ وسُفَّار ونسوة * زَوْرٌ * أيضا و * زُوزٌ * مثل نوم ونوح وزائرات و * الزَّوْراءُ * دجلة بغداد وقد * ازْوَرَّ * عن الشيء * ازْوِراراً * أي عدل عنه وانحرف و * ازْوارَّ * عنه * ازوِيراراً * و * تَزاوَرَ * عنه * تَزاوُراً * كله بمعنى وقُرئ ﴿تَزاوَّر عن كهفهم﴾ وهو مدغم تتزاور و * زارَهُ * من باب قال وكتب و * زُوَارةً * بضم الزاي و * الزَّوْرَةُ * المرة الواحدة و * اسْتَزارَهُ * سأله أن يزوره و * تَزاوَرُوا * زار بعضهم بعضا و * ازْدارَ * افتعل من الزيارة و * التَّزْويرُ * تزيين الكذب و * زَوَّرَ * الشيء * تزويرا * حسنه وقّوّمه و * المَزارُ * الزيارة وموضع الزيارة أيضا و * الزِّيرُ * من الأوتار الدقيق و * الزِّيارُ * بالكسر ما * يُزَيِّرُ * به البيطار الدابة أي يلوي به جحفلتها

##### Türkçe

* ز و ر * * **الزُّورُ** * yalan ve **الزَّوْرُ** (fetḥa ile) göğsün üst kısmıdır; o aynı zamanda ziyaret edenlerdir. Denir ki: bir adam **زائِرٌ**; bir topluluk **زَوْرٌ** ve **زُوَّارٌ**; **سافِرٍ** ve **سَفْرٍ** ve **سُفَّار** gibi. Ve kadınlar da **زَوْرٌ**; ve **زُوزٌ**; **نوم** ve **نوح** gibi. Ve (dişil) ziyaret edenler. Ve **الزَّوْراءُ**: Bağdat’ın Dicle’sidir. Ve **ازْوَرَّ** şeyden **ازْوِراراً**: yani ondan saptı ve eğrildi. Ve **ازْوارَّ** ondan **ازوِيراراً**; ve **تَزاوَرَ** ondan **تَزاوُراً**; hepsi anlamca (aynıdır). Ve okundu: ﴿**تَزاوَّر** عن كهفهم﴾; o, **تتزاور**’un idğamlısıdır. Ve **زارَهُ** “قال” ve “كتب” bâbından; ve **زُوَارةً** (زاي’nin ḍamm’ı ile). Ve **الزَّوْرَةُ**: bir tek seferdir. Ve **اسْتَزارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **ازْدارَ**: ziyaretten “افتعل”dir. Ve **التَّزْويرُ**: yalanı süslemektir. Ve **زَوَّرَ** şeyi **تزويرا**: onu güzelleştirdi ve doğrulttu. Ve **المَزارُ**: ziyaret; ve ziyaret yeri de. Ve **الزِّيرُ**: ince olan tellerdendir. Ve **الزِّيارُ** (kesra ile): baytarın binek hayvanını onunla **يُزَيِّرُ** ettiği şeydir; yani onunla üst dudağını büker.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزور، بالفتح: الصدر، وبه فسر قول كعب بن زهير:
  في خلقها عن بنات الزور تفضيل وبناته: ما حواليه من الأضلاع وغيرها. وقيل: وسط الصدر أو أعلاه. وهو ما ارتفع منه إلى الكتفين، أو هو ملتقى أطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصدر من الخف، والجمع أزوار. ويستحب في الفرس أن يكون في زوره ضيق، وأن يكون رحب اللبان، كما قال عبد الله بن سليمة:
  ولقد غدوت على القنيص بشيظم                      كالجذع وسط الجنة المغروس
  متقارب الثفنات ضـيق زوره                      رحب اللبان شديد طي ضريس أراد بالضريس الفقار. قال الجوهري، وقد فرق بين الزور واللبان كما ترى. والزور: الزائر، وهو الذي يزورك. يقال: رجل زور، وفي الحديث  إن لزورك عليك حقا  وهو في الأصل مصدر وضع موضع الاسم، كصوم ونوم، بمعنى صائم ونائم. والزور: الزائرون، اسم للجمع، وقيل: جمع زائر. رجل زور، وامرأة زور، ونساء زور. يكون للواحد والجميع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد، لأنه مصدر، قال:
  حب بالزور الذي لا يرى                      منه إلا صفحة عن لمام وقال في نسوة زور:
  ومشيهن بالكثيب مـور
  كما تهادى الفتيات الزور

  كالزوار والزور، كرجاز وركع. وقال الجوهري: ونسوة زور وزور، مثل نوح ونوح: زائرات. والزور: عسيب النحل، هكذا بالحاء المهملة في غالب النسخ، والصواب بالمعجمة. وهكذا ضبطه الصاغاني وقال: هو بلغة أهل اليمن.والزور: العقل. ويضم، وقد كرره مرتين، فإنه قال بعد هذا بأسطر: والرأي والعقل: وسيأتي هناك. والزور: مصدر زاره يزوره زورا، أي لقيه بزوره، أو قصد زوره أي وجهته، كما في البصائر، كالزيارة، بالكسر والزوار، بالضم، والمزار، بالفتح، مصدر ميمي، وقد سقط من بعض النسخ. والزور للقوم: السيد والرئيس كالزوير، كأمير، والزوير، كزبير. يقال هذا زوير القوم، أي رئيسهم وزعيمهم. وقال ابن الأعرابي: الزوير: صاحب أمر القوم، وأنشد:
  بأيدي رجال لا هوادة بينـهـم                      يسوقون للموت الزوير اليلنددا والزور مثال خدب وهجف. والزور: الخيال يرى في النوم. والزور: قوة العزيمة، والذي وقع في المحكم والتهذيب: الزور: العزيمة، ولا يحتاج إلى ذكر القوة فإنها معنى آخر. والزور: الحجر الذي يظهر لحافر البئر فيعجز عن كسره فيدعه ظاهرا. وقال بعضهم: الزور: صخرة، هكذا أطلق ولم يفسر. والزور: واد قرب السوارقية. ويوم الزور، ويقال: يوم الزورين، ويوم الزورين لبكرعلى تميم. قال أبو عبيدة: لأنهم أخذوا بعيرين. ونص أبي عبيدة: بكرين مجللين فعقلوهما، أي قيدوهما، وقالوا: هذان زورانا أي إلهانا لن نفر. ونص أبي عبيدة فلا نفر حتى يفرا، وهزمت تميم ذلك اليوم، وأخذ البكران فنحر أحدهما وترك الآخر يضرب في شولهم. قال الأغلب العجلي يعيبهم بجعل البعيرين ربين لهم.

  جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم وقال أبو عبيدة معمر بن المثنى: إن البيت ليحيى بن منصور وأنشد قبله:
  كانت تميم معشرا ذوي كرم
  غلصمة من الغلاصيم العظم
  ما جبنوا ولا تولوا من أمـم
  قد قابلوا لو ينفخون في فحم
  جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم
  شيخ لنا كالليث من باقي إرم الأصم: هو عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر، رئيس بكر بن وائل في ذلك اليوم. والزور بالضم: الكذب، لكونه قولا مائلا عن الحق. قال تعالى:  واجتنبوا قول الزور  وبه فسر أيضا الحديث:  المتشبع بما لم يعط كلابس ثوبي زور  .
 والزور: الشرك بالله تعالى، وقد عدلت شهادة الزور الشرك بالله، كما جاء في الحديث لقوله تعالى:  والذين لا يدعون مع الله إلها آخر  ثم قال بعدها:  والذين لا يشهدون الزور  وبه فسر الزجاج قوله تعالى:  والذين لا يشهدون الزور  . وقيل: إن المراد به في الآية مجالس اليهود والنصارى عن الزجاج أيضا، ونص قوله: مجالس النصارى. والزور: الرئيس، قاله شمر، وأنشد:
  إذ أقرن الزوران زور رازح
  رار وزور نقـيه طـلافـح

  وزعيم القوم، لغة في الزور، بالفتح، فلو قال هنا: ويضم، كان أحسن. والسيد والرئيس والزعيم بمعنى. وقيل في تفسير قوله تعالى  والذين لا يشهدون الزور  إن المراد به مجلس الغناء، قاله الزجاج أيضا. ونصه مجالس الغناء. وقال ثعلب: الزور هنا: مجالس اللهو. قال ابن سيده: ولا أدري كيف هذا إلا أن يريد بمجالس اللهو هنا الشرك بالله. قال: والذي جاء في الرواية: الشرك، وهو جامع لأعياد النصارى وغيرها. ومن المجاز: ما لكم تعبدون الزور ? وهو كل ما يتخذ ربا ويعبد من دون الله تعالى، كالزون بالنون. وقال أبو سعيد: الزون: الصنم وسيأتي. وقال أبو عبيدة: كل ما عبد من دون الله فهو زور. قلت: ويقال: إن الزور صنم بعينه كان مرصعا بالجوهر في بلاد الدادر. وعن أبي عبيدة: الزور: القوة. يقال: ليس لهم زور، أي ليس لهم قوة. وحبل له زور، أي قوة: وهذا وفاق وقع بين لغة العرب والفرس، وصرح الخفاجي في شفاء الغليل بأنه معرب. ونقل عن سيبويه وغيره من الأئمة ذلك، وظن شيخنا أن هذا جاء به المصنف من عنده فتمحل للرد عليه على عادته، وإنما هو نص كلام أبي عبيدة، وناهيك به. ثم إن الذي في اللغة الفارسية إنما هو زور بالضمة الممالة لا الخالصة ولم ينبهوا على ذلك. والزور: نهر يصب في دجلة. والزور: الرأي والعقل، يقال: ماله زور زور ولا صيور، بمعنى، أي ماله رأي وعقل يرجع إليه، بالضم عن يعقوب، والفتح عن أبي عبيد. وقال أبو عبيد: وأراه إنما أراد لا زبر له فغيره إذ كتبه. والزور: التهمة والباطل. وقيل: شهادة الباطل وقول الكذب، ولم يشتق منه تزوير الكلام، ولكنه اشتق من تزوير الصدر، وقد تكرر ذكر شهادة الزور في الحديث، وهي من الكبائر. والزور: جمع الأزور، وهو المائل الزور، ومنه شعر عمر:
  بالخيل عابسة زورا مناكبها كما يأتي. والزور: لذة الطعام وطيبه. والزور: لين الثوب ونقاؤه. وزور: اسم ملك بنى مدينة شهر زور، ومعناه مدينة زور. والزور. بالتحريك: الميل، وهو مثل الصعر. وقيل: الزور في غير الكلاب: ميل ما، لا يكون معتدل التربيع، نحو الكركرة واللبدة. وقيل: الزور: عوج الزور، أي وسط الصدر. أو هو إشراف أحد جانبيه على الآخر، وقد زور زورا. والأزور: من به ذلك. والمائل. يقال: عنق أزور، أي مائل. وكلب أزور: قد استدق جوشن صدره وخرج كلكله كأنه قد عصر جانباه. وقيل: الزور في الفرس: دخول إحدى الفهدتين وخروج الأخرى. والأزور: الناظر بمؤخر عينيه لشدته وحدته. أو الأزور: البعير الذي يقبل على شق إذا اشتد السير وإن لم يكن في صدره ميل. والزور، كهجف: السير الشديد. قال القطامي:
  يا ناق خبي خببا زورا
  وقلبي منسمك المغبرا وقيل: الزور: الشديد، فلم يخص به شيء دون شيء. والزور أيضا: البعير الصلب المهيأ للأسفار. يقال: ناقة زورة أسفار، أي مهيأة للأسفار معدة. ويقال فيها ازورار من نشاطها. وقال بشير ابن النكث:
  عجل لها سقاتها يا ابن الأغر
  وأعلق الحبل بذيال زور والزوار والزيار، بالواو والياء ككتاب: كل شيء كان صلاحا لشيء وعصمة، وهو مجاز. قال ابن الرقاع:
  كانوا زوارا لأهل الشام قد علموا                      لما رأوا فيهم جورا وطغـيانـا

  قال ابن الأعرابي: زوار وزيار: عصمة، كزيار الدابة. والزوار والزيار: حبل يجعل بين التصدير والحقب يشد من التصدير إلى خلف الكركرة حتى يثبت لئلا يصيب الحقب الثيل فيحتبس بوله، قاله أبو عمرو. وقال الفرزدق:
  بأرحلنا يجدن وقد جعلنا                      لكل نجيبة منها زيارا ج أزورة. وفي حديث الدجال  رآه مكبلا بالحديد بأزورة  . قال ابن الأثير: هي جمع زوار وزيار، المعنى أنه جمعت يداه إلى صدره وشدت. وزرت البعير أزوره زوارا: شددته به، من ذلك. وأبو الحسين علي بن عبد الله ابن بهرام الزياري الأستراباذي: محدث يروي عن إبراهيم بن زهير الحلواني، مات سنة 342، كذا في التبصير للحافظ ابن حجر. والزوراء: اسم مال كان لأحيحة بن الجلاح الأنصاري: وقال:
  إني أقيم على الزوراء أعمرهـا                      إن الكريم على الإخوان ذو المال ومن المجاز: الزوراء: البئر البعيدة القعر. قال الشاعر:
  إذ تجعل الجار في زوراء مظلمة                      زلخ المقام وتطوي دونه المرسا وقيل: ركية زوراء: غير مستقيمة الحفر. والزوراء: القدح، قال النابغة:
  وتسقى إذا ما شئت غير مصرد                      بزوراء في حافاتها المسك كانع والزوراء: إناء، وهو مشربة من فضة مستطيلة مثل التلتلة. ومن المجاز: رمى بالزوراء، أي القوس. وقوس زوراء: معطوفة. وقال الجوهري: ودجلة بغداد تسمى الزوراء. والزوراء: بغداد أو مدينة أخرى بها في الجانب الشرقي ؛ لأن أبوابها الداخلة جعلت مزورة، أي مائلة عن الأبواب الخارجة وقيل لازورار قبلتها. والزوراء: ع بالمدينة قرب المسجد الشريف، وقد جاء ذكره في حديث الزهري عن االسائب. والزوراء: دار كانت بالحيرة بناها النعمان بن منذر، هدمها أبو جعفر المنصور في أيامه. والزوراء: البعيدة من الأراضي قال الأعشى:
  يسقي ديارا لها قد أصبحت غرضا                      زوراء أجنف عنها القود والرسل والزوراء: أرض عند ذي خيم، وهي أول الدهناء وآخرها هريرة. والزارة: الجماعة الضخمة من الناس والإبل والغنم. وقيل: هي من الإبل والناس: ما بين الخمسين إلى الستين. والزارة من الطائر: الحوصلة، عن أبي زيد، كالزاورة، بفتح الواو، والزاوورة وزاورة القطاة: ما حملت فيه الماء لفراخها. وزارة: حي من أزد السراة، نقله الصاغاني. والزارة: ة كبيرة بالبحرين ومنها مرزبان الزارة، وله حديث معروف. قال أبو منصور: وعين الزارة بالبحرين معروفة. والزارة: ة بالصعيد، وسبق للمصنف في  زر  أنها كورة بها فلينظر.
 وزارة: ة، بأطرابلس الغرب. منها إبراهيم الزاري التاجر المتمول، كذا ضبطه السلفي ووصفه. وزارة: ة من أعمال اشتيخن منها يحيى بن خزيمة الزاري، ويقال: هي بغير هاء، روى عن الدارمي، وعنه طيب بن محمد السمرقندي، قال الحافظ ابن حجر: ضبطه أبو سعد الإدريسي هكذا، حكاه ابن نقطة. وأما السمعاني فذكره بتكرير الزاي. والزير، بالكسر: الزر. قال الأزهري: ومن العرب من يقلب أحد الحرفين المدغمين ياء فيقول في مر: مير، وفي زر زير وفي رز ريز. والزير: الكتان. قال الحطيئة:
  وإن غضبت خلت بالمشفرين                      سبائخ قطن وزيرا نـسـالا

  والقطعة منه زيرة، بهاء، والجمع أزوار. والزير: الدن، والجمع أزيار، أعجمي، أو الزير: الحب الذي يعمل فيه الماء، بلغة العراق. وفي حديث الشافعي رضي الله عنه  كنت أكتب العلم وألقيه في زير لنا  . والزير: العادة، أنشد يونس:
  تقول الحارثية أم عمرو                      أهذا زيره أبدا وزيري قال: معناه أهذا دأبه أبدا ودأبي. والزير: رجل يحب محادثة النساء ويحب مجالستهن ومخالطتهن، سمي بذلك لكثرة زيارته لهن. ويحب الثاني مستدرك. وقيل الزير: المخالط لهن في الباطل، وقيل: هو الذي يخالطهن ويريد حديثهن. بغير شر أو به. وأصله الواو، وجعله شيخ الإسلام زكريا في حواشيه على البيضاوي مهموزا، وهو خلاف ما عليه أئمة اللغة. وفي الحديث:  لا يزال أحدكم كاسرا وساده يتكئ عليه ويأخذ في الحديث فعل الزير  . ج أزوار وزيرة، وأزيار، الأخيرة من باب عيد وأعياد. وهي زير أيضا. تقول: امرأة زير رجال. قاله الكسائي، وهو قليل أو خاص بهم، أي بالرجال ولا يوصف به المؤنث، قاله بعضهم، وهو الأكثر. ويأتي في الميم أن التي تحب محادثة الرجال يقال لها: مريم. قال رؤبة:
  قلت لزير لم تصله مريمه والزير: الدقيق من الأوتار، أو أحدها وأحكمها فتلا. وزير المزهر مشتق منه. والزيرة، بهاء: هيئة الزيارة. يقال: فلان حسن الزيرة. والزير، كسيد، هكذا في النسخ، والصواب ككتف، كما ضبطه الصاغاني: الغضبان المقاطع لصاحبه، عن ابن الأعرابي. قال الأزهري. أرى أصله الهمز، من زئر الأسد، فخفف. وزورة، بالضم، ويفتح: ع، قرب الكوفة. والزورة، بالفتح: البعد، وهو من الازورار قال الشاعر:
  وماء وردت على زورة أي على بعد. والزورة: الناقة التي تنظر بمؤخر عينها لشدتها وحدتها، قال صخر الغي:
  وماء وردت عـلـى زورة                      كمشي السبنتى يراح الشفيفا هكذا فسره أبو عمرو. ويروى: زورة، بالضم، والأول أعرف. ويوم الزوير، كزبير: م، أي معروف، وكذا يوم الزويرين. وأزاره: حمله على الزيارة وأزرته غيرى. وزور تزويرا: زين الكذب، وكلام مزور: مموه بالكذب. ومن المجاز: زور الشيء: حسنه وقومه. وأزال زوره: اعوجاجه. وكلام مزور، أي محسن. وقيل: هو المثقف قبل أن يتكلم به، ومنه قول عمر رضي الله عنه:  ما زورت كلاما لأقوله إلا سبقني به أبو بكر  . أي هيأت وأصلحت. والتزوير: إصلاح الشيء. وسمع ابن الأعرابي يقول: كل إصلاح من خير أو شر فهو تزوير. وقال أبو زيد: التزوير: التزويق والتحسين. وقال الأصمعي: التزوير: تهيئة الكلام وتقديره، والإنسان يزور كلاما، وهو أن يقومه ويتقنه قبل أن يتكلم به. وزور الزائر تزويرا: أكرمه قال أبو زيد: زوروا فلانا، أي اذبحوا له وأكرموه. والتزوير: أن يكرم المزور زائره. زور الشهادة: أبطلها، وهو راجع إلى تفسير قول القتال:
  ونحن أناس عودنا عود نبعة                      صليب وفينا قسوة لا تزور

  قال أبو عدنان: أي لا نغمز لقسوتنا ولا نستضعف. فقوله: زورت شهادة فلان، معناه أنه استضعف فغمز، وغمزت شهادته فأسقطت. وفي الخبر الحجاج قال:  رحم الله امرأ زور نفسه على نفسه  قيل: قومها وحسنها. وقيل: اتهمها على نفسه. وقيل: وسمها بالزور، كفسقه وجهله. وتقول: أنا أزورك على نفسك، أي أتهمك عليها. وأنشد ابن الأعرابي:
  به زور لم يستطعه المزور والمزور من الإبل، كمعظم: الذي إذا سله المذمر - كمحدث وقد تقدم - من بطن أمه اعوج صدره فيغمزه ليقيمه فيبقى فيه من غمزه أثر يعلم منه أنه مزور، قاله الليث. واستزاره: سأله أن يزوره، فزاره وازداره. وتزاور عنه تزاورا عدل وانحرف. وقرئ  تزاور عن كهفهم  ، وهو مدغم تتزاور كازور وازوار، كاحمر واحمار. وقرئ تزور ومعنى الكل: تميل، عن الأخفش. وقد ازور عنه. ازورارا. وازوار عنه ازويرارا. تزاور القوم: زار بعضهم بعضا، وهم يتزاورون، وبينهم تزاور. وزوران، بالفتح: جد أبى بكر محمد بن عبد الرحمن البغدادي، سمع يحيى بن هاشم السمسار. وقول المصنف: التابعي كذا في سائر الأصول خطأ، فإن محمد بن عبد الرحمن هذا ليس بتابعي كما عرفت. والصواب أنه سقط من الكاتب، وحقه بعد عبد الرحمن: والوليد بن زواران. فإنه تابعي يروى عن أنس. وشذ شيخنا فضبطه بالضم نقلا عن بعضهم عن الكاشف، والصواب أنه بالفتح، كما صرح به الحافظ ابن حجر والأمير وغيرهما، ثم إن قول المصنف إن زوران جد محمد وهم، بل الصواب أنه لقب محمد. ثم اختلف في الوليد بن زوران، فضبطه الأمير بتقديم الراء على الواو، وجزم المزي في التهذيب أنه بتقديم الواو كما هنا. وبالضم عبد الله بن علي بن زوران الكازروني، عن أبى الصلت المجير، ووقع في التكملة، علي بن عبد الله بن زوران. وإسحاق ابن زوران السيرافي الشافعي، محدثون.
 ومما يستدرك عليه: منارة زوراء: مائلة عن السمت والقصد. وفلاة زوراء: بعيدة فيها ازورار، وهو مجاز. وبلد أزور، وجيش أزور. قال الأزهري: سمعت العرب تقول للبعير المائل السنام: هذا البعير زور. وناقة زورة: قوية غليظة. وفلاة زورة: غير قاصدة. وقال أبو زيد: زور الطائر تزويرا: ارتفعت حوصلته، وقال غيره: امتلأت. ورجل زوار وزوارة، بالتشديد فيهما: غليظ إلى القصر. قال الأزهري: قرأت في كتاب الليث في هذا الباب: يقال للرجل إذا كان غليظا إلى القصر ما هو: إنه لزوار وزوارية. قال أبو منصور ؛ وهذا تصحيف منكر، والصواب: إنه لزواز وزوازية بزاءين. قال: قال ذلك أبو عمرو وابن الأعرابي وغيرهما. وازداره: زاره، افتعل من الزيارة. قال أبو كبير:
  فدخلت بيتا غير بـيت سـنـاخة                      وازدرت مزدار الكريم المفضل والزورة: المرة الواحدة. وامرأة زائرة من نسوة زور، عن سيبويه، وكذلك في المذكر، كعائذ وعوذ، ورجل زوار وزؤور ككتان وصبور. قال:
  إذا غاب عنها بعلها لم أكن لها                      زؤورا ولم تأنس إلي كلابها

  وقال بعضهم: زار فلان فلانا، أي مال إليه. ومنه تزاور عنه، أي مال. وزور صاحبه تزويرا: أحسن إليه وعرف حق زيارته. وفي حديث طلحة أزرته شعوب فزارها أي أوردته المنية، وهو مجاز. وأنا أزيركم ثنائي، وأزرتكم قصائدي، وهو مجاز. والمزار، بالفتح: موضع الزيارة. وزور يزور، إذا مال. ويقال للعدو: الزاير، وهم الزايرون وأصله الهمز، ولم يذكره المصنف هناك. وبالوجهين فسر بيت عنترة:
  حلت بأرض الزايرين فأصبحت                      عسرا علي طلابك ابنة مخرم وقد تقدمت الإشارة إليه. وزارة الأسد: أجمته. قال ابن جني. وذلك لاعتياده إياها وزوره لها. وذكره المصنف في زأر. والزار: الأجمة ذات الحلفاء والقصب والماء. وكلام متزور: محسن. قال نصر بن سيار:
  أبلغ أمير المؤمـنـين رسـالة                      تزورتها من محكمات الرسائل أي حسنتها وثقفتها. وقال خالد بن كلثوم: التزوير: التشبيه. وزارة: موضع، قال الشاعر:
  وكأن ظعن الحي مدبرة                      نخل بزارة حمله السعد وفي الأساس: تزور: قال الزور. وتزوره: زوره لنفسه. وألقى زوره: أقام. وكلمة زوراء: دنية معوجة. وهو أزور عن مقام الذل: أبعد.
 واستدرك شيخنا: زاره: زوج ماسخة القواس، كما نقله السهيلي وغيره، وتقدمت الإشارة إليه في مسخ. قلت: ونهر زاور كهاجر، نهر متصل بعكبراء، وزاور: قرية عنده. والزور، بالفتح: موضع بين أرض بكر بن وائل. وأرض تميم، على ثلاثة أيام من طلح. وجبل يذكر مع منور، وجبل آخر في ديار بني سليم في الحجاز.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَارَهُ
1 زَارَهُ ذ , aor. يَزُورُ, inf. n. زِيَارَةٌ (S, A, Msb, K) and زَوْرٌ (S, A, K) and مَزَارٌ (S, Msb, K) and زُوَارَةٌ (Ks, S) or زُوَارٌ; (K;) and ↓ ازدارهُ, (S, A, TA,) of the measure اِفْتَعَلَ from الزِّيَارَةُ, (S, TA,) is syn. with زَارَهُ; (A, TA;) [He visited him: lit.] he met him with his زَوْر [i. e. chest, or bosom]: or he repaired to his زَوْر, i. e. direction: (B, TA:) [or] he inclined towards him: (TA:) [see also زَوِرَ:] or he repaired to him: (A:) or he repaired to him from a desire to see him. (Msb.) ― -b2- [Hence,] زَارَ شَعُوبَ (tropical:) [lit., He visited death; i. e., he died]. (TA.) [See 4.] -A2- زَارَهُ, (K,) aor. يَزُورُ, inf. n. زِوَارٌ, (TA,) He bound upon him (namely a camel) the rope called زِوَار, q. v. (K.) -A3- زَوِرَ, aor. يَزْوَرُ, inf. n. زَوَرٌ, He, or it, inclined. (TA.) [App. always used in a proper, not a tropical, sense. See زَوَرٌ below.] ― -b2- He had the kind of distortion termed زَوَرٌ [which see, below]. (TA.)

زوّرهُ
2 زوّرهُ ذ , (A, K,) inf. n. تَزْوِيرٌ, (S,) He honoured him; namely, a visiter; treated him with honour, or hospitality; (S, A, K;) made account of his visit; (A;) treated him well, and acknowledged his right as a visiter; (TA;) slaughtered for him, and treated him with honour or hospitality. (AZ.) -A2- زوّر الشَّهَادَةَ He annulled the testimony; (K, TA;) impugned and annulled it. (TA.) ― -b2- El-Kattلl says,
وَنَحْنُ أُنَاسٌ عُودُنَا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ وَفينَا قَسْوَةٌ لَا تُزَوَّرُ
[And we are men whose wood of which our bows are made is hard wood of a neb'ah, and in us is hardiness not to be impugned and denied]: Aboo- 'Adnلn says, [perhaps reading نُزَوَّرُ, which may be the correct reading,] that he means, we are not to be calumniated, because of our hardness, or hardiness, nor to be held weak. (TA.) ― -b3- زوّر نَفْسَهُ He stigmatized himself by the imputation of falsehood. (K.) [See also other explanations, below.] ― -b4- زوّر كَلَامَهُ (assumed tropical:) He falsified his speech; he embellished his speech with lies; syn. زَخْرَفَهُ. (Msb.) [See also below.] ― -b5- زوّر الكَذِبَ, (K,) inf. n. تَزْوِيرٌ, (S,) (tropical:) He embellished the lie. (S, K, TA.) ― -b6- زوّر شَيْئًا (tropical:) He removed, or did away with, the obliquity of a thing; (TA;) he rectified, adjusted, or corrected, it; (IAar, S, Msb, K;) whether good or evil; (IAar, Msb;) he beautified, or embellished, it. (AZ, S, K.) ― -b7- زوّر كَلَامًا (tropical:) He made speech right and sound, (As,) prepared it, (As, Msb,) and measured it, (As,) فِى نَفْسِهِ in his mind, (Msb,) before he uttered it: (As:) he rectified, adjusted, or corrected, it; and beautified, or embellished, it; as also ↓ تزوّرهُ, occurring in a verse of Nasr. Ibn-Seiyلr. (TA.) And [in like manner] زوّر الحَدِيثَ (tropical:) He rectified, or corrected, the story, narrative, or tradition, removing, or doing away with, its obliquity: and ↓ تزوّرهُ he did so (زِوّرهُ) to himself. (A.) ― -b8- رَحِمَ اللّٰهُ امْرَأً زَوَّرَ نَفْسَهُ عَلَى نَفْسِهِ, a saying of El-Hajjلj, May God have mercy upon a man who rectifies, or corrects, himself, against himself: (S, * TA:) or, as some say, who stigmatizes himself by the charge of falsehood against himself: or who accuses himself against himself: like as you say, أَنَا أُزَوِّرُكَ عَلَى نَفْسِكَ I accuse thee [of wrong] against thyself. (TA.) -A3- تَزْوِيرٌ is also syn. with تَشْبِيهٌ [The likening a thing to another thing; &c.]. (TA.) -A4- زوّر said of a bird, inf. n. as above, His crop (حَوْصَلَتُهُ) became high: (AZ, TA:) or became full. (TA.)

ازارهُ
4 ازارهُ ذ He incited him, or made him, to visit. (S, K.) You say أَزَرْتُهُ غَيْرِى I made him, or caused him, to visit another, not myself. (A.) ― -b2- أَزَرْتُهُ شَعُوبَ (tropical:) I made him to visit death; [i. e., I killed him.] (TA.) [See 1.] ― -b3- أَنَا أُزِيرُكُمْ ثَنَائِى (tropical:) [I will introduce you, or your name, in my eulogy; meaning I will praise you]. (A.) And أَزَرْتُكُمْ قَصَائِدِى (tropical:) [I have introduced you, or the mention of you, in my odes]. (A.)

تزوّر
5 تزوّر ذ He said what was false; spoke falsely. (A.) -A2- See also 2, in two places.

تزاوروا
6 تزاوروا ذ They visited one another. (S, A, K.) You say, بَيْنَهُمْ تَزَاوُرٌ Between them is mutual visiting. (A.) ― -b2- See also 9, in two places.

اِزْدَارَ
8 اِزْدَارَ ذ : see 1. -A2- Also, accord. to Aboo-'Amr El-Mutarriz, He swallowed a morsel, or mouthful; like اِزْدَرَدَ. (TA in art. زرد.)

ازورّ عَنْهُ
9 ازورّ عَنْهُ ذ , (S, A, Msb, K,) inf. n. اِزْوِرَارٌ; (S, A;) and ↓ ازوارّ, (S, A, K,) inf. n. اِزْوِيرَارٌ; (S;) and ↓ تزاور; (S, A, Msb, K;) He declined, or turned aside, from it. (S, A, * Msb, K.) ↓ تَزَّاوَرُ, in the Kur xviii. 16, is a contraction تَتَزَاوَرُ: (S;) تَزْوَرُّ is another reading. (TA.) ― -b2- فِى صَدْرِهِ ازْوِرَارٌ In his breast, or chest, is crookedness, curving, or distortion. (A.)

استزارهُ
10 استزارهُ ذ He asked him to visit him. (S, A, * K.)

11 اـِزْوَاْرَّ see 9.

زَارٌ
زَارٌ ذ : see زَارَةٌ.

زَوْرٌ
زَوْرٌ ذ : see زَائِرٌ, in three places. ― -b2- Also A camel having the hump inclining. (TA.) ― -b3- And, with ة, A she-camel that looks from the outer angle of her eye, by reason of her vehemence and sharpness of temper: (K, * TA: [see زَوْرَةٌ below: and see also أَزْوَرُ:]) and a strong and thick she-camel. (TA.) ― -b4- And فَلَاةٌ زَوْرَةٌ A desert not of moderate extent, or not easy to traverse. (TA.) -A2- The direction of a person to whom one repairs. (B.) ― -b2- The breast, or chest: (TA:) or its upper, or uppermost, part: (S, A, Mgh:) in a horse, narrowness in this part is approved, and width in the لَبَان; as the poet 'Abd-Allah Ibn-Suleymeh says, making a distinction between these two parts: (S:) or its middle: or the elevated part of it, to the shoulder-blades: or the part where the extremities of the breast-bones meet together: (K:) or the whole of the breast of the camel: pl. أَزْوَارٌ. (TA.) Hence, بَنَاتُ الزَّوْرِ The ribs and other parts around the breast. (TA.) [Hence also, app. from the action of the camel when he lies down,] أَلْقَى زَوْرَهُ (tropical:) [lit. He threw his breast upon the ground;] he remained, stayed, or abode. (A.) ― -b3- The lord, or chief, of a people; (K, * TA;) as also ↓ زُورٌ (Sh, K) and ↓ زُوَيْرٌ (IAar, S, K) and ↓ زَوِيرٌ (TA, as from the K, [in a copy of which SM appears to have found كَالزَّوِيرِ وَالزُّوَيْرِ كَزُبَيْرٍ وَخِدَبٍّ, instead of كَالزُّوَيْرِ وَالزِّوَرِّ الخ,]) and ↓ زِوَرٌّ. (K, TA.) -A3- Determination: (T, M:) or strength of determination. (K.) ― -b2- See also زُورٌ -A4- A palm-branch, or straight and slender palm-branch, from which the leaves have been stripped off: (Sgh, K, TA:) of the dial. of El-Yemen. (Sgh, TA.) -A5- Stone which appears to a person digging a well, and which, being unable to break it, he leaves apparent: (K:) or, as some say, a mass of rock, in an absolute sense. (TA.)

زُورٌ
زُورٌ ذ A lie; a falsehood; an untruth: (S, Msb, K:) because it is a saying deviating from the truth. (TA.) So in the Kur xxii. 31: and so it is expl. in the trad., المُتَشَبِّعُ بِمَا لَمْ يُعْطَ كَلَابِسِ ثَوْبَىْ زُورٍ [He who boasts of abundance which he has not received is like the wearer of two garments of falsity]. (TA. [See art. شبع.]) So, too, in the Kur [xxv. 72], وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ And those who do not bear false witness. (Bd, Msb.) [But there are other explanations of these words of the Kur, which see below.] ― -b2- What is false, or vain: (K:) or false witness: and a thing for which one is suspected, syn. تُهَمَةٌ. (TA.) ― -b3- (tropical:) Anything that is taken as a lord in the place of God; (S;) a thing, (K,) or anything, (AO, A,) that is worshipped in the place of God; (AO, A, K;) as also زُونٌ, with ن: or a particular idol which was adorned with jewels, in the country of Ed-Dلdar (الدَّادَر [a name I nowhere find]). (TA.) ― -b4- See also زَوْرٌ. ― -b5- (assumed tropical:) The association of another, or others, with God: (Zj, K:) so explained by Zj, in the Kur xxv. 72, quoted above: and so the phrase شَهَادَةُ الزُّورِ, occurring in a trad. (TA.) ― -b6- (assumed tropical:) [A place or] places in which lies are told: and the words in the Kur xxv. 72, quoted above, may mean, And those who are not present in places where lies are told: because the witnessing of what is false is participating therein: (Bd:) or the meaning here is the places where the Christians sit and converse: (Zj:) or where the Jews and Christians sit and converse: (TA, as from the K:) or the festivals of the Jews and Christians: (so in the CK and in a MS. copy of the K:) or (so in the TA, but in the K “ and ”) a place, (K,) or places, (Zj,) where persons sit, and hear singing: (Zj, K:) or places where persons sit, and entertain themselves by frivolous or vain diversion: (Th:) but ISd says, I know not how this is, unless he mean the assemblies of polytheism, which includes the festivals of the Christians, and other festivals. (TA.) -A2- Judgment: (K:) or judgment to which recourse may be had: (S:) or strength of judgment. (A.) [See also زَوْرٌ.] You say, مَا لَهُ زُورٌ وَلَا ضَيُّورٌ He has no judgment to which recourse may be had: (S:) or no strength of judgment: (A:) or no judgment, nor understanding or intellect or intelligence, to which recourse may be had: (TA:) for زُورٌ also signifies understanding, intellect, or intelligence; (Yaakoob, K;) and so ↓ زَوْرٌ: (A'Obeyd, K:) but A 'Obeyd thinks it a mistranscription, for لَا زَبْرَ. (TA.) ― -b2- Strength: in which sense the word is an instance of agreement between the Arabic and Persian languages: (AO, K:) or it is arabicized: (Sb:) but the Persian word is with the inclined, not the pure, dammeh. (TA.) You say لَيْسَ لَهُمْ زُورٌ They have not strength. (TA.) And حَبْلٌ لَهُ زُورٌ A rope having strength. (TA.) ― -b3- Deliciousness, and sweetness, or pleasantness, of food. (K.) ― -b4- And Softness, and cleanness, of a garment, or piece of cloth. (K.)

زَوَرٌ
زَوَرٌ ذ inf. n. of زَوِرَ. (TA.) ― -b2- Inclination; (S, Msb, K;) such as is termed صَعَرٌ; (S;) crookedness; wryness; distortion. (A.) ― -b3- Distortion of the زَوْر, (Mgh, K,) which is the upper, or uppermost, part of the breast, (Mgh,) or the middle of the breast [&c.]: (TA:) or the prominence of one of its two sides above the other: (K:) in a horse, the prominence of one of the two portions of flesh in the breast, on the right and left thereof, and the depression of the other: (S:) in others than dogs, it is said by some to signify inclination [or distortion] of a thing or part which is not of a regular square form; such as the كِرْكِرَة and the لِبْدَة. (TA.)

زِيرٌ
زِيرٌ ذ , (S, K, &c.,) originally with و, written by the Sheykh-el-Islلm Zekereeyà, in his commentaries on Bd, with hemz, contr. to the leading lexicologists; (TA;) or زيرُ نِسَآءٍ; A visiter of women: (Az, TA in art. تبع:) a man who loves to discourse with women, and to sit with them, (S, K,) and to mix with them: (TA:) so called because of his frequent visits to them: or who mixes with them in vain things: or who mixes with them and desires to discourse with them: (TA:) without evil, or with it: (K:) and a woman is termed زِيرٌ also: (K:) you say اِمْرَأَةٌ زِيرُ رِجَالٍ: (Ks:) but this usage is rare: (TA:) or it is applied to a man only: (K:) a woman of this description is termed مَرْيَمٌ: (TA:) pl. [of pauc.] أَزْوَارٌ and أَزْيَارٌ, (K,) the latter like أَعْيَادٌ pl. of عِيدٌ, (TA,) and [of mult.] زِيَرَةٌ. (S, K.) -A2- Custom; habit; wont. (Yoo, K.) -A3- A slender وَتَر [or bow-string]: (S, K:) or the most slender of such cords, (أَحَدُّهَا: (K, TA: in the CK أَحَدُهَا:) and the most firmly twisted. (TA.) ― -b2- Hence the زِير [or smallest string] of a مِزْهَر [or lute] is thus termed. (TA.) [In this and the next preceding senses, it is app. of Persian origin.] -A4- Flax: (Yaakoob, S, K:) and with ة a portion thereof: (K:) pl. أَزْوَارٌ. (TA.) -A5- See also art. زير.

زِوَرٌّ
زِوَرٌّ ذ A vehement pace. (S, K.) ― -b2- Vehement; or strong: (K:) but to what applied is not particularized. (TA.) ― -b3- Applied to a camel, Strong; hardy; (TA;) prepared for journeys. (K.) And زِوَرَّةُ أَسْفَارٍ, applied to a she-camel, Prepared for journeys: or having an inclination to one side, by reason of her briskness, or sprightliness. (TA.) [See أَزْوَرُ.] ― -b4- See also زَوْرٌ.

زَيِرٌ
زَيِرٌ ذ , in the K زَيِّرٌ: see art. زير.

زَارَةُ
زَارَةُ ذ The حَوْصَلَة [or crop] (AZ, K) of a bird; (AZ, TA;) as also ↓ زَاوَرَةٌ, (K, TA,) with fet-h to the و, (TA,) [in the CK زاوِرَة,] and ↓ زَاؤُورَةُ (K, TA) [in the CK زاوُرَة]: and القَطَا ↓ زَاوَرَةُ The receptacle in which the [bird called] قطا carries water to its young ones. (TA.) -A2- زَارَةُ الأَسَدِ The thicket, wood, or forest, or bed of reeds or canes, (أَجَمَة,) that is the haunt of the lion: so called because of his frequenting it. (IJ.) [See also زَأْرَةٌ, in art. زأر.] And ↓ زَارٌ A thicket, wood, or forest, (أَجَمَة,) containing [high coarse grass of the kind called] حَلْفَآء, and reeds or canes, and water. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) A collected number, (K,) or a large collected number, (TA,) of camels, (K,) and of sheep or goats, and of men: or of camels, and of men, from fifty to sixty. (TA.) [See, again, زَأْرَةٌ, in art. زأر.]

زَوْرَةٌ
زَوْرَةٌ ذ A single visit. (S, TA.) -A2- Distance; remoteness: (S, K:) from الاِزْوِرَارُ. (S.) A poet (Sakhr El-Ghei, TA) says,
وَمَآءٍ وَرَدْتُ عَلَى زَوْرَةٍ
[To many a water have I come, notwithstanding its distance]: (S:) or, accord. to AA, عَلَى زَوْرَةٍ, in this ex., accord. to one relation زُورَة, but the former is the better known, means upon a she-camel that looked from the outer angle of her eye, by reason of her vehemence and sharpness of temper. (TA.)

زِيرَةٌ
زِيرَةٌ ذ A manner of visiting. (K.) One says, فُلَانٌ حَسَنُ الزِّيرَةِ Such a one is good in his manner of visiting. (TA.)

زِوَارٌ
زِوَارٌ ذ (AA, S, K) and ↓ زِيَارٌ (IAar, K) A rope, or cord, which is put between the camel's fore-girth and kind-girth, (AA, S, K,) to prevent the kindgirth from hurting the animal's ثِيل, and so causing a suppression of the urine: (AA, TA:) pl. أَزْوِرَةٌ. (S, K.) In a trad., Ed-Dejjلl is described as bound with أَزْوِرَة; meaning, having his arms bound together upon his breast. (IAth.) ― -b2- Also, both words, (tropical:) Anything that is a [means of] rectification to another thing, (K,) and a defence, or protection; (IAar, K;) like the زِيَار of a beast. (IAar.)

زِيَارٌ
زِيَارٌ ذ : see زِوَارٌ: -A2- and see art. زير.

زُوَيْرٌ
زُوَيْرٌ ذ and زَوِيرٌ: see زَوْرٌ.

زَؤُورٌ
زَؤُورٌ ذ : see what next follows, in two places.

رَجُلٌ زَوَّارٌ
رَجُلٌ زَوَّارٌ ذ and ↓ زَؤُورٌ [A man who visits much]: a poet says,
اـِذَا غَابَ عَنْهَا بَعْلُهَا لَمْ أَكُنْ لَهَا
وَلَمْ تَأْنَسْ اـِلَىَّ كِلَابُهَا ↓ زَؤُورًا
[When her husband is absent from her, I am not to her a frequent visiter, nor do her dogs become familiar to me]. (TA.)

زَائِرٌ
زَائِرٌ ذ A person visiting; a visiter: (S, * Msb, K: *) fem. زَائِرَةٌ: (Sb:) pl. زَائِرُونَ, masc., (S, K,) and زَائِرَاتٌ, fem., (S, Msb,) and زُوَّارٌ, masc., (S, Msb, K,) and زَوَّرٌ, masc., (K,) and fem.: (Sb, S, Msb:) and ↓ زَوْرٌ signifies the same as زَائِرٌ (A, Msb, K, TA) and زَائِرَةٌ (TA) and زَائِرُونَ (S, A, K, TA) and زَائِرَاتُ; (S, A, Msb, TA;) being originally an inf. n.; or, as syn. with زائرون, it is a quasi-pl. n.; by some called a pl. of زَائِرٌ. (TA.) It is said in a trad., عَلَيْكَ حَقًّا ↓ اـِنَّ لِزَوْرِكَ [Verily there is to thy visiter, or visiters, a just claim upon thee]. (TA.) [And hence,] ↓ زَوْرٌ also signifies A phantom that is seen in sleep. (K.)

زَاوَرَةٌ
زَاوَرَةٌ ذ : see زَارَةٌ; the former, in two places.

زَاؤُورَةٌ
زَاؤُورَةٌ ذ : see زَارَةٌ; the former, in two places.

أَزْوَرُ
أَزْوَرُ ذ Inclining; (K;) crooked; wry; distorted: (A:) [fem. زَوْرَآءُ:] pl. زُورٌ. (K.) ― -b2- Having that kind of distortion in the زَوْر (or middle of the breast [&c.] TA) which is termed زَوَرٌ. (K, TA.) ― -b3- A dog whose breast (جَوْشَنُ) صَدْرِهِ) is narrow, (K,) and the كَلْكَل [app. meaning the part between the two collar-bones] projecting, as though his, or its, sides had been squeezed. (TA.) ― -b4- A wry neck. (TA.) ― -b5- [A beast] that looks from the outer angles of his eyes (K) by reason of his vehemence and sharpness of temper: (TA: [see also زَوْرٌ:]) or a camel (TA) that goes with an inclination towards one side, when his pace is vehement, though without any distortion in his chest. (K.) [See also زِوَرٌّ. Hence, app.,] الزَّوْرَآءُ is a name of Certain camels (مَال) that belonged to Uheyhah (S, K) Ibn-El-Julلh ElAnsلree. (S.) ― -b6- زَوْرَآءُ (tropical:) A bow: (S, A, K:) because of its curving. (S.) ― -b7- (tropical:) A bent bow. (TA.) ― -b8- (tropical:) A menلreh (مَنَارَة) deviating from the perpendicular. (A.) ― -b9- (tropical:) A well (بِئْر) deep: (S, K, * TA:) or not straightly dug. (TA.) ― -b10- (tropical:) A land, (أَرْض, S, K,) and a desert, (مَفَازَة, A, or فَلَاة, TA,) far-extending, (S, A, K, TA,) and turning aside: (TA:) and أَزْوَرُ is applied [in the same sense] to a country, (TA,) and to an army. (S, TA.) ― -b11- (tropical:) A saying, or phrase, (كَلِمَة,) bad, and crooked, or distorted. (A.) -A2- Also زَوْرَآءُ [as an epithet in which the quality of a subst. predominates] (assumed tropical:) A [drinking-cup or bowl of the kind called] قَدَح. (S, K.) ― -b2- And (assumed tropical:) A certain vessel (K) for drinking, (TA,) oblong, like the تَلْتَلَة. (TA.) -A3- هُوَ أَزْوَرُ عَنْ مَقَامِ الذُّلِّ (A) (tropical:) He is most remote from the station, or state, of baseness, or ignominiousness. (TA.)

مَزَارٌ
مَزَارٌ ذ A place [and a time] of visiting. (S, Msb.)

مَزُورٌ
مَزُورٌ ذ Visited. (A.)

مُزَوَّرٌ
مُزَوَّرٌ ذ A camel distorted in the breast, or chest, when drawn forth from his mother's belly by the مُذَمِّر [q. v.], who therefore presses, or squeezes, it, in order to set it right, but so that an effect of his pressing, or squeezing, remains in him, whereby he is known to be مُزَوَّر. (Lth, K.) ― -b2- And كَلَامٌ مُزَوَّرٌ (assumed tropical:) Speech falsified, or embellished with lies. (TA.) And (tropical:) Speech rectified, adjusted, or corrected, [and prepared, (see 2,)] before it is uttered: or beautified, or embellished; as also ↓ مُتَزَوَّرٌ. (TA.)

مُزْدَارَةٌ
مُزْدَارَةٌ ذ Visiters of the tomb of the Prophet. (A.)

مُتَزَوَّرٌ
مُتَزَوَّرٌ ذ : see مُزَوَّرٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَارَ
زَارَ ( w )  U ( n. ac. زَوْر 1 ,  مَزَار [ 17A ] ,  زِيَارَة [ 23tI ] ,  زُوَاْر 24 ,  زُوَاْرَة 24t ),
a.  Visited; repaired to; frequented.

زَوِرَ
زَوِرَ A ( n. ac. زَوَر 4 ),
a.  Sloped, was inclined; was crooked, deformed.

زَوَّرَ
زَوَّرَ II ,
a.  Falsified, altered, perverted; counterfeited, forged.

b.  Declared false, rejected, disallowed.

c.  Embellished, adorned.

أَزْوَرَ
أَزْوَرَ IV ,
a.  Made, persuaded to visit.

تَزَوَّرَ
تَزَوَّرَ V ,
a.  Lied.

اِزْتَوَرَ
اِزْتَوَرَ VIII ( d ),
a.  Visited; repaired to; frequented.

اِزْوَرَّ
اِزْوَرَّ IX
a.  [ 'An ], Turned away from.

زَوْر
زَوْر 1 , ( pl. أَزْوَاْر 38 ),
a.  Chest; breastbone.

b.  Prudence; firmness.

c.  Phantom, spectre, ghost, apparition, vision.

d.  Visitors.

زَارَة
زَارَة [ 1tA ],
a.  Bird's crop.

زِيْر
زِيْر [ 2I ] , ( pl. زِيَرَة [ 7tI ] ,  أَزْوَار [ 38 ] ,  أَزْيَار [ 38I ] ),
a.  Gallant, ladies' man.

b.  Gallantry.

c.  Hemp, flax.

زُوْر
زُوْر [ 3 ],
a.  Lie, falsehood; lying, falsity, falseness.

b.  False god, idol.

c.  Vanity.

d.  [ coll. ], Force, violence.

زَوَر
زَوَر [ 4 ],
a.  Inclination.

b.  Distortion.

أَزْوَر
أَزْوَر [ 14 ] , ( pl. زُوْر 3 ),
a.  Oblique, slanting; awry, crooked.

زَائِر
زَائِر [ 21 ] , ( pl. reg. &  زُوَّاْر 29 ),
a.  Visitor.

b.  Squinting.

زِوَار
زِوَار [ 23 ] , ( pl. أَزْوِرَة 15t ),
a.  Cord.

زِيَار
زِيَار [ 23I ],
a.  Cord.

b.  Clog, shackles ( for a horse ),

زِيَارَة
زِيَارَة [ 23tI ],
a.  Visit, call; pilgrimage.

زَوْرَآء
زَوْرَآء [ 42 ],
a.  Deep ( well ).

b.  Silver cup, tankard.

c.  [ art. ], Bagdad.

تَزْوِيْر
تَزْوِيْر
a.  Forgery; falsification.

بِالزُّوْر
بِالزُّوْر
a.  By force.

شاحَادَة زُوْر
شاحَادَة زُوْر
a.  False oath; perjury.

زَوْرَق
زَوْرَق ( pl. زَوَارِق )
a.  Boat, skiff.

##### Türkçe

**زَارَ**
**زَارَ** ( w ) U ( n. ac. **زَوْر** 1 ,  **مَزَار** [ 17A ] ,  **زِيَارَة** [ 23tI ] ,  **زُوَاْر** 24 ,  **زُوَاْرَة** 24t ),
a.  Ziyaret etti; (bir yere) gitti; sık sık gitti.

**زَوِرَ**
**زَوِرَ** A ( n. ac. **زَوَر** 4 ),
a.  Eğildi, meyletti; eğri oldu, deforme oldu.

**زَوَّرَ**
**زَوَّرَ** II ,
a.  Tahrif etti, değiştirdi, saptırdı; taklit etti, sahteledi.

b.  Yalan saydı, reddetti, geçersiz kıldı.

c.  Süsledi, bezedi.

**أَزْوَرَ**
**أَزْوَرَ** IV ,
a.  Ziyaret ettirdi, ziyarete ikna etti.

**تَزَوَّرَ**
**تَزَوَّرَ** V ,
a.  Yalan söyledi.

**اِزْتَوَرَ**
**اِزْتَوَرَ** VIII ( d ),
a.  Ziyaret etti; (bir yere) gitti; sık sık gitti.

**اِزْوَرَّ**
**اِزْوَرَّ** IX
a.  [ 'An ], -den yüz çevirdi.

**زَوْر**
**زَوْر** 1 , ( pl. **أَزْوَاْر** 38 ),
a.  Göğüs; göğüs kemiği.

b.  Basiret; metanet.

c.  Hayalet, hortlak, ruh, görünüm, görü.

d.  Ziyaretçiler.

**زَارَة**
**زَارَة** [ 1tA ],
a.  Kuşun kursağı.

**زِيْر**
**زِيْر** [ 2I ] , ( pl. **زِيَرَة** [ 7tI ] ,  **أَزْوَار** [ 38 ] ,  **أَزْيَار** [ 38I ] ),
a.  Çapkın, kadın düşkünü.

b.  Çapkınlık.

c.  Kenevir, keten.

**زُوْر**
**زُوْر** [ 3 ],
a.  Yalan, yanlış; yalan söyleme, sahtelik, yalancılık.

b.  Sahte tanrı, put.

c.  Kibir.

d.  [ coll. ], Güç, şiddet.

**زَوَر**
**زَوَر** [ 4 ],
a.  Meyil.

b.  Çarpıklık.

**أَزْوَر**
**أَزْوَر** [ 14 ] , ( pl. **زُوْر** 3 ),
a.  Eğik, meyilli; yamuk, eğri.

**زَائِر**
**زَائِر** [ 21 ] , ( pl. reg. &  **زُوَّاْر** 29 ),
a.  Ziyaretçi.

b.  Şaşı.

**زِوَار**
**زِوَار** [ 23 ] , ( pl. **أَزْوِرَة** 15t ),
a.  İp.

**زِيَار**
**زِيَار** [ 23I ],
a.  İp.

b.  (at için) köstek, pranga.

**زِيَارَة**
**زِيَارَة** [ 23tI ],
a.  Ziyaret, uğrama; hac.

**زَوْرَآء**
**زَوْرَآء** [ 42 ],
a.  Derin (kuyu).

b.  Gümüş kadeh, kupa.

c.  [ art. ], Bağdat.

**تَزْوِيْر**
**تَزْوِيْر**
a.  Sahtecilik; tahrif.

**بِالزُّوْر**
**بِالزُّوْر**
a.  Zorla.

**شاحَادَة زُوْر**
**شاحَادَة زُوْر**
a.  Yalan yemin; yalan yere tanıklık.

**زَوْرَق**
**زَوْرَق** ( pl. **زَوَارِق** )
a.  Kayık, sandal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زور
زَارَ - يَزُوْرُ
زَارَ - يَزُوْرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يذهب إليه لغرض أو منفعة ويمكث عنده مدة ثم ينصرف عنه: يتحرك من مكان إقامته وسكنه وراحته إلى مكان وموضع جديد، يمكث فيه حيناً من الدهر ثم ينصرف عنه، ويكون في هذا الموضع الجديد شيء يسره أو يهمه أو يسوؤه، وهو يشعر أن لا يد من الوصول إليه والإقامة فيه بدافع الفضول أو المتعة أو الواجب، منها زيارة صديق أو مريض أو نصب أو مقدس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإقامة في موقع مدة قصيرة"، وهي:
لَبَثُ - يَلْبَثُ، مَكَثَ - يَمْكُثُ، عَمَر - يَعْمُرُ، سَكَنَ - يَسْكُنُ (المتعدي)، زارَ - يَزوْرُ، بَاتَ - يَبيْتُ
يفرق لفظاً:
زَوِرَ- يَزْوَرُ + الكائن + عن شيء أو وجهة: ينحرف ويتخذ مساراً خاطئاً إلى وجهة
زَارَ - يَزُوْرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يذهب إليه لغرض أو منفعة ويمكث عنده مدة ثم ينصرف عنه

زار - يزور - زرتم
 	﴿حتى زرتم المقابر (2)﴾ التكاثر
مختار الصحاح
● [زور] ز و ر: الزُّورُ الكذب والزَّوْرُ بالفتح أعلى الصدر وهو أيضا الزائرون يقال رجل زائِرٌ وقوم زَوْرٌ و زُوَّارٌ مثل سافِرٍ وسَفْرٍ وسُفَّار ونسوة زَوْرٌ أيضا و زُوزٌ مثل نوم ونوح وزائرات و الزَّوْراءُ دجلة بغداد وقد ازْوَرَّ عن الشيء ازْوِراراً أي عدل عنه وانحرف و ازْوارَّ عنه ازوِيراراً و تَزاوَرَ عنه تَزاوُراً كله بمعنى وقُرئ ﴿تَزاوَّر عن كهفهم﴾ وهو مدغم تتزاور و زارَهُ من باب قال وكتب و زُوَارةً بضم الزاي و الزَّوْرَةُ المرة الواحدة و اسْتَزارَهُ سأله أن يزوره و تَزاوَرُوا زار بعضهم بعضا و ازْدارَ افتعل من الزيارة و التَّزْويرُ تزيين الكذب و زَوَّرَ الشيء تزويرا حسنه وقّوّمه و المَزارُ الزيارة وموضع الزيارة أيضا و الزِّيرُ من الأوتار الدقيق و الزِّيارُ بالكسر ما يُزَيِّرُ به البيطار الدابة أي يلوي به جحفلتها
الراغب
زور
- الزور: أعلى الصدر، وزرت فلانا تلقيته بزوري، أو قصدت زوره، نحو: وجهته، ورجل زائر، وقوم زور، نحو سافر وسفر، وقد يقال: رجل زور، فيكون مصدرا موصوفا به نحو: ضيف، والزور: ميل في الزور، والأزور: المائل الزور، وقوله: }تزاور عن كهفهم﴿[الكهف/17]، أي: تميل، قرئ بتخفيف الزاي وتشديده (قرأ بالتشديد﴾تزور﴿ابن عامر ويعقوب، وقرأ:﴾تزاور﴿نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف﴾تزاور﴿عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288) وقرئ:﴾تزور﴿(قرأ بالتشديد﴾تزور﴿ابن عامر ويعقوب، وقرأ:﴾تزاور﴿نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف﴾تزاور﴿عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288). قال أبو الحسن: لا معنى لتزور ههنا؛ لأن الازورار الانقباض، يقال: تزاور عنه، وازور عنه، ورجل أزور، وقوم زورن وبئر زوراء: مائلة الحفر وقيل للكذب: زور، لكونه مائلا عن جهته، قال:﴾ظلما وزورا﴿[الفرقان/4]، و﴾قول الزور﴿[الحج/30]،﴾من القول وزورا﴿[المجادلة/2]،﴾لا يشهدون الزور{ [الفرقان/72]، ويسمى الصنم زورا في قول الشاعر:  - 216 - جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم
(الرجز ينسب للأغلب العجلي، وقيل: ليحيى بن منصور، والأول أصح لوجود الأبيات في ديوانه العجلي كما ذكره الجوهري.   وأول الرجز:
إن سرك العز فجخجخ بجثم *** أهل البناة والعديد والكرم
جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم *** شيخ لنا كالليث من باقي إرم
وهو في ديوانه ص 175؛ واللسان (زور) ؛ والمؤتلف والمختلف ص 23)
لكون ذلك كذبا وميلا عن الحق.
ملخص اللسان
1.     والزَّوْرُ: الزائرون. وزاره يَزُورُه زَوْراً وزِيارَةً وزُوَارَةً وازْدَارَهُ: عاده افْتَعَلَ من الزيارة؛
2.     والزَّوْرَةُ: المرَّة الواحدة. ورجل زائر من قوم زُوَّرٍ وزُوَّارٍ  وزَوْرٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: هو جمع زائر. والزَّوْرُ: الذي  يَزُورُك.نسوة زُوَّرٌ وزَوْرٌ مثل نُوَّحٍ ونَوْحٍ وزائرات، ورجل  زَوَّارٌ وزَؤُورٌ
3.     زارَ فلانٌ فلاناً أَي مال إِليه؛ ومنه تَزَاوَرَ عنه  أَي مال عنه.
4.     واسْتَزاره: سأَله أَن  يَزُورَه. والمَزَارُ: الزيارة
5.     والمَزَارُ: موضع الزيارة. وفي الحديث:  إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً؛ الزَّوْرُ: الزائرُ،
6. فلان زِيرُ نساءٍ إِذا كان يحب زيارتهن ومحادثتهن ومجالستهن،  سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، والجمع الزِّيَرَةُ؛
7.     الزَّوْرُ: الصَّدْرُ، وقيل: وسط الصدر، وقيل: أَعلى الصدر، وقيل:  مُلْتَقَى أَطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصَّدْرِ من  الخُفِّ، والجمع أَزوار.
8.     والزَّوَرُ: عِوَجُ الزَّوْرِ وقيل: هو إِشراف  أَحد جانبيه على الآخر، زَوِرَ زَورَاً، فهو أَزْوَرُ.
9.     وكلب أَزْوَرُ: قد  اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخرج كَلْكَلُه كأَنه قد عُصِرَ جانباه
10.                        والزَّوَرُ، بالتحريك: المَيَلُ وهو مثل الصَّعَر.  وعَنُقٌ أَزْوَرُ: مائل
11.                        والزَّوْراءُ: البئر البعيدة القعر؛ وأَرض زَوْراءُ: بعيدة؛
12.                        ومفازة زَوْراءُ: مائلة عن السَّمْتِ والقصدِ. وفلاة زَوْراءُ: بعيدة  فيها ازْوِرَارٌ.
13.                        وقَوْسٌ زَوْراءُ: معطوفة.
14.                        وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛ قرأَ بعضهم:  تَزْوَارُ يريد تَتَزاوَرُ، وقرأَ بعضهم: تَزْوَرُّ وتَزْوَارُّ، قال:  وازْوِرارُها في هذا الموضع أَنها كانت تَطْلُع على كهفهم ذات اليمين فلا  تصيبهم وتَغْرُبُ على كهفهم ذات الشمال فلا تصيبهم، وقال الأَخفش: تزاور عن  كهفهم أَي تميل؛
15. والأَزْوَرُ: الذي ينظر بِمُؤْخِرِ عينه
16.                        والازْوِزارُ عن الشيء: العدول عنه، وقد ازْوَرَّ عنه ازْوِراراً  وازْوارَّ عنه ازْوِيرَاراً وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كله بمعنى: عَدَلَ عنه  وانحرفَ. وقرئ: تَزَّاوَرُ عن كهفهم، وهو مدغم تَتَزَاوَرُ.
17.                        والزَّوْرُ: العزيمة. وما له زَوْرٌ وزُورٌ ولا صَيُّورٌ بمعنًى أَي ما  له رأْي وعقل يرجع إِليه؛
18.                        والزُّور: الكذب والباطل، وقيل: شهادة الباطل. رجل زُورٌ وقوم زُورٌ  وكلام مُزَوَّرٌ ومُتَزَوَّرٌ: مُمَوَّهٌ بكذب، وقيل: مُحَسَّنٌ، وقيل: هو  المُثَقَّفُ قبل أَن يتلكم به؛ ومنه حديث قول عمر، رضي الله عنه: ما  زَوَّرْتُ كلاماً لأَقوله إِلا سبقني به أَبو بكر، وفي رواية: كنت زَوَّرْتُ  في نفسي كلاماً يومَ سَقِيفَةِ بني ساعدة أَي هَيَّأْتُ وأَصلحت.
19.                        وكلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّنٌ؛ التزوير التزويق والتحسين. وزَوَّرْتُ  الشيءَ: حَسَّنْتُه وقوَّمتُه.
20.                        الزُّور: الكذب والباطل والتُّهمة،
21.                        والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء. كل إِصلاح من خير أَو شر فهو تَزْوِيرٌ، ومنه شاهد  الزُّورِ يُزَوَّرُ كلاماً والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الكلام وتَهْيِئَتُه. وفي صدره  تَزْوِيرٌ أَي إِصلاح يحتاج أَن يُزَوَّرَ. التزويرُ تهيئة الكلام  وتقديره، والإِنسان يُزَوِّرُ كلاماً، وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَهُ قبل  أَن يتكلم به.
22.                        والتَّزْوِيرُ: تَزْيين الكذب
23.                        والزُّورُ: شهادة الباطل وقول الكذب
24.                        زَوَّرْتُ شهادة فلان، معناه أَنه استضعف فغمز وغمزت شهادته فأُسقطت. وقولهم:
25.                        التَّزْوِيرُ التشبيه.
26.                        الزّوَيْرُ صاحب أَمر القوم؛
27.                        وزأْرة الأَسد: أَجَمَتُه؛
لسان العرب
● - زور: الزَّوْرُ: الصَّدْرُ، وقيل: وسط الصدر، وقيل: أَعلى الصدر، وقيل:  مُلْتَقَى أَطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصَّدْرِ من  الخُفِّ، والجمع أَزوار. والزَّوَرُ: عِوَجُ الزَّوْرِ وقيل: هو إِشراف  أَحد جانبيه على الآخر، زَوِرَ زَورَاً، فهو أَزْوَرُ. وكلب أَزْوَرُ: قد  اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخرج كَلْكَلُه كأَنه قد عُصِرَ جانباه، وهو  في غير الكلاب مَيَلٌ مَّا لاً يكون مُعْتَدِلَ التربيع نحو الكِرْكِرَةِ  واللِّبْدَةِ، ويستحب في الفرس أَن يكون في زَوْرِه ضِيقٌ وأَن يكون  رَحْبَ اللَّبَانِ، كما قال عبدالله بن سليمة  (* قوله: «عبدالله بن سليمة»  وقيل ابن سليم، وقبله:  ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس  كذا بخط السيد مرتضى بهامش الأَصل).  مُتَقَارِب الثَّفِناتِ، ضَيْق زَوْرُه،  رَحْب اللَّبَانِ، شَدِيد طَيِّ ضَريسِ  قال الجوهري: وقد فرق بين الزَّوْرِ واللَّبانِ كما ترى. والزَّوَرُ في  صدر الفرس: دخولُ إِحدى الفَهْدَتَيْنِ وخروجُ الأُخرى؛ وفي قصيد كعب ابن  زهير:  في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ  الزَّوْرُ: الصدر. وبناته: ما حواليه من الأَضلاع وغيرها.  والزَّوَرُ، بالتحريك: المَيَلُ وهو مثل الصَّعَر.  وعَنُقٌ أَزْوَرُ: مائل. والمُزَوَّرُ من الإِبل: الذي يَسُلُّه  المُزَمَّرُ من بطن أُمه فَيَعْوَجُّ صدره فيغمزه ليقيمه فيبقى فيه من غَمْزِه  أَثر يعلم أَنه مُزَوَّرٌ. وركية زَوْراءُ: غير مستقيمة الحَفْرِ.  والزَّوْراءُ: البئر البعيدة القعر؛ قال الشاعر:  إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ  زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا  وأَرض زَوْراءُ: بعيدة؛ قال الأَعشى:  يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً  زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ  ومفازة زَوْراءُ: مائلة عن السَّمْتِ والقصدِ. وفلاة زَوْراءُ: بعيدة  فيها ازْوِرَارٌ. وقَوْسٌ زَوْراءُ: معطوفة. وقال الفراء في قوله تعالى:  وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛ قرأَ بعضهم:  تَزْوَارُ يريد تَتَزاوَرُ، وقرأَ بعضهم: تَزْوَرُّ وتَزْوَارُّ، قال:  وازْوِرارُها في هذا الموضع أَنها كانت تَطْلُع على كهفهم ذات اليمين فلا  تصيبهم وتَغْرُبُ على كهفهم ذات الشمال فلا تصيبهم، وقال الأَخفش: تزاور عن  كهفهم أَي تميل؛ وأَنشد:  ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،  جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،  يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ  قال: والزَّوَرُ مَيَلٌ في وسط الصدر، ويقال للقوس زَوْراءُ لميلهَا،  وللجيش أَزْوَرُ. والأَزْوَرُ: الذي ينظر بِمُؤْخِرِ عينه. قال الأَزهري:  سمعت العرب تقول للبعير المائل السَّنَامِ: هذا البعير زَوْرٌ. وناقة  زَوْرَةٌ: قوية غليظة. وناقة زَوْرَة: تنظر بِمُؤْخِرِ عينها لشدّتها  وحدّتها؛ قال صخر الغيّ:  وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،  كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا  ويروى: زُورَةٍ، والأَوّل أَعرف. قال أَبو عمرو: على زَوْرَةٍ أَي على  ناقة شديدة؛ ويقال: فيه ازْوِرارٌ وحَدْرٌ، ويقال: أَراد على فلاة غير  قاصدة. وناقة زِوَرَّةُ أَسفار أَي مُهَيَّأَة للأَسفار مُعَدَّة. ويقال  فيها ازْوِرارٌ من نشاطها.  أَبو زيد: زَوَّرَ الطائر تَزْوِيراً إِذا ارتفعت حَوْصَلَتُه؛ ويقال  للحوصلة: الزَّارَةُ والزَّاوُورَةُ والزَّاوِرَةُ.  وزَاوَرَةُ القَطاةِ، مفتوح الواو: ما حملت فيه الماء لفراخها.  والازْوِزارُ عن الشيء: العدول عنه، وقد ازْوَرَّ عنه ازْوِراراً  وازْوارَّ عنه ازْوِيرَاراً وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كله بمعنى: عَدَلَ عنه  وانحرفَ. وقرئ: تَزَّاوَرُ عن كهفهم، وهو مدغم تَتَزَاوَرُ.  والزَّوْراءُ: مِشْرَبَةٌ من فضة مستطيلة شبه التَّلْتَلَةِ.  والزَّوْرَاءُ: القَدَحُ؛ قال النابغة:  وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ  بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ  وزَوَّرَ الطائرُ: امتلأَت حوصلته.  والزِّوار: حبل يُشَدُّ من التصدير إِلى خلف الكِرْكِرَةِ حتى يثبت  لئلاَّ يصيب الحَقَبُ الثِّيلَ فيحتبسَ بوله، والجمع أَزْوِرَةٌ.  وزَوْرُ القوم: رئيسهم وسيدهم.  ورجل زُوارٌ وزُوارَةٌ: غليظ إِلى القصر. قال الأَزهري: قرأْت في كتاب  الليث في هذا الباب: يقال للرجل إِذا كان غليظاً إِلى القصر ما هو: إِنه  لَزُوارٌ وزُوَارِيَةٌ؛ قال أَبو منصور: وهذا تصحيف منكر والصواب إِنه  لَزُوازٌ وزُوَازِيَةٌ، بزايين، قال: قال ذلك أَبو عمرو وابن الأَعرابي  وغيرهما.  والزَّوْرُ: العزيمة. وما له زَوْرٌ وزُورٌ ولا صَيُّورٌ بمعنًى أَي ما  له رأْي وعقل يرجع إِليه؛ الضم عن يعقوب والفتح عن أَبي عبيد، وذلك أَنه  قال لا زَوْرَ له ولا صَيُّورَ، قال: وأُراه إِنما أَراد لا زَبْرَ له  فغيره إِذ كتبه. أَبو عبيدة في قولهم ليس لهم زَوْرٌ: أَي ليس لهم قوّة ولا  رأْي. وحبل له زَوْرٌ أَي قوّة؛ قال: وهذا وفاق وقع بين العربية  والفارسية والزَّوْرُ: الزائرون. وزاره يَزُورُه زَوْراً وزِيارَةً وزُوَارَةً  وازْدَارَهُ: عاده افْتَعَلَ من الزيارة؛ قال أَبو كبير:  فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،  وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ  والزَّوْرَةُ: المرَّة الواحدة. ورجل زائر من قوم زُوَّرٍ وزُوَّارٍ  وزَوْرٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: هو جمع زائر. والزَّوْرُ: الذي  يَزُورُك. ورجل زَوْرٌ وقوم زَوْرٌ وامرأَة زَوْرٌ ونساء زَوْرٌ، يكون للواحد  والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد لأَنه مصدر؛ قال:  حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى  منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام  وقال في نسوة زَوْرٍ:  ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،  كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ  وامرأَة زائرة من نسوة زُورٍ؛ عن سيبويه، وكذلك في المذكر كعائذ وعُوذ.  الجوهري: نسوة زُوَّرٌ وزَوْرٌ مثل نُوَّحٍ ونَوْحٍ وزائرات، ورجل  زَوَّارٌ وزَؤُورٌ؛ قال:  إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ  لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها  وقد تَزاوَرُوا: زارَ بعضُهم بعضاً. والتَّزْوِيرُ: كرامة الزائر  وإِكرامُ المَزُورِ لِلزَّائرِ. أَبو زيد: زَوِّرُوا فلاناً أَي اذْبَحُوا له  وأَكرموه. والتَّزْوِيرُ: أَن يكرم المَزُورُ زائِرَه ويَعْرِفَ له حق  زيارته، وقال بعضهم: زارَ فلانٌ فلاناً أَي مال إِليه؛ ومنه تَزَاوَرَ عنه  أَي مال عنه. وقد زَوَّرَ القومُ صاحبهم تَزْوِيراً إِذا أَحسنوا إِليه.  وأَزَارَهُ: حمله على الزيارة. وفي حديث طلحة: حتى أَزَرْتُه شَعُوبَ أَي  أَوردته المنيةَ فزارها؛ شعوب: من أَسماء المنية. واسْتَزاره: سأَله أَن  يَزُورَه. والمَزَارُ: الزيارة والمَزَارُ: موضع الزيارة. وفي الحديث:  إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً؛ الزَّوْرُ: الزائرُ، وهو في الأَصل مصدر وضع  موضع الاسم كصَوْم ونَوْمٍ بمعنى صائم ونائم. وزَوِرَ يَزْوَرُ إِذا مال.  والزَّوْرَةُ: البُعْدُ، وهو من الازْوِرارِ؛ قال الشاعر:  وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ  وفي حديث أُم سلمة: أَرسلتُ إِلى عثمان، رضي الله عنه: يا بُنَيَّ ما لي  أَرى رَعِيَّتَكَ عنك مُزْوَرِّينَ أَي معرضين منحرفين؛ يقال: ازْوَرَّ  عنه وازْوَارَّ بمعنًى؛ ومنه شعر عمر:  بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها  الزُّورُ: جمع أَزْوَرَ من الزَّوَرِ الميل. ابن الأَعرابي: الزَّيِّرُ  من الرجال الغضبانُ المُقاطِعُ لصاحبه. قال: والزِّيرُ الزِّرُّ. قال:  ومن العرب من يقلب أَحد الحرفين المدغمين ياء فيقول في مَرٍّ مَيْرٍ، وفي  زِرٍّ زِيرٍ، وهو الدُّجَةُ، وفي رِزٍّ رِيز. قال أَبو منصور: قوله  الزَّيِّرُ الغضبان أَصله مهموز من زأَر الأَسد. ويقال للعدوّ: زائِرٌ، وهم  الزائرُون؛ قال عنترة:  حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ  عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ  قال بعضهم: أَراد أَنها حلت بأَرض الأَعداء. وقال ابن الأَعرابي: الزائر  الغضبان، بالهمز، والزاير الحبيب. قال: وبيت عنترة يروى بالوجهين، فمن  همز أَراد الأَعداء ومن لم يهمز أَراد الأَحباب.  وزأْرة الأَسد: أَجَمَتُه؛ قال ابن جني: وذلك لاعتياده إِياها وزَوْرِه  لها. والزَّأْرَةُ: الأَجَمَةُ ذات الماء والحلفاء والقَصَبِ.  والزَّأْرَة: الأَجَمَة.  والزِّيرُ: الذي يخالط النساء ويريد حديثهنّ لغير شَرٍّ، والجمع  أَزْوارٌ وأَزْيارٌ؛ الأَخيرة من باب عِيدٍ وأَعياد، وزِيَرَةٌ، والأُنثى زِيرٌ،  وقال بعضهم: لا يوصف به المؤنث، وقيل: الزِّيرُ المُخالِطُ لهنّ في  الباطل، ويقال: فلان زِيرُ نساءٍ إِذا كان يحب زيارتهن ومحادثتهن ومجالستهن،  سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، والجمع الزِّيَرَةُ؛ قال رؤبة:  قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ  وفي الحديث: لا يزال أَحدكم كاسِراً وسادَهُ يَتَّكِئٌ عليه ويأْخُذُ  في الحديث فِعْلَ الزِّيرِ؛ الزِّيرُ من الرجال: الذي يحب محادثة النساء  ومجالستهن، سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، وأَصله من الواو؛ وقول الأَعشى:  تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،  مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها  لها: للخمر؛ يقول: زِيرُ العُودِ يبكي مخافة أَن يَطْرَبَ القوْمُ إِذا  شربوا فيعملوا الزَّيرَ لها للخمر، وبها بالخمر؛ وأَنشد يونس:  تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:  أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟  قال معناه: أَهذا دأْبه أَبداً ودأْبي.  والزُّور: الكذب والباطل، وقيل: شهادة الباطل. رجل زُورٌ وقوم زُورٌ  وكلام مُزَوَّرٌ ومُتَزَوَّرٌ: مُمَوَّهٌ بكذب، وقيل: مُحَسَّنٌ، وقيل: هو  المُثَقَّفُ قبل أَن يتلكم به؛ ومنه حديث قول عمر، رضي الله عنه: ما  زَوَّرْتُ كلاماً لأَقوله إِلا سبقني به أَبو بكر، وفي رواية: كنت زَوَّرْتُ  في نفسي كلاماً يومَ سَقِيفَةِ بني ساعدة أَي هَيَّأْتُ وأَصلحت.  والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء. وكلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّنٌ؛ قال نصرُ بن  سَيَّارٍ:  أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،  تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل  والتَّزْوِيرُ: تَزْيين الكذب والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء، وسمع ابن  الأَعرابي يقول: كل إِصلاح من خير أَو شر فهو تَزْوِيرٌ، ومنه شاهد  الزُّورِ يُزَوَّرُ كلاماً والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الكلام وتَهْيِئَتُه. وفي صدره  تَزْوِيرٌ أَي إِصلاح يحتاج أَن يُزَوَّرَ. قال: وقال الحجاج رحم الله  امرأً زَوَّرَ نفسَه على نفسه أَي قوّمها وحسَّنها، وقيل: اتَّهَمَ نفسه  على نفسه، وحقيقته نسبتها إِلى الزور كَفَسَّقَهُ وجَهَّلَهُ، وتقول: أَنا  أُزَوِّرُكَ على نفسك أَي أَتَّهِمُك عليها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ  وقولهم: زَوَّرْتُ شهادة فلان راجع إِلى تفسير قول القَتَّالِ:  ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ  صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ  قال أَبو عدنان: أَي لا نغْمَزُ لقسوتنا ولا نُسْتَضْعَفُ فقولهم:  زَوَّرْتُ شهادة فلان، معناه أَنه استضعف فغمز وغمزت شهادته فأُسقطت. وقولهم:  قد زَوَّرَ عليه كذا وكذا؛ قال أَبو بكر: فيه أَربعة أَقوال: يكون  التَّزْوِيرُ فعل الكذب والباطل. والزُّور: الكذب. وقال خالد بن كُلْثُومٍ:  التَّزْوِيرُ التشبيه. وقال أَبو زيد: التزوير التزويق والتحسين. وزَوَّرْتُ  الشيءَ: حَسَّنْتُه وقوَّمتُه. وقال الأَصمعي: التزويرُ تهيئة الكلام  وتقديره، والإِنسان يُزَوِّرُ كلاماً، وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَهُ قبل  أَن يتكلم به. والزُّورُ: شهادة الباطل وقول الكذبل، ولم يشتق من تزوير  الكلام ولكنه اشتق من تَزْوِيرِ الصَّدْرِ. وفي الحديث: المُتَشَبِّعُ بما  لم يُعْطَ كَلاَبِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ؛ الزُّور: الكذب والباطل والتُّهمة،  وقد تكرر ذكر شهادة الزور في الحديث، وهي من الكبائر، فمنها قوله:  عَدَلَتْ شهادَةُ الزور الشِّرْكَ بالله، وإِنما عادلته لقوله تعالى: والذين  لا يدعون مع الله إِلهاً آخر، ثم قال بعدها: والذين لا يشهَدون الزُّورَ.  وزَوَّرَ نَفْسَه: وسمَهَا بالزُّورِ. وفي الخبر عن الحجاج: زَوَّرَ رجلٌ  نَفْسَه. وزَوَّرَ الشهادة. أَبطلها؛ ومن ذلك قوله تعالى: والذين لا  يشهدون الزُّورَ؛ قال ثعلب: الزُّورُ ههنا مجالس اللهو. قال ابن سيده: ولا  أَدري كيف هذا إِلا أَن يريد بمجالس اللهو هنا الشرك بالله، وقيل: أَعياد  النصارى؛ كلاهما عن الزجاج، قال: والذي جاء في الرواية الشرك، وهو جامع  لأَعياد النصارى وغيرها؛ قال: وقيل الزّورُ هنا مجالس الغِنَاء.  وزَوْرُ القوم وزَوِيرُهم وزُوَيْرُهم: سَيِّدُهم ورأْسهم. والزُّورُ  والزُّونُ جميعاً: كل شيء يتخذ رَبّاً ويعبد من دون الله تعالى؛ قال  الأَغلب العجلي:  جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ  قال ابن بري: قال أَبو عبيدة مَعْمَرُ بن المُثَنَّى إِن البيت ليحيى بن  منصور؛ وأَنشد قبله:  كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،  غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ  ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،  قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ  جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ  شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ  شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ  قال: الأَصَمُّ هو عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر وهو رئيس بَكْرِ بن  وائل في ذلك اليوم، وهو يوم الزُّورَيْنِ؛ قال أَبو عبيدة: وهما بَكْرانِ  مُجلَّلانِ قد قَيَّدوهما وقالوا: هذان زُورَانا أَي إِلهانا، فلا نَفِرُّ  حتى يَفِرَّا، فعابهم بذلك وبجعل البعيرين ربَّيْنِ لهم، وهُزِمَتْ تميم  ذلك اليوم وأُخذ البكران فنحر أَحدهما وترك الآخر يضرب في شَوْلِهِمْ.  قال ابن بري: وقد وجدت هذا الشعر للأَغْلَبِ العِجْلِيِّ في ديوانه كما  ذكره الجوهري. وقال شمر: الزُّورانِ رئيسانِ؛ وأَنشد:  إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ  رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ  قال: الطُّلافِحُ المهزول. وقال بعضهم: الزُّورُ صَخْرَةٌ.  ويقال: هذا زُوَيْرُ القوم أَي رئيسهم. والزُّوَيْرُ: زعيم القوم؛ قال  ابن الأَعرابي: الزّوَيْرُ صاحب أَمر القوم؛ قال:  بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،  يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا  وأَنشد الجوهري:  قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،  حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا  وقال أَبو سعيد: الزُّونُ الصنم، وهو بالفارسية زون بشم الزاي السين؛  وقال حميد:  ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ  أَبو عبيدة: كل ما عبد من دون الله فهو زُورٌ.  والزِّيرُ: الكَتَّانُ؛ قال الحطيئة:  وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن  سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا  والجمع أَزْوارٌ. والزِّيرُ من الأَوْتار: الدَّقيقُ. والزِّيرُ: ما  استحكم فتله من الأَوتار؛ وزيرُ المِزْهَرِ: مشتق منه. ويوم الزُّورَيْنِ:  معروف. والزَّوْرُ: عَسيبُ النَّخْلِ. والزَّارَةُ: الجماعة الضخمة من  الناس والإِبل والغنم. والزِّوَرُّ، مثال الهِجَفِّ: السير الشديد؛ قال  القطامي:  يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،  وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا  وقيل: الزِّوَرُّ الشديد، فلم يخص به شيء دون شيء. وزارَةُ: حَيٌّ من  أَزْدِ السَّراة. وزارَةُ:  موضع؛ قال:  وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً  نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ  قال أَبو منصور: وعَيْنُ الزَّارَةِ بالبحرين معروفة. والزَّارَةُ: قرية  كبيرة؛ وكان مَرْزُبانُ الزَّارَةِ منها، وله حديث معروف.  ومدينة الزَّوْراء: بِبغداد في الجانب الشرقي، سميت زَوْراءَ لازْوِرار  قبلتها. الجوهري: ودِجْلَةُ بَغْدادَ تسمى الزَّوْراءَ. والزَّوْرَاءُ:  دار بالحِيرَةِ بناها النعمان بن المنذر، ذكرها النابغة فقال:  بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ  وقال أَبو عمرو: زَوْراءُ ههنا مَكُّوكٌ من فضة مثل التَّلْتَلَة.  ويقال: إِن أَبا جعفر هدم الزَّوْراء بالحِيرَةِ في أَيامه. الجوهري:  والزَّوْراءُ اسم مال كان لأُحَيْحَةَ بن الجُلاح الأَنصاري؛ وقال:  إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،  إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ
مقاييس اللغة:
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])
ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
القاموس المحيط:
الزَّوْرُ وسَطُ الصَّدْرِ، أو ما ارْتَفَعَ منه إلى الكَتِفَيْنِ، أو مُلْتَقَى أطْرافِ عِظامِ الصَّدْرِ حيثُ اجْتَمَعَتْ، والزائِرُ، والزائِرون، كالزُّوَّارِ والزُّوَّرِ، وعَسِيبُ النَّخْلِ، والعقلُ، ويضمُّ، ومَصْدَرُ زَارَ، كالزِّيارَةِ والزُّوَارِ والمَزَارِ، والسَّيِّدُ، كالزويرِ والزُّوَيْرِ، كزُبَيْرٍ وخِدَبٍّ، والخَيالُ يُرَى في النَّوْمِ، وقُوَّةُ العَزِيمةِ، والحَجَرُ الذي يَظْهَرُ لحافِرِ البئْرِ، فَيَعْجِزُ عن كَسْرِهِ، فَيَدَعُهُ ظاهِراً، أو وادٍ قربَ السَّوارِقِيَّةِ، ويَوْمُ الزَّوْرِ لِبَكْرٍ على تَمِيمٍ، لأَنَّهُمْ أخَذُوا بَعِيرَيْنِ فَعَقَلُوهُما، وقالوا هَذانِ زَوْرَانَا لَنْ نَفِرَّ حتى يَفِرَّا، وبالضم الكَذِبُ، والشِّرْكُ بالله تعالى، وأعيادُ اليهودِ والنصارى، والرئيسُ، ومَجْلِسُ الغِناءِ، وما يُعْبَدُ من دون الله تعالى، والقُوَّةُ، وهذِهِ وفاقٌ بين لُغةِ العَرَبِ والفُرْسِ، ونَهَرٌ يَصُبُّ في دَجْلَةَ، والرأيُ، والعقلُ، والباطِلُ، وجَمْعُ الأَزْوَرِ، ولَذَّةُ الطعامِ وطِيبُهُ، ولِينُ الثوبِ ونَقاؤُهُ، وملِكٌ بَنَى شَهْرَزُورَ، وبالتحريكِ المَيْلُ، وعِوَجُ الزَّوْرِ، أو إِشرافُ أحدِ جانِبَيْهِ على الآخَرِ. والأَزْوَرُ من به ذلكَ، والمائِلُ، وكلبٌ اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِهِ، والناظِرُ بمُؤْخِرِ عَيْنَيْهِ، أو الذي يُقْبِل على شِقٍّ إذا اشْتَدَّ السَّيْرُ، وإن لم يكنْ في صَدْرِهِ مَيَلٌ. وكهِجَفٍّ السَّيْرُ الشديدُ، والشديدُ، والبعيرُ المُهَيَّأ للأَسْفارِ. والزِوارُ والزِّيارُ، ككِتابٍ كُلُّ شيءٍ كانَ صلاحاً لشَيْءٍ وعِصْمَةً، وحَبْلٌ يُجْعَلُ بين التَّصْديرِ والحَقَبِ ج أزْوِرَةٌ.وزُرْتُ البَعيرَ شَدَدْتُه به. وعَلِيُّ بنُ عبدِ اللّهِ بنِ بَهْرامَ الزِّيارِيُّ محدثٌ. والزَّوْراءُ مالٌ لأُحَيْحَةَ، والبِئْرُ البَعيدَةُ، والقَدَحُ، وإناءٌ من فِضَّةٍ، والقَوْسُ، ودَجْلَةٌ، وبَغْدادُ، لأَنَّ أبوابَها الدَّاخِلَةَ جُعِلَتْ مُزْوَرَّةً عن الخارجَةِ، وع بالمدينةِ قُرْبَ المَسْجِدِ، ودارٌ كانت بالحِيرَةِ، والبعيدَةُ من الأَرَاضِي، وأرضٌ عندَ ذي خِيمٍ.
والزَّارَةُ: الجماعَةُ منَ الإِبِلِ، والحَوْصَلَةُ، كالزاوِرَةِ والزاوُورَةِ، وحيٌّ من أزْدِ السَّراةِ، وة بالبَحْرَيْنِ، منها مَرْزَبانُ الزارةِ، وة بالصعيدِ، وة بأطْرابُلُسِ الغربِ، منها إبراهيمُ الزارِيُّ التاجِرُ المُتَموِّلُ. وزارَةُ: ة من أعمالِ اشْتِيخَنَ، منها يَحْيَى بنُ خُزَيْمَةَ الزارِيُّ.والزِّيرُ: الزرُّ، والكَتَّانُ، والقِطْعَةُ: بهاءٍ، والدَّنُّ، أو الحُبُّ، والعادَةُ، ورَجُلٌ يُحِبُّ مُحادَثَةَ النِّساءِ ويُحِبُّ مُجالَسَتَهُنَّ بغيرِ شَرٍّ أو به.ج: أزْوارٌ وزِيَرَةٌ وأزْيارٌ، وهي زِيرٌ أيضاً، أو خاصٌّ بهم، والدقيقُ من الأَوْتَارِ، أو أحدُّها، وبهاءٍ: هيئةُ الزِّيارَةِ. وكسَيِّدٍ: الغضبانُ.وزُورَةُ، ويفتحُ: ع قربَ الكُوفَةِ، وبالفتح: البُعْدُ، والناقَةُ التي تَنْظُرُ بِمُؤخِرِ عَيْنِها لِشدَّتِها.ويومُ الزُّوَيْرِ: م.وأزارَهُ: حَمَلَهُ على الزِّيارَةِ.وزَوَّرَ: زَيَّنَ الكَذِبَ، الشيءَ: حَسَّنَهُ وقَوَّمَه. الزائِرَ: ألْزَمَهُ، الشَّهادَةَ: أبْطَلَهَا، نَفْسَهُ: وسَمَها بالزُّورِ.والمُزَوَّرُ من الإِبِلِ: الذي إذا سَلَّهُ المُذَمِّرُ مِنْ بَطْنِ أمِّهِ، اعْوَجَّ صَدْرُهُ، فَيَغْمِزُهُ لِيُقِيمَهُ فَيَبقَى فيه من غَمْزِهِ أثَرٌ، يُعْلَمُ منه أنه مُزَوَّرٌ.واسْتَزارَهُ: سألَه أن يَزُورَهُ. وتَزاوَرَ عنه: عَدَلَ وانْحَرَفَ،كازْوَرَّ وأزْوارَّ، القومُ: زارَ بعضُهم بعضاً.وزَوْرانُ: جَدُّ محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ التابِعِيِّ، وبالضم: عبدُ اللّهِ بنُ زُورانَ الكازَرُونِيُّ، وإسحاقُ بنُ زُورانَ السِّيرافِيُّ: محدثونَ.
تاج العروس:
ز و ر
الزَّوْرُ بالفَتْح : الصَّدْر وبه فُسِّر قَوْل كَعْب بْنِ زُهَيْر :
" في خَلْقِهَا عن بَنَاتِ الزَّوْرِ تَفْضِيلُ وبَنَاتُه : ما حَوالَيْه من الأَضْلاع وغَيْرِها . وقيل : وَسَطُ الصَّدْرِ أَو أَعْلاه . وهو ما ارْتَفَع مِنْه إِلى الكَتفَيْن أَو هو مُلْتَقَى أَطْرَافِ عِظَامِ الصَّدْر حيثُ اجْتَمَعَت وقيل : هو جَمَاعةُ الصَّدْر من الخُفِّ والجَمْع أَزوارٌ . ويُسْتَحَبُّ في الفَرَس أَن يَكون في زَوْرِه ضِيقٌ وأَن يكون رَحْبَ اللَّبَانِ كما قال عبدُ اللّه بن سُلَيْمَة :
ولقَدْ غَدَوْتُ علَى القَنِيص بِشَيْظَمٍ ... كالجِذْعِ وَسْطَ الجَنَّةِ المَغْرُوسِ
مُتَقَارِبِ الثَّفِناتِ ضَيْقٍ زَوْرُه ... رَحْبِ اللَّبَانِ شَدِيدِ طَيِّ ضَرِيسِ أَراد بالضَّرِيس الفَقَارَ . قال الجَوْهَرِيّ وقد فَرَّقَ بين الزَّوْرِ واللَّبَانِ كما تَرَى . والزَّوْرُ : الزّائِرُ وهو الذي يَزُورُك . يقال : رَجلٌ زَوْرٌ وفي الحَدِيث " إِنَّ لزَوْرِكَ عليك حَقّاً " وهو في الأَصْل مَصْدرٌ وُضِعَ مَوْضعَ الاسْمِ كصَوْمٍ ونَوْمٍ بمَعْنَى صَائِمٍ ونَائِمٍ . والزَّوْر : الزَّائِرُون اسمٌ للجَمْع وقيل : جَمْعُ زائرٍ . رجلٌ زَوْر وامرأَة زَوْرٌ ونِسَاءٌ زَوْرٌ . يكون للواحِد والجَمِيع والمُذَكَّر والمُؤَنَّث بلَفْظٍ واحِدٍ لأَنه مَصْدر قال :
حُبَّ بالزَّوْر الذي لا يُرَى ... منه إِلا صَفْحَةٌ عن لِمَامْ وقال في نِسْوة زَوْرٍ :
" ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ
" كما تَهَادَى الفَتيَاتُ الزَّوْرُ
كالزُّوَّارِ والزُّوَّر كرُجَّاز ورُكَّع . وقال الجوهريّ : ونِسْوةٌ زَوْرٌ وزُوَّرٌ مثل نَوْحٍ ونُوَّحٍ : زَائِرات . والزَّوْرُ : عَسِيبُ النَّحْلِ هكَذا بالحَاءِ المُهْمَلَة في غالب النُّسخ والصواب بالمُعْجَمَة . وهكذا ضَبَطَه الصَّاغانِيّ وقال : هو بِلُغة أَهْل اليَمَن . والزَّوْرُ : العَقْلُ . ويُضَمّ وقد كَرَّرَه مَرَّتَيْن فإِنه قَالَ بَعْدَ هذا بأَسطُر : والرَّأْيُ والعَقْل : وسَيَأْتي هُناك . والزَّوْر : مَصدر زَارَه يَزُورُه زَوْرَاً أَي لَقِيَه بزَوْرِه أَو قَصَدَ زَوْرَه أَي وِجْهَته كما في البَصائر كالزِّيَارَة بالكَسْر والزُّوَارِ بالضَّمّ والمَزَارِ بالفَتْح مصدر مِيمِيّ وقد سَقَط من بعض النُّسَخ . والزَّوْرُ للقَوْم : السَّيِّد والرَّئيسُ كالزَّوِيرِ كأَمِير والزُّوَيْرِ كزُبَيْر . يقال هذا زُوَيْرُ القَوْمِ أَي رَئِيسُهم وزَعِيمُهم . وقال ابْنُ الأَعرابيِّ : الزُّوَيْر : صاحِبُ أَمرِ القَوْمِ وأَنشد :
بأَيْدِي رِجالٍ لا هَوادَةَ بَيْنَهمْ ... يَسُوقُون للمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدَا والزِّوَرِّ مثال خِدَبٍّ وهِجَفٍّ . والزَّوْرُ : الخَيَالُ يُرَى في النَّوْم . والزَّوْرُ : قُوَّةُ العَزِيمَةِ والذي وَقعَ في المُحكَم والتَّهْذِيب : الزَّوْرُ : العّزِيمة ولا يُحْتَاج إِلى ذِكْر القُوَّة فإِنها معنًى آخَرُ . والزَّوْرُ : الحَجَرُ الَّذِي يَظْهَر لِحَافِرِ البِئْرِ فيَعْجِزُ عن كَسْرِهِ فيَدَعُه ظاهِراً . وقال بعضُهم : الزَّوْرُ : صَخْرَةٌ هكذا أَطلَقَ ولم يُفَسِّر . والزَّوْر : وَادٍ قُرْبَ السَّوَارِقِيَّة . ويَوْمُ الزَّوْرِ وَيقال : يَوْمُ الزَّوْرَيْن ويَومُ الزَّوْرَيْن لبَكْرٍعلى تَمِيم . قال أَبو عُبَيْدَة : لأَنَّهُمْ أَخَذُوا بَعِيرَيْن . ونَصُّ أَبِي عُبَيْدَة : بَكْرَيْن مُجَلَّلَيْنِ فعَقَلُوهُما أَي قَيَّدُوهما وقالوا : هذانِ زَوْرَانَا أَي إِلهَانَا لَنْ نَفِرّ . ونصّ أَبِي عُبَيْدة فلا نَفِرّ حتَّى يَفرَّا وهُزِمَت تَمِيمٌ ذلِكَ اليَوْم وأُخِذَ البَكْرَانِ فنُحِرَ أَحدُهما وتُرِكَ الآخَرُ يَضْرِب في شَوْلِهِم . قال الأَغْلَبُ العِجْليّ يَعِيبُهم بجَعْلِ البَعِيرَينِ رَبَّيْن لهم
" جاءوا بِزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ وقال أَبو عُبَيْدَة مَعْمَرُ بْنُ المُثَنَّى : إِن البَيْت ليَحْيَى بن مَنْصُور وأَنشد قَبْلَه :
" كانتْ تَمِيمٌ مَعشراً ذَوِي كَرَمْ
" غَلْصَمَةً من الغَلاصِيمِ العُظَمْ
" ما جَبُنُوا ولا تَوَلَّوْا مِنْ أَمَمْ
" قْد قابَلوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ
" جاءُوا بزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ
" شَيْخٍ لنَا كاللَّيْثِ مِنْ باقِي إِرَمْ الأَصمُّ : هو عَمْرو بن قَيْسِ بن مَسْعُودِ بنِ عَامِر رَئِيسُ بَكْرِ بْنِ وَائِل في ذلك اليومِ . والزُّورُ بالضَّمِّ : الكَذِبُ لكَوْنه قَوْلاً مائِلاً عن الحَقّ . قال تعالى : " واجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ " وبه فُسِّر أَيضاً الحَدِيث : " المُتَشَبِّع بما لم يُعْطَ كَلابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ "
والزُّورُ : الشِّرْكُ باللّهِ تَعَالَى وقد عَدَلَت شَهَادَةُ الزُّورِ الشِّرْكَ باللّه كما جاءَ في الحَدِيث لقَوْله تعالى : " والَّذِين لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ " ثم قال بعدَها : " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " وبه فَسَّرَ الزَّجَّاجُ قولَه تَعالَى : " والَّذِين لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " . وقيل : إِن المرادَ به في الآية مَجَالِسُ اليَهُودِ والنَّصَارَى عن الزَّجَّاجُ أَيضاً ونصُّ قوله : مَجالِس النّصارى . والزُّورُ : الرَّئِيسُ قاله شَمِر وأَنْشَد :
" إِذْ أُقْرِنَ الزُّورَانِ زُورٌ رَازِحُ
" رَارٌ وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ
وزَعِيمُ القَوْم لُغَة في الزَّوْر بالفَتْح فلو قال هنا : ويُضَمّ كان أَحْسَن . والسَّيّد والرَّئِيس والزَّعِيم بمَعْنًى . وقيل في تَفْسِير قولِه تَعالَى " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " إِنَّ المراد به مَجْلِسُ الغِنَاءِ قاله الزَّجَّاجُ أَيضاً . ونَصُّه مَجالِسُ الغِنَاءِ . وقال ثَعْلبٌ : الزٌّور هنا : مَجالِسُ اللَّهْو . قال ابنٌ سِيدَه : ولا أَدْرِي كَيْفَ هذَا إِلاّ أَن يُرِيدَ بمجالِس اللَّهْوِ هُنَا الشِّرْكَ باللّه . قال : والَّذي جاءَ في الرِّواية : الشِّرْك وهو جامعٌ لأَعيادِ النَّصَارَى وغيرِها . ومن المَجَاز : ما لَكُمْ تَعْبُدُون الزُّورَ ؟ وهو كُلُّ ما يُتَّخَذُ رَبّاً ويُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللّهِ تَعَالَى كالزُّونِ بالنُّون . وقال أَبو سَعِيد : الزُّون : الصَّنَم وسَيَأْتِي . وقال أَبو عُبِيْدَة : كلّ ما عُبِد من دُونِ اللّهِ فهو زُورٌ . قُلْتُ : ويقال : إِنَّ الزُّور صَنَمٌ بعَيْنه كان مُرَصَّعاً بالجَوْهَر في بلاد الدادر . وعن أبي عُبَيْدة : الزُّورُ : القُوَّةُ . يقال : ليس لهم زُورٌ أَي ليس لهم قُوَّة . وحَبْلٌ له زُورٌ أَي قُوَّة : وهذا وِفَاقٌ وَقَعَ بين لُغَةِ العَربِ والفُرْسِ وصَرَّحَ الخَفَاجِيّ في شِفَاء الغَلِيل بأنَّه معرّب . ونقل عن سِيبَوَيَه وغَيْرِه من الأئِمَّة ذلك وظَنَّ شيَخُنَا أَنَّ هذا جاءَ به المُصَنِّف من عنده فتمَحَّلَ للرَّدّ عليه على عادَته وإنَّمَا هو نصّ كلامِ أبي عُبَيْدة ونَاهِيك بِه . ثم إن الذي في اللُّغَة الفارِسيّة إنَّمَا هو زُور بالضَّمَّة المُمَالَة لا الخَالصة ولم يُنَبِّهُوا على ذلِك . والزُّورُ : نَهرٌ يَصُبّ في دِجْلَةَ . والزُّورُ : الرَّأيُ والعَقْلُ يقال : مالَه زُورٌ زَوْرٌ ولا صَيُّور بمعنى أَي مالَه رأَيٌ وعَقْل يرْجع إليه بالضَّمّ عن يعقوب والفَتْح عن أبي عُبَيد . وقال أبو عُبَيد : وأُراه إنَّما أرادَ لا زَبْرَ له فغَيَّره إذ كتَبَه . والزُّورُ : التُّهَمَة والباطِلُ . وقيل : شَهادَةُ البَاطِل وقَولُ الكَذب ولم يُشْتَقّ منه تَزْوِير الكَلامِ ولكِنه اشتُقَّ من تَزْوِير الصَّدْرِ وقد تَكَّرر ذِكْر شَهادَة الزُّور في الحَدِيث وهي مِنَ الكَبَائِر . والزُّورُ : جَمعُ الأزْورِ وهو المَائلِ الزْور ومنه شعر عمر :
" بالخَيْل عابِسَةً زُوراً مناكِبُها كما يأتي . والزُّورُ : لَذَّةُ الطَّعامِ وطِيبُهُ . والزُّورُ : لِينُ الثَّوبِ ونَقَاؤُه . وزُورٌ : اسم مَلِكٍ بنَى مَدِينَة شَهْرَ زُورَ ومَعْناه مَدِينَة زُور . والزَّوَرُ . بالتَّحْرِيكِ : المَيْلُ وهو مثل الصَّعَر . وقيل : الزَّوَرُ في غَيْر الكِلاَب : مَيَلٌ ما لا يكون مُعْتَدِلَ التَّرْبِيع نحو الكِرْكِرَة واللِّبْدَة . وقيل : الزَّوَرُ : عِوَجُ الزَّوْرِ أَي وَسِط الصَّدْرِ . أو هو إشْرَافُ أحَدِ جانبِيَهْ على الآخَرِ وقد زَوِرَ زَوَراً . والأزْوَرُ : مَنْ به ذلِك . والمائِلُ . يقال : عُنُق أزْوَرُ أَي مائِلُ . وكَلْبٌ أزْوَرُ : قد اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخَرجَ كَلْكَلُه كأنَّه قد عُصِرَ جانبِاه . وقيل : الزَّوَرُ في الفَرَس : دُخُولُ إحدَى الفَهْدَتَيْن وخُرُوجُ الأخرَى . والأزْوَر : النَّاظِرُ بمُؤْخِرِ عَيْنَيْهِ لشِدَّته وحِدَّته . أو الأزْوَرُ : البَعِيرُ الذي يُقْبل على شِقٍّ إِذَا اشْتَدَّ السَّيْرُ وإن لم يكُن في صَدْرِهِ مَيَلٌ . والزِّوَرُّ كهِجَفٍّ : السَّيْرُ الشَّدِيدُ . قال القُطَاميّ :
" يا نَاقُ خُبِّي خَبَباً زِوَرَّا
" وقَلِّبِي مَنْسِمَكِ المُغْبَرَّا وقيل : الزِّوَرُّ : الشَّدِيدُ فلم يُخَصَّ به شَيْءٌ دون شَيْءٍ . والزِّوَرُّ أيضاً : البَعِيرُ الصُّلْب المُهَيَّأُ للأسْفارِ . يقال : ناقةٌ زِوَرَّةُ أسْفارِ أَي مُهَيَّأةَ للأسفارِ مُعَدَّة . ويقال فيها ازْوِرارٌ من نَشَاطِها . وقال بَشِير ابن النِّكْث :
" عَجِّلْ لهَا سُقَاتَها يا ابْنَ الأغّرْ
" وأعْلِقِ الحَبْلَ بذَيّالٍ زِوَرّ والزِّوَارُ والزِّيَارُ بالوَاوِ واليَاءِ ككِتَاب : كُلُّ شَيْءٍ كان صَلاَحاً لشَيْءٍ وعِصْمَةً وهو مَجَاز . قال ابن الرِّقاع :
كانُوا زِوَاراً لأهْلِ الشَّامِ قد عَلِمُوا ... لَمَّا رَأَوْا فيهمُ جَوْراً وطُغْيانَا
قال ابن الأَعرابيِّ : زِوَارٌ وزِيَارٌ : عِصْمَةٌ كزِيَارِ الدّابَّة . والزِّوَارُ والزِّيَارُ : حَبْلٌ يُجْعَل بَيْنَ التَّصْدِيرِ والحَقَبِ يُشَدُّ من التَّصْدِير إلى خَلْفِ الكِرْكِرِة حتى يَثْبُتَ لئلاّ يُصِيبَ الحَقَبُ الثِّيلُ فيحْتَبس بَوْلُه قاله أبو عَمْرِو . وقال الفرزدق :
بأرحُلِنا يَجِدْنَ وقد جَعَلْنَا ... لكلِّ نَجِيبَةٍ منها زِيَارَا ج أزْوِرَةٌ . وفي حديثِ الدَّجَّال " رآه مُكبَّلاً بالحَديد بأزْوِرَة " . قال ابن الأثِير : هي جَمْع زِوَارٍ وزِيَارٍ المعنَى أنه جُمِعْت يَدَاهُ إلى صَدْرِه وشُدَّت . وزُرْتُ البَعِيرَ أزُورُه زِوَاراً : شَدَدْتُه به من ذلك . وأبو الحُسَيْن عَلِيُّ بن عَبْدِ الله ابن بَهْرَامَ الزِّيارِيُّ الأسْتَرَاباَذيِ : مُحَدِّثٌ يَرْوي عن إبراهيم بن زُهَيْر الحُلْوَانيّ مات سنة 342 ، كذا في التَّبْصِير للحافظ ابن حَجَر . والزَّوْرَاءُ : اسمُ مَال كان لأُحَيْحَةَ بن الجُلاَحِ الأنْصَارِيّ : وقال :
إني أُقِيم على الزَّوْرَاءِ أعمُرُها ... إنَّ الكَرِيمَ على الإخوانِ ذُو المَالِ ومن المَجَازِ : الزَّوْرَاءُ : البِئْرُ البَعِيدَةُ القَعْرِ . قال الشاعر :
إذْ تَجْعَل الجَارَ في زَوْراءَ مُظِلْمَةٍ ... زَلْخَ المُقَامِ وتَطْوِي دُونَه المَرَسَا وقيل : رَكِيَّةٌ زَوْرَاءُ : غيرُ مُسْتَقِيمَةِ الحَفْرِ . والزَّوْرَاءُ : القَدَحُ قال النابِغَة :
وتُسْقَى إِذَا ما شِئْتَ غَيْرَ مُصَرَّدٍ ... بزَوْرَاءَ في حافَاتِهَا المِسْكُ كانِعُ والزَّوْراءُ : إناءٌ وهو مِشْرَبَةٌ من فِضَّة مُسْتَطِيلَة مثْل التَّلْتَلَة . ومن المَجَاز : رَمَى بالزَّوراءِ أَي القَوْس . وقَوْسٌ زَوْرَاءُ : مَعْطُوفةٌ . وقال الجَوْهَرِيّ : ودَجْلَةُ بْغدَادَ تُسَمَّى الزَّوْرَاءَ . والزَّوْراءُ : بَغْدَادُ أو مَدينةٌ أخْرَى بها في الجانِب الشَّرْقِيّ ؛ لأنَّ أبوابهَا الدَّاخلِةَ جُعِلَتْ مُزْوَرّةً أَي مائلةً عن الأبواب الخارجَةِ وقيل لازْوِرَارِ قبْلَتِها . والزَّوْراءُ : ع بالمدينةِ قُرْبَ المَسْجِدِ الشريفِ وقد جاءَ ذِكرُه في حَدِيث الزُّهْرِيّ عن االسَّائِب . والزَّوْراءُ : دارٌ كانت بالحِيرَةِ بناها النُّعمان بن مُنذر هَدَمها أبو جَعْفَر المَنْصُور في أيّامه . والزَّورَاءُ : البَعِيدَةُ من الأراضِي قال الأعْشَى :
يَسْقِي دِيَاراً لهَا قد أصْبَحَت غَرَضاً ... زَوْراءَ أجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ والزَّوْرَاءُ : أرْضٌ عندَ ذيِ خِيمٍ وهي أوَّلُ الدَّهْنَاءِ وآخِرُهَا هُرَيْرَةُ . والزَّارَةُ : الجَمَاعَةُ الضَّخْمَةُ مِنَ الناسِ والإبلِ والغَنَمِ . وقيل : هي من الإبل والناسِ : ما بَيْن الخَمْسِين إلى السِّتِّين . والزَّارَة من الطَّائر : الحَوْصَلَة عن أبي زَيْد كالزَّاوِرَةِ بفَتْح الواو والزَاوُورَة وزاوَرَةُ القَطَاة : ما حَمَلَتْ فيه المَاءَ لِفِراخِها . وزَارَةُ : حَيُّ من أزْدِ السَّرَاةِ نَقَلَه الصَّاغانِيّ . والزَّارَةُ : ة كَبِيرَةٌ بالبَحْرَيْن ومنها مَرْزُبَانُ الزَّارَةِ وله حَدِيث معروف . قال أبو مَنْصُور : وعَيْنُ الزَّارَةِ بالبَحْرَيْن مَعْرُوفَةٌ . والزَّارَة : ة بالصَّعِيدِ وسبقَ للمصنّف في " زرّ " أنّها كُورَة بها فلينظر
وزَارَةُ : ة بأَطْرابُلُسِ الغَرْبِ . منها إبراهيم الزّارِيُّ التاجِرُ المُتَمَوِّلِ كذا ضَبطه السِّلَفيّ ووَصَفَه . وزَارَةُ : ة من أعْمَالِ اشْتِيخَنَ منها يحيى بن خُزَيمة الزَّارِيُّ ويقال : هي بغَيْر هاءٍ رَوَى عن الدَّارميّ وعَنْه طيب بن مُحَمَّد السَّمَرْقَنْديّ قال الحَافظُ ابن حَجَر : ضَبَطَه أبو سَعْد الإدْرِيسيّ هكذا حكاه ابنُ نُقْطَة . وأمَّا السَّمْعانِيّ فذَكَره بتَكْرِير الزاي . والزِّيرُ بالكَسْرِ : الزِّرُّ . قال الأَزْهَرِيّ : ومن العَرب مَنْ يَقْلِب أحَد الحَرْفَيْن المُدْغْمَين ياءً فيَقُول في مَرٍّ : مَيْرٌ وفي زِرٍّ زِيرٌ وفي رِزٍّ رِيزٌ . والزِّيرُ : الكَتَّانُ . قال الحُطَيْئَة :
وإنْ غَضِبَتْ خِلْت بالمِشْفَرَين ... سَبَائِخَ قُطْنٍ وزِيراً نُسَالاً
والقِطْعَةُ منه زِيرَةٌ بِهاءٍ والجَمع أزْوارٌ . والزِّير : الدَّنُّ والجمع أزْيَار أعجميُّ أو الزِّيرُ : الحُبُّ الذي يُعْمَل فيه الماءُ بلُغَة العِراق . وفي حديث الشافِعِيّ رضي الله عنه " كُنتُ أكتُب العِلْم وألُقيه في زِيرٍ لنا " . والزِّير : العَادَةُ أَنشدَ يُونُس :
تَقولُ الحارثِيَّة أمُّ عَمْرٍو ... أهذا زِيرُه أبَداً وزِيرِي قال : مَعْناه أهذا دَأْبُه أبداً ودَأْبي . والزِّير : رَجُلٌ يُحِبُّ محادَثَةَ النِّساءِ ويُحِبّ مُجالَسَتَهُنَّ ومُخَالَطَتَهُنّ سُمِّيَ بذلك لكَثْرة زِيَارَتِه لَهُنّ . ويحب الثاني مُسْتَدرَكٌ . وقيل الزِّيرُ : المُخَالِطُ لهنّ في البَاطِل وقيل : هو الذي يُخَالِطُهنّ ويُرِيدُ حَدِيثَهُنّ . بغيرِ شَرٍّ أو بهِ . وأصلُه الواو وجعله شيخُ الإسلام زكريّا في حواشيه على البَيْضاوِيّ مهموزاً وهو خِلافُ ما عليه أئِمَّةُ اللُّغِة . وفي الحَدِيث : " لا يَزالُ أحدُكم كاسِراً وِسَادَه يَتَّكِئُّ عليه ويأْخُذُ في الحَدِيث فِعْل الزِّيرِ " . ج أزْوارٌ وزِيَرَةٌ وأزْيَارٌ الأخِيرَة من باب عِيدِ وأعْيَادٍ . وهي زِيرٌ أيضاً . تَقُولُ : امرأَةٌ زِيرُ رِجَالٍ . قاله الكِسائيّ وهو قَلِيل أو خاصٌّ بهم أَي بالرِّجال ولا يُوصَف به المُؤَنَّث قاله بَعضُهم وهو الأكثر . ويأتي في الميم أَنَّ التي تُحِبّ مُحَادَثَةَ الرِّجالِ يقال لها : مَرْيَمُ . قال رؤبة :
" قُلتُ لِزِيرٍ لم تَصِلْه مَرْيَمُهْ والزِّير : الدَّقِيقُ من الأوتارِ أو أحدُّها وأحْكَمُها فَتْلاً . وزِيرُ المِزْهَرِ مُشْتَقٌّ منه . والزِّيرَةُ بهاءٍ : هَيْئَةُ الزِّيَارَةِ . يقال : فُلانٌ حَسَنُ الزِّيرِةَ . والزَّيِّر كسَيِّدٍ هكذا في النُّسَخ والصَّواب ككَتِفٍ كما ضَبَطَه الصَّاغِانيّ : الغَضْبَانُ المُقَاطِعُ لصاحِبه عن ابن الأَعرابيِّ . قال الأَزْهَرِيّ . أُرَى أصْلَه الهَمْزَ من زَئِرَ الأسدُ فخفّف . وزُورَةُ بالضَّمّ ويُفْتَحُ : ع قُرْبَ الكُوفَةِ . والزَّوْرَة بالفَتْح : البُعْدُ وهو من الازْوِرَارِ قال الشاعر :
" وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ أي على بُعْد . والزَّورَةُ : الناقَةُ التي تَنظُرُ بمُؤْخِرِ عَيْنِها لشِدَّتِهَا وحِدّتها قال صَخْرُ الغَيِّ :
ومَاءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ ... كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا هكذا فَسَّره أبو عَمْرو . ويروى : زُورَة بالضَّمّ والأوّل أعرَفُ . ويوْمُ الزُّوَيْر كزُبَيْر : م أَي معروف وكذا يوم الزُّوَيْرَيْنِ . وأزارَهُ : حَمَلَه على الزِّيارِة وأزَرْتُه غَيرى . وزَوَّرَ تَزْوِيراً : زَيَّنَ الكَذِبَ وكَلامٌ مُزَوَّرٌ : مُمَوَّهٌ بالكَذِب . ومن المَجَازِ : زَوَّرَ الشَّيْءَ : حَسَّنَه وقَوَّمه . وأزالَ زَوَرَه : اعوِجَاجَه . وكَلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّن . وقيِل : هو المُثَقَّف قَبْلَ أَن يُتَكَلَّمَ به ومنه قَوْلَ عُمَر رضي الله عنه : " ما زَوَّرْت كَلاماً لأقُولَه إلا سَبَقَني به أبو بَكْر " . أَي هَيَّأْت وأصْلَحْت . والتَّزْوِير : إصلاحُ الشَّيْءِ . وسُمع ابن الأَعرابيِّ يقول : كُلُّ إصلاحٍ من خَيْرٍ أو شَرٍّ فهو تَزْوِيرٌ . وقال أَبو زَيْد : التَّزْوِير : التَّزْوِيق والتَّحْسِين . وقال الأَصمَعِيّ : التَّزْوِير : تَهْيِئَة الكَلامِ وتَقدِيرُه والإنْسَان يُزَوِّر كَلاماً وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَه قبل أَنْ يتكَلَّم به . وزَوَّرَ الزَّائِرَ تَزْوِيراً : أكْرَمَه قال أَبو زَيْد : زَوِّروا فُلاناً أَي اذْبَحُوا له وأكْرِمُوه . والتَّزْوِيرُ : أَن يُكرِمَ المَزُورُ زَائِرَه . زَوَّرَ الشَّهَادةَ : أبْطَلَها وهو راجعٌ إلى تفسير قول القَتَّال :
ونَحْنُ أُناسٌ عُودُنَا عُودُ نَبْعَةٍ ... صَلِيبٌ وفِينَا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ
قال أبو عدنان : أَي لا نُغْمَز لقَسْوتنا ولا نُستَضْعَف . فقوله : زَوَّرْت شَهَادَةَ فُلانِ معناه أنَّه استُضعِف فغُمِزَ وغُمِزتْ شَهَادَتُه فأُسقِطَت . وفي الخَبَر الحَجَّاج قال : " رَحِم الله امْرأً زَوَّرَ نَفْسَه على نَفْسِه " قيل : قَوَّمَها وحَسَّنَها . وقيل : اتَّهَمَها على نَفْسه . وقيل : وَسَمَها بالزُّورِ كفَسَّقَه وجَهَّلَه . وتقول : أنا أُزَوِّرك على نَفْسِك أَي أتَّهِمُك عَلَيْها . وأنشد ابن الأَعرابيِّ :
" به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْه المُزَوِّرُ والمُزَوَّرُ من الإبِل كمُعَظَّم : الذي إِذَا سَلَّه المُذَمِّر - كمُحَدّث وقد تقدّم - من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صَدرُه فيَغَمِزُه ليُقِيمَه فيَبْقَى فيه من غَمْزِهِ أثَرٌ يُعلَم منه أنَّه مُزَوَّر قاله اللَّيْثُ . واسْتَزَارَهُ : سألَه أَن يَزُورَه فزَارَه وازَدَارَه . وتَزاوَرَ عنه تَزَاوُراً عَدَلَ وانْحَرَف . وقُرِئ " تَزَّاوَرُ عن كَهْفِهِم " وهو مُدغَمُ تَتَزَاوَرُ كازْوَرَّ وَازْوارَّ كاحْمَرَّ واحْمِارَّ . وقُرِئَ تَزْوَرُّ ومعنى الكُلِّ : تَمِيل عن الأخَفْشِ . وقد ازْوَرَّ عنه . ازْوِرَاراً . وازْوَارَّ عنه ازْوِيرَاراً . تَزاوَرَ القَوْمُ : زارَ بعضُهُم بَعضاً وهم يَتَزَاوَرُون وبينهم تَزَاوُرٌ . وزَوْرَانُ بالفتح : جَدُّ أبى بكرٍ مُحَمَّد بن عبد الرحمن البَغْدَادِيّ سَمِعَ يحيى بن هاشم السّمسار . وقول المصنّف : التّابِعِيّ كذا في سائر الأُصول خَطَأٌ فإنَّ مُحَمَّد بن عبد الرحمن هذا ليس بتابعيٍّ كما عَرْفت . والصواب أنه سَقط من الكاتب وَحَقُّه بعد عبد الرحمن : والوَلِيدُ بن زَوّارَانَ . فإنه تابعيّ يَرْوِى عن أنَس . وشَذَّ شيخُنَا فضَبَطه بالضَّمّ نَقلاً عن بعضهم عن الكاشِف والصَّواب أنَّه بالفَتْح كما صرَّحَ به الحافِظُ ابن حَجَر والأميرُ وغيرُهما ثم إنَّ قَوْلَ المُصَنّف إن زَوْرَانَ جَدُّ مُحَمَّد وهَمٌ بل الصَّواب أنه لَقَبُ مُحَمَّد . ثم اختُلِف في الوَليد بن زَوْرَانَ فَضَبَطه الأميرُ بتقديم الرَّاءِ على الوَاوِ وجَزَمَ المِزِّيّ في التَّهْذِيب أنَّه بتقديم الواو كما هُنَا . وبالضَّمِّ عبدُ الله بن عَلِيّ بن زُورَانَ الكازَرُونِيُّ عن أبى الصَّلْت المُجير ووَقَعَ في التَّكْمِلة علي بن عبد الله بن زُورَانَ . وإسحاقُ ابن زُورَانَ السِّيرافِيًّ الشَّافعيّ مُحَدِّثُونَ
ومما يستدرك عليه : مَنَارَةٌ زَوْراءٌ : مائِلَةٌ عن السَّمْتِ والقَصْدِ . وفَلاةٌ زَوْراءُ : بَعِيدةٌ فيها ازْوِرَارٌ وهو مَجَاز . وَبَلَدٌ أزْوَرُ وجَيْشٌ أزْوَرُ . قال الأَزْهَرِيّ : سَمِعْتُ العَربَ تقول للبَعِير المَائِل السَّنامِ : هذا البَعِيرُ زَوْرٌ . وناقَةٌ زَوْرَةٌ : قَوِيَّةٌ غَلِيظَةٌ . وفَلاةٌ زَوْرَة : غَيرُ قاصِدَةٍ . وقال أَبو زَيْد : زَوَّرَ الطَّائِرُ تَزْوِيراً : ارتفَعَتْ حَوْصَلَتُه وقال غيرُه : امتَلأَتْ . ورَجلٌ زَوَّارٌ وزَوَّارَةٌ بالتشديد فيهما : غَلِيظٌ إلى القِصَرِ . قال الأَزْهَرِيّ : قرأْتُ في كتاب اللَّيث في هذا الباب : يقال للرَّجل إِذَا كان غَليظاً إلى القِصَر ما هو : إنّه لِزُوارٌ وزُوَارِيَةٌ . قال أبو مَنْصُور ؛ وهذا تَصْحِيفٌ مُنْكر والصَّواب : إنه لَزُوَازٌ وزُوَازِيَةٌ بزاءَيْن . قال : قال ذلك أبو عَمْرٍو وابن الأَعرابيِّ وغَيْرُهما . وازْدَاره : زَارَه افْتَعَلَ من الزِّيارة . قال أبو كَبِير :
فدَخَلْتُ بَيْتاً غَيْرَ بَيْتِ سِنَاخَةٍ ... وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريمِ المِفْضَلِ والزَّوْرَة : المَرَّةُ الواحدةُ . وامرأَةٌ زَائِرَةٌ من نِسْوةٍ زُورٍ عن سِيبوَيَه وكذلك في المذكّر كعائِذٍ وعُوذٍ ورَجلٌ زَوَّارٌ وزَؤٌورٌ ككَتَّان وصَبُور . قال :
إذا غَاب عنْها بَعْلُهَا لم أَكنْ لَهَا ... زَؤُوراً ولمْ تَأْنَسْ إليَّ كِلابُها
وقال بَعْضُهم : زارَ فُلانٌ فلانا أَي مَالَ إليه . ومنه تَزَاوَرَ عنه أَي مَالَ . وزَوَّرَ صاحِبَه تَزْوِيرا : أحْسَنَ إليه وعَرَفَ حَقِّ زِيَارَتِه . وفي حَدِيث طَلْحَةَ أزَرْتُه شَعُوبَ فزَارَها أَي أوْرَدْتُه المَنِيَّةَ وهو مَجَاز . وأنا أُزِيرُكم ثَنَائِي وأَزَرْتُكم قَصَائِدي وهو مَجَاز . والمَزَارُ بالفَتْح : مَوْضِعُ الزِّيارةِ . وزَوِرَ يَزْوَر إِذَا مالَ . ويقال للعَدُوِّ : الزَّايِرُ وهم الزَّايِرُون وأصلُه الهَمْز ولم يَذكره المُصَنّف هناك . وبالوَجْهَيْن فُسِّرَ بيتُ عَنْتَرَة :
حَلَّتْ بأْرِضِ الزَّايِرِينَ فأصْبَحَتْ ... عَسِراً عَليَّ طِلابُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ وقد تقدّمت الإشارة إليه . وزَارَةُ الأسَدِ : أجَمَتُه . قال ابن جِنِّي . وذلك لاعْتِياده إيَّاها وزَوْرِه لها . وذَكَرَه المصنّف في زأَر . والزَّارُ : الأجَمَة ذاتُ الحَلْفاءِ والقَصَبِ والماءِ . وكَلامٌ مُتَزَوَّرٌ : مُحَسَّنٌ . قال نَصْرُ بن سَيَّارٍ :
أبِلِغْ أميرَ المؤمنينَ رِسَالَةً ... تَزَوَّرْتُهَا من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِلِ أي حَسَّنْتُهَا وثَقَّفْتها . وقال خالدُ بن كُلْثُوم : التَّزْوِيرُ : التَّشْبِيهُ . وزَارَةُ : مَوْضِع قال الشاعر :
وكَأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً ... نَخْلٌ بِزَارَةَ حَمْلُهُ السُّعْدُ وفي الأسَاس : تَزَوَّرَ : قال الزُّورَ . وَتَزوَّرَه : زَوَّرَه لنَفْسِه . وألقَى زَوْرَه : أقامَ . وكَلمِةٌ زَوْراءُ : دَنِيَّةٌ مُعْوَجَّةٌ . وهو أزْوَرُ عن مقَامِ الذّلّ : أبْعَدُ
واستدرك شيخنا : زَارَه : زوجُ ماسِخَةَ القَوَّاسِ كما نقله السُّهَيليّ وغيره وتقدّمت الإشارة إليه في مسخ . قلت : ونَهْرُ زَاوَرَ كهَاجَر نَهرٌ متَّصل بعُكْبَرَاءَ وزَاوَرُ : قريةٌ عنده . والزَّوْرُ بالفَتْح : موضعٌ بين أرضِ بكر بن وَائِلٍ . وأرضِ تَمِيم على ثلاثةِ أيّامٍ من طَلَحَ . وجَبَلٌ يُذْكَر مع مَنْوَرٍ وجَبلٌ آخَرُ في دِيَارِ بني سُلَيْمٍ في الحِجَاز

زور
زَوِرَ - يَزْوَرُ - زُوْر - تَزَاوَرَ - يَتَزَاوَرُ
زَوِرَ- يَزْوَرُ + الكائن + عن شيء أو وجهة: ينحرف ويتخذ مساراً خاطئاً إلى وجهة: يميل ويزيغ عن مساره الأصلي الصواب إلى شيء أو وجهة، ويتخذ مساراً جديداً منحرفاُ خاطئاً
زُوْر - الزور: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " زَوِرَ- يَزْوَرُ ": الشيء الذي حُرِفَ ومِيْلَ به عن الصواب
﴿واجتنبوا قول الزور﴾: قول شيء منحرف عن الصواب: القول الكذب والباطل
تَزَاوَرَ - يَتَزَاوَرُ: على وزن " تفاعلَ - يتفاعل " من " زَوِرَ- يَزْوَرُ": يتبادل الانحراف والزيغ مع آخر بشكل ذاتي: يسعى كل منهما ليزيغ وينحرف عن الوجهة الصواب نحو الآخر: يأخذ مساراً جديداً منحرفا يجعله يبتعد باستمرار عن المسار الأصلي الصحيح المفترض
زَوَّرَ - يُزَوِّرُ: على وزن"فـَعـَّلَ" من " زَوِرَ- يَزْوَرُ ": يجعله " يَزْوَرُ " على وجه الشدة: يحرفه ويميل به بشدة عن الصواب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " انحراف الحركة الذاتية على نفس المستوي نحو الطرف أو الجانب، بعيداً عن وجهتها السابقة الصحيحة" ، وهي:
صَبَأَ - يَصْبَأُ، جَارَ - يَجُوْرُ، زَوِرَ- يَزْوَرُ، جَنِفَ - يَجْنَفُ، حَافَ - يَحِيْفُ، زَاغ َ - يَزيْغُ
يفرق لفظاً:
زَوِرَ- يَزْوَرُ + الكائن + عن شيء أو وجهة: ينحرف ويتخذ مساراً خاطئاً إلى وجهة
زَارَ - يَزُوْرُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يذهب إليه لغرض أو منفعة ويمكث عنده مدة ثم ينصرف عنه

تزاور
 { وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَتَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا(17)ْ الكهف
زور - الزور
قول الزور﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثانواجتنبوا قول الزور(30)﴾ الحج ﴿الذين يظاهرون منكم من نسائهم ما هن أمهاتهم إن أمهاتهم إلا اللائي ولدنهموإنهم ليقولون منكرا من القول وزورا وإن الله لعفو غفور(2)﴾ المجادلة
يشهد الزور	﴿والذين لا يشهدون الزور وإذا مروا باللغو مروا كراما(72)﴾ الفرقان ﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور(30)﴾ الحج
يجيء الزور	﴿وقال الذين كفروا إن هذا إلا إفك افتراه وأعانه عليه قوم آخرون فقد جاءوا ظلما وزورا (4)﴾ الفرقان
مختار الصحاح
● [زور] ز و ر: الزُّورُ الكذب والزَّوْرُ بالفتح أعلى الصدر وهو أيضا الزائرون يقال رجل زائِرٌ وقوم زَوْرٌ و زُوَّارٌ مثل سافِرٍ وسَفْرٍ وسُفَّار ونسوة زَوْرٌ أيضا و زُوزٌ مثل نوم ونوح وزائرات و الزَّوْراءُ دجلة بغداد وقد ازْوَرَّ عن الشيء ازْوِراراً أي عدل عنه وانحرف و ازْوارَّ عنه ازوِيراراً و تَزاوَرَ عنه تَزاوُراً كله بمعنى وقُرئ ﴿تَزاوَّر عن كهفهم﴾ وهو مدغم تتزاور و زارَهُ من باب قال وكتب و زُوَارةً بضم الزاي و الزَّوْرَةُ المرة الواحدة و اسْتَزارَهُ سأله أن يزوره و تَزاوَرُوا زار بعضهم بعضا و ازْدارَ افتعل من الزيارة و التَّزْويرُ تزيين الكذب و زَوَّرَ الشيء تزويرا حسنه وقّوّمه و المَزارُ الزيارة وموضع الزيارة أيضا و الزِّيرُ من الأوتار الدقيق و الزِّيارُ بالكسر ما يُزَيِّرُ به البيطار الدابة أي يلوي به جحفلتها
الراغب
زور
- الزور: أعلى الصدر، وزرت فلانا تلقيته بزوري، أو قصدت زوره، نحو: وجهته، ورجل زائر، وقوم زور، نحو سافر وسفر، وقد يقال: رجل زور، فيكون مصدرا موصوفا به نحو: ضيف، والزور: ميل في الزور، والأزور: المائل الزور، وقوله: }تزاور عن كهفهم﴿[الكهف/17]، أي: تميل، قرئ بتخفيف الزاي وتشديده (قرأ بالتشديد﴾تزور﴿ابن عامر ويعقوب، وقرأ:﴾تزاور﴿نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف﴾تزاور﴿عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288) وقرئ:﴾تزور﴿(قرأ بالتشديد﴾تزور﴿ابن عامر ويعقوب، وقرأ:﴾تزاور﴿نافع وأبو جعفر وابن كثير وأبو عمرو. وقرأ بالتخفيف﴾تزاور﴿عاصم وحمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف 288). قال أبو الحسن: لا معنى لتزور ههنا؛ لأن الازورار الانقباض، يقال: تزاور عنه، وازور عنه، ورجل أزور، وقوم زورن وبئر زوراء: مائلة الحفر وقيل للكذب: زور، لكونه مائلا عن جهته، قال:﴾ظلما وزورا﴿[الفرقان/4]، و﴾قول الزور﴿[الحج/30]،﴾من القول وزورا﴿[المجادلة/2]،﴾لا يشهدون الزور{ [الفرقان/72]، ويسمى الصنم زورا في قول الشاعر:  - 216 - جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم
(الرجز ينسب للأغلب العجلي، وقيل: ليحيى بن منصور، والأول أصح لوجود الأبيات في ديوانه العجلي كما ذكره الجوهري.   وأول الرجز:
إن سرك العز فجخجخ بجثم *** أهل البناة والعديد والكرم
جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم *** شيخ لنا كالليث من باقي إرم
وهو في ديوانه ص 175؛ واللسان (زور) ؛ والمؤتلف والمختلف ص 23)
لكون ذلك كذبا وميلا عن الحق.
ملخص اللسان
1.     والزَّوَرُ: عِوَجُ الزَّوْرِ وقيل: هو إِشراف  أَحد جانبيه على الآخر، زَوِرَ زَورَاً، فهو أَزْوَرُ.
2.     الزَّوْرُ: الصَّدْرُ، وقيل: وسط الصدر، وقيل: أَعلى الصدر، وقيل:  مُلْتَقَى أَطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصَّدْرِ من  الخُفِّ، والجمع أَزوار.
3.     وكلب أَزْوَرُ: قد  اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخرج كَلْكَلُه كأَنه قد عُصِرَ جانباه
4.     والزَّوَرُ، بالتحريك: المَيَلُ وهو مثل الصَّعَر.  وعَنُقٌ أَزْوَرُ: مائل
5.     والزَّوْراءُ: البئر البعيدة القعر؛ وأَرض زَوْراءُ: بعيدة؛
6.     ومفازة زَوْراءُ: مائلة عن السَّمْتِ والقصدِ. وفلاة زَوْراءُ: بعيدة  فيها ازْوِرَارٌ.
7.     وقَوْسٌ زَوْراءُ: معطوفة.
8.     وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛ قرأَ بعضهم:  تَزْوَارُ يريد تَتَزاوَرُ، وقرأَ بعضهم: تَزْوَرُّ وتَزْوَارُّ، قال:  وازْوِرارُها في هذا الموضع أَنها كانت تَطْلُع على كهفهم ذات اليمين فلا  تصيبهم وتَغْرُبُ على كهفهم ذات الشمال فلا تصيبهم، وقال الأَخفش: تزاور عن  كهفهم أَي تميل؛
9. والأَزْوَرُ: الذي ينظر بِمُؤْخِرِ عينه
10.                        والازْوِزارُ عن الشيء: العدول عنه، وقد ازْوَرَّ عنه ازْوِراراً  وازْوارَّ عنه ازْوِيرَاراً وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كله بمعنى: عَدَلَ عنه  وانحرفَ. وقرئ: تَزَّاوَرُ عن كهفهم، وهو مدغم تَتَزَاوَرُ.
11.                        والزَّوْرُ: العزيمة. وما له زَوْرٌ وزُورٌ ولا صَيُّورٌ بمعنًى أَي ما  له رأْي وعقل يرجع إِليه؛
12.                        والزُّور: الكذب والباطل، وقيل: شهادة الباطل. رجل زُورٌ وقوم زُورٌ  وكلام مُزَوَّرٌ ومُتَزَوَّرٌ: مُمَوَّهٌ بكذب، وقيل: مُحَسَّنٌ، وقيل: هو  المُثَقَّفُ قبل أَن يتلكم به؛ ومنه حديث قول عمر، رضي الله عنه: ما  زَوَّرْتُ كلاماً لأَقوله إِلا سبقني به أَبو بكر، وفي رواية: كنت زَوَّرْتُ  في نفسي كلاماً يومَ سَقِيفَةِ بني ساعدة أَي هَيَّأْتُ وأَصلحت.
13.                        وكلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّنٌ؛ التزوير التزويق والتحسين. وزَوَّرْتُ  الشيءَ: حَسَّنْتُه وقوَّمتُه.
14.                        الزُّور: الكذب والباطل والتُّهمة،
15.                        والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء.كل إِصلاح من خير أَو شر فهو تَزْوِيرٌ، ومنه شاهد  الزُّورِ يُزَوَّرُ كلاماً والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الكلام وتَهْيِئَتُه. وفي صدره  تَزْوِيرٌ أَي إِصلاح يحتاج أَن يُزَوَّرَ.-  التزويرُ تهيئة الكلام  وتقديره، والإِنسان يُزَوِّرُ كلاماً، وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَهُ قبل  أَن يتكلم به.
16.                        والتَّزْوِيرُ: تَزْيين الكذب
17.                        والزُّورُ: شهادة الباطل وقول الكذب
18.                        زَوَّرْتُ شهادة فلان، معناه أَنه استضعف فغمز وغمزت شهادته فأُسقطت. وقولهم:
19.                        التَّزْوِيرُ التشبيه.
20.                        الزّوَيْرُ صاحب أَمر القوم؛
21. وزأْرة الأَسد: أَجَمَتُه؛
22.                        والزَّوْرُ: الزائرون. وزاره يَزُورُه زَوْراً وزِيارَةً وزُوَارَةً وازْدَارَهُ: عاده افْتَعَلَ من الزيارة؛
23.                        والزَّوْرَةُ: المرَّة الواحدة. ورجل زائر من قوم زُوَّرٍ وزُوَّارٍ  وزَوْرٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: هو جمع زائر. والزَّوْرُ: الذي  يَزُورُك.نسوة زُوَّرٌ وزَوْرٌ مثل نُوَّحٍ ونَوْحٍ وزائرات، ورجل  زَوَّارٌ وزَؤُورٌ
24.                        زارَ فلانٌ فلاناً أَي مال إِليه؛ ومنه تَزَاوَرَ عنه  أَي مال عنه.
25.                        واسْتَزاره: سأَله أَن  يَزُورَه. والمَزَارُ: الزيارة
26.                        والمَزَارُ: موضع الزيارة. وفي الحديث:  إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً؛ الزَّوْرُ: الزائرُ،
27.                        فلان زِيرُ نساءٍ إِذا كان يحب زيارتهن ومحادثتهن ومجالستهن،  سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، والجمع الزِّيَرَةُ؛
لسان العرب
● - زور: الزَّوْرُ: الصَّدْرُ، وقيل: وسط الصدر، وقيل: أَعلى الصدر، وقيل:  مُلْتَقَى أَطراف عظام الصدر حيث اجتمعت، وقيل: هو جماعة الصَّدْرِ من  الخُفِّ، والجمع أَزوار. والزَّوَرُ: عِوَجُ الزَّوْرِ وقيل: هو إِشراف  أَحد جانبيه على الآخر، زَوِرَ زَورَاً، فهو أَزْوَرُ. وكلب أَزْوَرُ: قد  اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخرج كَلْكَلُه كأَنه قد عُصِرَ جانباه، وهو  في غير الكلاب مَيَلٌ مَّا لاً يكون مُعْتَدِلَ التربيع نحو الكِرْكِرَةِ  واللِّبْدَةِ، ويستحب في الفرس أَن يكون في زَوْرِه ضِيقٌ وأَن يكون  رَحْبَ اللَّبَانِ، كما قال عبدالله بن سليمة  (* قوله: «عبدالله بن سليمة»  وقيل ابن سليم، وقبله:  ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس  كذا بخط السيد مرتضى بهامش الأَصل).  مُتَقَارِب الثَّفِناتِ، ضَيْق زَوْرُه،  رَحْب اللَّبَانِ، شَدِيد طَيِّ ضَريسِ  قال الجوهري: وقد فرق بين الزَّوْرِ واللَّبانِ كما ترى. والزَّوَرُ في  صدر الفرس: دخولُ إِحدى الفَهْدَتَيْنِ وخروجُ الأُخرى؛ وفي قصيد كعب ابن  زهير:  في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ  الزَّوْرُ: الصدر. وبناته: ما حواليه من الأَضلاع وغيرها.  والزَّوَرُ، بالتحريك: المَيَلُ وهو مثل الصَّعَر.  وعَنُقٌ أَزْوَرُ: مائل. والمُزَوَّرُ من الإِبل: الذي يَسُلُّه  المُزَمَّرُ من بطن أُمه فَيَعْوَجُّ صدره فيغمزه ليقيمه فيبقى فيه من غَمْزِه  أَثر يعلم أَنه مُزَوَّرٌ. وركية زَوْراءُ: غير مستقيمة الحَفْرِ.  والزَّوْراءُ: البئر البعيدة القعر؛ قال الشاعر:  إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ  زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا  وأَرض زَوْراءُ: بعيدة؛ قال الأَعشى:  يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً  زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ  ومفازة زَوْراءُ: مائلة عن السَّمْتِ والقصدِ. وفلاة زَوْراءُ: بعيدة  فيها ازْوِرَارٌ. وقَوْسٌ زَوْراءُ: معطوفة. وقال الفراء في قوله تعالى:  وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛ قرأَ بعضهم:  تَزْوَارُ يريد تَتَزاوَرُ، وقرأَ بعضهم: تَزْوَرُّ وتَزْوَارُّ، قال:  وازْوِرارُها في هذا الموضع أَنها كانت تَطْلُع على كهفهم ذات اليمين فلا  تصيبهم وتَغْرُبُ على كهفهم ذات الشمال فلا تصيبهم، وقال الأَخفش: تزاور عن  كهفهم أَي تميل؛ وأَنشد:  ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،  جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،  يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ  قال: والزَّوَرُ مَيَلٌ في وسط الصدر، ويقال للقوس زَوْراءُ لميلهَا،  وللجيش أَزْوَرُ. والأَزْوَرُ: الذي ينظر بِمُؤْخِرِ عينه. قال الأَزهري:  سمعت العرب تقول للبعير المائل السَّنَامِ: هذا البعير زَوْرٌ. وناقة  زَوْرَةٌ: قوية غليظة. وناقة زَوْرَة: تنظر بِمُؤْخِرِ عينها لشدّتها  وحدّتها؛ قال صخر الغيّ:  وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،  كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا  ويروى: زُورَةٍ، والأَوّل أَعرف. قال أَبو عمرو: على زَوْرَةٍ أَي على  ناقة شديدة؛ ويقال: فيه ازْوِرارٌ وحَدْرٌ، ويقال: أَراد على فلاة غير  قاصدة. وناقة زِوَرَّةُ أَسفار أَي مُهَيَّأَة للأَسفار مُعَدَّة. ويقال  فيها ازْوِرارٌ من نشاطها.  أَبو زيد: زَوَّرَ الطائر تَزْوِيراً إِذا ارتفعت حَوْصَلَتُه؛ ويقال  للحوصلة: الزَّارَةُ والزَّاوُورَةُ والزَّاوِرَةُ.  وزَاوَرَةُ القَطاةِ، مفتوح الواو: ما حملت فيه الماء لفراخها.  والازْوِزارُ عن الشيء: العدول عنه، وقد ازْوَرَّ عنه ازْوِراراً  وازْوارَّ عنه ازْوِيرَاراً وتَزاوَرَ عنه تَزاوُراً، كله بمعنى: عَدَلَ عنه  وانحرفَ. وقرئ: تَزَّاوَرُ عن كهفهم، وهو مدغم تَتَزَاوَرُ.  والزَّوْراءُ: مِشْرَبَةٌ من فضة مستطيلة شبه التَّلْتَلَةِ.  والزَّوْرَاءُ: القَدَحُ؛ قال النابغة:  وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ  بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ  وزَوَّرَ الطائرُ: امتلأَت حوصلته.  والزِّوار: حبل يُشَدُّ من التصدير إِلى خلف الكِرْكِرَةِ حتى يثبت  لئلاَّ يصيب الحَقَبُ الثِّيلَ فيحتبسَ بوله، والجمع أَزْوِرَةٌ.  وزَوْرُ القوم: رئيسهم وسيدهم.  ورجل زُوارٌ وزُوارَةٌ: غليظ إِلى القصر. قال الأَزهري: قرأْت في كتاب  الليث في هذا الباب: يقال للرجل إِذا كان غليظاً إِلى القصر ما هو: إِنه  لَزُوارٌ وزُوَارِيَةٌ؛ قال أَبو منصور: وهذا تصحيف منكر والصواب إِنه  لَزُوازٌ وزُوَازِيَةٌ، بزايين، قال: قال ذلك أَبو عمرو وابن الأَعرابي  وغيرهما.  والزَّوْرُ: العزيمة. وما له زَوْرٌ وزُورٌ ولا صَيُّورٌ بمعنًى أَي ما  له رأْي وعقل يرجع إِليه؛ الضم عن يعقوب والفتح عن أَبي عبيد، وذلك أَنه  قال لا زَوْرَ له ولا صَيُّورَ، قال: وأُراه إِنما أَراد لا زَبْرَ له  فغيره إِذ كتبه. أَبو عبيدة في قولهم ليس لهم زَوْرٌ: أَي ليس لهم قوّة ولا  رأْي. وحبل له زَوْرٌ أَي قوّة؛ قال: وهذا وفاق وقع بين العربية  والفارسية والزَّوْرُ: الزائرون. وزاره يَزُورُه زَوْراً وزِيارَةً وزُوَارَةً  وازْدَارَهُ: عاده افْتَعَلَ من الزيارة؛ قال أَبو كبير:  فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،  وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ  والزَّوْرَةُ: المرَّة الواحدة. ورجل زائر من قوم زُوَّرٍ وزُوَّارٍ  وزَوْرٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع، وقيل: هو جمع زائر. والزَّوْرُ: الذي  يَزُورُك. ورجل زَوْرٌ وقوم زَوْرٌ وامرأَة زَوْرٌ ونساء زَوْرٌ، يكون للواحد  والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد لأَنه مصدر؛ قال:  حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى  منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام  وقال في نسوة زَوْرٍ:  ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،  كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ  وامرأَة زائرة من نسوة زُورٍ؛ عن سيبويه، وكذلك في المذكر كعائذ وعُوذ.  الجوهري: نسوة زُوَّرٌ وزَوْرٌ مثل نُوَّحٍ ونَوْحٍ وزائرات، ورجل  زَوَّارٌ وزَؤُورٌ؛ قال:  إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ  لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها  وقد تَزاوَرُوا: زارَ بعضُهم بعضاً. والتَّزْوِيرُ: كرامة الزائر  وإِكرامُ المَزُورِ لِلزَّائرِ. أَبو زيد: زَوِّرُوا فلاناً أَي اذْبَحُوا له  وأَكرموه. والتَّزْوِيرُ: أَن يكرم المَزُورُ زائِرَه ويَعْرِفَ له حق  زيارته، وقال بعضهم: زارَ فلانٌ فلاناً أَي مال إِليه؛ ومنه تَزَاوَرَ عنه  أَي مال عنه. وقد زَوَّرَ القومُ صاحبهم تَزْوِيراً إِذا أَحسنوا إِليه.  وأَزَارَهُ: حمله على الزيارة. وفي حديث طلحة: حتى أَزَرْتُه شَعُوبَ أَي  أَوردته المنيةَ فزارها؛ شعوب: من أَسماء المنية. واسْتَزاره: سأَله أَن  يَزُورَه. والمَزَارُ: الزيارة والمَزَارُ: موضع الزيارة. وفي الحديث:  إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً؛ الزَّوْرُ: الزائرُ، وهو في الأَصل مصدر وضع  موضع الاسم كصَوْم ونَوْمٍ بمعنى صائم ونائم. وزَوِرَ يَزْوَرُ إِذا مال.  والزَّوْرَةُ: البُعْدُ، وهو من الازْوِرارِ؛ قال الشاعر:  وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ  وفي حديث أُم سلمة: أَرسلتُ إِلى عثمان، رضي الله عنه: يا بُنَيَّ ما لي  أَرى رَعِيَّتَكَ عنك مُزْوَرِّينَ أَي معرضين منحرفين؛ يقال: ازْوَرَّ  عنه وازْوَارَّ بمعنًى؛ ومنه شعر عمر:  بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها  الزُّورُ: جمع أَزْوَرَ من الزَّوَرِ الميل. ابن الأَعرابي: الزَّيِّرُ  من الرجال الغضبانُ المُقاطِعُ لصاحبه. قال: والزِّيرُ الزِّرُّ. قال:  ومن العرب من يقلب أَحد الحرفين المدغمين ياء فيقول في مَرٍّ مَيْرٍ، وفي  زِرٍّ زِيرٍ، وهو الدُّجَةُ، وفي رِزٍّ رِيز. قال أَبو منصور: قوله  الزَّيِّرُ الغضبان أَصله مهموز من زأَر الأَسد. ويقال للعدوّ: زائِرٌ، وهم  الزائرُون؛ قال عنترة:  حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ  عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ  قال بعضهم: أَراد أَنها حلت بأَرض الأَعداء. وقال ابن الأَعرابي: الزائر  الغضبان، بالهمز، والزاير الحبيب. قال: وبيت عنترة يروى بالوجهين، فمن  همز أَراد الأَعداء ومن لم يهمز أَراد الأَحباب.  وزأْرة الأَسد: أَجَمَتُه؛ قال ابن جني: وذلك لاعتياده إِياها وزَوْرِه  لها. والزَّأْرَةُ: الأَجَمَةُ ذات الماء والحلفاء والقَصَبِ.  والزَّأْرَة: الأَجَمَة.  والزِّيرُ: الذي يخالط النساء ويريد حديثهنّ لغير شَرٍّ، والجمع  أَزْوارٌ وأَزْيارٌ؛ الأَخيرة من باب عِيدٍ وأَعياد، وزِيَرَةٌ، والأُنثى زِيرٌ،  وقال بعضهم: لا يوصف به المؤنث، وقيل: الزِّيرُ المُخالِطُ لهنّ في  الباطل، ويقال: فلان زِيرُ نساءٍ إِذا كان يحب زيارتهن ومحادثتهن ومجالستهن،  سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، والجمع الزِّيَرَةُ؛ قال رؤبة:  قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ  وفي الحديث: لا يزال أَحدكم كاسِراً وسادَهُ يَتَّكِئٌ عليه ويأْخُذُ  في الحديث فِعْلَ الزِّيرِ؛ الزِّيرُ من الرجال: الذي يحب محادثة النساء  ومجالستهن، سمي بذلك لكثرة زيارته لهن، وأَصله من الواو؛ وقول الأَعشى:  تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،  مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها  لها: للخمر؛ يقول: زِيرُ العُودِ يبكي مخافة أَن يَطْرَبَ القوْمُ إِذا  شربوا فيعملوا الزَّيرَ لها للخمر، وبها بالخمر؛ وأَنشد يونس:  تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:  أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟  قال معناه: أَهذا دأْبه أَبداً ودأْبي.  والزُّور: الكذب والباطل، وقيل: شهادة الباطل. رجل زُورٌ وقوم زُورٌ  وكلام مُزَوَّرٌ ومُتَزَوَّرٌ: مُمَوَّهٌ بكذب، وقيل: مُحَسَّنٌ، وقيل: هو  المُثَقَّفُ قبل أَن يتلكم به؛ ومنه حديث قول عمر، رضي الله عنه: ما  زَوَّرْتُ كلاماً لأَقوله إِلا سبقني به أَبو بكر، وفي رواية: كنت زَوَّرْتُ  في نفسي كلاماً يومَ سَقِيفَةِ بني ساعدة أَي هَيَّأْتُ وأَصلحت.  والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء. وكلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّنٌ؛ قال نصرُ بن  سَيَّارٍ:  أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،  تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل  والتَّزْوِيرُ: تَزْيين الكذب والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الشيء، وسمع ابن  الأَعرابي يقول: كل إِصلاح من خير أَو شر فهو تَزْوِيرٌ، ومنه شاهد  الزُّورِ يُزَوَّرُ كلاماً والتَّزْوِيرُ: إِصلاح الكلام وتَهْيِئَتُه. وفي صدره  تَزْوِيرٌ أَي إِصلاح يحتاج أَن يُزَوَّرَ. قال: وقال الحجاج رحم الله  امرأً زَوَّرَ نفسَه على نفسه أَي قوّمها وحسَّنها، وقيل: اتَّهَمَ نفسه  على نفسه، وحقيقته نسبتها إِلى الزور كَفَسَّقَهُ وجَهَّلَهُ، وتقول: أَنا  أُزَوِّرُكَ على نفسك أَي أَتَّهِمُك عليها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:  به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ  وقولهم: زَوَّرْتُ شهادة فلان راجع إِلى تفسير قول القَتَّالِ:  ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ  صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ  قال أَبو عدنان: أَي لا نغْمَزُ لقسوتنا ولا نُسْتَضْعَفُ فقولهم:  زَوَّرْتُ شهادة فلان، معناه أَنه استضعف فغمز وغمزت شهادته فأُسقطت. وقولهم:  قد زَوَّرَ عليه كذا وكذا؛ قال أَبو بكر: فيه أَربعة أَقوال: يكون  التَّزْوِيرُ فعل الكذب والباطل. والزُّور: الكذب. وقال خالد بن كُلْثُومٍ:  التَّزْوِيرُ التشبيه. وقال أَبو زيد: التزوير التزويق والتحسين. وزَوَّرْتُ  الشيءَ: حَسَّنْتُه وقوَّمتُه. وقال الأَصمعي: التزويرُ تهيئة الكلام  وتقديره، والإِنسان يُزَوِّرُ كلاماً، وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَهُ قبل  أَن يتكلم به. والزُّورُ: شهادة الباطل وقول الكذبل، ولم يشتق من تزوير  الكلام ولكنه اشتق من تَزْوِيرِ الصَّدْرِ. وفي الحديث: المُتَشَبِّعُ بما  لم يُعْطَ كَلاَبِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ؛ الزُّور: الكذب والباطل والتُّهمة،  وقد تكرر ذكر شهادة الزور في الحديث، وهي من الكبائر، فمنها قوله:  عَدَلَتْ شهادَةُ الزور الشِّرْكَ بالله، وإِنما عادلته لقوله تعالى: والذين  لا يدعون مع الله إِلهاً آخر، ثم قال بعدها: والذين لا يشهَدون الزُّورَ.  وزَوَّرَ نَفْسَه: وسمَهَا بالزُّورِ. وفي الخبر عن الحجاج: زَوَّرَ رجلٌ  نَفْسَه. وزَوَّرَ الشهادة. أَبطلها؛ ومن ذلك قوله تعالى: والذين لا  يشهدون الزُّورَ؛ قال ثعلب: الزُّورُ ههنا مجالس اللهو. قال ابن سيده: ولا  أَدري كيف هذا إِلا أَن يريد بمجالس اللهو هنا الشرك بالله، وقيل: أَعياد  النصارى؛ كلاهما عن الزجاج، قال: والذي جاء في الرواية الشرك، وهو جامع  لأَعياد النصارى وغيرها؛ قال: وقيل الزّورُ هنا مجالس الغِنَاء.  وزَوْرُ القوم وزَوِيرُهم وزُوَيْرُهم: سَيِّدُهم ورأْسهم. والزُّورُ  والزُّونُ جميعاً: كل شيء يتخذ رَبّاً ويعبد من دون الله تعالى؛ قال  الأَغلب العجلي:  جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ  قال ابن بري: قال أَبو عبيدة مَعْمَرُ بن المُثَنَّى إِن البيت ليحيى بن  منصور؛ وأَنشد قبله:  كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،  غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ  ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،  قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ  جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ  شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ  شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ  قال: الأَصَمُّ هو عمرو بن قيس بن مسعود بن عامر وهو رئيس بَكْرِ بن  وائل في ذلك اليوم، وهو يوم الزُّورَيْنِ؛ قال أَبو عبيدة: وهما بَكْرانِ  مُجلَّلانِ قد قَيَّدوهما وقالوا: هذان زُورَانا أَي إِلهانا، فلا نَفِرُّ  حتى يَفِرَّا، فعابهم بذلك وبجعل البعيرين ربَّيْنِ لهم، وهُزِمَتْ تميم  ذلك اليوم وأُخذ البكران فنحر أَحدهما وترك الآخر يضرب في شَوْلِهِمْ.  قال ابن بري: وقد وجدت هذا الشعر للأَغْلَبِ العِجْلِيِّ في ديوانه كما  ذكره الجوهري. وقال شمر: الزُّورانِ رئيسانِ؛ وأَنشد:  إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ  رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ  قال: الطُّلافِحُ المهزول. وقال بعضهم: الزُّورُ صَخْرَةٌ.  ويقال: هذا زُوَيْرُ القوم أَي رئيسهم. والزُّوَيْرُ: زعيم القوم؛ قال  ابن الأَعرابي: الزّوَيْرُ صاحب أَمر القوم؛ قال:  بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،  يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا  وأَنشد الجوهري:  قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،  حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا  وقال أَبو سعيد: الزُّونُ الصنم، وهو بالفارسية زون بشم الزاي السين؛  وقال حميد:  ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ  أَبو عبيدة: كل ما عبد من دون الله فهو زُورٌ.  والزِّيرُ: الكَتَّانُ؛ قال الحطيئة:  وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن  سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا  والجمع أَزْوارٌ. والزِّيرُ من الأَوْتار: الدَّقيقُ. والزِّيرُ: ما  استحكم فتله من الأَوتار؛ وزيرُ المِزْهَرِ: مشتق منه. ويوم الزُّورَيْنِ:  معروف. والزَّوْرُ: عَسيبُ النَّخْلِ. والزَّارَةُ: الجماعة الضخمة من  الناس والإِبل والغنم. والزِّوَرُّ، مثال الهِجَفِّ: السير الشديد؛ قال  القطامي:  يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،  وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا  وقيل: الزِّوَرُّ الشديد، فلم يخص به شيء دون شيء. وزارَةُ: حَيٌّ من  أَزْدِ السَّراة. وزارَةُ:  موضع؛ قال:  وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً  نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ  قال أَبو منصور: وعَيْنُ الزَّارَةِ بالبحرين معروفة. والزَّارَةُ: قرية  كبيرة؛ وكان مَرْزُبانُ الزَّارَةِ منها، وله حديث معروف.  ومدينة الزَّوْراء: بِبغداد في الجانب الشرقي، سميت زَوْراءَ لازْوِرار  قبلتها. الجوهري: ودِجْلَةُ بَغْدادَ تسمى الزَّوْراءَ. والزَّوْرَاءُ:  دار بالحِيرَةِ بناها النعمان بن المنذر، ذكرها النابغة فقال:  بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ  وقال أَبو عمرو: زَوْراءُ ههنا مَكُّوكٌ من فضة مثل التَّلْتَلَة.  ويقال: إِن أَبا جعفر هدم الزَّوْراء بالحِيرَةِ في أَيامه. الجوهري:  والزَّوْراءُ اسم مال كان لأُحَيْحَةَ بن الجُلاح الأَنصاري؛ وقال:  إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،  إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ
مقاييس اللغة:
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])
ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
القاموس المحيط:
الزَّوْرُ وسَطُ الصَّدْرِ، أو ما ارْتَفَعَ منه إلى الكَتِفَيْنِ، أو مُلْتَقَى أطْرافِ عِظامِ الصَّدْرِ حيثُ اجْتَمَعَتْ، والزائِرُ، والزائِرون، كالزُّوَّارِ والزُّوَّرِ، وعَسِيبُ النَّخْلِ، والعقلُ، ويضمُّ، ومَصْدَرُ زَارَ، كالزِّيارَةِ والزُّوَارِ والمَزَارِ، والسَّيِّدُ، كالزويرِ والزُّوَيْرِ، كزُبَيْرٍ وخِدَبٍّ، والخَيالُ يُرَى في النَّوْمِ، وقُوَّةُ العَزِيمةِ، والحَجَرُ الذي يَظْهَرُ لحافِرِ البئْرِ، فَيَعْجِزُ عن كَسْرِهِ، فَيَدَعُهُ ظاهِراً، أو وادٍ قربَ السَّوارِقِيَّةِ، ويَوْمُ الزَّوْرِ لِبَكْرٍ على تَمِيمٍ، لأَنَّهُمْ أخَذُوا بَعِيرَيْنِ فَعَقَلُوهُما، وقالوا هَذانِ زَوْرَانَا لَنْ نَفِرَّ حتى يَفِرَّا، وبالضم الكَذِبُ، والشِّرْكُ بالله تعالى، وأعيادُ اليهودِ والنصارى، والرئيسُ، ومَجْلِسُ الغِناءِ، وما يُعْبَدُ من دون الله تعالى، والقُوَّةُ، وهذِهِ وفاقٌ بين لُغةِ العَرَبِ والفُرْسِ، ونَهَرٌ يَصُبُّ في دَجْلَةَ، والرأيُ، والعقلُ، والباطِلُ، وجَمْعُ الأَزْوَرِ، ولَذَّةُ الطعامِ وطِيبُهُ، ولِينُ الثوبِ ونَقاؤُهُ، وملِكٌ بَنَى شَهْرَزُورَ، وبالتحريكِ المَيْلُ، وعِوَجُ الزَّوْرِ، أو إِشرافُ أحدِ جانِبَيْهِ على الآخَرِ. والأَزْوَرُ من به ذلكَ، والمائِلُ، وكلبٌ اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِهِ، والناظِرُ بمُؤْخِرِ عَيْنَيْهِ، أو الذي يُقْبِل على شِقٍّ إذا اشْتَدَّ السَّيْرُ، وإن لم يكنْ في صَدْرِهِ مَيَلٌ. وكهِجَفٍّ السَّيْرُ الشديدُ، والشديدُ، والبعيرُ المُهَيَّأ للأَسْفارِ. والزِوارُ والزِّيارُ، ككِتابٍ كُلُّ شيءٍ كانَ صلاحاً لشَيْءٍ وعِصْمَةً، وحَبْلٌ يُجْعَلُ بين التَّصْديرِ والحَقَبِ ج أزْوِرَةٌ.وزُرْتُ البَعيرَ شَدَدْتُه به. وعَلِيُّ بنُ عبدِ اللّهِ بنِ بَهْرامَ الزِّيارِيُّ محدثٌ. والزَّوْراءُ مالٌ لأُحَيْحَةَ، والبِئْرُ البَعيدَةُ، والقَدَحُ، وإناءٌ من فِضَّةٍ، والقَوْسُ، ودَجْلَةٌ، وبَغْدادُ، لأَنَّ أبوابَها الدَّاخِلَةَ جُعِلَتْ مُزْوَرَّةً عن الخارجَةِ، وع بالمدينةِ قُرْبَ المَسْجِدِ، ودارٌ كانت بالحِيرَةِ، والبعيدَةُ من الأَرَاضِي، وأرضٌ عندَ ذي خِيمٍ.
والزَّارَةُ: الجماعَةُ منَ الإِبِلِ، والحَوْصَلَةُ، كالزاوِرَةِ والزاوُورَةِ، وحيٌّ من أزْدِ السَّراةِ، وة بالبَحْرَيْنِ، منها مَرْزَبانُ الزارةِ، وة بالصعيدِ، وة بأطْرابُلُسِ الغربِ، منها إبراهيمُ الزارِيُّ التاجِرُ المُتَموِّلُ. وزارَةُ: ة من أعمالِ اشْتِيخَنَ، منها يَحْيَى بنُ خُزَيْمَةَ الزارِيُّ.والزِّيرُ: الزرُّ، والكَتَّانُ، والقِطْعَةُ: بهاءٍ، والدَّنُّ، أو الحُبُّ، والعادَةُ، ورَجُلٌ يُحِبُّ مُحادَثَةَ النِّساءِ ويُحِبُّ مُجالَسَتَهُنَّ بغيرِ شَرٍّ أو به.ج: أزْوارٌ وزِيَرَةٌ وأزْيارٌ، وهي زِيرٌ أيضاً، أو خاصٌّ بهم، والدقيقُ من الأَوْتَارِ، أو أحدُّها، وبهاءٍ: هيئةُ الزِّيارَةِ. وكسَيِّدٍ: الغضبانُ.وزُورَةُ، ويفتحُ: ع قربَ الكُوفَةِ، وبالفتح: البُعْدُ، والناقَةُ التي تَنْظُرُ بِمُؤخِرِ عَيْنِها لِشدَّتِها.ويومُ الزُّوَيْرِ: م.وأزارَهُ: حَمَلَهُ على الزِّيارَةِ.وزَوَّرَ: زَيَّنَ الكَذِبَ، الشيءَ: حَسَّنَهُ وقَوَّمَه. الزائِرَ: ألْزَمَهُ، الشَّهادَةَ: أبْطَلَهَا، نَفْسَهُ: وسَمَها بالزُّورِ.والمُزَوَّرُ من الإِبِلِ: الذي إذا سَلَّهُ المُذَمِّرُ مِنْ بَطْنِ أمِّهِ، اعْوَجَّ صَدْرُهُ، فَيَغْمِزُهُ لِيُقِيمَهُ فَيَبقَى فيه من غَمْزِهِ أثَرٌ، يُعْلَمُ منه أنه مُزَوَّرٌ.واسْتَزارَهُ: سألَه أن يَزُورَهُ. وتَزاوَرَ عنه: عَدَلَ وانْحَرَفَ،كازْوَرَّ وأزْوارَّ، القومُ: زارَ بعضُهم بعضاً.وزَوْرانُ: جَدُّ محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ التابِعِيِّ، وبالضم: عبدُ اللّهِ بنُ زُورانَ الكازَرُونِيُّ، وإسحاقُ بنُ زُورانَ السِّيرافِيُّ: محدثونَ.
تاج العروس:
ز و ر
الزَّوْرُ بالفَتْح : الصَّدْر وبه فُسِّر قَوْل كَعْب بْنِ زُهَيْر :
" في خَلْقِهَا عن بَنَاتِ الزَّوْرِ تَفْضِيلُ وبَنَاتُه : ما حَوالَيْه من الأَضْلاع وغَيْرِها . وقيل : وَسَطُ الصَّدْرِ أَو أَعْلاه . وهو ما ارْتَفَع مِنْه إِلى الكَتفَيْن أَو هو مُلْتَقَى أَطْرَافِ عِظَامِ الصَّدْر حيثُ اجْتَمَعَت وقيل : هو جَمَاعةُ الصَّدْر من الخُفِّ والجَمْع أَزوارٌ . ويُسْتَحَبُّ في الفَرَس أَن يَكون في زَوْرِه ضِيقٌ وأَن يكون رَحْبَ اللَّبَانِ كما قال عبدُ اللّه بن سُلَيْمَة :
ولقَدْ غَدَوْتُ علَى القَنِيص بِشَيْظَمٍ ... كالجِذْعِ وَسْطَ الجَنَّةِ المَغْرُوسِ
مُتَقَارِبِ الثَّفِناتِ ضَيْقٍ زَوْرُه ... رَحْبِ اللَّبَانِ شَدِيدِ طَيِّ ضَرِيسِ أَراد بالضَّرِيس الفَقَارَ . قال الجَوْهَرِيّ وقد فَرَّقَ بين الزَّوْرِ واللَّبَانِ كما تَرَى . والزَّوْرُ : الزّائِرُ وهو الذي يَزُورُك . يقال : رَجلٌ زَوْرٌ وفي الحَدِيث " إِنَّ لزَوْرِكَ عليك حَقّاً " وهو في الأَصْل مَصْدرٌ وُضِعَ مَوْضعَ الاسْمِ كصَوْمٍ ونَوْمٍ بمَعْنَى صَائِمٍ ونَائِمٍ . والزَّوْر : الزَّائِرُون اسمٌ للجَمْع وقيل : جَمْعُ زائرٍ . رجلٌ زَوْر وامرأَة زَوْرٌ ونِسَاءٌ زَوْرٌ . يكون للواحِد والجَمِيع والمُذَكَّر والمُؤَنَّث بلَفْظٍ واحِدٍ لأَنه مَصْدر قال :
حُبَّ بالزَّوْر الذي لا يُرَى ... منه إِلا صَفْحَةٌ عن لِمَامْ وقال في نِسْوة زَوْرٍ :
" ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ
" كما تَهَادَى الفَتيَاتُ الزَّوْرُ
كالزُّوَّارِ والزُّوَّر كرُجَّاز ورُكَّع . وقال الجوهريّ : ونِسْوةٌ زَوْرٌ وزُوَّرٌ مثل نَوْحٍ ونُوَّحٍ : زَائِرات . والزَّوْرُ : عَسِيبُ النَّحْلِ هكَذا بالحَاءِ المُهْمَلَة في غالب النُّسخ والصواب بالمُعْجَمَة . وهكذا ضَبَطَه الصَّاغانِيّ وقال : هو بِلُغة أَهْل اليَمَن . والزَّوْرُ : العَقْلُ . ويُضَمّ وقد كَرَّرَه مَرَّتَيْن فإِنه قَالَ بَعْدَ هذا بأَسطُر : والرَّأْيُ والعَقْل : وسَيَأْتي هُناك . والزَّوْر : مَصدر زَارَه يَزُورُه زَوْرَاً أَي لَقِيَه بزَوْرِه أَو قَصَدَ زَوْرَه أَي وِجْهَته كما في البَصائر كالزِّيَارَة بالكَسْر والزُّوَارِ بالضَّمّ والمَزَارِ بالفَتْح مصدر مِيمِيّ وقد سَقَط من بعض النُّسَخ . والزَّوْرُ للقَوْم : السَّيِّد والرَّئيسُ كالزَّوِيرِ كأَمِير والزُّوَيْرِ كزُبَيْر . يقال هذا زُوَيْرُ القَوْمِ أَي رَئِيسُهم وزَعِيمُهم . وقال ابْنُ الأَعرابيِّ : الزُّوَيْر : صاحِبُ أَمرِ القَوْمِ وأَنشد :
بأَيْدِي رِجالٍ لا هَوادَةَ بَيْنَهمْ ... يَسُوقُون للمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدَا والزِّوَرِّ مثال خِدَبٍّ وهِجَفٍّ . والزَّوْرُ : الخَيَالُ يُرَى في النَّوْم . والزَّوْرُ : قُوَّةُ العَزِيمَةِ والذي وَقعَ في المُحكَم والتَّهْذِيب : الزَّوْرُ : العّزِيمة ولا يُحْتَاج إِلى ذِكْر القُوَّة فإِنها معنًى آخَرُ . والزَّوْرُ : الحَجَرُ الَّذِي يَظْهَر لِحَافِرِ البِئْرِ فيَعْجِزُ عن كَسْرِهِ فيَدَعُه ظاهِراً . وقال بعضُهم : الزَّوْرُ : صَخْرَةٌ هكذا أَطلَقَ ولم يُفَسِّر . والزَّوْر : وَادٍ قُرْبَ السَّوَارِقِيَّة . ويَوْمُ الزَّوْرِ وَيقال : يَوْمُ الزَّوْرَيْن ويَومُ الزَّوْرَيْن لبَكْرٍعلى تَمِيم . قال أَبو عُبَيْدَة : لأَنَّهُمْ أَخَذُوا بَعِيرَيْن . ونَصُّ أَبِي عُبَيْدَة : بَكْرَيْن مُجَلَّلَيْنِ فعَقَلُوهُما أَي قَيَّدُوهما وقالوا : هذانِ زَوْرَانَا أَي إِلهَانَا لَنْ نَفِرّ . ونصّ أَبِي عُبَيْدة فلا نَفِرّ حتَّى يَفرَّا وهُزِمَت تَمِيمٌ ذلِكَ اليَوْم وأُخِذَ البَكْرَانِ فنُحِرَ أَحدُهما وتُرِكَ الآخَرُ يَضْرِب في شَوْلِهِم . قال الأَغْلَبُ العِجْليّ يَعِيبُهم بجَعْلِ البَعِيرَينِ رَبَّيْن لهم
" جاءوا بِزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ وقال أَبو عُبَيْدَة مَعْمَرُ بْنُ المُثَنَّى : إِن البَيْت ليَحْيَى بن مَنْصُور وأَنشد قَبْلَه :
" كانتْ تَمِيمٌ مَعشراً ذَوِي كَرَمْ
" غَلْصَمَةً من الغَلاصِيمِ العُظَمْ
" ما جَبُنُوا ولا تَوَلَّوْا مِنْ أَمَمْ
" قْد قابَلوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ
" جاءُوا بزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ
" شَيْخٍ لنَا كاللَّيْثِ مِنْ باقِي إِرَمْ الأَصمُّ : هو عَمْرو بن قَيْسِ بن مَسْعُودِ بنِ عَامِر رَئِيسُ بَكْرِ بْنِ وَائِل في ذلك اليومِ . والزُّورُ بالضَّمِّ : الكَذِبُ لكَوْنه قَوْلاً مائِلاً عن الحَقّ . قال تعالى : " واجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ " وبه فُسِّر أَيضاً الحَدِيث : " المُتَشَبِّع بما لم يُعْطَ كَلابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ "
والزُّورُ : الشِّرْكُ باللّهِ تَعَالَى وقد عَدَلَت شَهَادَةُ الزُّورِ الشِّرْكَ باللّه كما جاءَ في الحَدِيث لقَوْله تعالى : " والَّذِين لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ " ثم قال بعدَها : " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " وبه فَسَّرَ الزَّجَّاجُ قولَه تَعالَى : " والَّذِين لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " . وقيل : إِن المرادَ به في الآية مَجَالِسُ اليَهُودِ والنَّصَارَى عن الزَّجَّاجُ أَيضاً ونصُّ قوله : مَجالِس النّصارى . والزُّورُ : الرَّئِيسُ قاله شَمِر وأَنْشَد :
" إِذْ أُقْرِنَ الزُّورَانِ زُورٌ رَازِحُ
" رَارٌ وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ
وزَعِيمُ القَوْم لُغَة في الزَّوْر بالفَتْح فلو قال هنا : ويُضَمّ كان أَحْسَن . والسَّيّد والرَّئِيس والزَّعِيم بمَعْنًى . وقيل في تَفْسِير قولِه تَعالَى " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " إِنَّ المراد به مَجْلِسُ الغِنَاءِ قاله الزَّجَّاجُ أَيضاً . ونَصُّه مَجالِسُ الغِنَاءِ . وقال ثَعْلبٌ : الزٌّور هنا : مَجالِسُ اللَّهْو . قال ابنٌ سِيدَه : ولا أَدْرِي كَيْفَ هذَا إِلاّ أَن يُرِيدَ بمجالِس اللَّهْوِ هُنَا الشِّرْكَ باللّه . قال : والَّذي جاءَ في الرِّواية : الشِّرْك وهو جامعٌ لأَعيادِ النَّصَارَى وغيرِها . ومن المَجَاز : ما لَكُمْ تَعْبُدُون الزُّورَ ؟ وهو كُلُّ ما يُتَّخَذُ رَبّاً ويُعْبَدُ مِنْ دُونِ اللّهِ تَعَالَى كالزُّونِ بالنُّون . وقال أَبو سَعِيد : الزُّون : الصَّنَم وسَيَأْتِي . وقال أَبو عُبِيْدَة : كلّ ما عُبِد من دُونِ اللّهِ فهو زُورٌ . قُلْتُ : ويقال : إِنَّ الزُّور صَنَمٌ بعَيْنه كان مُرَصَّعاً بالجَوْهَر في بلاد الدادر . وعن أبي عُبَيْدة : الزُّورُ : القُوَّةُ . يقال : ليس لهم زُورٌ أَي ليس لهم قُوَّة . وحَبْلٌ له زُورٌ أَي قُوَّة : وهذا وِفَاقٌ وَقَعَ بين لُغَةِ العَربِ والفُرْسِ وصَرَّحَ الخَفَاجِيّ في شِفَاء الغَلِيل بأنَّه معرّب . ونقل عن سِيبَوَيَه وغَيْرِه من الأئِمَّة ذلك وظَنَّ شيَخُنَا أَنَّ هذا جاءَ به المُصَنِّف من عنده فتمَحَّلَ للرَّدّ عليه على عادَته وإنَّمَا هو نصّ كلامِ أبي عُبَيْدة ونَاهِيك بِه . ثم إن الذي في اللُّغَة الفارِسيّة إنَّمَا هو زُور بالضَّمَّة المُمَالَة لا الخَالصة ولم يُنَبِّهُوا على ذلِك . والزُّورُ : نَهرٌ يَصُبّ في دِجْلَةَ . والزُّورُ : الرَّأيُ والعَقْلُ يقال : مالَه زُورٌ زَوْرٌ ولا صَيُّور بمعنى أَي مالَه رأَيٌ وعَقْل يرْجع إليه بالضَّمّ عن يعقوب والفَتْح عن أبي عُبَيد . وقال أبو عُبَيد : وأُراه إنَّما أرادَ لا زَبْرَ له فغَيَّره إذ كتَبَه . والزُّورُ : التُّهَمَة والباطِلُ . وقيل : شَهادَةُ البَاطِل وقَولُ الكَذب ولم يُشْتَقّ منه تَزْوِير الكَلامِ ولكِنه اشتُقَّ من تَزْوِير الصَّدْرِ وقد تَكَّرر ذِكْر شَهادَة الزُّور في الحَدِيث وهي مِنَ الكَبَائِر . والزُّورُ : جَمعُ الأزْورِ وهو المَائلِ الزْور ومنه شعر عمر :
" بالخَيْل عابِسَةً زُوراً مناكِبُها كما يأتي . والزُّورُ : لَذَّةُ الطَّعامِ وطِيبُهُ . والزُّورُ : لِينُ الثَّوبِ ونَقَاؤُه . وزُورٌ : اسم مَلِكٍ بنَى مَدِينَة شَهْرَ زُورَ ومَعْناه مَدِينَة زُور . والزَّوَرُ . بالتَّحْرِيكِ : المَيْلُ وهو مثل الصَّعَر . وقيل : الزَّوَرُ في غَيْر الكِلاَب : مَيَلٌ ما لا يكون مُعْتَدِلَ التَّرْبِيع نحو الكِرْكِرَة واللِّبْدَة . وقيل : الزَّوَرُ : عِوَجُ الزَّوْرِ أَي وَسِط الصَّدْرِ . أو هو إشْرَافُ أحَدِ جانبِيَهْ على الآخَرِ وقد زَوِرَ زَوَراً . والأزْوَرُ : مَنْ به ذلِك . والمائِلُ . يقال : عُنُق أزْوَرُ أَي مائِلُ . وكَلْبٌ أزْوَرُ : قد اسْتَدَقَّ جَوْشَنُ صَدْرِه وخَرجَ كَلْكَلُه كأنَّه قد عُصِرَ جانبِاه . وقيل : الزَّوَرُ في الفَرَس : دُخُولُ إحدَى الفَهْدَتَيْن وخُرُوجُ الأخرَى . والأزْوَر : النَّاظِرُ بمُؤْخِرِ عَيْنَيْهِ لشِدَّته وحِدَّته . أو الأزْوَرُ : البَعِيرُ الذي يُقْبل على شِقٍّ إِذَا اشْتَدَّ السَّيْرُ وإن لم يكُن في صَدْرِهِ مَيَلٌ . والزِّوَرُّ كهِجَفٍّ : السَّيْرُ الشَّدِيدُ . قال القُطَاميّ :
" يا نَاقُ خُبِّي خَبَباً زِوَرَّا
" وقَلِّبِي مَنْسِمَكِ المُغْبَرَّا وقيل : الزِّوَرُّ : الشَّدِيدُ فلم يُخَصَّ به شَيْءٌ دون شَيْءٍ . والزِّوَرُّ أيضاً : البَعِيرُ الصُّلْب المُهَيَّأُ للأسْفارِ . يقال : ناقةٌ زِوَرَّةُ أسْفارِ أَي مُهَيَّأةَ للأسفارِ مُعَدَّة . ويقال فيها ازْوِرارٌ من نَشَاطِها . وقال بَشِير ابن النِّكْث :
" عَجِّلْ لهَا سُقَاتَها يا ابْنَ الأغّرْ
" وأعْلِقِ الحَبْلَ بذَيّالٍ زِوَرّ والزِّوَارُ والزِّيَارُ بالوَاوِ واليَاءِ ككِتَاب : كُلُّ شَيْءٍ كان صَلاَحاً لشَيْءٍ وعِصْمَةً وهو مَجَاز . قال ابن الرِّقاع :
كانُوا زِوَاراً لأهْلِ الشَّامِ قد عَلِمُوا ... لَمَّا رَأَوْا فيهمُ جَوْراً وطُغْيانَا
قال ابن الأَعرابيِّ : زِوَارٌ وزِيَارٌ : عِصْمَةٌ كزِيَارِ الدّابَّة . والزِّوَارُ والزِّيَارُ : حَبْلٌ يُجْعَل بَيْنَ التَّصْدِيرِ والحَقَبِ يُشَدُّ من التَّصْدِير إلى خَلْفِ الكِرْكِرِة حتى يَثْبُتَ لئلاّ يُصِيبَ الحَقَبُ الثِّيلُ فيحْتَبس بَوْلُه قاله أبو عَمْرِو . وقال الفرزدق :
بأرحُلِنا يَجِدْنَ وقد جَعَلْنَا ... لكلِّ نَجِيبَةٍ منها زِيَارَا ج أزْوِرَةٌ . وفي حديثِ الدَّجَّال " رآه مُكبَّلاً بالحَديد بأزْوِرَة " . قال ابن الأثِير : هي جَمْع زِوَارٍ وزِيَارٍ المعنَى أنه جُمِعْت يَدَاهُ إلى صَدْرِه وشُدَّت . وزُرْتُ البَعِيرَ أزُورُه زِوَاراً : شَدَدْتُه به من ذلك . وأبو الحُسَيْن عَلِيُّ بن عَبْدِ الله ابن بَهْرَامَ الزِّيارِيُّ الأسْتَرَاباَذيِ : مُحَدِّثٌ يَرْوي عن إبراهيم بن زُهَيْر الحُلْوَانيّ مات سنة 342 ، كذا في التَّبْصِير للحافظ ابن حَجَر . والزَّوْرَاءُ : اسمُ مَال كان لأُحَيْحَةَ بن الجُلاَحِ الأنْصَارِيّ : وقال :
إني أُقِيم على الزَّوْرَاءِ أعمُرُها ... إنَّ الكَرِيمَ على الإخوانِ ذُو المَالِ ومن المَجَازِ : الزَّوْرَاءُ : البِئْرُ البَعِيدَةُ القَعْرِ . قال الشاعر :
إذْ تَجْعَل الجَارَ في زَوْراءَ مُظِلْمَةٍ ... زَلْخَ المُقَامِ وتَطْوِي دُونَه المَرَسَا وقيل : رَكِيَّةٌ زَوْرَاءُ : غيرُ مُسْتَقِيمَةِ الحَفْرِ . والزَّوْرَاءُ : القَدَحُ قال النابِغَة :
وتُسْقَى إِذَا ما شِئْتَ غَيْرَ مُصَرَّدٍ ... بزَوْرَاءَ في حافَاتِهَا المِسْكُ كانِعُ والزَّوْراءُ : إناءٌ وهو مِشْرَبَةٌ من فِضَّة مُسْتَطِيلَة مثْل التَّلْتَلَة . ومن المَجَاز : رَمَى بالزَّوراءِ أَي القَوْس . وقَوْسٌ زَوْرَاءُ : مَعْطُوفةٌ . وقال الجَوْهَرِيّ : ودَجْلَةُ بْغدَادَ تُسَمَّى الزَّوْرَاءَ . والزَّوْراءُ : بَغْدَادُ أو مَدينةٌ أخْرَى بها في الجانِب الشَّرْقِيّ ؛ لأنَّ أبوابهَا الدَّاخلِةَ جُعِلَتْ مُزْوَرّةً أَي مائلةً عن الأبواب الخارجَةِ وقيل لازْوِرَارِ قبْلَتِها . والزَّوْراءُ : ع بالمدينةِ قُرْبَ المَسْجِدِ الشريفِ وقد جاءَ ذِكرُه في حَدِيث الزُّهْرِيّ عن االسَّائِب . والزَّوْراءُ : دارٌ كانت بالحِيرَةِ بناها النُّعمان بن مُنذر هَدَمها أبو جَعْفَر المَنْصُور في أيّامه . والزَّورَاءُ : البَعِيدَةُ من الأراضِي قال الأعْشَى :
يَسْقِي دِيَاراً لهَا قد أصْبَحَت غَرَضاً ... زَوْراءَ أجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ والزَّوْرَاءُ : أرْضٌ عندَ ذيِ خِيمٍ وهي أوَّلُ الدَّهْنَاءِ وآخِرُهَا هُرَيْرَةُ . والزَّارَةُ : الجَمَاعَةُ الضَّخْمَةُ مِنَ الناسِ والإبلِ والغَنَمِ . وقيل : هي من الإبل والناسِ : ما بَيْن الخَمْسِين إلى السِّتِّين . والزَّارَة من الطَّائر : الحَوْصَلَة عن أبي زَيْد كالزَّاوِرَةِ بفَتْح الواو والزَاوُورَة وزاوَرَةُ القَطَاة : ما حَمَلَتْ فيه المَاءَ لِفِراخِها . وزَارَةُ : حَيُّ من أزْدِ السَّرَاةِ نَقَلَه الصَّاغانِيّ . والزَّارَةُ : ة كَبِيرَةٌ بالبَحْرَيْن ومنها مَرْزُبَانُ الزَّارَةِ وله حَدِيث معروف . قال أبو مَنْصُور : وعَيْنُ الزَّارَةِ بالبَحْرَيْن مَعْرُوفَةٌ . والزَّارَة : ة بالصَّعِيدِ وسبقَ للمصنّف في " زرّ " أنّها كُورَة بها فلينظر
وزَارَةُ : ة بأَطْرابُلُسِ الغَرْبِ . منها إبراهيم الزّارِيُّ التاجِرُ المُتَمَوِّلِ كذا ضَبطه السِّلَفيّ ووَصَفَه . وزَارَةُ : ة من أعْمَالِ اشْتِيخَنَ منها يحيى بن خُزَيمة الزَّارِيُّ ويقال : هي بغَيْر هاءٍ رَوَى عن الدَّارميّ وعَنْه طيب بن مُحَمَّد السَّمَرْقَنْديّ قال الحَافظُ ابن حَجَر : ضَبَطَه أبو سَعْد الإدْرِيسيّ هكذا حكاه ابنُ نُقْطَة . وأمَّا السَّمْعانِيّ فذَكَره بتَكْرِير الزاي . والزِّيرُ بالكَسْرِ : الزِّرُّ . قال الأَزْهَرِيّ : ومن العَرب مَنْ يَقْلِب أحَد الحَرْفَيْن المُدْغْمَين ياءً فيَقُول في مَرٍّ : مَيْرٌ وفي زِرٍّ زِيرٌ وفي رِزٍّ رِيزٌ . والزِّيرُ : الكَتَّانُ . قال الحُطَيْئَة :
وإنْ غَضِبَتْ خِلْت بالمِشْفَرَين ... سَبَائِخَ قُطْنٍ وزِيراً نُسَالاً
والقِطْعَةُ منه زِيرَةٌ بِهاءٍ والجَمع أزْوارٌ . والزِّير : الدَّنُّ والجمع أزْيَار أعجميُّ أو الزِّيرُ : الحُبُّ الذي يُعْمَل فيه الماءُ بلُغَة العِراق . وفي حديث الشافِعِيّ رضي الله عنه " كُنتُ أكتُب العِلْم وألُقيه في زِيرٍ لنا " . والزِّير : العَادَةُ أَنشدَ يُونُس :
تَقولُ الحارثِيَّة أمُّ عَمْرٍو ... أهذا زِيرُه أبَداً وزِيرِي قال : مَعْناه أهذا دَأْبُه أبداً ودَأْبي . والزِّير : رَجُلٌ يُحِبُّ محادَثَةَ النِّساءِ ويُحِبّ مُجالَسَتَهُنَّ ومُخَالَطَتَهُنّ سُمِّيَ بذلك لكَثْرة زِيَارَتِه لَهُنّ . ويحب الثاني مُسْتَدرَكٌ . وقيل الزِّيرُ : المُخَالِطُ لهنّ في البَاطِل وقيل : هو الذي يُخَالِطُهنّ ويُرِيدُ حَدِيثَهُنّ . بغيرِ شَرٍّ أو بهِ . وأصلُه الواو وجعله شيخُ الإسلام زكريّا في حواشيه على البَيْضاوِيّ مهموزاً وهو خِلافُ ما عليه أئِمَّةُ اللُّغِة . وفي الحَدِيث : " لا يَزالُ أحدُكم كاسِراً وِسَادَه يَتَّكِئُّ عليه ويأْخُذُ في الحَدِيث فِعْل الزِّيرِ " . ج أزْوارٌ وزِيَرَةٌ وأزْيَارٌ الأخِيرَة من باب عِيدِ وأعْيَادٍ . وهي زِيرٌ أيضاً . تَقُولُ : امرأَةٌ زِيرُ رِجَالٍ . قاله الكِسائيّ وهو قَلِيل أو خاصٌّ بهم أَي بالرِّجال ولا يُوصَف به المُؤَنَّث قاله بَعضُهم وهو الأكثر . ويأتي في الميم أَنَّ التي تُحِبّ مُحَادَثَةَ الرِّجالِ يقال لها : مَرْيَمُ . قال رؤبة :
" قُلتُ لِزِيرٍ لم تَصِلْه مَرْيَمُهْ والزِّير : الدَّقِيقُ من الأوتارِ أو أحدُّها وأحْكَمُها فَتْلاً . وزِيرُ المِزْهَرِ مُشْتَقٌّ منه . والزِّيرَةُ بهاءٍ : هَيْئَةُ الزِّيَارَةِ . يقال : فُلانٌ حَسَنُ الزِّيرِةَ . والزَّيِّر كسَيِّدٍ هكذا في النُّسَخ والصَّواب ككَتِفٍ كما ضَبَطَه الصَّاغِانيّ : الغَضْبَانُ المُقَاطِعُ لصاحِبه عن ابن الأَعرابيِّ . قال الأَزْهَرِيّ . أُرَى أصْلَه الهَمْزَ من زَئِرَ الأسدُ فخفّف . وزُورَةُ بالضَّمّ ويُفْتَحُ : ع قُرْبَ الكُوفَةِ . والزَّوْرَة بالفَتْح : البُعْدُ وهو من الازْوِرَارِ قال الشاعر :
" وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ أي على بُعْد . والزَّورَةُ : الناقَةُ التي تَنظُرُ بمُؤْخِرِ عَيْنِها لشِدَّتِهَا وحِدّتها قال صَخْرُ الغَيِّ :
ومَاءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ ... كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا هكذا فَسَّره أبو عَمْرو . ويروى : زُورَة بالضَّمّ والأوّل أعرَفُ . ويوْمُ الزُّوَيْر كزُبَيْر : م أَي معروف وكذا يوم الزُّوَيْرَيْنِ . وأزارَهُ : حَمَلَه على الزِّيارِة وأزَرْتُه غَيرى . وزَوَّرَ تَزْوِيراً : زَيَّنَ الكَذِبَ وكَلامٌ مُزَوَّرٌ : مُمَوَّهٌ بالكَذِب . ومن المَجَازِ : زَوَّرَ الشَّيْءَ : حَسَّنَه وقَوَّمه . وأزالَ زَوَرَه : اعوِجَاجَه . وكَلامٌ مُزَوَّرٌ أَي مُحَسَّن . وقيِل : هو المُثَقَّف قَبْلَ أَن يُتَكَلَّمَ به ومنه قَوْلَ عُمَر رضي الله عنه : " ما زَوَّرْت كَلاماً لأقُولَه إلا سَبَقَني به أبو بَكْر " . أَي هَيَّأْت وأصْلَحْت . والتَّزْوِير : إصلاحُ الشَّيْءِ . وسُمع ابن الأَعرابيِّ يقول : كُلُّ إصلاحٍ من خَيْرٍ أو شَرٍّ فهو تَزْوِيرٌ . وقال أَبو زَيْد : التَّزْوِير : التَّزْوِيق والتَّحْسِين . وقال الأَصمَعِيّ : التَّزْوِير : تَهْيِئَة الكَلامِ وتَقدِيرُه والإنْسَان يُزَوِّر كَلاماً وهو أَن يُقَوِّمَه ويُتْقِنَه قبل أَنْ يتكَلَّم به . وزَوَّرَ الزَّائِرَ تَزْوِيراً : أكْرَمَه قال أَبو زَيْد : زَوِّروا فُلاناً أَي اذْبَحُوا له وأكْرِمُوه . والتَّزْوِيرُ : أَن يُكرِمَ المَزُورُ زَائِرَه . زَوَّرَ الشَّهَادةَ : أبْطَلَها وهو راجعٌ إلى تفسير قول القَتَّال :
ونَحْنُ أُناسٌ عُودُنَا عُودُ نَبْعَةٍ ... صَلِيبٌ وفِينَا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ
قال أبو عدنان : أَي لا نُغْمَز لقَسْوتنا ولا نُستَضْعَف . فقوله : زَوَّرْت شَهَادَةَ فُلانِ معناه أنَّه استُضعِف فغُمِزَ وغُمِزتْ شَهَادَتُه فأُسقِطَت . وفي الخَبَر الحَجَّاج قال : " رَحِم الله امْرأً زَوَّرَ نَفْسَه على نَفْسِه " قيل : قَوَّمَها وحَسَّنَها . وقيل : اتَّهَمَها على نَفْسه . وقيل : وَسَمَها بالزُّورِ كفَسَّقَه وجَهَّلَه . وتقول : أنا أُزَوِّرك على نَفْسِك أَي أتَّهِمُك عَلَيْها . وأنشد ابن الأَعرابيِّ :
" به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْه المُزَوِّرُ والمُزَوَّرُ من الإبِل كمُعَظَّم : الذي إِذَا سَلَّه المُذَمِّر - كمُحَدّث وقد تقدّم - من بَطْن أُمِّه اعْوَجَّ صَدرُه فيَغَمِزُه ليُقِيمَه فيَبْقَى فيه من غَمْزِهِ أثَرٌ يُعلَم منه أنَّه مُزَوَّر قاله اللَّيْثُ . واسْتَزَارَهُ : سألَه أَن يَزُورَه فزَارَه وازَدَارَه . وتَزاوَرَ عنه تَزَاوُراً عَدَلَ وانْحَرَف . وقُرِئ " تَزَّاوَرُ عن كَهْفِهِم " وهو مُدغَمُ تَتَزَاوَرُ كازْوَرَّ وَازْوارَّ كاحْمَرَّ واحْمِارَّ . وقُرِئَ تَزْوَرُّ ومعنى الكُلِّ : تَمِيل عن الأخَفْشِ . وقد ازْوَرَّ عنه . ازْوِرَاراً . وازْوَارَّ عنه ازْوِيرَاراً . تَزاوَرَ القَوْمُ : زارَ بعضُهُم بَعضاً وهم يَتَزَاوَرُون وبينهم تَزَاوُرٌ . وزَوْرَانُ بالفتح : جَدُّ أبى بكرٍ مُحَمَّد بن عبد الرحمن البَغْدَادِيّ سَمِعَ يحيى بن هاشم السّمسار . وقول المصنّف : التّابِعِيّ كذا في سائر الأُصول خَطَأٌ فإنَّ مُحَمَّد بن عبد الرحمن هذا ليس بتابعيٍّ كما عَرْفت . والصواب أنه سَقط من الكاتب وَحَقُّه بعد عبد الرحمن : والوَلِيدُ بن زَوّارَانَ . فإنه تابعيّ يَرْوِى عن أنَس . وشَذَّ شيخُنَا فضَبَطه بالضَّمّ نَقلاً عن بعضهم عن الكاشِف والصَّواب أنَّه بالفَتْح كما صرَّحَ به الحافِظُ ابن حَجَر والأميرُ وغيرُهما ثم إنَّ قَوْلَ المُصَنّف إن زَوْرَانَ جَدُّ مُحَمَّد وهَمٌ بل الصَّواب أنه لَقَبُ مُحَمَّد . ثم اختُلِف في الوَليد بن زَوْرَانَ فَضَبَطه الأميرُ بتقديم الرَّاءِ على الوَاوِ وجَزَمَ المِزِّيّ في التَّهْذِيب أنَّه بتقديم الواو كما هُنَا . وبالضَّمِّ عبدُ الله بن عَلِيّ بن زُورَانَ الكازَرُونِيُّ عن أبى الصَّلْت المُجير ووَقَعَ في التَّكْمِلة علي بن عبد الله بن زُورَانَ . وإسحاقُ ابن زُورَانَ السِّيرافِيًّ الشَّافعيّ مُحَدِّثُونَ
ومما يستدرك عليه : مَنَارَةٌ زَوْراءٌ : مائِلَةٌ عن السَّمْتِ والقَصْدِ . وفَلاةٌ زَوْراءُ : بَعِيدةٌ فيها ازْوِرَارٌ وهو مَجَاز . وَبَلَدٌ أزْوَرُ وجَيْشٌ أزْوَرُ . قال الأَزْهَرِيّ : سَمِعْتُ العَربَ تقول للبَعِير المَائِل السَّنامِ : هذا البَعِيرُ زَوْرٌ . وناقَةٌ زَوْرَةٌ : قَوِيَّةٌ غَلِيظَةٌ . وفَلاةٌ زَوْرَة : غَيرُ قاصِدَةٍ . وقال أَبو زَيْد : زَوَّرَ الطَّائِرُ تَزْوِيراً : ارتفَعَتْ حَوْصَلَتُه وقال غيرُه : امتَلأَتْ . ورَجلٌ زَوَّارٌ وزَوَّارَةٌ بالتشديد فيهما : غَلِيظٌ إلى القِصَرِ . قال الأَزْهَرِيّ : قرأْتُ في كتاب اللَّيث في هذا الباب : يقال للرَّجل إِذَا كان غَليظاً إلى القِصَر ما هو : إنّه لِزُوارٌ وزُوَارِيَةٌ . قال أبو مَنْصُور ؛ وهذا تَصْحِيفٌ مُنْكر والصَّواب : إنه لَزُوَازٌ وزُوَازِيَةٌ بزاءَيْن . قال : قال ذلك أبو عَمْرٍو وابن الأَعرابيِّ وغَيْرُهما . وازْدَاره : زَارَه افْتَعَلَ من الزِّيارة . قال أبو كَبِير :
فدَخَلْتُ بَيْتاً غَيْرَ بَيْتِ سِنَاخَةٍ ... وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريمِ المِفْضَلِ والزَّوْرَة : المَرَّةُ الواحدةُ . وامرأَةٌ زَائِرَةٌ من نِسْوةٍ زُورٍ عن سِيبوَيَه وكذلك في المذكّر كعائِذٍ وعُوذٍ ورَجلٌ زَوَّارٌ وزَؤٌورٌ ككَتَّان وصَبُور . قال :
إذا غَاب عنْها بَعْلُهَا لم أَكنْ لَهَا ... زَؤُوراً ولمْ تَأْنَسْ إليَّ كِلابُها
وقال بَعْضُهم : زارَ فُلانٌ فلانا أَي مَالَ إليه . ومنه تَزَاوَرَ عنه أَي مَالَ . وزَوَّرَ صاحِبَه تَزْوِيرا : أحْسَنَ إليه وعَرَفَ حَقِّ زِيَارَتِه . وفي حَدِيث طَلْحَةَ أزَرْتُه شَعُوبَ فزَارَها أَي أوْرَدْتُه المَنِيَّةَ وهو مَجَاز . وأنا أُزِيرُكم ثَنَائِي وأَزَرْتُكم قَصَائِدي وهو مَجَاز . والمَزَارُ بالفَتْح : مَوْضِعُ الزِّيارةِ . وزَوِرَ يَزْوَر إِذَا مالَ . ويقال للعَدُوِّ : الزَّايِرُ وهم الزَّايِرُون وأصلُه الهَمْز ولم يَذكره المُصَنّف هناك . وبالوَجْهَيْن فُسِّرَ بيتُ عَنْتَرَة :
حَلَّتْ بأْرِضِ الزَّايِرِينَ فأصْبَحَتْ ... عَسِراً عَليَّ طِلابُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ وقد تقدّمت الإشارة إليه . وزَارَةُ الأسَدِ : أجَمَتُه . قال ابن جِنِّي . وذلك لاعْتِياده إيَّاها وزَوْرِه لها . وذَكَرَه المصنّف في زأَر . والزَّارُ : الأجَمَة ذاتُ الحَلْفاءِ والقَصَبِ والماءِ . وكَلامٌ مُتَزَوَّرٌ : مُحَسَّنٌ . قال نَصْرُ بن سَيَّارٍ :
أبِلِغْ أميرَ المؤمنينَ رِسَالَةً ... تَزَوَّرْتُهَا من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِلِ أي حَسَّنْتُهَا وثَقَّفْتها . وقال خالدُ بن كُلْثُوم : التَّزْوِيرُ : التَّشْبِيهُ . وزَارَةُ : مَوْضِع قال الشاعر :
وكَأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً ... نَخْلٌ بِزَارَةَ حَمْلُهُ السُّعْدُ وفي الأسَاس : تَزَوَّرَ : قال الزُّورَ . وَتَزوَّرَه : زَوَّرَه لنَفْسِه . وألقَى زَوْرَه : أقامَ . وكَلمِةٌ زَوْراءُ : دَنِيَّةٌ مُعْوَجَّةٌ . وهو أزْوَرُ عن مقَامِ الذّلّ : أبْعَدُ
واستدرك شيخنا : زَارَه : زوجُ ماسِخَةَ القَوَّاسِ كما نقله السُّهَيليّ وغيره وتقدّمت الإشارة إليه في مسخ . قلت : ونَهْرُ زَاوَرَ كهَاجَر نَهرٌ متَّصل بعُكْبَرَاءَ وزَاوَرُ : قريةٌ عنده . والزَّوْرُ بالفَتْح : موضعٌ بين أرضِ بكر بن وَائِلٍ . وأرضِ تَمِيم على ثلاثةِ أيّامٍ من طَلَحَ . وجَبَلٌ يُذْكَر مع مَنْوَرٍ وجَبلٌ آخَرُ في دِيَارِ بني سُلَيْمٍ في الحِجَاز

##### Türkçe

زور
**زَارَ - يَزُوْرُ**
**زَارَ - يَزُوْرُ** + varlık + bir varlığı veya bir şeyi: bir amaç veya fayda için ona gider ve onun yanında bir müddet kalır, sonra ondan ayrılır: ikametinin, meskeninin ve rahatının yerinden yeni bir yere ve mevkie hareket eder; onda zamanın bir kısmı kadar kalır, sonra ondan ayrılır; ve bu yeni mevkide onu sevindiren veya onu ilgilendiren yahut onu üzen bir şey bulunur; ve merak veya haz yahut görev sevkiyle ona ulaşmanın ve onda ikamet etmenin kaçınılmaz olduğunun farkındadır; buna, bir dostu veya bir hastayı veya bir anıtı veya bir mukaddesi ziyaret etmek dahildir.

Ve lafız, “bir yerde kısa bir müddet ikamet” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَبَثُ - يَلْبَثُ**، **مَكَثَ - يَمْكُثُ**، **عَمَر - يَعْمُرُ**، **سَكَنَ - يَسْكُنُ** (müteaddi), **زارَ - يَزوْرُ**، **بَاتَ - يَبيْتُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**زَوِرَ- يَزْوَرُ** + varlık + bir şeyden veya bir yönden: sapar ve bir yöne doğru yanlış bir güzergâh edinir.
**زَارَ - يَزُوْرُ** + varlık + bir varlığı veya bir şeyi: bir amaç veya fayda için ona gider ve onun yanında bir müddet kalır, sonra ondan ayrılır.

**زار - يزور - زرتم**
	﴿**حتى زرتم المقابر (2)**﴾ **التكاثر**

مختار الصحاح
● [**زور**] **ز و ر**: **الزُّورُ** yalan; **الزَّوْرُ** (fetha ile) göğsün üst kısmıdır; o aynı zamanda ziyaret edenlerdir. Denir ki: **رجل زائِرٌ** ve **قوم زَوْرٌ** ve **زُوَّارٌ**, tıpkı **سافِرٍ** ve **سَفْرٍ** ve **سُفَّار** gibi. Ve kadınlar da **نسوة زَوْرٌ**; ayrıca **زُوزٌ** (tıpkı **نوم** ve **نوح** gibi) ve **زائرات**. Ve **الزَّوْراءُ**: Bağdat Dicle’sidir. Ve o, şeyden **ازْوَرَّ** eder: **ازْوِراراً**; yani ondan döndü ve saptı. Ve ondan **ازْوارَّ** etti: **ازوِيراراً**. Ve ondan **تَزاوَرَ** etti: **تَزاوُراً**; hepsi aynı mânâdadır. Ve ﴿**تَزاوَّر عن كهفهم**﴾ diye okunmuştur; o, idğamlıdır: **تتزاور**. Ve onu **زارَهُ**: **قال** ve **كتب** bâbından; ve **زُوَارةً** (zâ’nın zammıyla). Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defalık (ziyaret). Ve onu **اسْتَزارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **ازْدارَ**: ziyaretten **افتعل** kalıbıdır. Ve **التَّزْويرُ**: yalanı süslemektir. Ve **زَوَّرَ** şeyi **تزويرا**: onu güzelleştirdi ve doğrulttu. Ve **المَزارُ**: ziyaret; ve ziyaret yeri de. Ve **الزِّيرُ**: ince tellerdendir. Ve **الزِّيارُ** (kesra ile): baytarın hayvana onunla **يُزَيِّرُ** ettiği şey; yani onunla dudağını (jaflatasını) büker.

الراغب
**زور**
- **الزور**: göğsün üst kısmı; ve **زرت فلانا**: onu **بزوري** ile karşıladım; yahut onun **زوره**’unu kastettim; tıpkı: onu yönelttim gibi. Ve **رجل زائر** ve **قوم زور**; tıpkı **سافر** ve **سفر** gibi. Ve bazen **رجل زور** denir; böylece o, **ضيف** gibi, onunla vasıflanmış bir mastar olur. Ve **الزور**: **الزور**’da bir meyildir. Ve **الأزور**: **الزور**’u meyilli olandır. Ve onun sözü: ﴿**تزاور عن كهفهم**﴾ [**الكهف/17**], yani: meyleder. **الزاي**’ın hafifletilmesiyle ve şeddelenmesiyle okunmuştur (şedde ile ﴿**تزور**﴾ okudu: İbn Âmir ve Ya‘kūb; ve ﴿**تزاور**﴾ okudu: Nâfi‘, Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr. Ve hafifletmeyle ﴿**تزاور**﴾ okudu: Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef. Bak: **الإتحاف 288**) ve ﴿**تزور**﴾ diye de okunmuştur (şedde ile ﴿**تزور**﴾ okudu: İbn Âmir ve Ya‘kūb; ve ﴿**تزاور**﴾ okudu: Nâfi‘, Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr. Ve hafifletmeyle ﴿**تزاور**﴾ okudu: Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef. Bak: **الإتحاف 288**). Ebû’l-Hasen dedi ki: burada **تزور**’un mânâsı yoktur; çünkü **الازورار** büzülmedir. Denir ki: ondan **تزاور** etti ve ondan **ازور** etti; ve **رجل أزور**; ve **قوم زورن**. Ve **بئر زوراء**: kazısı meyilli (kuyu). Ve yalana **زور** denildi; onun, yönünden meyilli olmasından dolayı. Dedi ki: ﴿**ظلما وزورا**﴾ [**الفرقان/4**], ve ﴿**قول الزور**﴾ [**الحج/30**], ﴿**من القول وزورا**﴾ [**المجادلة/2**], ﴿**لا يشهدون الزور**﴾ [**الفرقان/72**]. Ve şairin sözünde puta da **زورا** adı verilir:
- 216 -
**جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم**
(Recez, Aglab el-‘Aclî’ye nispet edilir; ve denildi ki: Yahyâ b. Mansûr’undur; birincisi daha sahihtir; çünkü beyitlerin onun ‘Aclî divanında bulunması sebebiyle, Cevherî’nin zikrettiği üzere. Ve recezin başı:
**إن سرك العز فجخجخ بجثم *** أهل البناة والعديد والكرم**
**جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم *** شيخ لنا كالليث من باقي إرم**
Ve onun divanında s. 175; ve **اللسان** (**زور**); ve **المؤتلف والمختلف** s. 23)
Bunun, yalan ve haktan meyil olmasından dolayı.

ملخص اللسان
1.     Ve **الزَّوْرُ**: ziyaret edenlerdir. Ve onu **زاره يَزُورُه**: **زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve **زُوَارَةً**; ve onu **ازْدَارَهُ**: onu ziyaret etti; ziyaretten **افْتَعَلَ** kalıbıdır;
2.     Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defalıktır. Ve **رجل زائر**: **قوم زُوَّرٍ** ve **زُوَّارٍ** ve **زَوْرٍ**’dandır; sonuncusu cem‘ için isimdir; ve denildi ki: o, **زائر**’in cem‘idir. Ve **الزَّوْرُ**: seni ziyaret eden kimsedir. Kadınlar: **نسوة زُوَّرٌ** ve **زَوْرٌ**, tıpkı **نُوَّحٍ** ve **نَوْحٍ** ve **زائرات** gibi; ve erkek: **رجل زَوَّارٌ** ve **زَؤُورٌ**.
3.     **زارَ فلانٌ فلاناً**: yani ona meyletti; bundan: ondan **تَزَاوَرَ عنه**: yani ondan meyletti.
4.     Ve onu **اسْتَزاره**: onu ziyaret etmesini istedi. Ve **المَزَارُ**: ziyarettir.
5.     Ve **المَزَارُ**: ziyaret yeridir. Ve hadiste: “Şüphesiz senin **لِزَوْركَ** üzerinde bir hakkın vardır”; **الزَّوْرُ**: ziyaretçidir.
6.     **فلان زِيرُ نساءٍ**: eğer onların ziyaretini, onlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı severse; onlara ziyaretinin çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı; cem‘i **الزِّيَرَةُ**’dir.
7.     **الزَّوْرُ**: göğüstür; ve denildi ki: göğsün ortasıdır; ve denildi ki: göğsün üst kısmıdır; ve denildi ki: göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yerin buluşmasıdır; ve denildi ki: o, **الخُفِّ**’ün göğsünün topluluğudur; cem‘i **أَزوار**’dır.
8.     Ve **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’ün eğriliğidir; ve denildi ki: iki yanından birinin ötekine üstün gelmesidir. **زَوِرَ زَورَاً**; o hâlde o **أَزْوَرُ**’dur.
9.     Ve **كلب أَزْوَرُ**: göğsünün zırhı incelmiş ve göğüs altı çıkmıştır; sanki iki yanı sıkılmış gibidir.
10.                        Ve **الزَّوَرُ** (hareke ile): meyildir; ve o, **الصَّعَر** gibidir. Ve **عَنُقٌ أَزْوَرُ**: meyilli.
11.                        Ve **الزَّوْراءُ**: dibi uzak kuyu; ve **أَرض زَوْراءُ**: uzak.
12.                        Ve **مفازة زَوْراءُ**: doğrultudan ve kasttan meyilli. Ve **فلاة زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır.
13.                        Ve **قَوْسٌ زَوْراءُ**: bükülmüş.
14.                        Ve güneşi, doğduğunda, onların mağarasından sağ tarafa doğru **تَزاوَرُ** eder görürsün; bazısı **تَزْوَارُ** okudu; **تَتَزاوَرُ** ister. Ve bazısı **تَزْوَرُّ** ve **تَزْوَارُّ** okudu. Dedi ki: bu mevkide onun **ازْوِرارُ**’ı, onların mağarasına sağ taraftan doğuyor olup onlara isabet etmemesi ve onların mağarasına sol taraftan batıyor olup onlara isabet etmemesidir. Ve Ahfeş dedi ki: onların mağarasından **تزاور** eder: yani meyleder.
15. **الأَزْوَرُ**: gözünün arka tarafıyla bakan kimsedir.
16.                        Ve şeyden **الازْوِزارُ**: ondan dönmektir. Ve ondan **ازْوَرَّ** etti: **ازْوِراراً**; ve ondan **ازْوارَّ** etti: **ازْوِيرَاراً**; ve ondan **تَزاوَرَ** etti: **تَزاوُراً**; hepsi şu mânâdadır: ondan döndü ve saptı. Ve “onların mağarasından **تَزَّاوَرُ** eder” diye okunmuştur; o, idğamlıdır: **تَتَزَاوَرُ**.
17.                        Ve **الزَّوْرُ**: azimdir. Ve onun için ne **زَوْرٌ** vardır ne **زُورٌ** ne de **صَيُّورٌ**; mânâca: yani ona döneceği bir görüş ve akıl yoktur.
18.                        Ve **الزُّور**: yalan ve bâtıldır; ve denildi ki: bâtıl şahitliktir. **رجل زُورٌ** ve **قوم زُورٌ**. Ve **كلام مُزَوَّرٌ** ve **مُتَزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış; ve denildi ki: güzelleştirilmiş; ve denildi ki: onunla konuşulmadan önce düzeltilmiş olan. Bundan, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözünün hadisi: “Ben, söyleyeceğim bir söz için **زَوَّرْتُ** etmedim ki, Ebû Bekir onunla beni geçmesin”; ve bir rivayette: “Ben, Benî Sâ‘ide sakîfesi günü içimde bir söz **زَوَّرْتُ** etmiştim”; yani hazırladım ve düzelttim.

19.                        **وكلامٌ مُزَوَّرٌ** yani **مُحَسَّنٌ**; **التزوير** **التزويق** ve **التحسين**’dir. **وزَوَّرْتُ  الشيءَ**: onu güzelleştirdim ve doğrulttum.

20.                        **الزُّور**: yalan, bâtıl ve itham,

21.                        ve **التَّزْوِيرُ**: şeyin ıslahı. Hayırdan veya şerden her ıslah **تَزْوِيرٌ**’dur; bundan da **شاهد  الزُّورِ** (yalan şahit) sözünü **يُزَوَّرُ** (düzeltip hazırlar); ve **التَّزْوِيرُ**: sözün ıslahı ve hazırlanmasıdır. Ve onun göğsünde **تَزْوِيرٌ** vardır, yani **يحتاج أَن يُزَوَّرَ** (düzeltilmeye ihtiyaç duyan) bir ıslah. **التزويرُ** sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan bir söz **يُزَوِّرُ**; bu, onu doğrultup sağlamlaştırmasıdır; onu söylemeden önce.

22.                        ve **التَّزْوِيرُ**: yalanı süslemek

23.                        ve **الزُّورُ**: bâtıl şahitlik ve yalan söylemek

24.                        **زَوَّرْتُ شهادة فلان**; bunun manası: onu zayıf gördü de ayıpladı; onun şahitliği de ayıplandı, böylece düşürüldü. Ve onların sözü:

25.                        **التَّزْوِيرُ** benzetmedir.

26.                        **الزّوَيْرُ** kavmin işinin sahibi;

27.                        ve **وزأْرة الأَسد**: onun **أَجَمَتُه**’si (sazlığı/ormanlığı);

لسان العرب

● - زور: **الزَّوْرُ**: göğüs; ve denildi ki: göğsün ortası; ve denildi ki: göğsün üstü; ve denildi ki: göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yer, birleştiği vakit; ve denildi ki: o, **الخُفِّ**’ün göğüs topluluğudur; çoğulu **أَزوار**’dır. **والزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’ün eğriliği; ve denildi ki: o, iki yanından birinin ötekine üstün gelmesidir; **زَوِرَ** **زَورَاً**; o hâlde o **أَزْوَرُ**’dur. Ve **كلب أَزْوَرُ**: göğsünün zırhı incelmiş ve göğüs altı çıkmıştır; sanki iki yanı sıkılmış gibidir; ve o, köpekler dışında, **الكِرْكِرَةِ** ve **اللِّبْدَةِ** tarafına doğru, dörtgenliği düzgün olmayacak şekilde bir meyildir. Ve atta, **زَوْرِه**’inde bir darlık bulunması ve **اللَّبَانِ**’ı geniş olması müstehap görülür; Abdullah b. Süleyme’nin dediği gibi:
(* Sözü: “عبدالله بن سليمة” ve denildi ki İbn Süleym; ve ondan önce:
ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس
asıl nüshanın kenarında Seyyid Murtazâ’nın hattıyla böyledir).
**مُتَقَارِب الثَّفِناتِ**، **ضَيْق زَوْرُه**،
**رَحْب اللَّبَانِ**، **شَدِيد طَيِّ ضَريسِ**
Cevherî dedi ki: Gördüğün üzere **الزَّوْرِ** ile **اللَّبانِ** arasında ayırım yapmıştır. Ve atın göğsünde **الزَّوَرُ**: iki **الفَهْدَة**’den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır; ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ
**الزَّوْرُ**: göğüstür. Ve “kızları”: onun çevresindeki kaburgalar ve başkalarıdır.

**والزَّوَرُ** (harekeli): meyildir; ve o, **الصَّعَر** gibidir.

Ve **عَنُقٌ أَزْوَرُ**: eğik. Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمَّرُ**’un onu anasının karnından çekip çıkardığı, böylece göğsü eğrilen; sonra onu düzeltmek için onu sıktığı; böylece sıkmasından bir iz kalır da onun **مُزَوَّرٌ** olduğu bilinir. Ve **ركية زَوْراءُ**: kazısı düzgün olmayan.

Ve **الزَّوْراءُ**: dibi uzak kuyu; şair dedi ki:
إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ
زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا

Ve **أَرض زَوْراءُ**: uzak; A‘şâ dedi ki:
يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً
زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ

Ve **مفازة زَوْراءُ**: yön ve kasıttan sapmış. Ve **فلاة زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır. Ve **قَوْسٌ زَوْراءُ**: bükülmüş. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi ki:
وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛
bazıları **تَزْوَارُ** okudu; **تَتَزاوَرُ**’u kasteder; ve bazıları **تَزْوَرُّ** ve **تَزْوَارُّ** okudu; dedi ki: Bu yerde onun **ازْوِرارُ**’ı, onun onların mağarasına sağ taraftan doğması, böylece onlara isabet etmemesi; ve onların mağarasına sol taraftan batması, böylece onlara isabet etmemesidir. Ahfeş dedi ki: **تزاور عن كهفهم** yani meyleder; ve şu beyti delil getirdi:
ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،
جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،
يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ

Dedi ki: **والزَّوَرُ** göğsün ortasında bir meyildir; ve yayı, meylinden dolayı **زَوْراءُ** diye adlandırırlar; ve orduya **أَزْوَرُ** (denir). Ve **الأَزْوَرُ**: gözünün arka tarafıyla bakan kimsedir. Ezherî dedi ki: Arapların, hörgücü eğik deve için şöyle dediklerini işittim: Bu deve **زَوْرٌ**’dur. Ve **ناقة زَوْرَةٌ**: güçlü, kalın. Ve **ناقة زَوْرَة**: şiddetinden ve keskinliğinden dolayı gözünün arka tarafıyla bakar; Sahr el-Gayy dedi ki:
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،
كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا

Ve **زُورَةٍ** diye de rivayet edilir; birincisi daha bilinir. Ebû Amr dedi ki: **على زَوْرَةٍ** yani şiddetli bir deve üzerinde; ve denilir: onda **ازْوِرارٌ** ve **حَدْرٌ** vardır; ve denilir: kasıtlı olmayan bir çöl üzerinde (demek) istedi. Ve **ناقة زِوَرَّةُ أَسفار** yani yolculuklara hazırlanmış, yolculuklar için donatılmış. Ve denilir: onda, canlılığından dolayı **ازْوِرارٌ** vardır.

Ebû Zeyd: **زَوَّرَ الطائر تَزْوِيراً**: kursağı yükseldiği zaman; ve kursağa **الزَّارَةُ** ve **الزَّاوُورَةُ** ve **الزَّاوِرَةُ** denilir.

Ve **زَاوَرَةُ القَطاةِ** (vavı fethalı): yavruları için suyu taşıdığı şeydir.

Ve bir şeyden **الازْوِزارُ**: ondan sapmaktır; ve ondan **ازْوَرَّ** **ازْوِراراً** ve ondan **ازْوارَّ** **ازْوِيرَاراً** ve ondan **تَزاوَرَ** **تَزاوُراً**; hepsi şu anlamdadır: ondan saptı ve eğrildi. Ve şu şekilde okundu: **تَزَّاوَرُ عن كهفهم**; o, **تَتَزَاوَرُ**’un idğamlısıdır.

Ve **الزَّوْراءُ**: gümüşten, uzunlamasına, **التَّلْتَلَةِ**’ye benzer bir içecek kabıdır.

Ve **الزَّوْرَاءُ**: kadeh; Nâbiga dedi ki:
وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ
بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ

Ve **زَوَّرَ الطائرُ**: kursağı doldu.

Ve **الزِّوار**: **التصدير**’den **الكِرْكِرَةِ**’nin arkasına kadar bağlanan ip; sağlam dursun diye; ta ki **الحَقَبُ** **الثِّيلَ**’e isabet edip idrarını tutmasın; çoğulu **أَزْوِرَةٌ**’dir.

Ve **زَوْرُ القوم**: onların reisi ve efendisi.

Ve **رجل زُوارٌ** ve **زُوارَةٌ**: kısalığa meyleden kalın (kimse). Ezherî dedi ki: Leys’in kitabında bu bapta okudum: Adam, kısalığa meyleden kalın olduğu zaman ona denilir: o, **لَزُوارٌ** ve **زُوَارِيَةٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi ki: Bu, çirkin bir tashiftir; doğrusu: o, **لَزُوازٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**’dir; iki **زاي** ile. Dedi ki: Bunu Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söylemiştir.

Ve **الزَّوْرُ**: azim. Ve onun **زَوْرٌ**’u da **زُورٌ**’u da **صَيُّورٌ**’u da yoktur, anlamca: kendisine döneceği bir görüşü ve aklı yoktur; zamme Yakub’dan, fetha Ebû Ubeyd’dendir. Bu da şundandır ki o: **لا زَوْرَ له ولا صَيُّورَ** dedi; dedi ki: Bana öyle geliyor ki o, ancak **لا زَبْرَ له** demek istedi; onu yazdığı vakit değiştirdi. Ebû Ubeyde, “onların **زَوْرٌ**’u yoktur” sözlerinde: yani onların ne kuvveti ne de görüşü vardır. Ve bir ipin **زَوْرٌ**’u vardır yani kuvvet; dedi ki: Bu, Arapça ile Farsça arasında vuku bulan bir uygunluktur. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaret edenlerdir. Ve onu ziyaret etti: **زاره يَزُورُه زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve **زُوَارَةً**; ve **ازْدَارَهُ**: onu ziyaret etti; ziyaretin **افْتَعَلَ** babından; Ebû Kebîr dedi ki:
فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،
وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ

Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defadır. Ve **رجل زائر**: **زُوَّرٍ** ve **زُوَّارٍ** ve **زَوْرٍ** kavminden; sonuncusu cem‘ için isimdir; ve denildi ki: o, **زائر**’in çoğuludur. Ve **الزَّوْرُ**: seni ziyaret eden kimsedir. Ve **رجل زَوْرٌ** ve **قوم زَوْرٌ** ve **امرأَة زَوْرٌ** ve **نساء زَوْرٌ**; tekil ve çoğul, müzekker ve müennes için tek lafızla olur; çünkü o bir mastardır; dedi ki:
حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى
منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام

Ve **نسوة زَوْرٍ** hakkında dedi ki:
ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،
كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ

Ve **امرأَة زائرة**: **نسوة زُورٍ**’dandır; Sîbeveyh’ten; müzekkerde de böyledir: **عائذ** ve **عُوذ** gibi. Cevherî: **نسوة زُوَّرٌ** ve **زَوْرٌ**; **نُوَّحٍ** ve **نَوْحٍ** ve **زائرات** gibi. Ve **رجل زَوَّارٌ** ve **زَؤُورٌ**; dedi ki:
إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ
لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها

Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaretçiye ikram ve ziyaret edilenin ziyaretçiyi ağırlaması. Ebû Zeyd: **زَوِّرُوا فلاناً** yani onun için kesin ve ona ikram edin. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaret edilenin ziyaretçisini ikram etmesi ve ziyaret hakkını bilmesidir. Ve bazıları dedi ki: Falan, falanı ziyaret etti yani ona meyletti; bundan: **تَزَاوَرَ عنه** yani ondan meyletti. Ve kavim, arkadaşlarına **زَوَّرَ** **تَزْوِيراً**: ona iyi davrandıkları zaman.

Ve **أَزَارَهُ**: onu ziyarete sevk etti. Talha hadîsinde: **حتى أَزَرْتُه شَعُوبَ** yani onu ölüme götürdüm de onu ziyaret etti; **شعوب**: ölümün isimlerindendir. Ve **اسْتَزاره**: onu ziyaret etmesini istedi. Ve **المَزَارُ**: ziyaret; ve **المَزَارُ**: ziyaret yeri.

Ve hadiste: **إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً**; **الزَّوْرُ**: ziyaretçi; ve o aslında, **صَوْم** ve **نَوْمٍ** gibi, **صائم** ve **نائم** mânâsında, isim yerinde konulmuş bir mastardır. Ve **زَوِرَ يَزْوَرُ**: meylettiği zaman (böyledir). Ve **الزَّوْرَةُ**: uzaklık; ve o, **الازْوِرارِ**dandır; şair dedi ki:
وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ
Ve Ümmü Seleme hadîsinde: Osman’a, Allah ondan razı olsun, gönderdim: “Yavrucuğum, bana ne oluyor da senin raiyyetini senden **مُزْوَرِّينَ** görüyorum?” yani yüz çevirenler, sapmışlar; denir ki: **ازْوَرَّ** ondan ve **ازْوَارَّ** (aynı) mânâ ile; ve ondan Ömer’in şiiri:
بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها
**الزُّورُ**: **أَزْوَرَ**ın çoğuludur; **الزَّوَرِ**den, (yani) meyilden. İbnü’l-A‘râbî: **الزَّيِّرُ** erkeklerden, öfkeli, arkadaşını terk eden (kimsedir). Dedi ki: ve **الزِّيرُ** **الزِّرُّ**dür. Dedi ki: Araplardan, idğamlı iki harften birini **ياء**ya çeviren kimse vardır; **مَرٍّ** hakkında **مَيْرٍ**, **زِرٍّ** hakkında **زِيرٍ** der; ve o **الدُّجَةُ**dir; ve **رِزٍّ** hakkında **رِيز**. Ebû Mansûr dedi ki: onun “**الزَّيِّرُ** öfkeli” sözü, aslı hemzeli olup aslandan **زأَر**dandır. Ve düşmana **زائِرٌ** denir; onlar **الزائرُون**dur; Antara dedi ki:
حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ
عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ
Bazıları dedi ki: onun, düşmanların yurduna konduğunu kastetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الزائر** öfkelidir, hemze ile; **الزاير** ise sevgilidir. Dedi ki: Antara’nın beyti iki vecihle rivayet olunur; kim hemze yaparsa düşmanları kasteder, kim hemze yapmazsa sevgilileri kasteder.

Ve **زأْرة الأَسد**: onun sazlığıdır; İbn Cinnî dedi ki: bu, onun ona alışması ve onu **زَوْرِه** sebebiyledir. Ve **الزَّأْرَةُ**: su, **الحلفاء** ve **القَصَبِ** sahibi sazlıktır.

Ve **الزَّأْرَة**: sazlıktır.

Ve **الزِّيرُ**: kadınlarla karışıp onların sohbetini, bir kötülük olmaksızın, isteyen kimsedir; çoğulu **أَزْوارٌ** ve **أَزْيارٌ**dur; sonuncusu **عِيدٍ** ve **أَعياد** babındandır; ve **زِيَرَةٌ**; dişisi **زِيرٌ**dur. Bazıları dedi ki: müennes bununla vasıflanmaz; ve denildi ki: **الزِّيرُ** onlarla bâtılda karışan kimsedir. Ve denir ki: falan **زِيرُ نساءٍ**dır; kadınları ziyaret etmeyi, onlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı sevdiği zaman; onlara ziyaretinin çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı; çoğulu **الزِّيَرَةُ**dur; Ru’be dedi ki:
قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ
Ve hadiste: sizden biriniz, yastığını kıran olarak, ona yaslanıp, sohbet içinde **فِعْلَ الزِّيرِ**i almaya devam eder; **الزِّيرُ** erkeklerden: kadınlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı seven kimsedir; onlara ziyaretinin çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı; ve aslı **الواو**dandır. Ve A‘şâ’nın sözü:
تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،
مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها
**لها**: şarap için; der ki: **زِيرُ العُودِ** ağlar; (sebebi) içtikleri zaman kavmin coşmasından korkmasıdır; böylece şarap için ona **الزَّيرَ** yaparlar; ve **بها** şarap iledir. Ve Yûnus inşâd etti:
تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:
أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟
Dedi ki: mânâsı: bu onun âdeti midir daima ve benim âdetim?

Ve **الزُّور**: yalan ve bâtıl; ve denildi ki: bâtıl şahitlik. Adam **زُورٌ** ve kavim **زُورٌ**dur. Ve **كلام مُزَوَّرٌ** ve **مُتَزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış; ve denildi ki: güzelleştirilmiş; ve denildi ki: o, onunla konuşmadan önce düzeltilmiş olandır. Ve ondan, Ömer’in sözü hadisi, Allah ondan razı olsun: “Söylemek için bir söz **زَوَّرْتُ** etmedim ki Ebû Bekir onunla beni geçmesin”; ve bir rivayette: “Ben, Benî Sâ‘ide sakîfesi günü içimde bir söz **زَوَّرْتُ** etmiştim”; yani hazırladım ve düzelttim.

Ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmektir. Ve **كلامٌ مُزَوَّرٌ**: yani güzelleştirilmiş; Nasr b. Seyyâr dedi ki:
أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،
تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل
Ve **التَّزْوِيرُ**: yalanı süslemektir. Ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmektir. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işitti: hayırdan veya şerden her düzeltme **تَزْوِيرٌ**dur. Ve ondan: **شاهد الزُّورِ** bir söz **يُزَوَّرُ** eder. Ve **التَّزْوِيرُ**: sözü düzeltmek ve onu hazırlamaktır. Ve onun göğsünde **تَزْوِيرٌ** vardır: yani **يُزَوَّرَ** edilmeye muhtaç bir düzeltme. Dedi ki: Haccâc dedi: Allah, kendisini kendi nefsine karşı **زَوَّرَ** eden kimseye rahmet etsin; yani onu doğrulttu ve güzelleştirdi. Ve denildi ki: nefsini kendi nefsine karşı itham etti; ve hakikati, onu **الزور**a nisbet etmektir; **فَسَّقَهُ** ve **جَهَّلَهُ** gibi. Ve dersin ki: ben seni nefsine karşı **أُزَوِّرُكَ** ederim; yani seni onun hakkında itham ederim. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ
Ve onların “falanın şahitliğini **زَوَّرْتُ** ettim” sözü, **القَتَّالِ**in sözünün tefsirine râcidir:
ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ
Ebû Adnân dedi ki: yani katılığımızdan dolayı yumuşatılmayız ve zayıf görülmeyiz. Böylece onların “falanın şahitliğini **زَوَّرْتُ** ettim” sözü: mânâsı, onun zayıf görüldüğü, böylece ayıplandığı; şahitliği ayıplanıp düşürüldüğüdür. Ve onların “ona karşı şöyle şöyle **زَوَّرَ** etti” sözü; Ebû Bekir dedi ki: onda dört söz vardır: **التَّزْوِيرُ** yalan ve bâtılın fiili olur. Ve **الزُّور**: yalandır. Hâlid b. Kulthûm dedi ki: **التَّزْوِيرُ** benzetmedir. Ebû Zeyd dedi ki: **التزوير** süsleme ve güzelleştirmedir. Ve **زَوَّرْتُ الشيءَ**: onu güzelleştirdim ve doğrulttum. Asma‘î dedi ki: **التزويرُ** sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan bir söz **يُزَوِّرُ** eder; ve o, onunla konuşmadan önce onu doğrultması ve sağlam yapmasıdır. Ve **الزُّورُ**: bâtıl şahitlik ve yalan sözdür; sözün **تزوير**inden türetilmemiştir; fakat **تَزْوِيرِ الصَّدْرِ**den türetilmiştir. Ve hadiste: kendisine verilmemiş şeyle doygun görünen, **ثَوْبَيْ زُورٍ** giyen gibidir; **الزُّور**: yalan, bâtıl ve ithamdır. Ve hadiste **شهادة الزور**un zikri tekrar etmiştir; ve o büyük günahlardandır; ondan (biri) onun sözü: **شهادَةُ الزور** Allah’a şirk ile denk kılındı; onu ancak, Allah Teâlâ’nın “Allah ile beraber başka bir ilâha dua etmezler” sözü sebebiyle, sonra onun ardından “ve **الزُّورَ**a şahitlik etmezler” demesi sebebiyle, denk kıldı.

Ve **زَوَّرَ نَفْسَه**: onu **الزُّورِ** ile damgaladı. Ve Haccâc’dan haber içinde: bir adam nefsini **زَوَّرَ** etti. Ve **زَوَّرَ الشهادة**: onu iptal etti. Ve bundan, Allah Teâlâ’nın sözü: “ve **الزُّورَ**a şahitlik etmezler”; Sa‘leb dedi ki: **الزُّورُ** burada eğlence meclisleridir. İbn Sîde dedi ki: bunu nasıl (olur) bilmiyorum; ancak burada eğlence meclisleriyle Allah’a şirki kastetmek ister; ve denildi ki: Hristiyanların bayramları; ikisi de Zeccâc’dandır. Dedi ki: rivayette gelen şirk olup, Hristiyanların bayramlarını ve başkasını toplayıcıdır. Dedi ki: ve denildi ki: **الزّورُ** burada şarkı meclisleridir.

Ve **زَوْرُ القوم** ve **زَوِيرُهم** ve **زُوَيْرُهم**: onların efendisi ve başıdır. Ve **الزُّورُ** ve **الزُّونُ** birlikte: Allah Teâlâ’dan başka rab edinilip kendisine ibadet edilen her şeydir. Aglab el-‘Aclî dedi ki:
جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ
İbn Berrî dedi ki: Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ dedi ki: beyt Yahyâ b. Mansûr’undur. Ve ondan önceyi inşâd etti:
كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،
غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ
ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،
قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ
جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ
شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ
شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ
Dedi ki: **الأَصَمُّ**, Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. Âmir’dir; o gün, Bekr b. Vâil’in reisidir; ve o, **يوم الزُّورَيْنِ**dir. Ebû Ubeyde dedi ki: ikisi, iki Bekr (devesi)dir; örtülmüşlerdir; onları bağlamışlar ve “bunlar bizim **زُورَانا**mızdır” demişlerdir; yani ilâhımızdır; böylece onlar kaçıncaya kadar biz kaçmayız. Böylece onları bununla ve iki deveyi kendilerine iki rab kılmalarıyla ayıpladı,

Ve o gün Temîm yenildi ve iki genç deve alındı; ikisinden biri boğazlandı, diğeri ise onların **شَوْلِهِمْ**’inde vurulup duracak şekilde bırakıldı.

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi, ben bu şiiri **الأَغْلَبِ العِجْلِيِّ**’nin divanında buldum. Şemmer dedi: **الزُّورانِ** iki reîstir; ve inşâd etti:

**إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ
رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ**

Dedi: **الطُّلافِحُ** zayıf düşmüş olandır. Bazıları dedi: **الزُّورُ** bir kayadır. Ve denir: Bu, kavmin **زُوَيْرُ**’udur; yani onların reîsi. Ve **الزُّوَيْرُ**: kavmin zâimi; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزّوَيْرُ** kavmin işinin sahibidir; dedi:

**بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،
يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا**

Cevherî inşâd etti:

**قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،
حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا**

Ebû Saîd dedi: **الزُّونُ** puttur; ve o Farsçada **زون**’dur; **الزاي** **السين** ile. Humeyd dedi:

**ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ**

Ebû Ubeyde: Allah’tan başka ibadet edilen her şey **زُورٌ**’dur.

Ve **الزِّيرُ**: ketendir; Hutay’e dedi:

**وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن
سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا**

Çoğulu **أَزْوارٌ**’dur. Ve **الزِّيرُ** (telllerden): ince olandır. Ve **الزِّيرُ**: telllerden bükümü sağlamlaşmış olan şeydir; **وزيرُ المِزْهَرِ** ondan türetilmiştir. Ve **يوم الزُّورَيْنِ**: bilinen (bir gün)dür. Ve **الزَّوْرُ**: hurma dalının orta damarıdır. Ve **الزَّارَةُ**: insanlardan, develerden ve koyunlardan iri (kalabalık) topluluktur. Ve **الزِّوَرُّ**, **الهِجَفِّ** vezninde: şiddetli yürüyüştür; Kutâmî dedi:

**يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،
وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا**

Ve denildi: **الزِّوَرُّ** şiddetli olandır; böylece onu bir şeyle sınırlayıp başka bir şeyden ayırmadı.

Ve **زارَةُ**: **أَزْدِ السَّراة**’dan bir kabiledir. Ve **زارَةُ**: bir yerdir; dedi:

**وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً
نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ**

Ebû Mansûr dedi: Ve Bahreyn’de **عَيْنُ الزَّارَةِ** bilinir. Ve **الزَّارَةُ**: büyük bir köydür; ve **مَرْزُبانُ الزَّارَةِ** ondan idi ve onun bilinen bir hadisi vardır.

Ve **مدينة الزَّوْراء**: Bağdat’ta doğu yakasında; kıblesinin **ازْوِرار**’ı sebebiyle **زَوْراءَ** diye adlandırıldı. Cevherî: Bağdat’ın Dicle’sine **الزَّوْراءَ** denir. Ve **الزَّوْرَاءُ**: Hîre’de bir evdir; onu Nu‘mân b. Münzir yaptı; Nâbiga onu zikredip şöyle dedi:

**بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ**

Ebû Amr dedi: Buradaki **زَوْراءُ**, **التَّلْتَلَة** gibi gümüşten bir ölçektir. Ve denir: Ebû Ca‘fer, kendi günlerinde Hîre’deki **الزَّوْراء**’yı yıktı. Cevherî: Ve **الزَّوْراءُ**, Ensârî **أُحَيْحَةَ بن الجُلاح**’a ait bir malın adıdır; ve dedi:

**إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،
إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ**

مقاييس اللغة:
(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; meyil ve sapmaya delâlet eder. Bundan **الزُّور**: yalandır; çünkü hak yolundan meyletmiştir. Ve “Falanca, şeyi **زوَّرَ**; **تزويراً**” denir. Hatta “Şeyi kendi nefsinde **زوَّر** etti” derler: onu hazırladı; çünkü onunla, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yola doğru onu saptırır. Amma puta **زُور** demeleri ise, doğru kıyastır. Dedi ki:
* Onlar **بزُورَيْهِمْ** ile geldiler, biz de **بالأَصَمّْ** ile geldik([9]) *
Ve **الزَّوَر**: meyildir. “Şundan **ازورَّ**” denir; yani ondan meyletti.
Ve babdandır: **الزائر**; çünkü sana ziyaret ettiğinde, senden başkasından sapmış olur.
Sonra bu üzerine hamledilir de kavmin reisine ve işlerinin sahibine “**الزُّوَيْر**” denir; çünkü onlar her bir kimseden ona doğru saparlar. Dedi ki:
Birtakım adamların elleriyle—aralarında yumuşaklık yoktur— *** ölümü, **الزُّوَيْر** **اليَلَنْدَدا**’ya sürerler([10])
Ve derler: “Bu, **زَوْرٌ**’u olmayan bir adamdır”; yani kendisine döneceği bir **صَيُّورٌ**’u yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar hakkında söylenir. Şair dedi ki:
Ve onların **بالخُبَيْبِ** yürüyüşleri **المَوْرُ**’dur([11]) *** tıpkı **الفَتَياتُ الزَّوْرُ**’un salınarak yürümesi gibi
Amma onların “**الزِّوَرَّ** güçlü, şiddetli olandır” sözleri ise, ancak **الزَّوْر**’dandır; o da göğsün üst tarafıdır; bizim asılladığımız asıldan şâzdır.

القاموس المحيط:
**الزَّوْرُ**: göğsün ortası; yahut ondan omuzlara doğru yükselen kısmı; yahut göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yer, toplandıkları yer; ve **الزائِرُ**; ve **الزائِرون**—**كالزُّوَّارِ** ve **الزُّوَّرِ** gibi—; ve hurma dalının orta damarı; ve akıl; ve (zâ) dammeli de gelir; ve **زارَ**’ın masdarıdır; **كالزِّيارَةِ** ve **الزُّوَارِ** ve **المَزَارِ** gibi; ve efendi; **كالزويرِ** ve **الزُّوَيْرِ** gibi; **كزُبَيْرٍ** ve **خِدَبٍّ** gibi; ve uykuda görülen hayal; ve azmin kuvveti; ve kuyu kazan kimseye görünen taş; onu kıramaz da onu görünür bırakır; yahut **السَّوارِقِيَّةِ** yakınında bir vadi; ve **يَوْمُ الزَّوْرِ**: Bekr’in Temîm’e karşı (günü); çünkü onlar iki deve aldılar da ikisini bağladılar ve “Bunlar bizim **زَوْرَانَا**’mızdır; onlar kaçmadıkça biz kaçmayacağız” dediler; ve damme ile: yalan; ve Allah Teâlâ’ya şirk; ve Yahudi ve Hıristiyanların bayramları; ve reis; ve şarkı meclisi; ve Allah Teâlâ’dan başka ibadet edilen şey; ve kuvvet; ve bu, Arap dili ile Fars dili arasında bir uygunluktur; ve Dicle’ye dökülen bir nehir; ve görüş; ve akıl; ve bâtıl; ve **الأَزْوَرِ**’in cemi; ve yemeğin lezzeti ve hoşluğu; ve elbisenin yumuşaklığı ve temizliği; ve **شَهْرَزُورَ**’u bina eden bir melik; ve hareke ile: meyil; ve **الزَّوْرِ**’un eğriliği; yahut iki yanından birinin diğerine üstün gelmesi. Ve **الأَزْوَرُ**: onda bu bulunan; ve meyilli olan; ve göğsünün zırhı incelmiş bir köpek; ve gözlerinin arkasından bakan; yahut yürüyüş şiddetlendiğinde, göğsünde meyil olmasa bile bir tarafa yönelen. Ve **كهِجَفٍّ**: şiddetli yürüyüş; ve şiddetli; ve seferler için hazırlanmış deve. Ve **الزِوارُ** ve **الزِّيارُ**—**ككِتابٍ** gibi—: bir şey için salah ve koruma olan her şey; ve **التَّصْديرِ** ile **الحَقَبِ** arasına konulan bir ip; cemi **أزْوِرَةٌ**. “Deveyi **زُرْتُ**” (demek): onunla onu sıktım. Ve **عَلِيُّ بنُ عبدِ اللّهِ بنِ بَهْرامَ الزِّيارِيُّ** bir muhaddistir. Ve **الزَّوْراءُ**: **أُحَيْحَةَ**’nin malı; ve uzak kuyu; ve kadeh; ve gümüşten bir kap; ve yay; ve Dicle; ve Bağdat; çünkü onun iç kapıları dış kapılardan **مُزْوَرَّةً** (yana çevrilmiş) kılınmıştır; ve Medine’de mescid yakınında bir yer; ve Hîre’de bulunan bir ev; ve arazilerden uzak olan; ve **ذي خِيمٍ** yanında bir arazi.
Ve **الزَّارَةُ**: develerden bir topluluk; ve kursak; **كالزاوِرَةِ** ve **الزاوُورَةِ** gibi; ve **أزْدِ السَّراةِ**’den bir kabile; ve Bahreyn’de bir yer; ondan **مَرْزَبانُ الزارةِ**; ve Saîd’de bir yer; ve Trablusgarp’ta bir yer; ondan, sermaye sahibi tüccar **إبراهيمُ الزارِيُّ**. Ve **زارَةُ**: **اشْتِيخَنَ** amellerinden bir yer; ondan **يَحْيَى بنُ خُزَيْمَةَ الزارِيُّ**. Ve **الزِّيرُ**: düğme; ve keten; ve parça—(sonunda) **بهاءٍ** ile—; ve küp; yahut büyük testi; ve âdet; ve kadınlarla konuşmayı seven ve onlarla oturmayı—şer olmaksızın yahut onunla—seven bir adam. Cemi: **أزْوارٌ** ve **زِيَرَةٌ** ve **أزْيارٌ**; ve o da **زِيرٌ**’dir; yahut onlara mahsustur; ve tellerin incesi; yahut en keskin olanı; ve **بهاءٍ** ile: ziyaretin heyeti. Ve **كسَيِّدٍ**: öfkeli olan. Ve **زُورَةُ**—ve fetha da yapılır—: Kûfe yakınında bir yer; ve fetha ile: uzaklık; ve şiddetinden gözünün arkasından bakan dişi deve. Ve **يومُ الزُّوَيْرِ**: bir yer. Ve “Onu **أزارَهُ**” (demek): onu ziyarete sevk etti. Ve “**زَوَّرَ**” (demek): yalanı süsledi; “şeyi” (demek): onu güzelleştirdi ve düzeltti. “Ziyaretçiyi” (demek): onu (bir şeye) bağladı. “Şahitliği” (demek): onu iptal etti. “Kendisini” (demek): onu **الزُّورِ** ile damgaladı. Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُذَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen; onu doğrultmak için onu sıkar; böylece onun sıkmasından onda bir iz kalır; ondan onun **مُزَوَّرٌ** olduğu bilinir. Ve “Onu **اسْتَزارَهُ**” (demek): ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve “Ondan **تَزاوَرَ**” (demek): saptı ve eğrildi; **كازْوَرَّ** ve **أزْوارَّ** gibi. “Kavim” (demek): birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **زَوْرانُ**: tâbiî **محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ**’ın dedesi; ve damme ile: **عبدُ اللّهِ بنُ زُورانَ الكازَرُونِيُّ** ve **إسحاقُ بنُ زُورانَ السِّيرافِيُّ**: muhaddislerdir.

تاج العروس:
ز و ر
**الزَّوْرُ** fetha ile: göğüstür; ve onunla **كَعْب بْنِ زُهَيْر**’in sözü tefsir edilmiştir:
“Onun yaratılışında **بَنَاتِ الزَّوْرِ**’dan üstünlük vardır”; ve “onun kızları”: onun çevresindeki kaburgalardan ve başkalarından olan şeylerdir. Ve denildi: göğsün ortası yahut üstüdür. Ve o, ondan omuzlara doğru yükselen şeydir; yahut göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yerdir, toplandıkları yer. Ve denildi: göğsün, tırnaktan olan topluluğudur; ve cem‘i **أَزوارٌ**’dır. Ve atta, **زَوْرِه**’inde bir darlık olması ve göğüs önünün geniş olması müstehab görülür; **عبدُ اللّه بن سُلَيْمَة**’nin dediği gibi:
Ve andolsun, ben **القَنِيص** üzerine **بِشَيْظَمٍ** ile sabahladım ... cennetin ortasında dikilmiş kütük gibi
Nasırları birbirine yakın, **زَوْرُه** dar ... göğüs önü geniş, **ضَرِيسِ**’in kıvrımı şiddetli
**الضَّرِيس** ile omurgayı kastetti. **الجَوْهَرِيّ** dedi: gördüğün gibi **الزَّوْرِ** ile **اللَّبَانِ** arasında ayırım yapmıştır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçidir; o, seni ziyaret edendir. “Adam **زَوْرٌ**” denir. Ve hadiste: “Şüphesiz senin üzerinde **لزَوْرِكَ** bir hak vardır.” Ve o, aslında bir masdardır; **صَوْمٍ** ve **نَوْمٍ** gibi, **صَائِمٍ** ve **نَائِمٍ** manasında isim yerine konulmuştur. Ve **الزَّوْر**: ziyaretçilerdir; cem için bir isimdir; ve denildi: **زائرٍ**’in cemidir. “Adam **زَوْر**”, “kadın **زَوْرٌ**” ve “kadınlar **زَوْرٌ**”. Masdar olduğu için, tek ve hepsi, müzekker ve müennes için tek bir lafızla olur. Dedi ki:
**بالزَّوْر**’a—görünmeyen—sevdirildi ... ondan ancak bir sayfa, hafif bir dokunuştan (ibaret) görünür
Ve **نِسْوة زَوْرٍ** hakkında dedi ki:
“Ve onların **بالكَثِيبِ** yürüyüşleri **مَوْرُ**’dur
“tıpkı **الفَتيَاتُ الزَّوْرُ**’un salınarak yürümesi gibi”

**كالزُّوَّارِ** ve **الزُّوَّر**; **رُجَّاز** ve **رُكَّع** gibidir. **الجوهريّ** dedi ki: **ونِسْوةٌ زَوْرٌ وزُوَّرٌ**; **نَوْحٍ** ve **نُوَّحٍ** gibi: **زَائِرات** (ziyaret edenler).

**والزَّوْرُ**: arının **عَسِيبُ النَّحْلِ**’idir; çoğu nüshada böylece **بالحَاءِ المُهْمَلَة** ile (yazılmıştır); doğrusu ise **بالمُعْجَمَة** iledir. **الصَّاغانِيّ** de onu böylece ضبط etti ve dedi ki: o, Yemen ehlinin lügatindedir.

**والزَّوْرُ**: akıldır. Ve zamme ile de gelir. Onu iki kere tekrar etmiştir; çünkü bundan sonra birkaç satır sonra dedi ki: **والرَّأْيُ والعَقْل**; ve orada gelecektir.

**والزَّوْر**: **زَارَه يَزُورُه زَوْرَاً**’ın masdarıdır; yani onu **بزَوْرِه** ile (kendi **زَوْر**’u ile) karşıladı; yahut onun **زَوْرَه**’unu, yani yönünü kastetti; **البَصائر**’de olduğu üzere; kesre ile **كالزِّيَارَة** gibi; zamme ile **والزُّوَارِ** gibi; fetha ile **والمَزَارِ** gibi; mîmî masdardır; bazı nüshalardan düşmüştür.

**والزَّوْرُ للقَوْم**: kavmin efendisi ve reisidir; **كالزَّوِيرِ** ( **كَأَمِير** gibi) ve **والزُّوَيْرِ** ( **كزُبَيْر** gibi). Denir ki: **هذا زُوَيْرُ القَوْمِ**; yani onların reisi ve önderi.

**ابْنُ الأَعرابيِّ** dedi ki: **الزُّوَيْر**: kavmin işinin sahibi. Ve şu beyti okudu:
بأَيْدِي رِجالٍ لا هَوادَةَ بَيْنَهمْ ... يَسُوقُون للمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدَا

**والزِّوَرِّ**: **خِدَبٍّ** ve **هِجَفٍّ** misalidir.

**والزَّوْرُ**: uykuda görülen hayaldir.

**والزَّوْرُ**: azmin kuvvetidir. **المُحكَم** ve **التَّهْذِيب**’de vâki olan: **الزَّوْرُ**: azimdir; kuvveti zikretmeye ihtiyaç yoktur; çünkü o başka bir mânadır.

**والزَّوْرُ**: kuyu kazan kimseye görünüp onu kırmaktan âciz bırakan taş; onu açıkta bırakır. Bazıları dedi ki: **الزَّوْرُ**: bir kaya; böylece mutlak söyledi, açıklamadı.

**والزَّوْر**: **السَّوَارِقِيَّة** yakınında bir vadidir.

**ويَوْمُ الزَّوْرِ**; ve denir ki: **يَوْمُ الزَّوْرَيْن**; ve **يَومُ الزَّوْرَيْن** Bekr’indir, Temîm’e karşı. **أَبو عُبَيْدَة** dedi ki: çünkü onlar iki deve aldılar. **أَبِي عُبَيْدَة**’nin nassı: iki örtülü iki genç deve; onları **فعَقَلُوهُما** yani bağladılar; ve dediler ki: **هذانِ زَوْرَانَا** yani: “bunlar bizim ilâhlarımızdır; kaçmayacağız.” **أَبِي عُبَيْدة**’nin nassı: “onlar kaçıncaya kadar biz kaçmayız.” O gün Temîm bozguna uğratıldı; iki genç deve alındı; birisi boğazlandı, diğeri bırakıldı; onların **شَوْل**’lerinde (sütü çekilmiş develerinde) tekme atıp duruyordu.

**الأَغْلَبُ العِجْليّ** onları, iki deveyi kendilerine iki rab yapmalarıyla ayıplayarak dedi:
" جاءوا بِزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ

**أَبو عُبَيْدَة مَعْمَرُ بْنُ المُثَنَّى** dedi ki: bu beyit **يَحْيَى بن مَنْصُور**’undur. Ve ondan önce şunu okudu:
" كانتْ تَمِيمٌ مَعشراً ذَوِي كَرَمْ
" غَلْصَمَةً من الغَلاصِيمِ العُظَمْ
" ما جَبُنُوا ولا تَوَلَّوْا مِنْ أَمَمْ
" قْد قابَلوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ
" جاءُوا بزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ
" شَيْخٍ لنَا كاللَّيْثِ مِنْ باقِي إِرَمْ

**الأَصمُّ**: o, o gün **بَكْرِ بْنِ وَائِل**’in reisi olan **عَمْرو بن قَيْسِ بن مَسْعُودِ بنِ عَامِر**’dir.

**والزُّورُ** zamme ile: yalandır; çünkü o, haktan meyleden bir sözdür. Yüce Allah dedi ki: **" واجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ "**. Ve bununla şu hadis de tefsir edilmiştir: **" المُتَشَبِّع بما لم يُعْطَ كَلابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ "**.

**والزُّورُ**: Yüce Allah’a şirk koşmaktır. Ve **شَهَادَةُ الزُّورِ** Allah’a şirke denk kılınmıştır; hadiste geldiği üzere; Yüce Allah’ın şu sözü sebebiyle: **" والَّذِين لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ "**; sonra onun ardından dedi ki: **" والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ "**. **الزَّجَّاجُ**, Yüce Allah’ın şu sözünü bununla tefsir etti: **" والَّذِين لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ "**. Ve denildi ki: âyette bununla murad, Yahudi ve Hristiyan meclisleridir; yine **الزَّجَّاجُ**’dan. Sözünün nassı: **مَجالِس النّصارى**.

**والزُّورُ**: reistir; bunu **شَمِر** söyledi ve şu beyti okudu:
" إِذْ أُقْرِنَ الزُّورَانِ زُورٌ رَازِحُ
" رَارٌ وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ

Kavmin önderi, fetha ile **الزَّوْر**’da bir lügattir; burada “ve zamme ile gelir” deseydi daha iyi olurdu. Efendi, reis ve önder aynı mânadadır.

Yüce Allah’ın şu sözünün tefsirinde denildi ki: **" والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ "**; bununla murad, şarkı meclisidir; bunu da **الزَّجَّاجُ** söyledi. Nassı: **مَجالِسُ الغِنَاءِ**.

**ثَعْلبٌ** dedi ki: burada **الزٌّور**: eğlence meclisleridir. **ابنٌ سِيدَه** dedi ki: bunu nasıl (söylediğini) bilmiyorum; ancak burada eğlence meclisleriyle Allah’a şirki kastetmiş olması müstesna. Dedi ki: rivayette gelen: şirk’tir; ve o, Hristiyan bayramlarını ve başkalarını toplayıcıdır.

Mecazdan: **ما لَكُمْ تَعْبُدُون الزُّورَ ؟**; o, Yüce Allah’tan başka rab edinilip ibadet edilen her şeydir; **كالزُّونِ بالنُّون** gibi. **أَبو سَعِيد** dedi ki: **الزُّون**: puttur; ve gelecektir. **أَبو عُبِيْدَة** dedi ki: Allah’tan başka ibadet edilen her şey **زُورٌ**’dur. Dedim ki: ve denilir ki: **الزُّور** bizzat bir puttur; mücevherle süslenmişti; **بلاد الدادر**’de.

**أبي عُبَيْدة**’den: **الزُّورُ**: kuvvettir. Denir ki: **ليس لهم زُورٌ**; yani onların kuvveti yoktur. Ve **وحَبْلٌ له زُورٌ**; yani kuvvet: bu, Arap lügati ile Fars lügati arasında vâki olan bir uygunluktur. **الخَفَاجِيّ**, **شِفَاء الغَلِيل**’de bunun muarreb olduğunu açıkça söyledi. **سِيبَوَيَه** ve başka imamlar’dan bunu nakletti. Şeyhimiz zannetti ki bunu musannif kendi yanından getirdi; âdeti üzere ona reddetmek için zorladı; hâlbuki o, **أبي عُبَيْدة**’nin sözünün nassıdır; ve o sana yeter. Sonra Fars dilinde olan ancak imâleli zamme ile **زُور**’dur; hâlis (zamme) değildir; buna dikkat çekmediler.

**والزُّورُ**: Dicle’ye dökülen bir nehirdir.

**والزُّورُ**: görüş ve akıldır. Denir ki: **مالَه زُورٌ زَوْرٌ ولا صَيُّور**; mânâca: onun kendisine döneceği bir görüşü ve aklı yoktur; zamme ile (okunuş) Yakub’dan; fetha ile Ebû Ubeyd’den. **أبو عُبَيد** dedi ki: ben onu, ancak “onun **زَبْر**’i yoktur” demek istedi sanıyorum; yazarken onu değiştirdi.

**والزُّورُ**: itham ve bâtıldır. Ve denildi ki: bâtıl şahitliği ve yalan sözü. Ondan **تَزْوِير الكَلامِ** türetilmemiştir; fakat **تَزْوِير الصَّدْرِ**’den türetilmiştir. Hadiste **شَهادَة الزُّور**’un zikri tekrar tekrar gelmiştir; ve o, büyük günahlardandır.

**والزُّورُ**: **الأزْورِ**’un cem’idir; o da meyilli olan **الزْور**’dur. Ondan Ömer’in şiiri:
" بالخَيْل عابِسَةً زُوراً مناكِبُها
(geleceği üzere).

**والزُّورُ**: yemeğin lezzeti ve hoşluğudur.

**والزُّورُ**: elbisenin yumuşaklığı ve temizliğidir.

**وزُورٌ**: **شَهْرَ زُورَ** şehrini bina eden bir melikin adıdır; mânası: **مَدِينَة زُور** (Zûr şehri).

**والزَّوَرُ** (tahrîk ile): meyildir; ve o, **الصَّعَر** gibidir. Ve denildi ki: köpekler dışında **الزَّوَرُ**: dörtgenliğin düzgün olmadığı bir meyildir; **الكِرْكِرَة** ve **اللِّبْدَة** gibi. Ve denildi ki: **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’un, yani göğsün ortasının eğriliğidir. Yahut iki yanından birinin ötekine üstün çıkmasıdır. Ve o, **زَوِرَ زَوَراً**.

**والأزْوَرُ**: kendisinde bu olan kimsedir. Ve meyilli olan. Denir ki: **عُنُق أزْوَرُ**; yani meyilli.

**وكَلْبٌ أزْوَرُ**: göğsünün zırhı incelmiş, göğüs çıkıntısı dışarı çıkmıştır; sanki iki yanı sıkılmış gibidir.

Ve denildi ki: atta **الزَّوَرُ**: iki **الفَهْدَة**’den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır.

**والأزْوَر**: şiddeti ve keskinliği sebebiyle gözlerinin arkasından bakan kimsedir. Yahut **الأزْوَرُ**: yürüyüş şiddetlendiğinde bir yana yönelen devedir; göğsünde meyil olmasa bile.

**والزِّوَرُّ** ( **كهِجَفٍّ** gibi): şiddetli yürüyüştür. **القُطَاميّ** dedi ki:
" يا نَاقُ خُبِّي خَبَباً زِوَرَّا

“Ve benim tozlanmış tırnağını çevir.” Ve denildi ki: **الزِّوَرُّ**: şiddetli olandır; böylece bir şey, bir şeyden ayrı olarak ona tahsis edilmedi. Ve **الزِّوَرُّ** ayrıca: yolculuklar için hazırlanmış katı, sert devedir. Denilir: yolculuklar **زِوَرَّةُ** olan bir dişi deve; yani yolculuklar için hazırlanmış, hazırlanıp donatılmış. Ve onda, canlılığından dolayı bir **ازْوِرارٌ** olduğu da denilir. Beşîr b. en-Nikth dedi ki:
" Onun sulamasını çabuklaştır, ey **الأغّرْ**’in oğlu
" Ve ipi, kuyruğu olan bir **زِوَرّ**’a as

Ve **الزِّوَارُ** ve **الزِّيَارُ** vav ve ya ile, **ككِتَاب** gibi: her şey ki bir şey için uygunluk ve koruma idi; ve bu mecazdır. İbn er-Rikâ‘ dedi ki:
Şam ehli için **زِوَاراً** idiler; bilmişlerdi ... onlarda zulüm ve azgınlık gördüklerinde

İbn el-A‘râbî dedi ki: **زِوَارٌ** ve **زِيَارٌ**: bir korumadır; binek hayvanının **زِيَارِ**’ı gibi. Ve **الزِّوَارُ** ve **الزِّيَارُ**: **التَّصْدِير** ile **الحَقَب** arasına konulan bir iptir; **التَّصْدِير**’den **الكِرْكِرِة**’nin arkasına doğru bağlanır, sabit kalsın diye; ta ki **الحَقَب** **الثِّيل**’e isabet etmesin de onun idrarı tutulmasın; bunu Ebû ‘Amr söyledi. Ferazdak dedi ki:
Semerlerimizle bulurlar; ve biz yaptık ... onlardan her seçkin deve için bir **زِيَارَا**
Çoğulu **أزْوِرَةٌ**. Ve Deccâl hadîsinde: “Onu demirle, **بأزْوِرَة** ile bağlanmış gördü.” İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **زِوَارٍ** ve **زِيَارٍ**’ın cem‘idir; mânâsı, iki elinin göğsüne toplanıp bağlanmış olmasıdır. Ve **زُرْتُ البَعِيرَ أزُورُه زِوَاراً**: onu bununla bağladım; bundan dolayı. Ve Ebû’l-Hüseyn Alî b. ‘Abdillâh b. Behrâm **الزِّيارِيُّ** el-Esterâbâzî: bir muhaddistir; İbrâhîm b. Zuheyr el-Hulvânî’den rivayet eder; 342 yılında öldü; Hâfız İbn Hacer’in **التَّبْصِير**’inde böyle.

Ve **الزَّوْرَاءُ**: Ensârî Uhâyha b. el-Culâh’ın bir malının adıdır; ve dedi ki:
Ben **الزَّوْرَاءِ** üzerinde ikamet ederim, onu imar ederim ... şüphesiz kerîm, kardeşler üzerinde mal sahibidir

Ve mecazdan: **الزَّوْرَاءُ**: dibi uzak olan kuyu. Şair dedi ki:
Komşuyu karanlık bir **زَوْراءَ**’da kıldığında ... ikameti kaygan ve onun ötesinde halatı dürersin

Ve denildi ki: **رَكِيَّةٌ زَوْرَاءُ**: kazısı düzgün olmayan. Ve **الزَّوْرَاءُ**: kadeh. Nâbiga dedi ki:
İstediğinde, soğutulmamış olarak içirilirsin ... kenarlarında miskin yayıldığı bir **بزَوْرَاءَ** ile

Ve **الزَّوْراءُ**: bir kaptır; gümüşten, **التَّلْتَلَة** gibi uzun bir içme kabıdır. Ve mecazdan: **رَمَى بالزَّوراءِ** yani yay ile. Ve **قَوْسٌ زَوْرَاءُ**: eğri, bükülmüş. Cevherî dedi ki: Bağdat’ın Dicle’sine **الزَّوْرَاءَ** denir. Ve **الزَّوْراءُ**: Bağdat’tır; yahut onun doğu tarafında başka bir şehirdir; çünkü iç kapıları **مُزْوَرّةً** kılınmıştır, yani dış kapılardan yana meyilli; ve denildi ki kıblesinin **ازْوِرَارِ**’ından dolayı. Ve **الزَّوْراءُ**: Medine’de, Mescid-i Şerîf yakınında bir yerdir; Zührî’nin Sâib’den hadîsinde onun zikri gelmiştir. Ve **الزَّوْراءُ**: Hîre’de bir evdi; Nu‘mân b. Münzir onu inşa etti; Ebû Ca‘fer el-Mansûr kendi günlerinde onu yıktı. Ve **الزَّورَاءُ**: arazilerden uzak olan. A‘şâ dedi ki:
Onun için, artık hedef olmuş diyarları sular ... sürücü ve yumuşak yürüyüş ondan yana eğrilmiş uzak bir **زَوْراءَ**

Ve **الزَّوْرَاءُ**: Zî Hîym yanında bir arazidir; **الدَّهْنَاءِ**’nın evvelidir; sonu ise Hureyre’dir. Ve **الزَّارَةُ**: insanlardan, develerden ve koyunlardan büyük topluluk. Ve denildi ki: develerden ve insanlardan, elli ile altmış arasındakidir. Ve kuştan **الزَّارَة**: kursak; Ebû Zeyd’den; vavın fethiyle **كالزَّاوِرَةِ** ve **الزَاوُورَة**; ve **زاوَرَةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şey. Ve **زَارَةُ**: Serât Ezd’inden bir kabiledir; Sâgânî nakletti. Ve **الزَّارَةُ**: Bahreyn’de büyük bir yerleşimdir; ondan **مَرْزُبَانُ الزَّارَةِ** vardır; onun meşhur bir hadîsi vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Bahreyn’de **عَيْنُ الزَّارَةِ** meşhurdur. Ve **الزَّارَة**: Sa‘îd’de bir yerleşimdir; musannifin “**زرّ**”da onun bir **كُورَة** olduğunu daha önce geçti; bakılsın. Ve **زَارَةُ**: Trablusgarb’da bir yerleşimdir. Ondan, zengin tüccar İbrâhîm **الزّارِيُّ**; Silefî onu böyle ضبط etti ve vasfetti. Ve **زَارَةُ**: İştiyhan amellerinden bir yerleşimdir; ondan Yahyâ b. Huzeyme **الزَّارِيُّ**; ve denilir: o, hâ’sızdır; Dârimî’den rivayet etti; ondan da Tayyib b. Muhammed es-Semerkandî. Hâfız İbn Hacer dedi ki: Ebû Sa‘d el-İdrîsî onu böyle ضبط etti; İbn Nukta bunu böyle hikâye etti. Amma Sem‘ânî onu zâ’nın tekrarıyla zikretti.

Ve **الزِّيرُ** kesre ile: **الزِّرُّ**. Ezherî dedi ki: Araplardan, idğamlı iki harften birini ya’ya çeviren vardır; böylece **مَرٍّ** hakkında **مَيْرٌ** der; ve **زِرٍّ** hakkında **زِيرٌ**; ve **رِزٍّ** hakkında **رِيزٌ**. Ve **الزِّيرُ**: ketendir. Hutay’e dedi ki:
Eğer kızarsa, iki dudakla zannettim ... pamuk şeritleri ve dökülen bir **زِيراً** keten

Ve ondan parça **زِيرَةٌ** hâ ile; çoğulu **أزْوارٌ**. Ve **الزِّير**: küptür; çoğulu **أزْيَار**; yabancıdır. Yahut **الزِّيرُ**: Irak lehçesinde, içinde su yapılan büyük testidir. Şâfiî (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “İlmi yazardım ve onu bizim bir **زِيرٍ**’e atardım.” Ve **الزِّير**: âdettir. Yûnus şu beyti okuttu:
Hârisiyye, ‘Amr’ın annesi der ki ... bu onun **زِيرُه**’i midir ebeden ve benim **زِيرِي**’m
Dedi ki: mânâsı, bu onun da’bı mıdır ebeden ve benim da’bım. Ve **الزِّير**: kadınlarla konuşmayı seven, onlarla oturmayı ve onlarla karışmayı seven erkektir; onlara çokça ziyaretinden dolayı böyle adlandırıldı. “Ve ikinciyi sever” müstedrektir. Ve denildi ki **الزِّيرُ**: onlarla bâtılda karışandır. Ve denildi ki: onlarla karışan ve onların konuşmasını isteyen kimsedir; şersiz yahut şer ile. Aslı vavdır; Şeyhu’l-İslâm Zekeriyyâ, Beyzâvî üzerine hâşiyelerinde onu hemzeli kıldı; bu, lugat imamlarının üzerinde bulunduğu şeye aykırıdır. Hadîste: “Sizden biri yastığını kırar halde olmaya devam eder; ona yaslanır ve hadîse dalar; **الزِّير**’in fiili gibi.” Çoğulu **أزْوارٌ** ve **زِيَرَةٌ** ve **أزْيَارٌ**; sonuncusu **عِيدِ** ve **أعْيَادٍ** babındandır. Ve o, **زِيرٌ**’dir de. Dersin: erkeklerin **زِيرُ**’u olan bir kadın. Bunu Kisâî söyledi; ve bu azdır; yahut onlara, yani erkeklere mahsustur; müennese onunla vasıf verilmez; bunu bazıları söyledi; ve çoğunluk budur. Mîm’de, erkeklerle konuşmayı sevene **مَرْيَمُ** denildiği gelecektir. Ru’be dedi ki:
" **زِيرٍ**’e dedim; ona **مَرْيَمُهْ** ulaşmadı

Ve **الزِّير**: kirişlerin ince olanı; yahut en keskin olanı ve bükümce en sağlam olanı. **زِيرُ المِزْهَرِ** ondan türemiştir. Ve **الزِّيرَةُ** hâ ile: ziyaretin heyetidir. Denilir: falan, **الزِّيرِةَ**’si güzeldir. Ve **الزَّيِّر** **كسَيِّدٍ**; nüshalarda böyle; doğrusu, Sâgânî’nin ضبط ettiği üzere **كَكَتِفٍ**: arkadaşından kopan, öfkeli; İbn el-A‘râbî’den. Ezherî dedi ki: aslını, aslanın **زَئِرَ**’inden hemze görüyorum; sonra hafifletildi. Ve **زُورَةُ** damme ile, ve fetha da edilir: Kûfe yakınında bir yerdir. Ve **الزَّوْرَة** fetha ile: uzaklıktır; **الازْوِرَارِ**’dandır. Şair dedi ki:
" Ve bir su ki onu bir **زَوْرَةٍ** üzerine vardım; yani bir uzaklık üzerine

Ve **الزَّورَةُ**: şiddetinden ve keskinliğinden dolayı gözünün arkasından bakan dişi devedir. Sahr el-Gayy dedi ki:
Ve bir su ki onu bir **زَوْرَةٍ** üzerine vardım ... **السَّبَنْتَى** yürüyüşü gibi; **الشَّفِيفَا**’yı rahatça gider
Ebû ‘Amr bunu böyle tefsir etti. Ve **زُورَة** damme ile diye de rivayet edilir; birincisi daha bilinir. Ve **يَوْمُ الزُّوَيْر** **كزُبَيْر**: bilinen bir gün; ve aynı şekilde **يوم الزُّوَيْرَيْنِ**. Ve **أزارَهُ**: onu **الزِّيارِة**’ye sevk etti; ve **أزَرْتُه** başkasını.

Ve **زَوَّرَ تَزْوِيراً**: yalanı süsledi; ve **كَلامٌ مُزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış. Ve mecazdan: **زَوَّرَ الشَّيْءَ**: onu güzelleştirdi ve doğrulttu. Ve onun **زَوَر**’ini giderdi: eğriliğini. Ve **كَلامٌ مُزَوَّرٌ** yani güzelleştirilmiş. Ve denildi ki: o, söylenmeden önce düzeltilip doğrultulmuş olandır. Ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) sözü: “Söylemek için hiçbir sözü **زَوَّرْت** etmedim ki Ebû Bekir onunla beni geçmesin.” Yani hazırladım ve ıslah ettim. Ve **التَّزْوِير**: şeyin ıslahıdır. Ve İbn el-A‘râbî’nin şöyle dediği işitildi: hayırdan veya şerden her ıslah, o **تَزْوِيرٌ**’dur. Ebû Zeyd dedi ki: **التَّزْوِير**: **التَّزْوِيق** ve güzelleştirmedir. Asma‘î dedi ki: **التَّزْوِير**: sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan bir sözü **يُزَوِّر** eder; o da, konuşmadan önce onu doğrultup sağlamlaştırmasıdır. Ve **زَوَّرَ الزَّائِرَ تَزْوِيراً**: ona ikram etti. Ebû Zeyd dedi ki: **زَوِّروا** falanı; yani onun için kesin ve ona ikram edin. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaret edilenin, ziyaretçisini ikram etmesidir. **زَوَّرَ الشَّهَادةَ**: onu iptal etti; bu, Kattâl’ın sözünün tefsirine döner:
Ve biz, odunumuz **نَبْعَةٍ** odunu olan kimseleriz ... serttir; ve bizde, **لا تُزَوَّرُ** bir katılık vardır

قال أبو عدنان : Yani, katılığımız sebebiyle bize göz kırpılmaz ve zayıf sayılmayız. Şu sözü: **زَوَّرْت** **شَهَادَةَ** **فُلانِ**; mânâsı, onun zayıf sayıldığı, böylece kendisine göz kırpıldığı ve şehadetine göz kırpıldığı, sonra da düşürüldüğüdür. Ve haberde, **الحَجَّاج** dedi ki: "Allah, kendi nefsi üzerine nefsini **زَوَّرَ** eden kimseye rahmet etsin." Denildi ki: Onu doğrulttu ve güzelleştirdi. Ve denildi ki: Onu kendi nefsi üzerine itham etti. Ve denildi ki: Onu **الزُّورِ** ile damgaladı; tıpkı onu fâsık sayması ve onu câhil sayması gibi. Ve dersin ki: Ben seni kendi nefsin üzerine **أُزَوِّرك**; yani seni onun hakkında itham ederim. Ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
"Onunla bir **زَوَرٌ** vardır; onu ne **المُزَوِّرُ** ne de **المُزَوَّرُ** (develerden) yapabildi; **كمُعَظَّم**: o ki, **المُذَمِّر** onu (onu çekip çıkardığında) — **كمُحَدّث** ve daha önce geçti — anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilir; onu doğrultmak için ona göz kırpar; böylece onda, göz kırpmasından bir iz kalır; ondan, onun **مُزَوَّر** olduğu bilinir; bunu **اللَّيْثُ** söyledi. Ve **اسْتَزَارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi; böylece onu ziyaret etti; ve onu **ازَدَارَهُ**. Ve ondan **تَزاوَرَ** ederek: döndü ve saptı. Ve " **تَزَّاوَرُ** عن كَهْفِهِم " diye okundu; o, **تَتَزَاوَرُ**’un idğamlısıdır; tıpkı **ازْوَرَّ** ve **ازْوارَّ** gibi; **احْمَرَّ** ve **احْمِارَّ** gibi. Ve **تَزْوَرُّ** diye okundu; hepsinin mânâsı: **الأخَفْشِ**’e göre, mağaralarından yana meyleder. Ve ondan **ازْوَرَّ** etti: **ازْوِرَاراً**. Ve ondan **ازْوَارَّ** etti: **ازْوِيرَاراً**. **تَزاوَرَ** kavim: birbirlerini ziyaret ettiler; onlar **يَتَزَاوَرُون**; aralarında **تَزَاوُرٌ** vardır. Ve **زَوْرَانُ** (fetha ile): Ebû Bekir Muhammed b. Abdirrahman el-Bağdâdî’nin dedesidir; Yahyâ b. Hâşim es-semsâr’dan işitti. Ve musannifin sözü: **التّابِعِيّ**; diğer bütün asıllarda da böyledir; hatadır; çünkü bu Muhammed b. Abdirrahman tâbiî değildir; bildiğin gibi. Doğrusu, kâtibden düşmüştür; ve Abdirrahman’dan sonra hakkı şudur: **والوَلِيدُ بن زَوّارَانَ**. Çünkü o tâbiîdir; Enes’ten rivayet eder. Ve şeyhimiz şâz kaldı da onu zamme ile ضبط etti; bazıları vasıtasıyla **الكاشِف**’ten naklen; doğrusu, hâfız İbn Hacer’in, emîrin ve başkalarının açıkça belirttiği üzere fetha iledir. Sonra, musannifin “**زَوْرَانَ** Muhammed’in dedesidir” sözü vehimdir; bilakis doğrusu, onun Muhammed’in lakabı olduğudur. Sonra **الوَليد** b. **زَوْرَانَ** hakkında ihtilaf edildi; emîr onu **الرَّاءِ**’yi **الوَاوِ**’dan önce getirerek ضبط etti; **المِزِّيّ** ise **التَّهْذِيب**’de, burada olduğu gibi **الواو**’u önce getirerek olduğunu kesinledi. Ve zamme ile: **عبدُ الله بن عَلِيّ بن زُورَانَ** el-Kâzerûnî; Ebû’s-Salt el-Mücîr’den. Ve **التَّكْمِلة**’de: Ali b. Abdullah b. **زُورَانَ** vâki oldu. Ve İshak b. **زُورَانَ** es-Sîrâfî eş-Şâfiî; muhaddislerdir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **مَنَارَةٌ زَوْراءٌ**: istikamet ve kasıttan meyilli. Ve **فَلاةٌ زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır; bu mecazdır. Ve **وَبَلَدٌ أزْوَرُ** ve **جَيْشٌ أزْوَرُ**. **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: Arapları, hörgücü meyilli deve için şöyle derken işittim: Bu deve **زَوْرٌ**dur. Ve **ناقَةٌ زَوْرَةٌ**: kuvvetli, kalın. Ve **فَلاةٌ زَوْرَة**: kasıtlı olmayan. Ve Ebû Zeyd dedi ki: **زَوَّرَ** kuş **تَزْوِيراً**: kursağı yükseldi. Başkası dedi ki: doldu. Ve **رَجلٌ زَوَّارٌ** ve **زَوَّارَةٌ** (ikisi de teşdîd ile): kısalığa meyleden kalın (yapılı). **الأَزْهَرِيّ** dedi ki: Bu bâbda Leys’in kitabında okudum: Adam, kısalığa meyleden kalın olduğunda ona denir: O, **لِزُوارٌ** ve **زُوَارِيَةٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi ki; bu, inkâr edilen bir tashîftir; doğrusu: O, **لَزُوَازٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**’dir; iki **زاء** ile. Dedi ki: Bunu Ebû Amr, İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söyledi. Ve **ازْدَاره**: onu ziyaret etti; **افْتَعَلَ** (babı), **الزِّيارة**’dan. Ebû Kebîr dedi ki:
“Sinâha’nın evi olmayan bir eve girdim ... ve faziletli kerîmin ziyaretgâhını **ازْدَرْتُ**.”
Ve **الزَّوْرَة**: bir defadır. Ve **امرأَةٌ زَائِرَةٌ**; **نِسْوةٍ زُورٍ**’dan; **سِيبوَيَه**’e göre; müzekkerde de böyledir; **عائِذٍ** ve **عُوذٍ** gibi. Ve **رَجلٌ زَوَّارٌ** ve **زَؤٌورٌ**; **كَتَّان** ve **صَبُور** gibi. Dedi ki:
“Onun kocası ondan uzak kaldığında, ona karşı **زَؤُوراً** olmadım ... ve köpekleri bana ünsiyet etmedi.”
Ve bazısı dedi ki: Falan, falanı ziyaret etti; yani ona meyletti. Ondandır: ondan **تَزَاوَرَ** etti; yani meyletti. Ve **زَوَّرَ** arkadaşına **تَزْوِيرا**: ona iyilik etti ve ziyaretinin hakkını bildi. Ve Talha hadîsinde: **أزَرْتُه** Şa‘ûb’u; böylece onu **زَارَها**; yani ona ölümü getirdim; bu mecazdır. Ve ben size övgümü **أُزِيرُ** ederim; ve kasidelerimi size **أَزَرْتُ**; bu mecazdır. Ve **المَزَارُ** (fetha ile): ziyaret yeri. Ve **زَوِرَ يَزْوَر**: meylettiğinde. Ve düşmana denir: **الزَّايِرُ**; onlar **الزَّايِرُون**’dur; aslı hemzedir; musannif onu orada zikretmedi. Ve iki vecihle, **عَنْتَرَة**’nin beyti tefsir edildi:
“**الزَّايِرِينَ**’in toprağına kondu da sabahladı ... ey Mahrem’in kızı, seni istemek bana zor oldu.”
Ve ona işaret daha önce geçti. Ve **زَارَةُ الأسَدِ**: onun sık ormanlığıdır. İbn Cinnî dedi. Bu, onun oraya alışması ve onu ziyaret etmesi sebebiyledir. Musannif onu **زأَر**’de zikretti. Ve **الزَّارُ**: **الحَلْفاءِ** ve kamış ve su sahibi sık ormanlıktır. Ve **كَلامٌ مُتَزَوَّرٌ**: güzelleştirilmiş. Nasr b. Seyyâr dedi ki:
“Müminlerin emîrine bir risale ulaştır ... onu, sağlam risalelerden **تَزَوَّرْتُهَا**.”
Yani onu güzelleştirdim ve onu düzelttim. Ve Hâlid b. Kulthûm dedi ki: **التَّزْوِيرُ**: benzetmedir. Ve **زَارَةُ**: bir yerdir; şair dedi ki:
“Sanki mahallenin göç kervanı geri dönerek ... **بِزَارَةَ**’da hurmalık; onun yükü **السُّعْدُ**.”
Ve **الأسَاس**’ta: **تَزَوَّرَ**: **الزُّورَ** söyledi. Ve **تَزوَّرَه**: onu kendisi için **زَوَّرَه** etti. Ve **ألقَى زَوْرَه**: ikamet etti. Ve **كَلمِةٌ زَوْراءُ**: alçak, eğri. Ve o, zillet makamından **أزْوَرُ**dur: daha uzaktır.

Ve şeyhimiz istidrâk etti: **زَارَه**: Mâsiha el-Kavvâs’ın kocasıdır; Süheylî ve başkaları naklettiği üzere; ve ona işaret **مسخ**’ta geçti. Dedim ki: Ve **نَهْرُ زَاوَرَ**; **هَاجَر** gibi; Ukberâ’ya bitişik bir nehirdir; ve **زَاوَرُ**: onun yanında bir köydür. Ve **الزَّوْرُ** (fetha ile): Bekr b. Vâil’in toprağı ile Temîm’in toprağı arasında bir yerdir; Talh’tan üç gün mesafededir. Ve **جَبَلٌ**: **مَنْوَرٍ** ile birlikte zikredilir; ve Hicaz’da Benî Süleym diyarında başka bir dağ.

زور
**زَوِرَ** - **يَزْوَرُ** - **زُوْر** - **تَزَاوَرَ** - **يَتَزَاوَرُ**
**زَوِرَ- يَزْوَرُ** + varlık + bir şeyden veya bir yönden: sapar ve bir yöne yanlış bir güzergâh tutar: meyleder ve aslî doğru güzergâhından bir şeye veya bir yöne sapar; ve yeni, sapmış, yanlış bir güzergâh tutar.
**زُوْر** - **الزور**: " **فـُعـْل** " vezninde; **زَوِرَ- يَزْوَرُ**’dan, mef‘ûl mânâsında isim-fiildir: doğruluktan saptırılmış ve kendisiyle meyledilmiş olan şey.
﴿**واجتنبوا قول الزور**﴾: doğruluktan sapmış bir söz söylemek: yalan ve bâtıl söz.

تَزَاوَرَ - يَتَزَاوَرُ: **زَوِرَ- يَزْوَرُ**’dan, “**تفاعلَ - يتفاعل**” vezni üzerinedir: bir başkasıyla özsel biçimde eğrilik ve sapmayı karşılıklı değiş tokuş eder: her biri, ötekine doğru doğru yönelişten sapmaya ve eğrilmeye çalışır: varsayılan asıl doğru güzergâhtan sürekli uzaklaşmasını sağlayan, eğri yeni bir güzergâh alır.

زَوَّرَ - يُزَوِّرُ: **زَوِرَ- يَزْوَرُ**’dan, “**فـَعـَّلَ**” vezni üzerinedir: onu, şiddet ve kuvvet üzere **يَزْوَرُ** kılar: onu çarpıtır ve onu doğru olandan şiddetle yana meylettirir.

Ve lafız, “önceki doğru yönelişinden uzak olarak, uç ya da yan tarafa doğru aynı düzlem üzerinde öz hareketin sapması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**صَبَأَ - يَصْبَأُ**، **جَارَ - يَجُوْرُ**، **زَوِرَ- يَزْوَرُ**، **جَنِفَ - يَجْنَفُ**، **حَافَ - يَحِيْفُ**، **زَاغ َ - يَزيْغُ**

Lafız bakımından ayırt eder:
**زَوِرَ- يَزْوَرُ** + varlık + bir şeyden yahut bir yönden: sapar ve bir yöne doğru hatalı bir güzergâh edinir.
**زَارَ - يَزُوْرُ** + varlık + bir varlığı yahut bir şeyi: bir amaç yahut fayda için ona gider ve onun yanında bir müddet kalır, sonra ondan ayrılır.

تزاور
{ وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَتَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا(17)ْ الكهف
“Güneşi, doğduğu vakit, mağaralarından sağ tarafa doğru **تَتَزَاوَرُ** eder görürsün; battığı vakit de onları sol taraftan sıyırır; onlar da onun içinde bir genişliktedir. Bu, Allah’ın âyetlerindendir. Allah kime hidayet ederse işte o, hidayete erendir; kimi de saptırırsa, artık onun için yol gösteren bir dost bulamazsın.” (17) **الكهف**

زور - الزور
**قول الزور** ﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثانواجتنبوا قول الزور(30)﴾ الحج ﴿الذين يظاهرون منكم من نسائهم ما هن أمهاتهم إن أمهاتهم إلا اللائي ولدنهموإنهم ليقولون منكرا من القول وزورا وإن الله لعفو غفور(2)﴾ المجادلة
**قول الزور**: ﴿“İşte bu; kim Allah’ın hürmetlerini yüceltirse, bu onun için Rabbinin katında daha hayırlıdır. Size, size okunan dışında, davarlar helâl kılındı. Öyleyse putlardan olan pislikten sakının ve **قول الزور**’dan sakının.” (30)﴾ **الحج** ﴿“Kadınlarından zıhâr yapanlarınız; onlar, onların anneleri değildir. Onların anneleri ancak onları doğuranlardır. Şüphesiz onlar, sözden bir münker ve **زورا** söylüyorlar. Ve şüphesiz Allah, elbette affedici, bağışlayıcıdır.” (2)﴾ **المجادلة**

**يشهد الزور**	﴿والذين لا يشهدون الزور وإذا مروا باللغو مروا كراما(72)﴾ الفرقان ﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور(30)﴾ الحج
**يشهد الزور**: ﴿“Ve onlar ki **الزور**’a şahitlik etmezler; boş sözün yanından geçtiklerinde, keremli olarak geçerler.” (72)﴾ **الفرقان** ﴿“İşte bu; kim Allah’ın hürmetlerini yüceltirse, bu onun için Rabbinin katında daha hayırlıdır. Size, size okunan dışında, davarlar helâl kılındı. Öyleyse putlardan olan pislikten sakının ve **قول الزور**’dan sakının.” (30)﴾ **الحج**

**يجيء الزور**	﴿وقال الذين كفروا إن هذا إلا إفك افتراه وأعانه عليه قوم آخرون فقد جاءوا ظلما وزورا (4)﴾ الفرقان
**يجيء الزور**: ﴿“Kâfir olanlar dedi ki: Bu, ancak onun uydurduğu bir iftiradır; başka bir kavim de ona bunun üzerinde yardım etti. Artık onlar bir zulüm ve **زورا** ile geldiler.” (4)﴾ **الفرقان**

مختار الصحاح
● [زور] ز و ر: **الزُّورُ** yalan; fetha ile **الزَّوْرُ** göğsün üst kısmıdır; o, aynı zamanda ziyaret edenlerdir. Denir ki: **رجل زائِرٌ** ve **قوم زَوْرٌ** ve **زُوَّارٌ**; **سافِرٍ** ve **سَفْرٍ** ve **سُفَّار** gibi. Ve **نسوة زَوْرٌ** da; ve **زُوزٌ**; **نوم** ve **نوح** gibi. Ve **زائرات**. Ve **الزَّوْراءُ**: Bağdat’ın Dicle’sidir. Ve bir şeyden **ازْوَرَّ** etti, **ازْوِراراً**; yani ondan döndü ve saptı. Ve ondan **ازْوارَّ** etti, **ازوِيراراً**. Ve ondan **تَزاوَرَ** etti, **تَزاوُراً**; hepsi “ondan döndü ve saptı” mânâsınadır. Ve ﴿**تَزاوَّر عن كهفهم**﴾ diye okunmuştur; o, idğamlıdır: **تتزاور**. Ve onu **زارَهُ**; **قال** ve **كتب** bâbındandır. Ve **زُوَارةً**; **الزاي**’ın zammesiyle. Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defalık seferdir. Ve onu **اسْتَزارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **ازْدارَ**: ziyaretten **افتعل**’dir. Ve **التَّزْويرُ**: yalanı süslemektir. Ve bir şeyi **زَوَّرَ** etti, **تزويرا**: onu güzelleştirdi ve onu doğrulttu. Ve **المَزارُ**: ziyaret; ve ziyaret yeri de. Ve **الزِّيرُ**: ince olan tellerdendir. Ve kesra ile **الزِّيارُ**: baytarın, hayvanın dudağını onunla büktüğü şey; yani onunla onun üst dudağını büker.

الراغب
زور
- **الزور**: göğsün üst kısmı; ve falancayı **زرت**: onu **بزوري** ile karşıladım; yahut onun **زوره**’unu kastettim; şu gibi: **وجهته**. Ve **رجل زائر**; ve **قوم زور**; **سافر** ve **سفر** gibi. Ve bazen: **رجل زور** denir; böylece o, onunla vasıflanmış bir masdar olur; **ضيف** gibi. Ve **الزور**: **الزور**’da meyildir. Ve **الأزور**: **الزور**’u meyilli olandır. Ve onun sözü: ﴿**تزاور عن كهفهم**﴾ [**الكهف/17**]; yani: meyleder. **الزاي**’ın tahfîfi ve teşdîdiyle okunmuştur (teşdîd ile ﴿**تزور**﴾ okudu: İbn Âmir ve Ya‘kūb; ve ﴿**تزاور**﴾ okudu: Nâfi‘, Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr. Ve tahfîf ile ﴿**تزاور**﴾ okudu: Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef. Bak: **الإتحاف** 288). Ve ﴿**تزور**﴾ diye de okunmuştur (teşdîd ile ﴿**تزور**﴾ okudu: İbn Âmir ve Ya‘kūb; ve ﴿**تزاور**﴾ okudu: Nâfi‘, Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr ve Ebû ‘Amr. Ve tahfîf ile ﴿**تزاور**﴾ okudu: Âsım, Hamza, Kisâî ve Halef. Bak: **الإتحاف** 288). Ebû’l-Hasen dedi: Burada **تزور**’un mânâsı yoktur; çünkü **الازورار** büzülmedir. Denir ki: ondan **تزاور** etti; ve ondan **ازور** etti. Ve **رجل أزور**; ve **قوم زورن**. Ve **بئر زوراء**: kazısı meyilli. Ve yalana **زور** denildi; onun, yönünden meyilli olmasından dolayı. Dedi ki: ﴿**ظلما وزورا**﴾ [**الفرقان/4**], ve ﴿**قول الزور**﴾ [**الحج/30**], ﴿**من القول وزورا**﴾ [**المجادلة/2**], ﴿**لا يشهدون الزور**﴾ [**الفرقان/72**]. Ve şairin sözünde puta **زورا** adı verilir:
- 216 -
جاءوا بزوريهم وجئنا بالأصم

(Bu recez, Aglab el-‘Aclî’ye nisbet edilir; ve denildi ki: Yahyâ b. Mansûr’undur; birincisi daha sahihtir; çünkü beyitlerin, Cevherî’nin zikrettiği üzere, ‘Aclî’nin divanında bulunması sebebiyle. Ve recezin başı:
إن سرك العز فجخجخ بجثم *** أهل البناة والعديد والكرم
جاؤوا بزوريهم وجئنا بالأصم *** شيخ لنا كالليث من باقي إرم
Ve o, onun divanında s. 175; ve **اللسان** (**زور**); ve **المؤتلف والمختلف** s. 23)

Bunun, yalan ve haktan meyil olması sebebiyledir.

ملخص اللسان
1.     Ve **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’un eğriliğidir; ve denildi ki: iki yanından birinin ötekine üstün çıkmasıdır. **زَوِرَ** etti, **زَورَاً**; o hâlde o, **أَزْوَرُ**’dur.
2.     **الزَّوْرُ**: göğüstür; ve denildi ki: göğsün ortasıdır; ve denildi ki: göğsün üst kısmıdır; ve denildi ki: göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yerin buluşmasıdır; ve denildi ki: o, **الخُفِّ**’ten göğsün topluluğudur. Çoğulu: **أَزوار**.
3.     Ve **كلب أَزْوَرُ**: göğsünün zırhı incelmiş, ve göğüs çıkıntısı, sanki iki yanı sıkılmış gibi çıkmıştır.
4.     Ve harekeli olarak **الزَّوَرُ**: meyildir; o, **الصَّعَر** gibidir. Ve **عَنُقٌ أَزْوَرُ**: meyilli.
5.     Ve **الزَّوْراءُ**: dibi uzak kuyu; ve **أَرض زَوْراءُ**: uzak.
6.     Ve **مفازة زَوْراءُ**: doğrultu ve kasıttan meyilli. Ve **فلاة زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır.
7.     Ve **قَوْسٌ زَوْراءُ**: eğilmiş.
8.     “Güneşi, doğduğu vakit, onların mağarasından sağ tarafa doğru **تَزاوَرُ** eder görürsün”; bazısı **تَزْوَارُ** okudu; **تَتَزاوَرُ** ister. Ve bazısı **تَزْوَرُّ** ve **تَزْوَارُّ** okudu. Dedi ki: Bu yerde onun **ازْوِرارُ**’ı, onun, mağaralarının üzerine sağ taraftan doğup onlara isabet etmemesi; ve mağaralarının üzerine sol taraftan batıp onlara isabet etmemesidir. Ve Ahfeş dedi: **تزاور عن كهفهم**; yani meyleder.
9.     Ve **الأَزْوَرُ**: gözünün arka tarafıyla bakan kimsedir.
10.                        Ve bir şeyden **الازْوِزارُ**: ondan dönmektir. Ve ondan **ازْوَرَّ** etti, **ازْوِراراً**; ve ondan **ازْوارَّ** etti, **ازْوِيرَاراً**; ve ondan **تَزاوَرَ** etti, **تَزاوُراً**; hepsi şu mânâdadır: ondan döndü ve saptı. Ve “**تَزَّاوَرُ عن كهفهم**” diye okunmuştur; o, idğamlı **تَتَزَاوَرُ**’dur.
11.                        Ve **الزَّوْرُ**: azimdir. “Onun **زَوْرٌ**’u da **زُورٌ**’u da **صَيُّورٌ**’u da yoktur” mânâca; yani ona döneceği bir görüş ve akıl yoktur.
12.                        Ve **الزُّور**: yalan ve bâtıldır; ve denildi ki: bâtıl şahitliktir. **رجل زُورٌ** ve **قوم زُورٌ**. Ve **كلام مُزَوَّرٌ** ve **مُتَزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış; ve denildi ki: güzelleştirilmiş; ve denildi ki: onunla konuşmadan önce düzeltilmiş olan. Ve ondan, Ömer’in, Allah ondan razı olsun, **قول** hadisi: “Ben, söyleyeceğim bir söz için **زَوَّرْتُ** etmedim ki, Ebû Bekir onunla beni geçmesin.” Ve bir rivayette: “Ben, **سَقِيفَةِ بني ساعدة** günü içimde bir söz **زَوَّرْتُ** etmiştim”; yani hazırladım ve ıslah ettim.

13.                        **وكلامٌ مُزَوَّرٌ** yani **مُحَسَّنٌ**; **التزوير** **التزويق** ve **التحسين**dir. Ve **زَوَّرْتُ  الشيءَ**: onu güzelleştirdim ve onu doğrulttum.
14.                        **الزُّور**: yalan, bâtıl ve itham,
15.                        ve **التَّزْوِيرُ**: şeyin ıslahı. Hayırdan veya şerden her ıslah **تَزْوِيرٌ**dur; bundan da **شاهد  الزُّورِ** (vardır): söz(ler)i **يُزَوَّرُ**. Ve **التَّزْوِيرُ**: sözün ıslahı ve hazırlanmasıdır. Ve onun göğsünde **تَزْوِيرٌ** vardır, yani ıslah; **أَن يُزَوَّرَ**a muhtaçtır.- **التزويرُ** sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan söz(ler)i **يُزَوِّرُ**; o da, onu doğrultması ve onu sağlam yapmasıdır; onunla konuşmadan önce.
16.                        ve **التَّزْوِيرُ**: yalanı süsleme
17.                        ve **الزُّورُ**: bâtıl şahitlik ve yalan söyleme
18.                        **زَوَّرْتُ شهادة فلان**; manası: onu zayıf gördü de ayıpladı; ben de onun şahitliğini ayıpladım; böylece düşürüldü. Ve onların sözü:
19.                        **التَّزْوِيرُ** benzetmedir.
20.                        **الزّوَيْرُ**: kavmin işinin sahibi;
21. **وزأْرة الأَسد**: onun sık ağaçlı yeri;
22.                        ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçiler. Ve onu ziyaret etti: onu **يَزُورُه** **زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve **زُوَارَةً**; ve **ازْدَارَهُ**: onu ziyaret etti; ziyaret(ten) **افْتَعَلَ** babındandır;
23.                        ve **الزَّوْرَةُ**: bir defa(lık). Ve **زائر** bir adam, **زُوَّرٍ** ve **زُوَّارٍ** ve **زَوْرٍ** kavminden; sonuncusu cem‘ için bir isimdir; ve denildi ki: o, **زائر**in cem‘idir. Ve **الزَّوْرُ**: seni ziyaret eden kimsedir. Kadınlar: **زُوَّرٌ** ve **زَوْرٌ**, **نُوَّحٍ** ve **نَوْحٍ** ve **زائرات** gibi; ve bir adam: **زَوَّارٌ** ve **زَؤُورٌ**
24.                        **زارَ** falan, falanı; yani ona meyletti; bundan da **تَزَاوَرَ عنه**: ondan meyletti.
25.                        ve **اسْتَزاره**: ondan, onu ziyaret etmesini istedi. Ve **المَزَارُ**: ziyaret
26.                        ve **المَزَارُ**: ziyaret yeri. Ve hadiste: “Şüphesiz senin üzerinde **لِزَوْركَ** bir hak vardır”; **الزَّوْرُ**: ziyaretçi,
27.                        falan, kadınların **زِيرُ**udur; eğer onların ziyaretini, onlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı severse; onları çokça ziyaret etmesinden dolayı bununla adlandırıldı; cem‘i **الزِّيَرَةُ**dir؛
لسان العرب

● - زور: **الزَّوْرُ**: göğüs; ve denildi: göğsün ortası; ve denildi: göğsün üstü; ve denildi: göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yer, birleştiği vakit; ve denildi: o, **الخُفِّ**’ün göğsünün topluluğudur; çoğulu **أَزوار**. Ve **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’ün eğriliği; ve denildi: o, iki yanından birinin ötekine üstün gelmesidir; **زَوِرَ** **زَورَاً**; o hâlde o **أَزْوَرُ**’dur. Ve **أَزْوَرُ** köpek: göğsünün zırhı incelmiş ve göğüs altı çıkmış, sanki iki yanı sıkılmış gibidir; ve o, köpekler dışında, **الكِرْكِرَةِ** ve **اللِّبْدَةِ** tarafına doğru, dörtgenliği düzgün olmayacak bir meyildir. Ve atta, **زَوْرِه**’inde bir darlık bulunması ve **اللَّبَانِ**’ı geniş olması müstehap görülür; Abdullah b. Süleyme’nin dediği gibi:
(* Sözü: «عبدالله بن سليمة» ve denildi: İbn Süleym; ve ondan önce:
ولقد غدوت على القبيص بشيظم * كالجذع وسط الجنة المفروس
asıl nüshanın kenarında Seyyid Murtazâ’nın hattıyla böyledir).
**مُتَقَارِب الثَّفِناتِ**، **ضَيْق زَوْرُه**، **رَحْب اللَّبَانِ**، **شَدِيد طَيِّ ضَريسِ**
Cevherî dedi: Görüyorsun ya, **الزَّوْرِ** ile **اللَّبانِ** arasında ayırım yapmıştır. Ve atın göğsünde **الزَّوَرُ**: iki **الفَهْدَتَيْنِ**’den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır; ve Ka‘b b. Züheyr’in kasidesinde:
في خَلْقِها عن بناتِ الزَّوْرِ تفضيلُ
**الزَّوْرُ**: göğüs. Ve onun kızları: kaburgalardan ve başkalarından onun çevresinde olan şeylerdir.
Ve **الزَّوَرُ** (harekeli): meyildir; ve o, **الصَّعَر** gibidir.
Ve **أَزْوَرُ** boyun: eğik. Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُزَمَّرُ**’un onu anasının karnından çekip çıkardığı, böylece göğsü eğrilen; sonra onu doğrultmak için onu sıktığı, böylece sıkmasından bir iz kalır da onun **مُزَوَّرٌ** olduğu bilinir. Ve **زَوْراءُ** kuyu: kazısı düzgün olmayan.
Ve **الزَّوْراءُ**: dibi uzak kuyu; şair dedi ki:
إِذْ تَجْعَلُ الجارَ في زَوْراءَ مُظْلِمَةٍ
زَلْخَ المُقامِ، وتَطْوي دونه المَرَسَا
Ve **زَوْراءُ** yer: uzak; A‘şâ dedi ki:
يَسْقِي دِياراً لها قد أَصْبَحَتْ غَرَضاً
زَوْراءَ، أَجْنَفَ عنها القَوْدُ والرَّسَلُ
Ve **زَوْراءُ** çöl: doğrultudan ve kasttan sapmış. Ve **زَوْراءُ** ıssızlık: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır. Ve **زَوْراءُ** yay: bükülmüş. Ve Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında:
وترى الشمسَ إِذا طلعتْ تَزاوَرُ عن كَهْفِهِمْ ذاتَ اليمين؛
bazıları **تَزْوَارُ** okudu; **تَتَزاوَرُ** ister. Ve bazıları **تَزْوَرُّ** ve **تَزْوَارُّ** okudu; dedi ki: Bu yerde onun **ازْوِرارُ**’ı, onun onların mağarasına sağ taraftan doğuyor olmasıdır; böylece onlara isabet etmez; ve onların mağarasına sol taraftan batıyor olmasıdır; böylece onlara isabet etmez. Ve Ahfeş dedi: **تزاور** onların mağarasından, yani meyleder; ve şu beyti delil getirdi:
ودونَ لَيْلَى بَلَدٌ سَمَهْدَرُ،
جَدْبُ المُنَدَّى عن هَوانا أَزْوَرُ،
يُنْضِي المَطَايا خِمْسُه العَشَنْزَرُ
Dedi ki: ve **الزَّوَرُ** göğsün ortasında bir meyildir; ve yaya, meyli sebebiyle **زَوْراءُ** denir; ve orduya **أَزْوَرُ**. Ve **الأَزْوَرُ**: gözünün arka tarafıyla bakan kimsedir. Ezherî dedi: Arapların, hörgücü eğik deve için şöyle dediklerini işittim: Bu deve **زَوْرٌ**dur. Ve **زَوْرَةٌ** dişi deve: güçlü, kalın. Ve **زَوْرَة** dişi deve: şiddetinden ve keskinliğinden gözünün arka tarafıyla bakar; Sahr el-Gayy dedi ki:
وماءٍ وَرَدْتُ على زَوْرَةٍ،
كَمَشْيِ السَّبَنْتَى يَرَاحُ الشَّفِيفَا
Ve rivayet olunur: **زُورَةٍ**; birincisi daha bilinir. Ebû Amr dedi: **على زَوْرَةٍ** yani şiddetli bir dişi deve üzerinde; ve denir: onda **ازْوِرارٌ** ve **حَدْرٌ** vardır; ve denir: kastı olmayan bir ıssızlık üzerinde demek istedi. Ve **زِوَرَّةُ أَسفار** dişi deve: yani seferlere hazırlanmış, seferler için donatılmış. Ve denir: onda, canlılığından dolayı **ازْوِرارٌ** vardır.
Ebû Zeyd: Kuşu **زَوَّرَ** **تَزْوِيراً**: kursağı yükseldiği zaman; ve kursağa **الزَّارَةُ** ve **الزَّاوُورَةُ** ve **الزَّاوِرَةُ** denir.
Ve **زَاوَرَةُ القَطاةِ** (vavı fethalı): yavruları için suyu taşıdığı şey.
Ve bir şeyden **الازْوِزارُ**: ondan dönmektir; ve ondan **ازْوَرَّ** **ازْوِراراً** ve ondan **ازْوارَّ** **ازْوِيرَاراً** ve ondan **تَزاوَرَ** **تَزاوُراً**; hepsi şu mânâdadır: ondan döndü ve saptı. Ve şöyle okunmuştur: **تَزَّاوَرُ** onların mağarasından; o, idğamlı **تَتَزَاوَرُ**’dur.
Ve **الزَّوْراءُ**: gümüşten, uzunlamasına, **التَّلْتَلَةِ** benzeri bir içecek kabı.
Ve **الزَّوْرَاءُ**: kadeh; Nâbiga dedi ki:
وتُسْقى، إِذا ما شئتَ، غَيْرَ مُصَرَّدٍ
بِزَوْراءَ، في حافاتها المِسْكُ كانِعُ
Ve kuş **زَوَّرَ**: kursağı doldu.
Ve **الزِّوار**: **التصدير**’den **الكِرْكِرَةِ**’nin arkasına kadar bağlanan bir ip; sağlam dursun diye; ta ki **الحَقَبُ** **الثِّيلَ**’e isabet edip de idrarı tutmasın; çoğulu **أَزْوِرَةٌ**.
Ve **زَوْرُ** kavim: onların reisi ve efendisi.
Ve **زُوارٌ** ve **زُوارَةٌ** adam: kısalığa meyleden kalın. Ezherî dedi: Leys’in kitabında bu bâbda okudum: Adam, kısalığa meyleden kalın olduğu zaman ona denir: o, elbette **زُوارٌ** ve **زُوَارِيَةٌ**’dir; Ebû Mansûr dedi: Bu, çirkin bir tashiftir; doğrusu: o, elbette **زُوازٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**’dir; iki **زاي** ile. Dedi ki: Bunu Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söylemiştir.
Ve **الزَّوْرُ**: azim. Ve onun **زَوْرٌ**’u ve **زُورٌ**’u ve **صَيُّورٌ**’u yoktur, mânâca: yani ona döneceği bir görüş ve akıl yoktur; zamme Ya‘kûb’dan, fetha Ebû Ubeyd’dendir. Bu da şundandır ki o, “onun **زَوْرَ**’u yoktur ve **صَيُّورَ**’u yoktur” dedi; dedi ki: Ben onu, ancak “onun **زَبْرَ**’i yoktur” demek istedi sanıyorum; yazdığı vakit onu değiştirmiş. Ebû Ubeyde, “onların **زَوْرٌ**’u yoktur” sözlerinde: yani onların kuvveti ve görüşü yoktur. Ve ipin **زَوْرٌ**’u vardır: yani kuvvet; dedi ki: Bu, Arapça ile Farsça arasında vuku bulan bir uygunluktur. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaret edenlerdir. Ve onu ziyaret etti: **زَوْراً** ve **زِيارَةً** ve **زُوَارَةً**; ve onu **ازْدَارَهُ**: onu ziyaret etti; ziyaretin **افْتَعَلَ** babındandır; Ebû Kebîr dedi ki:
فدخلتُ بيتاً غيرَ بيتِ سِنَاخَةٍ،
وازْدَرْتُ مُزْدَارَ الكَريم المِفْضَلِ
Ve **الزَّوْرَةُ**: bir defadır. Ve **زُوَّرٍ** ve **زُوَّارٍ** ve **زَوْرٍ** kavminden **زائر** adam; sonuncusu cem‘ için isimdir; ve denildi: o, **زائر**’in cem‘idir. Ve **الزَّوْرُ**: seni ziyaret eden kimsedir. Ve **زَوْرٌ** adam ve **زَوْرٌ** kavim ve **زَوْرٌ** kadın ve **زَوْرٌ** kadınlar; tekil ve çoğul, müzekker ve müennes için tek lafızla olur; çünkü o masdardır; dedi ki:
حُبَّ بالزَّوْرِ الذي لا يُرَى
منه، إِلاَّ صَفْحَةٌ عن لِمام
Ve **زَوْرٍ** kadınlar hakkında dedi ki:
ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ،
كما تَهادَى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
Ve **زائرة** kadın, **زُورٍ** kadınlardan; Sîbeveyh’ten; müzekkerde de böyledir: **عائذ** ve **عُوذ** gibi. Cevherî: **زُوَّرٌ** ve **زَوْرٌ** kadınlar, **نُوَّحٍ** ve **نَوْحٍ** ve **زائرات** gibi; ve **زَوَّارٌ** ve **زَؤُورٌ** adam; dedi ki:
إِذا غاب عنها بعلُها لم أَكُنْ
لها زَؤُوراً، ولم تأْنَسْ إِليَّ كِلابُها
Ve **تَزاوَرُوا**: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaretçiye ikram ve ziyaret edilenin ziyaretçiye ikram etmesidir. Ebû Zeyd: **زَوِّرُوا** falanı: yani onun için kesin ve ona ikram edin. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaret edilenin ziyaretçisini ikram etmesi ve onun ziyaret hakkını bilmesidir. Ve bazıları dedi: Falan, falanı ziyaret etti: yani ona meyletti; bundan da **تَزَاوَرَ عنه**: yani ondan meyletti. Ve kavim, arkadaşlarını **زَوَّرَ** **تَزْوِيراً**: ona iyi davrandıkları zaman.
Ve onu **أَزَارَهُ**: onu ziyarete sevk etti. Ve Talha hadîsinde: “ta ki onu **أَزَرْتُه شَعُوبَ**” yani onu ölüme götürdüm de onu ziyaret etti; **شَعُوب**: ölümün isimlerindendir. Ve onu **اسْتَزاره**: onu ziyaret etmesini ondan istedi. Ve **المَزَارُ**: ziyaret; ve **المَزَارُ**: ziyaret yeri.

Ve hadiste: **إِن لِزَوْركَ عليك حقّاً**; **الزَّوْرُ**: ziyaret eden, o aslında isim yerinde konulmuş bir mastardır; **صَوْم** ve **نَوْم** gibi, **صائم** ve **نائم** mânâsında. Ve **زَوِرَ يَزْوَرُ**: meylettiği zaman. Ve **الزَّوْرَةُ**: uzaklık; o, **الازْوِرارِ**dandır; şair dedi ki:
وماءٍ وردتُ على زَوْرَةٍ

Ve Ümmü Seleme hadîsinde: Osman’a, Allah ondan razı olsun, gönderdim: “Yavrucuğum, bana ne oluyor da senin raiyyetini senden **مُزْوَرِّينَ** görüyorum?” yani yüz çevirenler, sapıp ayrılanlar; denir ki: **ازْوَرَّ** ondan ve **ازْوَارَّ** aynı mânâda; ve ondan Ömer’in şiiri:
بالخيل عابسةً زُوراً مناكِبُها

**الزُّورُ**: **أَزْوَرَ**ın çoğuludur; **الزَّوَرِ**den, yani meyilden. İbnü’l-A‘râbî: **الزَّيِّرُ** erkeklerden: öfkeli, arkadaşını terk eden. Dedi ki: ve **الزِّيرُ** **الزِّرُّ**dur. Dedi ki: Araplardan kimi, idğamlı iki harften birini **ياء**ya çevirir; **مَرّ** hakkında **مَيْر** der, **زِرّ** hakkında **زِير** der—o **الدُّجَةُ**dir—ve **رِزّ** hakkında **رِيز**. Ebû Mansûr dedi ki: onun “**الزَّيِّرُ** öfkeli” sözü, aslı hemzelidir; aslı aslanın **زأَر**ından. Ve düşmana **زائِرٌ** denir; onlar **الزائرُون**dur; ‘Antere dedi ki:
حَلَّتْ بأَرضِ الزائِرِينَ، فأَصْبَحَتْ
عَسِراً عَلَيَّ طِلاَبُكِ ابْنَةَ مَخْرَمِ

Bazıları dedi ki: onun, düşmanların yurduna konduğunu kastetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الزائر** öfkelidir, hemze ile; **الزاير** ise sevgilidir. Dedi ki: ‘Antere’nin beyti iki vecihle rivayet edilir; kim hemze yaparsa düşmanları kasteder, kim hemze yapmazsa sevgilileri kasteder.

Ve **زأْرة الأَسد**: onun sık ağaçlığıdır; İbn Cinnî dedi ki: bu, ona alışması ve onu **زَوْرِه** sebebiyledir. Ve **الزَّأْرَةُ**: su, kofa (**الحلفاء**) ve kamış (**القَصَبِ**) sahibi sık ağaçlıktır.
Ve **الزَّأْرَة**: sık ağaçlıktır.

Ve **الزِّيرُ**: kadınlarla karışıp onların sohbetini şer olmaksızın isteyen; çoğulu **أَزْوارٌ** ve **أَزْيارٌ**dur; sonuncusu **عِيد** ve **أَعياد** babındandır; ve **زِيَرَةٌ**; dişisi **زِيرٌ**dur. Bazıları dedi ki: müennes onunla vasıflanmaz. Ve denildi ki: **الزِّيرُ** onlarla bâtılda karışandır. Ve denir ki: falan **زِيرُ نساءٍ**dır; eğer onların ziyaretini, onlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı severse; onlara ziyaretinin çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı; çoğulu **الزِّيَرَةُ**dur; Ru’be dedi ki:
قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ

Ve hadiste: sizden biri yastığını kırar halde, ona yaslanıp, konuşmada **فِعْلَ الزِّيرِ**e girişir olmaktan geri durmaz; **الزِّيرُ** erkeklerden: kadınlarla konuşmayı ve onlarla oturmayı seven; onlara ziyaretinin çokluğundan dolayı bununla adlandırıldı; aslı **الواو**dandır. Ve A‘şâ’nın sözü:
تَرَى الزِّيرَ يَبْكِي بها شَجْوَهُ،
مَخَافَةَ أَنْ سَوْفَ يُدْعَى لها

“**لها**”: şarap içindir; der ki: **زِيرُ العُودِ** ağlar; korkusundan ki kavim içtikleri zaman coşsunlar da şarap için ona **الزَّيرَ** yapsınlar; ve “**بها**” şarap iledir. Yûnus inşâd etti:
تَقُولُ الحارِثِيَّةُ أُمُّ عَمْرٍو:
أَهذا زِيرُهُ أَبَداً وزِيرِي؟

Dedi ki: mânâsı: bu onun âdeti midir daima ve benim âdetim?

Ve **الزُّور**: yalan ve bâtıl; ve denildi ki: bâtıl şehadeti. Adam **زُورٌ** ve kavim **زُورٌ**dur. Ve **كلام مُزَوَّرٌ** ve **مُتَزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış; ve denildi ki: güzelleştirilmiş; ve denildi ki: o, onunla konuşmadan önce düzeltilmiş olandır. Ve ondan Ömer’in sözü hadisi, Allah ondan razı olsun: “Ben bir söz **زَوَّرْتُ** etmedim ki onu söyleyeyim, ancak Ebû Bekir onunla beni geçti.” Bir rivayette: “Ben Benî Sâ‘ide sakîfesi günü içimde bir söz **زَوَّرْتُ**”; yani hazırladım ve düzelttim.

Ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmektir. Ve **كلامٌ مُزَوَّرٌ**: yani güzelleştirilmiş; Nasr b. Seyyâr dedi ki:
أَبْلِغْ أَميرَ المؤمنين رِسالةً،
تَزَوَّرْتُها من مُحْكَمَاتِ الرَّسائِل

Ve **التَّزْوِيرُ**: yalanı süslemektir; ve **التَّزْوِيرُ**: bir şeyi düzeltmektir. İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işitti: hayırdan veya şerden her düzeltme **تَزْوِيرٌ**dur; ve ondan: **شاهد الزُّورِ** bir söz **يُزَوَّرُ**; ve **التَّزْوِيرُ**: sözü düzeltmek ve onu hazırlamaktır. Ve onun göğsünde **تَزْوِيرٌ** vardır; yani **يُزَوَّرَ**a muhtaç bir düzeltme. Dedi ki: ve Haccâc dedi: “Allah rahmet etsin, kendisini kendi üzerine **زَوَّرَ** eden kimseye”; yani onu doğrulttu ve güzelleştirdi. Ve denildi ki: kendisini kendi üzerine itham etti; hakikati, onu **الزور**a nisbet etmektir; tıpkı “onu fâsık saydı” ve “onu cahil saydı” gibi. Ve dersin ki: “Ben seni kendi nefsin üzerine **أُزَوِّرُكَ**”; yani seni onun hakkında itham ederim. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
به زَوَرٌ لم يَسْتَطِعْهُ المُزَوِّرُ

Ve onların “falanın şehadetini **زَوَّرْتُ**” sözleri, **القَتَّالِ**in sözünün tefsirine racidir:
ونحن أُناسٌ عُودُنا عُودُ نَبْعَةٍ
صَلِيبٌ، وفينا قَسْوَةٌ لا تُزَوَّرُ

Ebû ‘Adnân dedi ki: yani katılığımızdan dolayı yumuşatılmayız ve zayıf görülmeyiz. O hâlde onların “falanın şehadetini **زَوَّرْتُ**” sözünün mânâsı: onun zayıf görüldüğü, ayıplandığı; şehadeti ayıplanıp düşürüldüğü. Ve onların “ona karşı şöyle şöyle **زَوَّرَ**” sözleri; Ebû Bekir dedi ki: onda dört söz vardır: **التَّزْوِيرُ** yalan ve bâtılın fiili olur. Ve **الزُّور**: yalandır. Hâlid b. Kulthûm dedi ki: **التَّزْوِيرُ** benzetmedir. Ebû Zeyd dedi ki: **التزوير** süsleme ve güzelleştirmedir. Ve “şeyi **زَوَّرْتُ**”: onu güzelleştirdim ve doğrulttum. Asma‘î dedi ki: **التزويرُ** sözün hazırlanması ve takdir edilmesidir; insan bir sözü **يُزَوِّرُ**; o da, konuşmadan önce onu doğrultması ve sağlam yapmasıdır. Ve **الزُّورُ**: bâtıl şehadeti ve yalan sözdür; sözün **تزوير**inden türetilmemiştir; fakat **تَزْوِيرِ الصَّدْرِ**den türetilmiştir. Ve hadiste: **المُتَشَبِّعُ بما لم يُعْطَ كَلاَبِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ**; **الزُّور**: yalan, bâtıl ve ithamdır. Hadiste **شهادة الزور**un zikri tekrar etmiştir; o büyük günahlardandır. Ondan: “**عَدَلَتْ شهادَةُ الزور الشِّرْكَ بالله**”; onu ancak, Allah Teâlâ’nın sözü sebebiyle ona denk kıldı: “**والذين لا يدعون مع الله إِلهاً آخر**”, sonra onun ardından dedi: “**والذين لا يشهَدون الزُّورَ**”.

Ve **زَوَّرَ نَفْسَه**: onu **الزُّورِ** ile damgaladı. Ve Haccâc’dan haberde: bir adam kendisini **زَوَّرَ** etti. Ve **زَوَّرَ الشهادة**: onu iptal etti. Ve bundan Allah Teâlâ’nın sözü: “**والذين لا يشهدون الزُّورَ**”; Sa‘leb dedi ki: **الزُّورُ** burada eğlence meclisleridir. İbn Sîde dedi ki: bunu nasıl (olur) bilmiyorum; ancak burada eğlence meclisleriyle Allah’a şirk koşmayı kastetmek ister; ve denildi ki: Hristiyanların bayramları; ikisi de Zeccâc’dandır. Dedi ki: rivayette gelen şirk’tir; o, Hristiyanların bayramlarını ve başkasını toplayıcıdır. Dedi ki: ve denildi ki: **الزّورُ** burada şarkı meclisleridir.

Ve **زَوْرُ القوم** ve **زَوِيرُهم** ve **زُوَيْرُهم**: onların efendisi ve başıdır. Ve **الزُّورُ** ve **الزُّونُ** birlikte: Allah Teâlâ’dan başka rab edinilip kendisine ibadet edilen her şeydir; Aglab el-‘Aclî dedi ki:
جاؤُوا بِزُورَيْهِم وجِئْنا بالأَصَمْ

İbn Berrî dedi ki: Ebû ‘Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ dedi ki: beyit Yahyâ b. Mansûr’undur. Ve ondan önceyi inşâd etti:
كانَت تَمِيمٌ مَعْشَراً ذَوِي كَرَمْ،
غَلْصَمَةً من الغَلاصِيم العُظَمْ
ما جَبُنُوا، ولا تَوَلَّوْا من أَمَمْ،
قد قابَلوا لو يَنْفُخْون في فَحَمْ
جاؤوا بِزُورَيْهِم، وجئنا بالأَصَمّ
شَيْخٍ لنا، كالليثِ من باقي إِرَمْ
شَيْخٍ لنا مُعاوِدٍ ضَرْبَ البُهَمْ

Dedi ki: **الأَصَمُّ** o gün Bakr b. Vâil’in reisi olan ‘Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. ‘Âmir’dir; o gün **يوم الزُّورَيْنِ**dir. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: ikisi, bağlamış oldukları iki örtülü iki Bakr devesidir; ve dediler ki: “Bunlar bizim **زُورَانا**mızdır”; yani ilâhımızdır; o hâlde onlar kaçıncaya kadar biz kaçmayız. Böylece onları bununla ve iki deveyi kendilerine iki rab kılmalarıyla ayıpladı.

Ve o gün Temîm yenildi ve iki genç deve alındı; ikisinden biri boğazlandı, diğeri ise onların **شَوْلِهِمْ**’inde vurula vurula bırakıldı.

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin zikrettiği gibi, ben bu şiiri **الأَغْلَبِ العِجْلِيِّ**’nin divanında buldum. Şemmer dedi: **الزُّورانِ** iki reîstir; ve inşâd etti:

**إِذ أُقْرِنَ الزُّورانِ: زُورٌ رازِحُ
رَارٌ، وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ**

Dedi: **الطُّلافِحُ** zayıf düşmüş olandır. Bazıları dedi: **الزُّورُ** bir kayadır.

Ve denir: Bu, kavmin **زُوَيْرُ**’udur; yani onların reîsi. Ve **الزُّوَيْرُ**: kavmin zâimi; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزّوَيْرُ** kavmin işinin sahibidir; dedi:

**بأَيْدِي رِجالٍ، لا هَوادَة بينهُمْ،
يَسوقونَ لِلمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدا**

Cevherî inşâd etti:

**قَدْ نَضْرِبُ الجَيْشَ الخَميسَ الأَزْوَرا،
حتى تَرى زُوَيْرَهُ مُجَوَّرا**

Ebû Saîd dedi: **الزُّونُ** puttur; ve o Farsçada **زون**’dur; **الزاي** ve **السين** ile. Humeyd dedi:

**ذات المجوسِ عَكَفَتْ للزُّونِ**

Ebû Ubeyde: Allah’tan başka ibadet edilen her şey **زُورٌ**’dur.

Ve **الزِّيرُ**: keten; Hutay’e dedi:

**وإِنْ غَضِبَتْ، خِلْتَ بالمِشْفَرَيْن
سَبايِخَ قُطْنٍ، وزيراً نُسالا**

Çoğulu **أَزْوارٌ**’dur. Ve **الزِّيرُ** (telllerden): ince olandır. Ve **الزِّيرُ**: telllerden bükümü sağlamlaşmış olan şeydir; **وزيرُ المِزْهَرِ** ondan türetilmiştir. Ve **يوم الزُّورَيْنِ**: bilinen (meşhur)dir. Ve **الزَّوْرُ**: hurma ağacının **عَسيبُ**’idir. Ve **الزَّارَةُ**: insanlardan, develerden ve koyunlardan iri (kalabalık) topluluk.

Ve **الزِّوَرُّ**, **الهِجَفِّ** vezninde: şiddetli yürüyüştür; Kutâmî dedi:

**يا ناقُ خُبِّي حَبَباً زِوَرّا،
وقَلِّمي مَنْسِمَكِ المُغْبَرّا**

Ve denildi: **الزِّوَرُّ** şiddetli olandır; böylece onunla bir şey, başka bir şeyden ayrı kılınmadı. Ve **زارَةُ**: **أَزْدِ السَّراة**’dan bir kabiledir. Ve **زارَةُ**: bir yerdir; dedi:

**وكأَنَّ ظُعْنَ الحَيِّ مُدْبِرَةً
نَخْلٌ بِزارَةَ، حَمْلُه السُّعْدُ**

Ebû Mansûr dedi: Ve Bahreyn’de **عَيْنُ الزَّارَةِ** bilinir. Ve **الزَّارَةُ**: büyük bir köydür; ve **مَرْزُبانُ الزَّارَةِ** ondan idi; ve onun bilinen bir hadisi vardır.

Ve **مدينة الزَّوْراء**: Bağdat’ta doğu yakasındadır; kıblesinin **ازْوِرار**’ı sebebiyle **زَوْراءَ** diye adlandırıldı. Cevherî: Bağdat’ın Dicle’sine **الزَّوْراءَ** denir. Ve **الزَّوْرَاءُ**: Hîre’de bir dardır; onu Nu‘mân b. Münzir yaptı; Nâbiga onu zikretti de şöyle dedi:

**بِزَوْراءَ في أَكْنافِها المِسْكُ كارِعُ**

Ebû Amr dedi: Buradaki **زَوْراءُ**, **التَّلْتَلَة** gibi gümüşten bir **مَكُّوكٌ**’tur. Ve denir: Ebû Ca‘fer, kendi günlerinde Hîre’deki **الزَّوْراء**’yı yıktı. Cevherî: Ve **الزَّوْراءُ**, Ensâr’dan Uhayyiha b. Cülâh’a ait bir malın adıdır; ve dedi:

**إِني أُقيمُ على الزَّوْراءِ أَعْمُرُها،
إِنَّ الكَريمَ على الإِخوانِ ذو المالِ**

مقايisü’l-luğa:
(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; meyil ve sapmaya delâlet eder. Bundan **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: falan kimse şeyi **زوَّرَ** eder, **تزويراً** (tahrif ederek). Hatta derler: **زوَّر** şeyi kendi nefsinde: onu hazırladı; çünkü onunla, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yoldan onu saptırır. Amma put için **زُور** demeleri ise, doğru kıyastır. Dedi ki:
* Onlar **بزُورَيْهِمْ** ile geldiler, biz de **بالأَصَمّْ** ile geldik([9]) *
Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** şundan; yani ondan meyletti.
Ve babdandır: **الزائر**; çünkü sana ziyaret ettiğinde, senden başkasından sapmış olur.
Sonra bu üzerine hamledilir de kavmin reisine ve işlerinin sahibine: **الزُّوَيْر** denir; çünkü onlar her bir kimseden ona saparlar. Dedi ki:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])
Ve derler: bu, **زَوْرٌ**u olmayan bir adamdır; yani kendisine döneceği bir **صَيُّورٌ**u yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçinin ikramıdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavim; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar hakkında söylenir. Şair dedi ki:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
Amma onların “**الزِّوَرَّ** güçlü, şiddetli (kimsedir)” sözleri ise, ancak **الزَّوْر**dandır; o da göğsün üst tarafıdır; bizim asılladığımız asıldan şâzdır.

القاموس المحيط:
**الزَّوْرُ**: göğsün ortası; yahut ondan omuzlara doğru yükselen kısmı; yahut göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yer; ve **الزائِرُ**; ve **الزائِرون**; **كالزُّوَّارِ** ve **الزُّوَّرِ** gibi; ve hurma dalının sapı; ve akıl; ve (bu) damme ile de gelir; ve **زَارَ**’ın masdarı; **كالزِّيارَةِ** ve **الزُّوَارِ** ve **المَزَارِ** gibi; ve efendi; **كالزويرِ** ve **الزُّوَيْرِ** gibi; **كزُبَيْرٍ** ve **خِدَبٍّ** gibi; ve uykuda görülen hayal; ve azmin kuvveti; ve kuyu kazan kimseye görünen taş; onu kırmaktan âciz kalır da onu görünür bırakır; yahut **السَّوارِقِيَّةِ** yakınında bir vadi; ve **يَوْمُ الزَّوْرِ**: Bekr’in Temîm’e karşı (günü); çünkü onlar iki deve aldılar da ikisini bağladılar ve “bunlar bizim **زَوْرَانَا**mızdır; onlar kaçıncaya kadar biz kaçmayacağız” dediler; ve damme ile: yalan; ve Allah Teâlâ’ya şirk; ve Yahudi ve Hristiyanların bayramları; ve reis; ve şarkı meclisi; ve Allah Teâlâ’dan başka ibadet olunan şey; ve kuvvet; ve bu, Arap dili ile Fars dili arasında bir uygunluktur; ve Dicle’ye dökülen bir nehir; ve görüş; ve akıl; ve bâtıl; ve **الأَزْوَرِ**’in cemi; ve yemeğin lezzeti ve hoşluğu; ve elbisenin yumuşaklığı ve temizliği; ve **شَهْرَزُورَ**’u bina eden bir melik; ve hareke ile: meyil; ve **الزَّوْر**’un eğriliği; yahut iki yanından birinin ötekine üstün gelmesi. Ve **الأَزْوَرُ**: onda bu olan; ve meyilli olan; ve göğsünün zırhı incelmiş bir köpek; ve gözlerinin arkasından bakan; yahut yürüyüş şiddetlendiğinde bir tarafa yönelen, göğsünde meyil olmasa bile. Ve **كهِجَفٍّ** gibi: şiddetli yürüyüş; ve şiddetli (olan); ve seferler için hazırlanmış deve. Ve **الزِوارُ** ve **الزِّيارُ**, **ككِتابٍ** gibi: bir şey için salah ve koruma olan her şey; ve **حَبْلٌ**: **التَّصْديرِ** ile **الحَقَبِ** arasına konulan ip; cemi **أزْوِرَةٌ**. Ve “deveyi **زُرْتُ**”: onunla onu sıktım. Ve **عَلِيُّ بنُ عبدِ اللّهِ بنِ بَهْرامَ الزِّيارِيُّ** bir muhaddistir. Ve **الزَّوْراءُ**: **أُحَيْحَةَ**’nin malı; ve uzak kuyu; ve kadeh; ve gümüşten bir kap; ve yay; ve Dicle; ve Bağdat; çünkü onun iç kapıları dıştakilerden **مُزْوَرَّةً** (saptırılmış) kılınmıştır; ve Medine’de mescid yakınında bir yer; ve Hîre’de bulunan bir ev; ve arazilerden uzak olan; ve **ذِي خِيمٍ** yanında bir arazi.
Ve **الزَّارَةُ**: develerden bir cemaat; ve kursak; **كالزاوِرَةِ** ve **الزاوُورَةِ** gibi; ve **أزْدِ السَّراةِ**’den bir kabile; ve Bahreyn’de bir yer; ondan **مَرْزَبانُ الزارةِ**; ve Saîd’de bir yer; ve Trablusgarp’ta bir yer; ondan, sermayedar tüccar **إبراهيمُ الزارِيُّ**. Ve **زارَةُ**: **اشْتِيخَنَ** amellerinden bir yer; ondan **يَحْيَى بنُ خُزَيْمَةَ الزارِيُّ**. Ve **الزِّيرُ**: düğme; ve keten; ve parça: **بهاءٍ** ile; ve küp; yahut büyük testi; ve âdet; ve kadınlarla konuşmayı seven ve onlarla oturmayı seven bir adam; şer olmaksızın yahut onunla. Cemi: **أزْوارٌ** ve **زِيَرَةٌ** ve **أزْيارٌ**; ve o, **زِيرٌ** de olur; yahut onlara mahsustur; ve tellerin incesi; yahut en keskin olanı; ve **بهاءٍ** ile: **الزِّيارَةِ**’nin heyeti. Ve **كسَيِّدٍ** gibi: öfkeli. Ve **زُورَةُ**, ve fetha ile de gelir: Kûfe yakınında bir yer; ve fetha ile: uzaklık; ve şiddetinden gözünün arkasından bakan dişi deve. Ve **يومُ الزُّوَيْرِ**: bir yer. Ve onu **أزارَهُ**: onu ziyarete taşıdı (sevk etti). Ve **زَوَّرَ**: yalanı süsledi; şeyi: onu güzelleştirdi ve düzeltti. **الزائِرَ**: onu ilzam etti; **الشَّهادَةَ**: onu iptal etti; **نَفْسَهُ**: onu **الزُّورِ** ile damgaladı. Ve develerden **المُزَوَّرُ**: **المُذَمِّرُ** onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilen; onu doğrultmak için onu sıkar; sonra onun sıkmasından onda bir iz kalır; ondan onun **مُزَوَّرٌ** olduğu bilinir. Ve **اسْتَزارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi. Ve ondan **تَزاوَرَ**: saptı ve eğrildi; **كازْوَرَّ** ve **أزْوارَّ** gibi. Kavim: birbirlerini ziyaret ettiler. Ve **زَوْرانُ**: tâbiî **محمدِ بنِ عبدِ الرحمنِ**’ın dedesi; ve damme ile: **عبدُ اللّهِ بنُ زُورانَ الكازَرُونِيُّ**, ve **إسحاقُ بنُ زُورانَ السِّيرافِيُّ**: muhaddislerdir.

تاج العروس:
ز و ر
**الزَّوْرُ** fetha ile: göğüs; ve onunla, **كَعْب بْنِ زُهَيْر**’in sözü tefsir edilmiştir:
" في خَلْقِهَا عن بَنَاتِ الزَّوْرِ تَفْضِيلُ
ve onun **بَنَاتُه**’u: onun çevresindeki kaburgalardan ve başkalarından olan şeylerdir. Ve denildi: göğsün ortası yahut üstüdür. Ve o, ondan omuzlara yükselen şeydir; yahut göğüs kemiklerinin uçlarının birleştiği yerdir; ve denildi: toynağın göğsünün topluluğudur; ve cem’i **أَزوارٌ**dur. Ve atta, **زَوْرِه**’inde darlık olması ve göğsünün geniş olması müstehaptır; **عبدُ اللّه بن سُلَيْمَة**’nin dediği gibi:
ولقَدْ غَدَوْتُ علَى القَنِيص بِشَيْظَمٍ ... كالجِذْعِ وَسْطَ الجَنَّةِ المَغْرُوسِ
مُتَقَارِبِ الثَّفِناتِ ضَيْقٍ زَوْرُه ... رَحْبِ اللَّبَانِ شَدِيدِ طَيِّ ضَرِيسِ
**الضَّرِيس** ile **الفَقَارَ**ı kastetti. **الجَوْهَرِيّ** dedi ki: gördüğün gibi **الزَّوْرِ** ile **اللَّبَانِ** arasında ayırmıştır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçidir; o, seni ziyaret edendir. Denir: **رَجلٌ زَوْرٌ**. Ve hadiste: " إِنَّ لزَوْرِكَ عليك حَقّاً " ve o, aslında bir masdardır; **صَوْمٍ** ve **نَوْمٍ** gibi, **صَائِمٍ** ve **نَائِمٍ** manasında isim yerine konmuştur. Ve **الزَّوْر**: ziyaretçilerdir; cem için bir isimdir; ve denildi: **زائرٍ**’in cem’idir. **رجلٌ زَوْر** ve **امرأَة زَوْرٌ** ve **نِسَاءٌ زَوْرٌ**. Bir ve hepsi, müzekker ve müennes için tek lafızla olur; çünkü o masdardır. Dedi ki:
حُبَّ بالزَّوْر الذي لا يُرَى ... منه إِلا صَفْحَةٌ عن لِمَامْ
Ve **نِسْوة زَوْرٍ** hakkında dedi ki:
" ومَشْيُهُنَّ بالكَثِيبِ مَوْرُ
" كما تَهَادَى الفَتيَاتُ الزَّوْرُ

**كالزُّوَّارِ** ve **الزُّوَّر**; **رُجَّاز** ve **رُكَّع** gibidir. Cevherî dedi ki: **ونِسْوةٌ زَوْرٌ وزُوَّرٌ**; **نَوْحٍ** ve **نُوَّحٍ** gibi: **زَائِرات** (ziyaret edenler).

**والزَّوْرُ**: arının **عَسِيبُ النَّحْلِ**’idir; çoğu nüshada **الحَاءِ المُهْمَلَة** ile böyledir; doğrusu **المُعْجَمَة** iledir. Sâğânî de onu böyle ضبط etti ve dedi ki: o, Yemen ehlinin lügatindedir.

**والزَّوْرُ**: akıldır. Damme ile de gelir. Onu iki kere tekrar etmiştir; çünkü bundan sonra birkaç satır sonra şöyle demiştir: **والرَّأْيُ والعَقْل**; orada gelecektir.

**والزَّوْر**: **زَارَه يَزُورُه زَوْرَاً**’ın masdarıdır; yani onu **بزَوْرِه** ile karşıladı; yahut **زَوْرَه**’u, yani yönünü kastetti; **البَصائر**’de olduğu üzere; kesre ile **كالزِّيَارَة** gibi, damme ile **والزُّوَارِ** gibi ve fetha ile **والمَزَارِ**; (bu) mîmî masdardır; bazı nüshalardan düşmüştür.

**والزَّوْرُ للقَوْم**: efendi ve reîstir; **كالزَّوِيرِ** ( **كأَمِير** gibi) ve **والزُّوَيْرِ** ( **كزُبَيْر** gibi). “Bu, kavmin **زُوَيْرُ**’udur” denir; yani onların reîsi ve zâimidir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الزُّوَيْر**: kavmin işinin sahibidir. Şu beyti okudu:
بأَيْدِي رِجالٍ لا هَوادَةَ بَيْنَهمْ ... يَسُوقُون للمَوْتِ الزُّوَيْرَ اليَلَنْدَدَا

**والزِّوَرِّ**: **خِدَبٍّ** ve **هِجَفٍّ** misalidir.

**والزَّوْرُ**: uykuda görülen hayaldir.

**والزَّوْرُ**: azmin kuvvetidir. **المُحكَم** ve **التَّهْذِيب**’de vâki olan: **الزَّوْرُ**: azimdir; kuvveti zikretmeye ihtiyaç yoktur; çünkü o başka bir mânadır.

**والزَّوْرُ**: kuyu kazan kimseye görünüp onu kırmaktan âciz bırakan taş; onu açıkta bırakır. Bazıları dedi ki: **الزَّوْرُ**: bir kayadır; böyle mutlak söyledi, açıklamadı.

**والزَّوْر**: **السَّوَارِقِيَّة** yakınında bir vadidir.

**ويَوْمُ الزَّوْرِ**; ve “**يَوْمُ الزَّوْرَيْن**” denir; ve **يَومُ الزَّوْرَيْن** Bekr’indir, Temîm’e karşı. Ebû Ubeyde dedi ki: çünkü onlar iki deve aldılar. Ebû Ubeyde’nin lafzı: “iki örtülü iki genç deve”; onları **فعَقَلُوهُما**; yani onları bağladılar ve dediler ki: “Bunlar bizim **زَوْرَانَا**’mızdır”; yani “bizim iki ilâhımızdır; kaçmayacağız.” Ebû Ubeyde’nin lafzı: “onlar kaçıncaya kadar biz kaçmayız.” O gün Temîm bozguna uğratıldı; iki genç deve alındı; birisi boğazlandı, diğeri bırakıldı; onların **شَوْلِهِم**’i içinde tepinip duruyordu. A‘leb el-İclî onları, iki deveyi kendilerine iki rab yapmalarıyla ayıplayarak dedi:
" جاءوا بِزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ

Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ dedi ki: bu beyit Yahyâ b. Mansûr’undur. Ondan önce şu beyitleri okudu:
" كانتْ تَمِيمٌ مَعشراً ذَوِي كَرَمْ
" غَلْصَمَةً من الغَلاصِيمِ العُظَمْ
" ما جَبُنُوا ولا تَوَلَّوْا مِنْ أَمَمْ
" قْد قابَلوا لو يَنْفُخُون في فَحَمْ
" جاءُوا بزَوْرَيْهم وجِئْنَا بالأَصَمّ
" شَيْخٍ لنَا كاللَّيْثِ مِنْ باقِي إِرَمْ

**الأَصمُّ**: o, o gün Bekr b. Vâil’in reîsi olan Amr b. Kays b. Mes‘ûd b. Âmir’dir.

**والزُّورُ** (damme ile): yalandır; çünkü o, haktan meyleden bir sözdür. Yüce Allah dedi ki: " واجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ " Ve bununla şu hadis de tefsir edilmiştir: " المُتَشَبِّع بما لم يُعْطَ كَلابِسِ ثَوْبَيْ زُورٍ "

**والزُّورُ**: Yüce Allah’a şirk koşmaktır. Hadiste geldiği üzere, **شَهَادَةُ الزُّورِ** Allah’a şirke denk kılınmıştır; Yüce Allah’ın şu sözü sebebiyle: " والَّذِين لا يَدْعُونَ مَعَ اللّهِ إِلهاً آخَرَ " sonra onun ardından dedi ki: " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " Zecâc da Yüce Allah’ın şu sözünü bununla tefsir etti: " والَّذِين لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " . Denildi ki: âyette bununla murad, Yahudi ve Hristiyan meclisleridir; Zecâc’dan da (naklen). Onun sözünün lafzı: **مَجالِس النّصارى**.

**والزُّورُ**: reîstir; bunu Şemir söyledi ve şu beyti okudu:
" إِذْ أُقْرِنَ الزُّورَانِ زُورٌ رَازِحُ
" رَارٌ وزُورٌ نِقْيُه طُلافِحُ

Kavmin zâimi, fetha ile **الزَّوْر**’da bir lügattir; burada “ve damme ile gelir” deseydi daha iyi olurdu. Efendi, reîs ve zâim aynı mânâdadır.

Yüce Allah’ın " والَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ " sözünün tefsirinde denildi ki: bununla murad, şarkı meclisidir; bunu Zecâc da söyledi. Onun lafzı: **مَجالِسُ الغِنَاءِ**. Sa‘leb dedi ki: burada **الزٌّور**: eğlence meclisleridir. İbn Sîde dedi ki: bunu nasıl (söylediğini) bilmiyorum; ancak burada eğlence meclisleriyle Allah’a şirki kastetmiş olsun. Dedi ki: rivayette gelen: şirk’tir; o, Hristiyan bayramlarını ve başkalarını toplayıcıdır.

Mecazdan: “Size ne oluyor da **الزُّورَ**’a tapıyorsunuz?”; o, Yüce Allah’tan başka rab edinilip tapılan her şeydir; **كالزُّونِ بالنُّون** gibi. Ebû Sa‘îd dedi ki: **الزُّون**: puttur; gelecektir. Ebû Ubeyde dedi ki: Allah’tan başka tapılan her şey **زُورٌ**’dur. Dedim ki: denilir ki: **الزُّور** bizzat bir puttur; **بلاد الدادر**’de cevherle süslenmişti.

Ebû Ubeyde’den: **الزُّورُ**: kuvvettir. “Onların **زُورٌ**’u yoktur” denir; yani onların kuvveti yoktur. “Kuvveti olan bir ip” ( **وحَبْلٌ له زُورٌ** ) yani kuvvet: bu, Arap lügati ile Fars arasında vâki olan bir uygunluktur. Hafâcî **شِفَاء الغَلِيل**’de bunun mu‘arreb olduğunu açıkça söyledi. Sîbeveyh ve başkası imamlardan bunu nakletti. Şeyhimiz zannetti ki bunu musannif kendi yanından getirdi; âdeti üzere ona reddetmek için zorlandı; hâlbuki bu, Ebû Ubeyde’nin sözünün nassıdır; bu sana yeter. Sonra Fars dilinde olan ancak imâleli damme ile **زُور**’dur, hâlis (düz) olan değil; buna dikkat çekmediler.

**والزُّورُ**: Dicle’ye dökülen bir nehirdir.

**والزُّورُ**: görüş ve akıldır. “Onun **زُورٌ زَوْرٌ**’u ve **صَيُّور**’u yoktur” denir; mânâca: onun, kendisine döneceği bir görüşü ve aklı yoktur. Damme ile Yakub’dan; fetha ile Ebû Ubeyd’den. Ebû Ubeyd dedi ki: ben onu, ancak “onun **زَبْرَ**’i yoktur” demek istedi sanıyorum; yazarken onu değiştirdi.

**والزُّورُ**: töhmet ve bâtıldır. Denildi ki: bâtıl şehadeti ve yalan sözdür. Ondan **تَزْوِير الكَلامِ** türetilmemiştir; fakat **تَزْوِير الصَّدْرِ**’den türetilmiştir. Hadiste **شَهادَة الزُّور**’un zikri tekrar tekrar gelmiştir; o, büyük günahlardandır.

**والزُّورُ**: **الأزْورِ**’un cem‘idir; o da meyleden **الزْور**’dur. Ondan Ömer’in şiiri:
" بالخَيْل عابِسَةً زُوراً مناكِبُها
(ileride geleceği üzere).

**والزُّورُ**: yemeğin lezzeti ve hoşluğudur.

**والزُّورُ**: elbisenin yumuşaklığı ve temizliğidir.

**وزُورٌ**: **شَهْرَ زُورَ** şehrini bina eden bir melikin adıdır; mânâsı: **مَدِينَة زُور**.

**والزَّوَرُ** (harekeli): meyildir; o, **الصَّعَر** gibidir. Denildi ki: köpekler dışında **الزَّوَرُ**: düzgün dörtgen olmayan bir meyildir; **الكِرْكِرَة** ve **اللِّبْدَة** gibi. Denildi ki: **الزَّوَرُ**: **الزَّوْرِ**’un eğriliğidir; yani göğsün ortası. Yahut iki yanından birinin ötekine üstün çıkmasıdır. **وقد زَوِرَ زَوَراً**.

**والأزْوَرُ**: kendisinde bu olan kimsedir; ve meyledendir. “**عُنُق أزْوَرُ**” denir; yani meyilli.

**وكَلْبٌ أزْوَرُ**: göğsünün zırhı incelmiş, göğüs çıkıntısı dışarı çıkmıştır; sanki iki yanı sıkılmıştır.

Denildi ki: atta **الزَّوَرُ**: iki **الفَهْدَتَيْن**’den birinin içeri girmesi ve ötekinin dışarı çıkmasıdır.

**والأزْوَر**: şiddeti ve keskinliği sebebiyle gözlerinin arkasından bakan kimsedir.

Yahut **الأزْوَرُ**: yürüyüş şiddetlendiğinde, göğsünde meyil olmasa bile bir tarafa yönelen devedir.

**والزِّوَرُّ** ( **كهِجَفٍّ** gibi): şiddetli yürüyüştür. Kutâmî dedi ki:
" يا نَاقُ خُبِّي خَبَباً زِوَرَّا

“Ve benim tozlanmış tırnağını çevir.” Ve denildi ki: **الزِّوَرُّ**: şiddetli olandır; böylece bir şey, bir şeyden ayrı olarak ona tahsis edilmedi. Ve **الزِّوَرُّ** ayrıca: yolculuklar için hazırlanmış katı, sert deve(dir). Denilir: **ناقةٌ زِوَرَّةُ أسْفارِ** yani yolculuklar için hazırlanmış, teçhiz edilmiş. Ve onda, canlılığından dolayı bir **ازْوِرارٌ** olduğu söylenir. Beşîr b. en-Nikth dedi ki:
“Onun sulamasını çabuklaştır, ey **ابْنَ الأغّرْ**
“Ve ipi **بذَيّالٍ زِوَرّ** ile as.”

Ve **الزِّوَارُ** ve **الزِّيَارُ** vav ve ya ile, **ككِتَاب** gibi: her şey ki bir şey için salah ve koruma olur; ve o mecazdır. İbn er-Rikā‘ dedi ki:
Onlar Şam ehli için **زِوَاراً** idiler; bilmişlerdi ... onlarda zulüm ve azgınlık gördükleri vakit

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **زِوَارٌ** ve **زِيَارٌ**: koruma(dır); binek hayvanının **زِيَارِ**’ı gibi. Ve **الزِّوَارُ** ve **الزِّيَارُ**: **التَّصْدِير** ile **الحَقَب** arasına konulan bir ip; **التَّصْدِير**’den **الكِرْكِرِة**’nin arkasına kadar bağlanır ki sabit olsun; **الحَقَب** **الثِّيل**’e isabet etmesin de onun idrarı tutulmasın diye. Bunu Ebû ‘Amr söyledi. Ferazdak dedi ki:
Binek eyerlerimizle bulurlar; ve biz yaptık ... onlardan her seçkin deve için bir **زِيَارَا**

Çoğulu **أزْوِرَةٌ**. Ve Deccâl hadîsinde: “Onu demirle, **بأزْوِرَة** ile bağlanmış gördü.” İbnü’l-Esîr dedi ki: o, **زِوَارٍ** ve **زِيَارٍ**’ın cem‘idir; mânâsı, iki elinin göğsüne toplanıp bağlanmış olmasıdır. Ve **زُرْتُ البَعِيرَ أزُورُه زِوَاراً**: onu bununla bağladım; bundan dolayı. Ve Ebû’l-Hüseyn ‘Alî b. ‘Abdillâh b. Behrâm **الزِّيارِيُّ** el-Esterâbâzî: İbrâhîm b. Zuheyr el-Hulvânî’den rivayet eden bir muhaddistir; 342 yılında öldü; Hâfız İbn Hacer’in **التَّبْصِير**’inde böyle(ce).

Ve **الزَّوْرَاءُ**: Ensârî Uhâyha b. el-Culâh’ın bir malının adıdır; ve dedi ki:
Ben **الزَّوْرَاءِ** üzerinde ikamet ederim, onu imar ederim ... şüphesiz kerîm, kardeşler üzerine mal sahibidir

Ve mecazdan: **الزَّوْرَاءُ**: dibi uzak olan kuyu. Şair dedi ki:
Komşuyu karanlık bir **زَوْراءَ**’da kıldığın vakit ... ikamet yeri kaygan; ve onun ötesinde halatı dürersin

Ve denildi ki: **رَكِيَّةٌ زَوْرَاءُ**: kazısı düzgün olmayan. Ve **الزَّوْرَاءُ**: kadeh. Nâbiga dedi ki:
İstediğin vakit soğutulmamış olarak içirilirsin ... kenarlarında miskin yayıldığı bir **بزَوْرَاءَ** ile

Ve **الزَّوْراءُ**: bir kap; ve o, gümüşten, **التَّلْتَلَة** gibi uzun bir içme kabıdır. Ve mecazdan: **رَمَى بالزَّوراءِ** yani yay(la attı). Ve **قَوْسٌ زَوْرَاءُ**: eğri(bükük). Cevherî dedi ki: Bağdat’ın Dicle’sine **الزَّوْرَاءَ** denilir. Ve **الزَّوْراءُ**: Bağdat; yahut onunla doğu yakasında başka bir şehir; çünkü onun iç kapıları **مُزْوَرّةً** kılındı, yani dış kapılardan yana eğik; ve denildi ki kıblesinin **ازْوِرَارِ**’ından dolayı. Ve **الزَّوْراءُ**: Medine’de, Mescid-i Şerîf yakınında bir yer; Zührî’nin es-Sâib’den hadîsinde onun zikri gelmiştir. Ve **الزَّوْراءُ**: Hîre’de bir evdi; Nu‘mân b. Münzir onu bina etti; Ebû Ca‘fer el-Mansûr günlerinde onu yıktı. Ve **الزَّورَاءُ**: arazilerden uzak olan. A‘şâ dedi ki:
Onun için yurtları sular; artık hedef olmuş ... **زَوْراءَ**; sürüş ve yumuşak gidiş ondan yana eğildi

Ve **الزَّوْرَاءُ**: Zî Hîym yanında bir toprak; **الدَّهْنَاءِ**’nın evveli; sonu ise Hureyre’dir. Ve **الزَّارَةُ**: insanlardan, develerden ve koyunlardan büyük topluluk. Ve denildi ki: develerden ve insanlardan, elli ile altmış arası olan. Ve kuştan **الزَّارَة**: kursak; Ebû Zeyd’den; **كالزَّاوِرَةِ** (vavın fethiyle) ve **الزَاوُورَة** gibi. Ve **زاوَرَةُ القَطَاة**: yavruları için suyu taşıdığı şey. Ve **زَارَةُ**: Serât Ezd’inden bir kabile; Sâgānî onu nakletti. Ve **الزَّارَةُ**: Bahreyn’de büyük bir yer; ondan **مَرْزُبَانُ الزَّارَةِ** (Zâre merzubânı) vardır; onun meşhur bir hadîsi vardır. Ebû Mansûr dedi ki: Bahreyn’de **عَيْنُ الزَّارَةِ** meşhurdur. Ve **الزَّارَة**: Sa‘îd’de bir yer; musannifin “**زرّ**”de onun, içinde bir **كُورَة** olduğu geçti; bakılsın.

Ve **زَارَةُ**: Trablus el-Garb’da bir yer. Ondan, zengin tüccar **إبراهيم الزّارِيُّ**; Silefî onu böyle ضبط etti ve vasfetti. Ve **زَارَةُ**: İştiyhan amellerinden bir yer; ondan Yahyâ b. Huzeyme **الزَّارِيُّ**; ve denilir ki: hâ’sızdır; Dârimî’den rivayet etti; ondan da Tayyib b. Muhammed es-Semerkandî. Hâfız İbn Hacer dedi ki: Ebû Sa‘d el-İdrîsî onu böyle ضبط etti; İbn Nukta bunu böyle hikâye etti. Amma Sem‘ânî onu zâ’nın tekrarıyla zikretti.

Ve **الزِّيرُ** (kesre ile): **الزِّرُّ**. Ezherî dedi ki: Araplardan, idğamlı iki harften birini yâ’ya çeviren vardır; böylece **مَرٍّ** hakkında **مَيْرٌ** der; ve **زِرٍّ**’de **زِيرٌ**; ve **رِزٍّ**’de **رِيزٌ**. Ve **الزِّيرُ**: keten. Hutay’e dedi ki:
Eğer kızarsa, iki dudakla zannettim ... pamuk yığınları ve dökülen bir **زِيراً**

Ve ondan parça **زِيرَةٌ** (hâ ile); cem‘i **أزْوارٌ**. Ve **الزِّير**: küp; cem‘i **أزْيَار**; acemîdir. Yahut **الزِّيرُ**: içinde su yapılan büyük kap; Irak lügatinde. Şâfi‘î (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “İlmi yazardım ve onu bizim bir **زِيرٍ**’e atardım.” Ve **الزِّير**: âdet. Yûnus inşâd etti:
Hârisiyye, Ebû ‘Amr’ın annesi der ki ... bu onun **زِيرُه**’i midir ebeden ve benim **زِيرِي**’m

Dedi ki: mânâsı, bu onun sürekli gidişi midir ve benim gidişim. Ve **الزِّير**: kadınlarla konuşmayı seven, onlarla oturmayı ve onlara karışmayı seven bir adam; onlara çokça ziyaretinden dolayı böyle adlandırıldı. “Ve ikinciyi sever” müstedrektir. Ve denildi ki **الزِّيرُ**: onlara bâtılda karışan. Ve denildi ki: onlara karışan ve onların konuşmasını isteyen kimsedir; şersiz yahut onunla. Aslı vavdır; Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ, Beyzâvî üzerine hâşiyelerinde onu hemzeli kıldı; bu, lugat imamlarının üzerinde bulunduğu şeye muhaliftir. Ve hadîste: “Sizden biri yastığını kırarcasına onu dayandığı hâlde durmadan; ve söze dalar; **فِعْل الزِّيرِ**.” Cem‘i **أزْوارٌ** ve **زِيَرَةٌ** ve **أزْيَارٌ**; sonuncusu **عِيدِ** ve **أعْيَادٍ** babındandır. Ve o, **زِيرٌ** de olur. Dersin: **امرأَةٌ زِيرُ رِجَالٍ**. Bunu Kisâî söyledi; ve o azdır; yahut onlara, yani erkeklere mahsustur; müennese onunla vasıf verilmez; bunu bazısı söyledi; ve bu daha çoktur. Mîm’de, erkeklerle konuşmayı sevene **مَرْيَمُ** denildiği gelecektir. Ru’be dedi ki:
“**زِيرٍ**’e dedim; ona **مَرْيَمُهْ** ulaşmadı”

Ve **الزِّير**: kirişlerden ince olanı; yahut en keskin olanı ve bükümce en sağlam olanı. **زِيرُ المِزْهَرِ** ondan مشتقّtır. Ve **الزِّيرَةُ** (hâ ile): ziyaretin heyeti. Denilir: falan, **الزِّيرِةَ**’si güzel. Ve **الزَّيِّر** **كسَيِّدٍ**; nüshalarda böyle; doğrusu, Sâgānî’nin ضبط ettiği üzere **كَكَتِفٍ**: arkadaşından kopan öfkeli; İbnü’l-A‘râbî’den. Ezherî dedi ki: aslını, aslanın **زَئِرَ**’inden hemze olarak görüyorum; sonra hafifletildi.

Ve **زُورَةُ** (zamme ile; ve feth edilir): Kûfe yakınında bir yer. Ve **الزَّوْرَة** (fetha ile): uzaklık; ve o **الازْوِرَارِ**’dandır. Şair dedi ki:
“Ve bir su(ya) vardım, bir **زَوْرَةٍ** üzerine” yani bir uzaklık üzerine. Ve **الزَّورَةُ**: şiddetinden ve keskinliğinden dolayı gözünün arka tarafıyla bakan dişi deve. Sahrü’l-Gayy dedi ki:
Ve bir su(ya) vardım, bir **زَوْرَةٍ** üzerine ... **السَّبَنْتَى** yürüyüşü gibi; inceyi görür

Ebû ‘Amr onu böyle tefsir etti. Ve rivayet edilir: **زُورَة** (zamme ile); birincisi daha bilinir. Ve **يَوْمُ الزُّوَيْر** **كزُبَيْر**: bir yer, yani meşhur; ve yine **يوم الزُّوَيْرَيْنِ**. Ve **أزارَهُ**: onu **الزِّيارِة**’ye taşıdı; ve **أزَرْتُه** başkasını.

Ve **زَوَّرَ تَزْوِيراً**: yalanı süsledi. Ve **كَلامٌ مُزَوَّرٌ**: yalanla yaldızlanmış. Ve mecazdan: **زَوَّرَ الشَّيْءَ**: onu güzelleştirdi ve doğrulttu. Ve onun **زَوَر**’ini giderdi: onun eğriliğini. Ve **كَلامٌ مُزَوَّرٌ** yani güzelleştirilmiş. Ve denildi ki: o, söylenmeden önce düzeltilmiş olandır. Ondan, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) sözü: “Söylemek için bir söz **ما زَوَّرْت** etmedim ki Ebû Bekir onunla beni geçmesin.” Yani hazırladım ve ıslah ettim. Ve **التَّزْوِير**: şeyin ıslahı. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediği işitildi: her ıslah, hayırdan yahut şerden, o **تَزْوِيرٌ**’dür. Ebû Zeyd dedi ki: **التَّزْوِير**: **التَّزْوِيق** ve güzelleştirme. Asma‘î dedi ki: **التَّزْوِير**: sözün hazırlanması ve takdir edilmesi; ve insan bir söz **يُزَوِّر**; o, onu doğrultması ve onu, onunla konuşmadan önce sağlamlaştırmasıdır.

Ve **زَوَّرَ الزَّائِرَ تَزْوِيراً**: ona ikram etti. Ebû Zeyd dedi ki: **زَوِّروا فُلاناً** yani onun için kesin ve ona ikram edin. Ve **التَّزْوِيرُ**: ziyaret edilenin, ziyaretçisine ikram etmesidir. **زَوَّرَ الشَّهَادةَ**: onu iptal etti; ve o, **القَتَّال**’ın sözünün tefsirine döner:
Ve biz, odunumuz **نَبْعَةٍ** odunu olan insanlarız ... sert; ve bizde, **لا تُزَوَّرُ** bir katılık vardır

Ebû Adnân dedi: yani katılığımızdan dolayı bize göz ucuyla işaret edilmez ve zayıf görülmeyiz. Şu sözü: **زَوَّرْت** **شَهَادَةَ** **فُلانِ**; mânâsı, onun zayıf görülmüş olmasıdır; böylece göz ucuyla işaret edildi ve onun **شَهَادَتُه** göz ucuyla işaret edildi de düşürüldü. Ve haberde: Haccâc dedi: “Allah, kendi nefsi üzerine nefsini **زَوَّرَ** eden kimseye rahmet etsin.” Denildi ki: onu doğrulttu ve güzelleştirdi. Ve denildi ki: onu kendi nefsi üzerine itham etti. Ve denildi ki: onu **الزُّورِ** ile damgaladı; tıpkı onu fâsık sayması ve onu câhil sayması gibi. Ve dersin: ben seni kendi nefsin üzerine **أُزَوِّرك**; yani seni onun hakkında itham ederim. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
“Onunla bir **زَوَرٌ** vardır; onu ne **المُزَوِّرُ** ne de **المُزَوَّرُ** (yapabilir).”

Develerden **المُزَوَّرُ**: **كمُعَظَّم**: o ki, **المُذَمِّر** — **كمُحَدّث** ve daha önce geçti — onu anasının karnından çekip çıkardığında göğsü eğrilir; onu doğrultmak için ona bastırır (göğsünü sıkar); böylece onda bu bastırmasından bir iz kalır; ondan onun **مُزَوَّر** olduğu bilinir; bunu Leys söyledi.

Ve **اسْتَزَارَهُ**: ondan kendisini ziyaret etmesini istedi; o da onu ziyaret etti; ve **ازَدَارَهُ**. Ve ondan **تَزاوَرَ** **تَزَاوُراً**: döndü ve saptı. Ve “**تَزَّاوَرُ** عن كَهْفِهِم” diye okundu; bu, **تَتَزَاوَرُ**’un idğamlısıdır; tıpkı **ازْوَرَّ** ve **ازْوارَّ** gibi; **احْمَرَّ** ve **احْمِارَّ** gibi. Ve **تَزْوَرُّ** diye okundu; hepsinin mânâsı: Ahfeş’e göre, (o) mağaralarından yana meyleder. Ve ondan **ازْوَرَّ** etti: **ازْوِرَاراً**. Ve ondan **ازْوَارَّ** etti: **ازْوِيرَاراً**.

**تَزاوَرَ القَوْمُ**: birbirlerini ziyaret ettiler; onlar **يَتَزَاوَرُون**; aralarında **تَزَاوُرٌ** vardır.

**وزَوْرَانُ** (fetha ile): Bağdâdî Ebû Bekir Muhammed b. Abdurrahman’ın dedesidir; Yahyâ b. Hâşim es-semsâr’dan işitmiştir. Müellifin sözü: **التّابِعِيّ**; diğer bütün nüshalarda böyledir; hatadır. Çünkü bu Muhammed b. Abdurrahman tâbiî değildir; bildiğin gibi. Doğrusu: kâtibden düşmüştür; doğrusu, Abdurrahman’dan sonra: “ve **الوَلِيدُ بن زَوّارَانَ**”dır. Çünkü o tâbiîdir; Enes’ten rivayet eder. Şeyhimiz şâz kaldı da onu damme ile ضبط etti; bazılarına göre, **الكاشِف**’ten naklen. Doğrusu, Hâfız İbn Hacer’in, Emîr’in ve başkalarının açıkça belirttiği üzere fetha iledir. Sonra, müellifin “**زَوْرَانَ** Muhammed’in dedesidir” sözü vehimdir; bilakis doğrusu, onun Muhammed’in lakabı olmasıdır. Sonra **الوَليد بن زَوْرَانَ** hakkında ihtilâf edildi: Emîr onu **الرَّاءِ**’yi **الوَاوِ**’dan önce getirerek ضبط etti; Mizzî ise **التَّهْذِيب**’de, burada olduğu gibi **الواو**’nun önce getirilmesi olduğuna kesin hükmetti. Ve damme ile: **عبدُ الله بن عَلِيّ بن زُورَانَ الكازَرُونِيُّ**; Ebû’s-Salt el-Mücîr’den. **التَّكْمِلة**’de: **علي بن عبد الله بن زُورَانَ** vâki oldu. Ve **إسحاقُ ابن زُورَانَ السِّيرافِيًّ الشَّافعيّ**; muhaddislerdir.

Ve ona ilâve olarak: **مَنَارَةٌ زَوْراءٌ**: istikamet ve kasıttan meyilli. Ve **فَلاةٌ زَوْراءُ**: uzak; onda **ازْوِرَارٌ** vardır; bu mecazdır. Ve **وَبَلَدٌ أزْوَرُ** ve **جَيْشٌ أزْوَرُ**. Ezherî dedi: Arapların, hörgücü meyilli deve için şöyle dediklerini işittim: bu deve **زَوْرٌ**dur. Ve **ناقَةٌ زَوْرَةٌ**: kuvvetli, kalın. Ve **فَلاةٌ زَوْرَة**: kasıtlı olmayan. Ebû Zeyd dedi: kuş **زَوَّرَ** **تَزْوِيراً**: kursağı yükseldi. Başkası dedi: doldu. Ve **رَجلٌ زَوَّارٌ** ve **زَوَّارَةٌ** (ikisi de teşdîd ile): kısalığa meyleden kalın (yapılı). Ezherî dedi: Leys’in kitabında bu bâbda okudum: adam, kısalığa meyleden kalın olduğunda ona denir: o, **لِزُوارٌ** ve **زُوَارِيَةٌ**’dir. Ebû Mansûr dedi: bu, inkâr edilen bir tashîftir; doğrusu: o, **لَزُوَازٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**’dir; iki **زاء** ile. Dedi: bunu Ebû Amr, İbnü’l-A‘râbî ve başkaları söyledi.

Ve **ازْدَاره**: onu ziyaret etti; **افْتَعَلَ** (bâbı), **الزِّيارة**’dan. Ebû Kebîr dedi:
“Sinâha’nın evi olmayan bir eve girdim... ve faziletli kerîmin ziyaretgâhını **ازْدَرْتُ**.”

Ve **الزَّوْرَة**: bir defalık (ziyaret). Ve **امرأَةٌ زَائِرَةٌ**; **نِسْوةٍ زُورٍ**’dan; Sîbeveyh’e göre; müzekkerde de böyledir; **عائِذٍ** ve **عُوذٍ** gibi. Ve **رَجلٌ زَوَّارٌ** ve **زَؤٌورٌ**; **كَتَّان** ve **صَبُور** gibi. Dedi:
“Onun kocası ondan kaybolduğunda, ona karşı **زَؤُوراً** olmadım... ve köpekleri bana alışmadı.”

Bazıları dedi: falan, falanı ziyaret etti; yani ona meyletti. Ondan: ondan **تَزَاوَرَ** etti; yani meyletti. Ve **زَوَّرَ** sahibine **تَزْوِيرا**: ona iyilik etti ve ziyaretinin hakkını bildi. Talha hadîsinde: **أزَرْتُه شَعُوبَ فزَارَها**; yani ona ölümü getirdim; bu mecazdır. Ve ben size övgülerimi **أُزِيرُ** ederim ve size kasidelerimi **أَزَرْتُ** ederim; bu mecazdır. Ve **المَزَارُ** (fetha ile): ziyaret yeri. Ve **زَوِرَ يَزْوَر**: meylettiğinde. Ve düşmana denir: **الزَّايِرُ**; onlar **الزَّايِرُون**’dur; aslı hemzedir; müellif onu orada zikretmedi. Ve Antara’nın beyti iki vecihle tefsir edildi:
“**الزَّايِرِينَ**’in toprağına kondu da sabahladı... ey Mahrem’in kızı, seni istemek bana zor oldu.”
Ona işaret daha önce geçti.

Ve **زَارَةُ الأسَدِ**: onun sık ormanlığıdır. İbn Cinnî dedi. Bu, onun oraya alışması ve onu ziyaret etmesi sebebiyledir. Müellif onu **زأَر** maddesinde zikretti. Ve **الزَّارُ**: **الحَلْفاءِ** ve **القَصَبِ** ve su sahibi sık ormanlıktır. Ve **كَلامٌ مُتَزَوَّرٌ**: güzelleştirilmiş. Nasr b. Seyyâr dedi:
“Müminlerin emîrine bir mesaj ulaştır... onu sağlam mektupların arasından **تَزَوَّرْتُهَا**.”
Yani onu güzelleştirdim ve onu düzelttim. Hâlid b. Kulthûm dedi: **التَّزْوِيرُ**: benzetmedir. Ve **زَارَةُ**: bir yerdir; şair dedi:
“Sanki kabilenin göçü geri dönerken... **بِزَارَةَ**’da, yükü **السُّعْدُ** olan hurmalıklardır.”

Ve **الأسَاس**’ta: **تَزَوَّرَ**: **الزُّورَ** söyledi. Ve **تَزوَّرَه**: onu kendisi için **زَوَّرَ** etti. Ve **ألقَى زَوْرَه**: ikamet etti. Ve **كَلمِةٌ زَوْراءُ**: alçak, eğri. Ve o, zillet makamından **أزْوَرُ**dur: daha uzaktır.

Şeyhimiz ilâve etti: **زَارَه**: Mâsiha el-Kavvâs’ın kocasıdır; Süheylî ve başkalarının naklettiği üzere; ona işaret **مسخ**’ta geçti. Ben derim: **نَهْرُ زَاوَرَ** (Hâcer gibi): Ukberâ’ya bitişik bir nehirdir; ve **زَاوَرُ**: onun yanında bir köydür. Ve **الزَّوْرُ** (fetha ile): Bekr b. Vâil’in toprağı ile Temîm’in toprağı arasında bir yerdir; **طَلَحَ**’dan üç gün mesafede. Ve **جَبَلٌ**: **مَنْوَرٍ** ile birlikte zikredilir; ve Hicaz’da Benî Süleym diyarında başka bir dağ.
