# زوق (ز-و-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - و - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي و"وايء" معهما
ز و ق، ق و ز، ز ي ق، ز ق و، ز ق ي، أ ز ق مستعملات زوق:
الزّاوُوقُ: الزئبق لأهل المدينة، ويدخل في التصاوير، ومنه يقال: مُزوَّقُ أي مزين.
فوز: القَوزُ من الرمل مستدير صغير، تشبه به أرداف النساء، قال القاسم: هو طويل طويل معقفٌ، وهذا هو الكثيف، وجمعه أقوازٌ وقيزانٌ.
زيق: الزِّيقُ للجيب مكفوف.
وزِيقُ الشيطان شيء يطير في الهواء يسمى لعاب الشمس.
زقو: يقال: زَقَا يَزْقُو زَقْواً أو زُقُوّاً، وزَقَى يَزقي زُقِيّاً وزُقاءً أحسن نحو: زُقاء الديك والمكاء، قال:
وترى المكاء فيه ساقطاً		لثق الريش إذا زف زَقَا
وقرأ ابن مسعود: "إن كانت إلا زقْيةٌ واحدة" أي صيحة.
أزق: الأزْقُ: الضيق في الحرب، ومنه المَأْزِقُ وهو المفعل.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve “**وايء**” bunlarla birlikte
ز و ق، ق و ز، ز ي ق، ز ق و، ز ق ي، أ ز ق kullanılmışlardır **زوق**:

**الزّاوُوقُ**: Medine ehline göre cıva; ve tasvirlerin içine girer; ondan dolayı denilir: **مُزوَّقُ** yani süslenmiş.

فوز: **القَوزُ** kumdan yuvarlak küçük (tepecik); onunla kadınların kalçaları benzetilir; **القاسم** dedi: o uzun uzun eğri-büğrüdür; ve bu, yoğun olandır; çoğulu **أقوازٌ** ve **قيزانٌ**.

زيق: **الزِّيقُ** yakaya kıvrılmış (kenarlı).

Ve **زِيقُ الشيطان** havada uçan bir şeydir; “güneşin salyası” diye adlandırılır.

زقو: denilir: **زَقَا يَزْقُو زَقْواً** veya **زُقُوّاً**; ve **زَقَى يَزقي زُقِيّاً** ve **زُقاءً** daha iyidir; şu gibi: **زُقاء الديك** ve **المكاء**; dedi ki:
وترى المكاء فيه ساقطاً		لثق الريش إذا زف زَقَا

Ve İbn Mesud okudu: “**إن كانت إلا زقْيةٌ واحدة**” yani bir çığlık.

أزق: **الأزْقُ**: savaşta darlık; ondan **المَأْزِقُ** (gelir) ve o **المفعل**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزاوُوقُ: الزئبقُ في لغة أهل المدينة، وهو يقع في التَزاويقِ؛ لأنَّه يُجْعَلُ مع الذهب على الحديد ثم يُدخَلُ في النار فيذهب منه الزئبق ويقى الذهب، ثمَّ قيل لكل مُنَقَّشٍ: مُزَوَّقٌ، وإن لم يكن فيه الزئبقُ. وزَوَّقْتُ الكلام والكتابَ، إذا حَسَّنْتَهُ وقوّمتَه. وزيقُ القميص: ما أحاط بالعنق. وتَزَيَّقَتِ المرأة، إذا تزيَّنتْ واكتحلتْ.

##### Türkçe

**الزاوُوقُ**: Medine ehlinin dilinde **الزئبقُ**; ve o, **التَزاويقِ** içinde vâki olur; çünkü o, demir üzerine altınla birlikte konulur, sonra ateşe sokulur; böylece ondan **الزئبقُ** gider, **الذهب** ise kalır. Sonra her **مُنَقَّشٍ** için: **مُزَوَّقٌ** denildi; içinde **الزئبقُ** olmasa bile.

Ve **زَوَّقْتُ** **الكلام** ve **الكتابَ**, onu güzelleştirdiğin ve onu düzelttiğin zaman.

Ve **زيقُ القميص**: boynu kuşatan şey.

Ve kadın **تَزَيَّقَتِ**, süslendiği ve sürme çektiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ( وايء )
زوق ، أزق ، زقا ، قزي ، قوز ، قزو ، زيق .
زوق : قال الليث بن المظفر : أهل المدينة يسمون الزِّئبق الزاوُوق .
قال : ويدخل الزئبق في التصاوير ، ولذلك قالوا لكل مزيَّن مزوَّق .
أبو زيد يقال : هذا كتاب مُزَوَّر مُزَوَّق ، وهو المقوم تقويماً . وقد زَوَّر فلان كتابه وزَوَّقه : إذا قومه تقويماً .
ويقال : فلانٌ أثقل من الزاووق ، ودرهم مُزَوَّق ومُزَأْبق بمعنى واحد .
عمرو عن أبيه : الزَّوَقة : نَقَّاشو سَمَّان الرَّوافد والسَّمّانُ : تزاويق السقوف . والطَّوقة : الطيور . والغَوَقة : الغِرْبان . والقَوَقة : الدُّيوك . والهوقة : الهَلْكى .
حدثنا السعدي عن عليّ بن خشرم عن عيسى عن الأوزاعي عن حسان بن عطية قال : أبصر أبو الدرداء رجلاً قد زوّق ابنه فقال : زوِّقوهم ما شئتم فذلك أغوى لهم .
زيق : قال الليث : الزّيق زِيق الجَيب المكفوف قال : وزِيق الشياطين شيء يَطير في الهواء يسمِّيهُ العَرَب لُعابَ الشمس .
قلت : هذا تصحيف ، والصواب رِيق الشمس بالراء ، ومعناه : لُعاب الشمس ، هكذا حفظتهما عن العرب .
وقال الراجز :
وذابَ للشَّمس لُعابٌ فنَزَلْ
أبو عبيد عن أبي زيد : تزيَّقَت المرأة تزيُّقاً وتَزَيَّغَتْ تَزَيُّغاً : إذا ما تزيّنَتْ .
قزي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَزْو : التقزُّز .
وقال اللِّحيانيّ : القِزْيُ : اللَّقَب .
يقال : بئس القِزْي هذا ، أي : بئس اللَّقَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَقْزَى الرجلُ : إذا تَلَطَّخَ بعيْب بعد استواء .
قوز : قال الليث : القَوْز مِن الرَّمْل صغير مستديرٌ يُشبَّه به أردافُ النساء .
وأنشد :
ورِدْفُها كالقَوْزِ بين القَوْزَيْنْ
والجميع : أقواز وقيزانٌ .
قلتُ : وسَماعي مِن العرب في القَوْز أنه الرمْل المشرِف . وقال :
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أقوازَ مُشْرِفٍ
أزق : قال الليث : الأزْق : الضيِّق في الحَرْب ، ومنه المأزِق مفعِل من الأزْق وجمعُه المآزِق ، وكذلك المآقط .
زقا : قال الليث : زَقا المُكَّاء والدِّيكُ يَزْقو ويَزْقِي ، زَقواً وزُقوّاً وزُقيّاً وزُقاءً .
ورُوِي عن ابن مسعود أنه كان يقرأ : ( إنْ كانت إلاَّ زَقيةً واحدةً ) ، والعامَّة تقرأ : ( إِن كَانَتْ إِلاَّ ) ( يس : 29 ) .
ويقال : زَقوْتَ يادِيكُ وزَقيْتَ ، بالواو والياء .
قزو : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : القُزَةُ : لعبة لهم ، وهي التي تُسَمَّى في الحَضَر يا مُهَلْهِلَه هَلِلَه .
وروى عمرو عن أبيه أنه قال : القُزَة من أسماء الحيَّات .
وقال غيره : هي حيّة عَرْجاء بَتْراء ، وجمعُها قزَات .
وقرأت في ( نوادر أبي عمرو ) : المتوقز : الذي يتقلَّب لا يكاد ينام .
العرب تقول : فلانٌ أثقل من الزَّواقي ، وهي الدِّيَكة تزقو وقتَ السَّحَر فتفرق بين المتحابِّين . وإذا قالوا : أثقل من الزاوُوق ، فهو الزئبق .

##### Türkçe

ق ز ( **وايء** )
**زوق** ، **أزق** ، **زقا** ، **قزي** ، **قوز** ، **قزو** ، **زيق** .
**زوق** : Leys b. el-Muzaffer dedi: Medine ehli **الزِّئبق**’e **الزاوُوق** adını verir.
Dedi: **الزِّئبق** tasvirlerin içine girer; bundan dolayı her süslenmiş şeye **مزوَّق** dediler.
Ebû Zeyd: denir ki: Bu, **مُزَوَّر مُزَوَّق** bir kitaptır; o, düzeltme ile düzeltilmiş olandır. Ve falan kimse kitabını **زَوَّر** etti ve onu **زَوَّق** etti: onu düzeltme ile düzelttiği zaman.
Ve denir ki: Falan kimse **الزاووق**’tan daha ağırdır; ve **مُزَوَّق** ve **مُزَأْبق** bir dirhem, tek bir mânâdadır.
Amr, babasından: **الزَّوَقة**: **سَمَّان الرَّوافد**’in nakkaşlarıdır; ve **السَّمّانُ**: tavanların **تزاويق**’idir. Ve **الطَّوقة**: kuşlardır. Ve **الغَوَقة**: kargalardır. Ve **القَوَقة**: horozlardır. Ve **الهوقة**: helâk olanlardır.
Bize es-Sa‘dî haber verdi; Ali b. Haşrem’den, Îsâ’dan, el-Evzâî’den, Hassân b. Atıyye’den: dedi ki: Ebû’d-Derdâ, oğlunu **زوّق** etmiş bir adam gördü de dedi: Onları dilediğiniz gibi **زوِّقوهم**; bu, onlar için daha çok azdırıcıdır.

**زيق** : Leys dedi: **الزّيق**; kıvrılmış yaka yarığının **زِيق**’idir. Dedi: Ve **زِيق الشياطين** havada uçan bir şeydir; Arap ona **لُعابَ الشمس** adını verir.
Dedim: Bu bir tashîftir; doğrusu **رِيق الشمس**’tir, **الراء** ile; mânâsı: **لُعاب الشمس**; ikisini de Araplardan böylece ezberledim.
Ve recez söyleyen dedi:
وذابَ للشَّمس لُعابٌ فنَزَلْ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kadın **تزيَّقَت** **تزيُّقاً** ve **تَزَيَّغَتْ** **تَزَيُّغاً**: süslendiği zaman.

**قزي** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَزْو**: **التقزُّز**’dür.
Ve el-Lihyânî dedi: **القِزْيُ**: **اللَّقَب**’dır.
Denir ki: Bu **القِزْي** ne kötüdür; yani: bu **اللَّقَب** ne kötüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَقْزَى** etti: düzgünlükten sonra bir ayıpla bulaştığı zaman.

**قوز** : Leys dedi: **القَوْز** kumdandır; küçük, yuvarlaktır; kadınların kalçaları ona benzetilir.
Ve inşâd etti:
ورِدْفُها كالقَوْزِ بين القَوْزَيْنْ
Ve hepsi: **أقواز** ve **قيزانٌ**.
Dedim: Araplardan **القَوْز** hakkında işittiğim, onun yüksekçe kum olduğudur. Ve dedi:
إلى ظُعُنٍ يَقْرِضْن أقوازَ مُشْرِفٍ

**أزق** : Leys dedi: **الأزْق**: savaşta darlıktır; ondan **المأزِق** gelir; **الأزْق**’tan **مفعِل** veznindedir; çoğulu **المآزِق**’tir; ve aynı şekilde **المآقط**.

**زقا** : Leys dedi: **زَقا**; **المُكَّاء** ve horoz **يَزْقو** ve **يَزْقِي**; **زَقواً** ve **زُقوّاً** ve **زُقيّاً** ve **زُقاءً**.
İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki o şöyle okurdu: ( **إنْ كانت إلاَّ زَقيةً واحدةً** ) ; halkın geneli ise şöyle okur: ( **إِن كَانَتْ إِلاَّ** ) ( **يس : 29** ) .
Ve denir ki: **زَقوْتَ** ey horoz ve **زَقيْتَ**; **الواو** ve **الياء** ile.

**قزو** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **القُزَةُ**: onlara ait bir oyundur; o, şehirde **يا مُهَلْهِلَه هَلِلَه** diye adlandırılan şeydir.
Amr, babasından rivayet etti: dedi ki: **القُزَة** yılanların adlarındandır.
Başkası dedi: O, topal, kuyruksuz bir yılandır; çoğulu **قزَات**’tır.
( **نوادر أبي عمرو** )’da okudum: **المتوقز**: dönüp duran, neredeyse uyumayan kimsedir.
Arap der ki: Falan kimse **الزَّواقي**’den daha ağırdır; o, seher vaktinde **تزقو** eden horozlardır; böylece birbirini sevenlerin arasını ayırırlar. Ve “**الزاوُوق**’tan daha ağır” dedikleri zaman, o **الزِّئبق**’tir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ
ويقال انْزَوتِ الجِلدةُ في النار، إذا تَقَبَّضت. وزَاوية البيت لاجتماع الحائِطَين([2]). ومن الباب الزِّيّ: حُسْن الهيئة. ويقال زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل ولا يُعلم لـه قياسٌ ولا اشتقاق: الزَّوْزَاة: حُسن الطرد([3])، يقال زَوْزَيْتُ به.
ويقال الزِّيزَاء: أطراف الرِّيش. والزِّيزاةُ: الأكَمة، والجمع الزِّيزاء، والزَّيازِي، في شعر الهذليّ([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *
ومن هذا قدرٌ زُوَزِيَةٌ، أي ضخمة([5]).
وممَّا لا اشتقاقَ له الزَّوْء، وهي المَنِيّة([6]).
(زوج) الزاء والواو والجيم أصلٌ يدلُّ على مقارنَة شيءٍ لشيء. من ذلك [الزّوج زوج المرأة. والمرأةُ([7])] زوج بعلِها، وهو الفصيح. قال الله جل ثناؤه: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. ويقال لفلانٍ زوجانِ من الحمام، يعني ذكراً وأنثى. فأمّا قولُه جلّ وعزّ في ذِكْر النبات: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]، فيقال أراد به اللَّون، كأنَّه قال: من كل لونٍ بهيج. وهذا لا يبعد أن يكون مِن الذي ذكرناه؛ لأنه يزوَّج غَيْرَه ممّا يقاربه. وكذلك قولهم للنَّمَط الذي يُطرَح على الهودج زَوج؛ لأنَّه زوجٌ لما يُلْقَى عليه. قال لبيد:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])(زوح) الزاء والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على تنَحٍّ وزوال . يقول زاح عن مكانه يزُوح، إذا تنحَّى، وأزحتُه أنا. وربَّما قالوا: أزاح يُزِيح.
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
(زوع) الزاء والواو والعين كلمةٌ واحدة. يقال زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً. إذا جذبها. قال ذو الرّمة:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])
(زوف) الزاء والواو والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّهم يقولون موتٌ *زُوَاف: وحِيٌّ.
(زوق) الزاء والواو والقاف ليس بشيء. وقولهم زَوَّفْتُ الشيءَ إذا زَيّنتهُ وموّهته، ليس بأصل، يقولون إنّهُ من الزَّاوُوق، وهو الزِّئبق. وكلُّ هذا كلام.
(زوك) الزاء والواو والكاف كلمةٌ إن صحت. يقولون إنَّ الزَّوْكَ مِشية الغُراب. وينشدون:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *
ويقولون من هذا زَوْزَكَت المرأة، إذا أسرعت في المشي. وهذا باب قريبٌ من الذي قبلَه.
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])(زون) الزاء والواو والنون ليس هو عندي أصلاً. على أنّهم يقولون: الزَّون: الصّنَم. ومرّة يقولون: الزَّوْن بيت الأصنام. وربما قالوا([17]) زانَه يَزُونه بمعنى يَزِينه([18]).
ومن الباب الزِّوَنَّة: القصيرة من النِّساء. والرجل زِوَنّ. وربما قالوا: الزَّوَنْزَى: القصير. وكله كلام.
 ---------------------
([1]) ديوان الأعشى 58 واللسان (زوى).
([2]) في المجمل: "وزاوية البيت سميت للاجتماع".
([3]) في المجمل واللسان: "شبه الطرد".
([4]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ونسخة الشنقيطي 79. وصدر البيت: * وظل يسوف أبوالها *
([5]) حق هذه الكلمة وما قبلها من أول هذه الفقرة أن يكون في مادة (زبز).
([6]) في الأصل: "المسنة"، تحريف.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) من معلقة لبيد.
([9]) الرجز للأغلب، أو ليحيى بن منصور. انظر اللسان (زور).
([10]) أنشده في اللسان (5: 427).
([11]) الخبيب: مصغر الخُب بالضم، وهو الغامض من الأرض، وفي اللسان: "ومشيهن بالكثيب مور".
([12]) صدره كما في ديوانه 579 واللسان (زوع):
*وخافق الرأس فوق الرحل قلت له*
    لكن في اللسان: "مثل السيف قلت له".
([13]) البيت لحسان في ديوانه 59 والحيوان (3: 424)، وهو في اللسان (زوك) بدون نسبة.
([14]) البيت في ديوانه 554 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574). وقد سبق في (2: 119).
([15]) أنشده في اللسان (زول).
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن، لحن) والمقاييس (2: 193).
([17]) في الأصل: "قاله".
([18]) في اللسان: "محمد بن حبيب: قالت أعرابية لابن الأعرابي: إنك تزوننا إذا طلعت".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **الواو** ve onları üçleyen şeyler)

(**زوي**) **الزاء** ve **الواو** ve **الياء** bir asıldır; bir katılma ve toplanmaya delâlet eder. Denir: **زوَيتُ الشَّيءَ**: onu topladım. Resûlullah *sallallahu aleyhi ve âlihî* dedi: " **زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها** ". Der ki: yeryüzü bana doğru toplandı. Ve denir: **زَوَى** adam iki gözünün arasını, onu sıktığı zaman. A‘şâ dedi:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** **زَوَى** بين عينيه عليَّ المحاجمُ
فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ

Ve denir: **انْزَوتِ الجِلدةُ** ateşte, büzüldüğü zaman. Ve **زَاوية** ev(in köşesi), iki duvarın birleşmesi sebebiyledir. Ve babdandır **الزِّيّ**: heyetin güzelliği. Ve denir: **زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً**: mirası vârisinden uzaklaştırdı, onu uzaklaştırır, uzaklaştırma olarak.

Ve bu asıldan şâz olup ona kıyas ve iştikak bilinmeyen şeylerdendir: **الزَّوْزَاة**: kovmanın güzelliği; denir: **زَوْزَيْتُ به**.

Ve denir: **الزِّيزَاء**: tüyün uçları. Ve **الزِّيزاةُ**: tepecik; cem‘i **الزِّيزاء** ve **الزَّيازِي**; Hüzeli’nin şiirinde:
* ويوفِي **زَيازِيَ** حُدْبَ التّلالِ *

Ve bundan **قَدَرٌ زُوَزِيَةٌ**; yani iri.

Ve iştikakı olmayanlardandır **الزَّوْء**; o, ölüm(dür).

(**زوج**) **الزاء** ve **الواو** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyin bir şeye eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الزّوج** kadının kocasıdır. Ve kadın, [**المرأةُ**] kocasının **زوج**’udur; bu fasîhtir. Allah, cellet senâuhu, dedi: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. Ve denir: falanın güvercinden iki **زوجانِ**’ı vardır; yani bir erkek ve bir dişi. Amma O’nun, cellet ve azzet, bitkiyi anmada sözü: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]; denir ki bununla rengi murad etti; sanki dedi: her parlak renkten. Ve bu, zikrettiğimizden uzak değildir; çünkü o, kendisine yakın olan başka bir şeyle eşleştirilir. Yine onların, hevdeç üzerine serilen nemata **زَوج** demeleri; çünkü o, üzerine atılan şeye bir eş(olur). Lebîd dedi:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** **زَوْجٌ** عليه كِلّةٌ وقِرامُها

(**زوح**) **الزاء** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; uzaklaşma ve zâil olmaya delâlet eder. Der ki: **زاح** yerinden **يزُوح**; uzaklaştığı zaman. Ve ben onu **أزحتُه**. Ve bazen derler: **أزاح يُزِيح**.

(**زود**) **الزاء** ve **الواو** ve **الدال** bir asıldır; amel veya kazançtan bir hayır ile intikale delâlet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir sınırlandırmadır. Dedi: Her kim amel veya kazançtan bir hayır ile beraber intikal ederse, muhakkak **تزوَّد** etmiştir. Başkası dedi: **الزَّود**: **الزّاد**’ın tesis edilmesidir; o, yolculuk için edinilen yemektir. Ve **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Ve Acemler **رِقاب المَزاوِدِ** ile lakaplanır.

(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** bir tek asıldır; meyil ve sapmaya delâlet eder. Bundan **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: **زوَّرَ** falan şeyi **تزويراً**. Hatta derler: **زوَّر** şeyi kendi nefsinde: onu hazırladı; çünkü onunla, dinleyenin kabulüne daha yakın olan bir yoldan onu saptırır. Amma onların puta **زُور** demeleri, sahih kıyastır. Dedi:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ *

Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** şundan; yani ondan meyletti.

Ve babdandır: **الزائر**; çünkü seni ziyaret ettiği vakit, senden başkasından sapmıştır.

Sonra bu üzerine hamledilir de kavmin reisine ve işlerinin sahibine **الزُّوَيْر** denir; çünkü onlar her bir kimseden ona doğru saparlar. Dedi:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت **الزُّوَيْر** اليَلَنْدَدا

Ve derler: bu, **زَوْرٌ**’u olmayan bir adamdır; yani kendisine döneceği bir **صَيُّورٌ**’u yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar hakkında söylenir. Şair dedi:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ *** كما تَهَادى الفَتَياتُ **الزَّوْرُ**

Amma onların **الزِّوَرَّ**’ın kuvvetli, şiddetli olduğu sözü; ancak **الزَّوْر**’dandır; o da göğsün üst tarafıdır; bizim asılladığımız asıldan şâzdır.

(**زوع**) **الزاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir. Denir: **زَاعَ** deveyi yularıyla **زَوْعاً**; onu çektiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *

(**زوف**) **الزاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir şey değildir; ancak onlar derler: **موتٌ زُوَاف**: hızlı.

(**زوق**) **الزاء** ve **الواو** ve **القاف** bir şey değildir. Ve onların: **زَوَّفْتُ الشَّيءَ** onu süslediğim ve yaldızladığım zaman, sözü; asıl değildir. Derler ki o, **الزَّاوُوق**’tandır; o da **الزِّئبق**’tır. Ve bütün bunlar sözdür.

(**زوك**) **الزاء** ve **الواو** ve **الكاف** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki **الزَّوْكَ** karganın yürüyüşüdür. Ve şu beyiti rivayet ederler:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ *

Ve derler: bundan **زَوْزَكَت** kadın; yürüyüşte hızlandığı zaman. Ve bu, kendisinden öncekinin yakınında bir babdır.

(**زول**) **الزاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin yerinden uzaklaşmasına delâlet eder. Derler: **زال** şey **زَوالاً**; ve güneş göğün ortasından **تزُول**; (yani) kaydığı zaman. Ve denir: onu yerden **أزَلْتُهُ** ve ondan **زوّلته**. Zü’r-Rumme dedi:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها

Ve denir ki **الزّائلة** hareket eden her şeydir. Ve şu beyit okunur:
وكنت امرأً أرمي **الزّوائِلَ** مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ **الزّوائِل**

Ve babdan şâz olanlardandır onların: **شيءٌ زوْل**; yani acayip. Ve **امرأةٌ زَولة**; yani hafif. Tırimmâh dedi:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ

(**زون**) **الزاء** ve **الواو** ve **النون** benim yanımda asıl değildir. Şu var ki onlar derler: **الزَّون**: put. Ve bir kere derler: **الزَّوْن** putların evi. Ve belki derler: **زانَه يَزُونه** mânâsında **يَزِينه**.

Ve babdandır **الزِّوَنَّة**: kadınlardan kısa olan. Ve erkek **زِوَنّ**’dur. Ve belki derler: **الزَّوَنْزَى**: kısa. Ve hepsi sözdür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز و ق
أنت ‏"‏ أثقل عليّ من الزاووق ‏"‏ وهو الزئبق‏.‏
يقال‏:‏ درهم مزأبق ومزوق بمعنى ومنه‏:‏ زوقوا المساجـد‏:‏ زينوهـا بالنقـوش لـأن الناقـش يجعلـه فـي أصباغـه‏.‏
ويقـال للمـرأة‏:‏ تزيني وتزيقي وهو تفيعل ومن المجاز‏:‏ كلام مزوق وقد زوقته تزويقاً‏.‏
وعن يونس‏:‏ قال لي رؤبة حتى متى تسألني عن هـذه الأباطيـل وأزوقهـا لـك أمـا تـرى الشيب قد بلّع في رأسك‏.‏
وتقول‏:‏ هذا شعر مزوّق لو أنه مروّق إذا كان محبراً غير منفح‏.‏

##### Türkçe

ز و ق
Sen: “Bana **الزاووق**’tan daha ağırdır” (dersin); o da **الزئبق**’tur.
Denir ki: **درهم مزأبق** ve **مزوق** “-manasında”; ve ondandır: “**زوقوا المساجد**”: onları nakışlarla süslediler; çünkü nakışçı onu boyalarında yapar.
Ve kadına denir: “Süslen ve **تزيقي**”; o, **تفيعل**’dir. Mecazdan: **كلام مزوق**; ve onu **تزويقاً** **زوقته**.
Ve Yunus’tan: dedi ki, bana Rü’be: “Ne zamana kadar bana bu **الأباطيل**’den soracaksın ve onları sana **أزوقها** (mı)? Başındaki ak saçın (ihtiyarlığın) başında yutmuş olduğunu görmüyor musun?”
Ve dersin: “Bu, **شعر مزوّق**’tur; eğer **مروّق** olsaydı”; **محبراً** olup **غير منفح** olduğu zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّاوُوق: الزِّئْبَق؛ قال ابن المظفر: أهل المدينة يسمون الزِّئْبَق الزَّاووق، ويدخل الزِّئبَق في التصاوير، ولذلك قالوا لكل مُزَيَّنٍ مُزَوَّق؛ الجوهري: قد يقع في التَّزاوِيق لأنه يُجْعَل مع الذهب على الحديدة، ثم يُدْخَل في النار فيذهب منه الزِّئبَق ويبقى الذهب، ثم قيل لكل مُنَقَّش مُزوَّق وإن لم يكن فيه الزِّئبَق. والمُزَوَّق: المزيَّن به ثم كثر حتى سمي كل مُزَيَّنٍ بشيء مُزَوَّقاً. وكلام مُزَوَّق: مُحَسَّن؛ عن كراع. وفي الحديث: ليس لي ولنبيّ أن يدخل بيتاً مُزَوَّقاً أي مُزَيَّناً؛ قيل: أصله من الزاوُوق وهو الزِّئبَق. وفي الحديث: أنه قال لابن عمر: إذا رأيتَ قُرَيشاً قد هَدَموا البيت ثم بَنَوْه فزَوَّقوه فإن اسْتَطعْتَ أن تموت فمُتْ؛ كَرِهَ تَزْوِيقَ المساجد لما فيه من الترغيب في الدنيا وزينتها أو لشَغْلِها المصلي، وجمع الزاووق زَوَق؛ قال ابن بري وأنشد القزاز:
قد حصَّل الجَدَّ مِنَّا كلُّ مُؤتَشِبٍ،
كما يُحَصِّلُ ما في التِّبْرة الزَّوَقُ
والتِّبْرة: تراب يخرج منه التِّبْر. وزَوَّقْتُ الكلامَ والكتابَ إذا حسَّنْته وقوَّمْته. أبو زيد: يقال هذا كتاب مُزَوَّرٌ مُزَوَّق، وهو المُقَوَّم تقويماً؛ وقد زَوَّر فلان كتابه وزوَّقَه إذا قوَّمه تقويماً.ويقال: فلان أثقل من الزاووق. وفي حديث هشام ابن عروة أنه قال لرجل: أنت أثْقلُ من الزاووق، يعني الزِّئبَق، كذا يُسمّيه أهل المدينة. ودِرْهم مُزَوَّق ومُزَأبعق بمعنى واحد.
أبو عمرو: الزَّوَقةُ نقَّاشو سَمّانِ الرَّوافِد، والسَّمّان: تَزاوِيقُ السُّقوف، وفي نسخة: الزَّوَقةُ الذين يُزَوِّقون السّقوف والطَّوَقةُ الطُّيور والغَوَقة الغربان والقَوَقةُ الدُّيوك والهوقة الهلكى. وروي عن حسان ابن عطية قال: أبْصر أبو الدَّرْداء قد زُوِّق ابنه، فقال: زوِّقوهم ما شئتم فذاك أغْوى لهم.

##### Türkçe

**الزَّاوُوق**: **الزِّئْبَق**; İbnü’l-Muzaffer dedi ki: Medine ehli **الزِّئْبَق**’a **الزَّاووق** adını verir; **الزِّئبَق** tasvirlerin içine girer; bundan dolayı her süslenmiş olana **مُزَوَّق** dediler; el-Cevherî: **التَّزاوِيق** içinde vuku bulabilir; çünkü o, altınla birlikte demirin üzerine konulur, sonra ateşe sokulur; böylece ondan **الزِّئبَق** gider, altın kalır; sonra, içinde **الزِّئبَق** olmasa bile her nakışlı olana **مُزوَّق** denildi. Ve **المُزَوَّق**: onunla süslenmiş olan; sonra çoğaldı da bir şeyle süslenmiş her şeye **مُزَوَّقاً** adı verildi. Ve **كلام مُزَوَّق**: güzelleştirilmiş; Kırâ‘dan. Hadiste: “Benim için ve bir peygamber için **بيتاً مُزَوَّقاً**’a girmek yoktur” yani süslenmiş; denildi ki: aslı **الزاوُوق**’tan olup o da **الزِّئبَق**’tır. Hadiste: İbn Ömer’e şöyle dediği: “Kureyş’i, evi yıkmış sonra onu yapmış da onu **فزَوَّقوه** (süslemiş) görürsen, gücün yetiyorsa öl de öl”; mescidlerin **تَزْوِيقَ**’ini, içinde dünyaya ve onun ziynetine rağbet ettirme bulunduğu için yahut namaz kılanı meşgul ettiği için kerih gördü. **الزاووق**’un çoğulu **زَوَق**’tur; İbn Berrî dedi ve el-Kazzâz’dan şu beyti okudu:

قد حصَّل الجَدَّ مِنَّا كلُّ مُؤتَشِبٍ،
كما يُحَصِّلُ ما في التِّبْرة الزَّوَقُ

Ve **التِّبْرة**: içinden **التِّبْر** çıkan topraktır. Ve **زَوَّقْتُ الكلامَ والكتابَ**: onu güzelleştirdiğim ve düzelttiğim zaman. Ebû Zeyd: “Bu, **كتاب مُزَوَّرٌ مُزَوَّق**” denir; o, düzeltme ile düzeltilmiş olandır; falan kimse kitabını **زَوَّر** etti ve onu **زوَّقَه** etti, yani onu düzeltme ile düzelttiği zaman. Ve denir ki: falan kimse **الزاووق**’tan daha ağırdır. Hişâm b. Urve’nin hadisinde: bir adama şöyle dediği: “Sen **الزاووق**’tan daha ağırsın”; yani **الزِّئبَق**; Medine ehli onu böyle adlandırır. Ve **دِرْهم مُزَوَّق** ve **مُزَأبعق** bir mânâdadır.

Ebû Amr: **الزَّوَقةُ** Râfıd’ların Semmân’ının nakkaşlarıdır; ve **السَّمّان**: tavanların **تَزاوِيقُ**’idir. Bir nüshada: **الزَّوَقةُ** tavanları süsleyen kimselerdir; ve **الطَّوَقةُ** kuşlardır; ve **الغَوَقة** kargalardır; ve **القَوَقةُ** horozlardır; ve **الهوقة** helâk olanlardır. Hassân b. Atıyye’den rivayet olundu: Ebû’d-Derdâ, oğlunun **زُوِّق** edildiğini gördü de şöyle dedi: “Onları dilediğiniz kadar **زوِّقوهم**; çünkü bu, onlar için daha çok azdırandır.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز و ق * * الزَّاوُوقُ * الزئبق في لغة أهل المدينة وهو يقع في * التَّزاوِيقِ * لأنه يُجعل مع الذهب على الحديد ثم يُدخل في النار فيذهب منه ويبقى الذهب ثم قيل لكل مُنَقَش * مُزَوَّقٌ * وإن لم يكن فيه الزئبق و * زَوَّقَ * الكلام والكتاب حسنّه وقومّه و * زِيقُ * القميص ما أحاط بالعنق

##### Türkçe

* ز و ق * * **الزَّاوُوقُ** * Medine ehlinin dilinde cıvadır; ve **التَّزاوِيقِ** içinde vâki olur; çünkü demir üzerine altınla birlikte konulur, sonra ateşe sokulur; ondan gider, altın kalır. Sonra, içinde cıva olmasa bile her nakşedilmiş (şeye) **مُزَوَّقٌ** denildi. Ve **زَوَّقَ** sözü ve yazıyı: onu güzelleştirdi ve onu düzeltti. Ve **زِيقُ** gömleğin: boynu kuşatan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزوق، بالضم: ة، على شط دجلة، بين الجزيرة والموصل، وهما زوقان كما في العباب.
 وقال أبو عمرو: الزوق كصرد : الزئبق، كالزاووق وهي لغة أهل المدينة، يقولون: هو أثقل من الزاووق. ويفهم من كلام ابن بري: أن الزوق : جمع للزاووق، وأنشد القزاز:
  قد حصل الجد منا كل مؤتشـب                      كما يحصل ما في التبرة الزوق ومنه التزويق للتزيين والتحسين لأنه يجعل مع الذهب، فيطلى به، فيدخل في النار، فيطير الزاووق، ويبقى الذهب، ثم قيل لكل منقش ومزين : مزوق وإن لم يكن فيه الزئبق. وقال الليث: ويدخل الزئبق في التصاوير، ولذلك قالوا لكل مزين: مزوق، وقال غيره: المزوق: المزين بالزئبق، ثم كثر حتى سمي كل مزين بشيء مزوقا.
 قال شيخنا: فهو إذن عربي صحيح، وليس خطأ كما توهمه البعض، لكنه عامي مبتذل. كما نبه عليه في شفاء الغليل، انتهى.
 قلت: قال ابن فارس : الزاي والواو والقاف ليس بشيء، وقولهم: زوقت الشيء: إذا زينته وموهته ليس بأصل، قال: ويقولون: إنه من الزاووق، وهو الزئبق، وكل هذا كلام انتهى.
 قلت: وفي الحديث:  أنه قال لابن عمر: إذا رأيت قريشا قد هدموا البيت ثم بنوه فزوقوه، فإن استطعت أن تموت فمت  كره تزويق المساجد لما فيه من الترغيب في الدنيا وزينتها أو لشغلها المصلى.
 ومما يستدرك عليه: كلام مزوق، أي: محسن، عن كراع، وقد زوقه تزويقا.
 وقال غيره: زوقت الكتاب والكلام: إذا حسنته وقومته، وقال أبو زيد: يقال: هذا كتاب مزوق مزور، وهو المقوم تقويما، وقد زور فلان كتابه وزوقه: إذا قومه تقويما، وهو مجاز.
 وزوقوا الجارية: زينوها بالنقوش، وتلك الزينة تسمى الزواق، كسحاب، ويقال للمرأة: تزيني وتذيقي، وهو من ذلك، وقيل: هو من ريف البناء.
 ودرهم مروق: مطلي بالزئبق. وتقول: هذا شعر مزوق، لو أنه مروق: إذا كان محبرا غير منقح. والزوقة، محركة: الذين ينقشون سقوف البيوت، عن أبي عمرو. وزياق، ككتاب : قرية بمصر.

##### Türkçe

**الزوق**، zamme ile: Dicle kıyısında, el-Cezîre ile el-Mevsıl arasında bir yer; el-ʿUbâb’da olduğu üzere bunlar iki **زوق**’tur.

Ebû ʿAmr dedi: **الزوق**, **صرد** gibi: **الزئبق**; **الزاووق** gibi; bu Medine ehlinin bir dilidir; “O, **الزاووق**’tan daha ağırdır” derler. İbn Berrî’nin sözünden anlaşılır ki: **الزوق**: **الزاووق**’un cem‘idir. el-Kazzâz şu beyti okudu:

  Bizden her sarmaşık gibi dolaşanın bütün ciddiyeti elde edilmiştir
  tıpkı **التبرة** içinde olanın, **الزوق**’un elde edilmesi gibi

Bundan **التزويق** süsleme ve güzelleştirme içindir; çünkü altınla birlikte yapılır; onunla kaplanır; ateşe sokulur; **الزاووق** uçar, altın kalır. Sonra her nakışlı ve süslü olana: **مزوق** denildi; içinde **الزئبق** olmasa bile. el-Leys dedi: **الزئبق** tasvirlerin içine girer; bundan dolayı her süslenmiş olana: **مزوق** dediler. Başkası dedi: **المزوق**: **الزئبق** ile süslenmiş olandır; sonra çoğaldı da bir şeyle süslenmiş her şeye **مزوقا** adı verildi.

Şeyhimiz dedi: O hâlde o, sahih Arapçadır; bazılarının zannettiği gibi hata değildir; fakat avamî, bayağıdır. Şifâʾu’l-Ğalîl’de buna dikkat çekti; bitti.

Dedim: İbn Fâris dedi: **الزاي** ve **الواو** ve **القاف** bir şey değildir; onların “**زوقت** şeyi: onu süsledim ve yaldızladım” sözleri asıl değildir. Dedi: “Onlar bunun **الزاووق**’tan olduğunu söylerler; o da **الزئبق**’tur.” Bütün bu söz, bitti.

Dedim: Hadiste: İbn ʿUmer’e şöyle dediği vardır: “Kureyş’i evi yıkmış, sonra onu yapmış ve onu **فزوقوه** etmiş gördüğün zaman, eğer ölebilirsen öl.” Mescidlerin **تزويق** edilmesini, içinde dünyaya ve ziynetine rağbet ettirme bulunduğu için yahut namaz kılanı meşgul ettiği için kerih gördü.

Ona ilâve olarak kaydedileceklerdendir: **كلام مزوق**; yani: güzelleştirilmiş; Kurâʿ’dan. Ve onu **تزويقا** ile **زوقه** etti.

Başkası dedi: **زوقت** kitabı ve sözü: onu güzelleştirdiğim ve düzelttiğim zaman. Ebû Zeyd dedi: “Şu, **كتاب مزوق مزور** bir kitaptır” denir; o, düzeltme ile düzeltilmiş olandır. Falan kimse kitabını **زور** etti ve onu **زوقه** etti: onu düzeltme ile düzelttiği zaman; bu mecazdır.

**وزوقوا** cariyeyi: onu nakışlarla süslediler. O süse **الزواق** denir; **سحاب** gibi. Kadına “**تزيني** ve **تذيقي**” denir; bu ondandır. Ve denildi ki: o, bina kırsalından (ريف)dır.

**ودرهم مروق**: **الزئبق** ile kaplanmış. Ve dersin ki: “Bu, **شعر مزوق**tur; keşke **مروق** olsaydı”: mürekkeplenmiş, fakat arındırılmamış olduğu zaman. **والزوقة** (harekeli): evlerin tavanlarını nakışlayanlar; Ebû ʿAmr’dan. **وزياق**، **كتاب** gibi: Mısır’da bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زوّقهُ
2 زوّقهُ ذ , (O, Msb, TA,) inf. n. تَزْوِيقٌ, (Msb, K,) [seems to signify primarily He washed it over with زَاوُوق, i. e. quicksilver; he silvered it therewith.] One says, زوّق الدَّرَاهِمَ [He washed over the dirhems with quicksilver]; from الزَّاوُوقُ. (MA.) ― -b2- [Then, He gilded it with an amalgam of quicksilver and gold: see زَاوُوقٌ. ― -b3- And hence,] He decorated it, and embellished it; namely, a thing [of any kind: and particularly he painted it]: but IF says that زوّقهُ, meaning thus, is without foundation; that they say it is from الزَّوُوقُ meaning الزِئْبَقُ; [as it is said to be in the K;] but that this is [mere] assertion. (O, TA.) [Whether properly or improperly, however,] one says, زَوَّقَ البَيْتَ بِالزَّاوُوقِ, i. e. He decorated the house, or chamber, [perhaps meaning the House of God, at Mekkeh, i. e. the Kaabeh, as appears to be probable from what here follows,] and changed its colour and its fashion or semblance, with زاووق, i. e. زئبق. (Har p. 107.) And it is related in a trad. that he [Mohammad] said to Ibn-'Omar, اـِذَا رَأَيْتَ قُرَيْشًا قَدْ هَدَمُوا البَيْتَ ثُمَّ بَنَوْهُ فَزَوَّقُوهُ فَاـِنِ اسْتَطَعْتَ المَوْتَ فَمُتْ [When thou seest Kureysh shall have demolished the House of God, then built it again, and decorated it, if thou be able to die, then die]: he disliked the تَزْوِيق of mosques because of its inducing desire for the things of the present world, and its finery, or because of its diverting the person praying. (TA.) ― -b4- One says also, (TA,) زَوَّقْتُ الكَلَامَ, and الكِتَابَ, (assumed tropical:) I embellished the speech, or language, and the writing, or book; and (tropical:) I rectified, or corrected, it. (S, TA.) And زَوَّرَ فُلَانٌ كِتَابَهُ and زَوَّقَهُ both mean (tropical:) Such a one rectified, or corrected, his writing, or book. (TA.) ― -b5- And زَوَّقُوا الجَارِيَةَ They embellished the girl, or young woman, with نُقُوش [or decorations, app. such as are made by tattooing, or staining with حِنَّآء]: such decoration is termed ↓ زَوَاقٌ, like سَحَابٌ: and hence, ↓ تَزَيَّقِى, [Embellish thyself &c.,] said to a woman; [so that it is originally ↓ تَزَوَّقِى;] or this is from زيق, [i. e. زِيقٌ,] with ى. (TA.)

5 تَزَوَّقَ see the last sentence above, in two places.

زُوَقٌ
زُوَقٌ ذ : see زَاوُوقٌ.

زَوَقَةٌ
زَوَقَةٌ ذ [pl. of زَائِقٌ, act. part. n. of the unused verb زَاقَ,] Decorators, or embellishers, of the ceilings of houses or chambers. (AA, TA.) [See also زَوَّاقٌ.]

زَوَاقٌ
زَوَاقٌ ذ : see 2, last sentence.

زَوَّاقٌ
[ زَوَّاقٌ ذ A decorator; an embellisher: and particularly a painter. See also زَوَقَةٌ, above.]

زَاوُوقٌ
زَاوُوقٌ ذ , (S, O, K, [in the CK written زاؤُقْ, as though it were زَاؤُوقٌ, the quiescent و being indicated by the sign of sukoon after the dammeh,]) of the dial. of the people of El-Medeeneh, (AA, S, O,) i. q. زِئْبَقٌ [i. e. Quicksilver]; (AA, S, O, K;) as also ↓ زُوَقٌ; (AA, O, K;) but from what is said by IB, it would seem that this last word is pl. of زَاوُوقٌ: (TA:) it is used in ↓ تَزَاوِيق [meaning decorations, or embellishments, pl. of تَزْويقٌ used as a simple subst., or of the n. un. تَزْوِيقَةٌ]; (S, O;) and hence, [accord. to some,] التَّزْوِيقُ signifying “ the act of decorating, and embellishing; ” (K;) for it is put, together with gold, (S, O, K,) for overlaying therewith, (K,) upon iron, (S, O,) and then it is put into the fire, whereupon the زئبق [or quicksilver] goes from it [by evaporation], and the gold remains: (S, O, K:) and hence anything decorated, or embellished, is termed ↓ مُزَوَّقٌ, (S, O,) though not having in it زئبق. (S.)

تَزْوِيقٌ
تَزْوِيقٌ ذ inf. n. of 2. (Msb.) [Used as a simple subst., this, or the n. un. تَزْوِيقَةٌ, has for its pl. تَزَاوِيقُ:] see the next preceding paragraph.

مُزَوَّقٌ
مُزَوَّقٌ ذ Washed over with [زَاوُوق or] زِئْبَق [i. e. quicksilver]; applied to a dirhem. (TA.) Decorated therewith (TA) [or with an amalgam of quicksilver and gold subjected to the action of fire so that the quicksilver is evaporated]. ― -b2- And hence, (TA,) Anything decorated, or embellished, (S, O, Msb, K, TA,) though not having in it زِئْبَق. (S, O.) See زَاوُوقٌ. ― -b3- Also, applied to speech, or language, (assumed tropical:) Embellished: (Kr, TA:) and applied to a book, or writing, [in the same sense: (see 2:) or] as meaning (tropical:) rectified, or corrected; like مُزَوَّرٌ. (AZ, TA.)

##### Türkçe

زوّقهُ
2 **زوّقهُ** ذ , (O, Msb, TA,) mastar ismi **تَزْوِيقٌ**, (Msb, K,) [birincil olarak şu mânaya delâlet ediyor görünür: onu **زَاوُوق** ile, yani cıva ile, üstten yıkadı; onu bununla gümüşledi.] Şöyle denir: **زوّق الدَّرَاهِمَ** [dirhemleri cıva ile üstten yıkadı]; **الزَّاوُوقُ**’tan. (MA.) ― -b2- [Sonra, onu cıva ve altın amalgamı ile yaldızladı: **زَاوُوقٌ**’a bak. ― -b3- Ve bundan dolayı,] onu süsledi ve bezedi; yani bir şeyi [herhangi bir türden: ve özellikle onu boyadı]: fakat IF der ki, bu mânada **زوّقهُ**’nun aslı yoktur; onların bunun **الزَّوُوقُ**’tan, **الزِئْبَقُ** mânasında, olduğunu söylediklerini; [K’da söylendiği üzere;] fakat bunun [sırf] iddia olduğunu. (O, TA.) [Bununla birlikte, ister hakikî ister gayri hakikî olsun,] şöyle denir: **زَوَّقَ البَيْتَ بِالزَّاوُوقِ**, yani evi yahut odayı, [burada ardından gelen şeyden muhtemel göründüğü üzere, Mekke’deki Allah’ın Evi, yani Kâbe, kastedilmiş olabilir,] **زاووق** ile, yani **زئبق** ile, süsledi ve onun rengini ve onun tarzını yahut suretini değiştirdi. (Har p. 107.) Ve bir rivayette, onun [Muhammed’in] İbn-’Omar’a şöyle dediği nakledilmiştir: **اـِذَا رَأَيْتَ قُرَيْشًا قَدْ هَدَمُوا البَيْتَ ثُمَّ بَنَوْهُ فَزَوَّقُوهُ فَاـِنِ اسْتَطَعْتَ المَوْتَ فَمُتْ** [Kureyş’in Allah’ın Evi’ni yıkmış, sonra onu yeniden yapmış ve onu süslemiş olduğunu gördüğün zaman, eğer ölmeye güç yetirebilirsen, o hâlde öl]: mescidlerin **تَزْوِيق**’ini, dünya şeylerine ve onun süsüne arzu doğurması sebebiyle, yahut namaz kılanı meşgul etmesi sebebiyle, hoş görmezdi. (TA.) ― -b4- Yine şöyle denir, (TA,) **زَوَّقْتُ الكَلَامَ**, ve **الكِتَابَ**, (mecaz kabul edilen:) sözü yahut dili, ve yazıyı yahut kitabı, bezedim; ve (mecaz:) onu düzelttim yahut tashih ettim. (S, TA.) Ve **زَوَّرَ فُلَانٌ كِتَابَهُ** ve **زَوَّقَهُ** ikisi de (mecaz:) falan kimse yazısını yahut kitabını düzeltti yahut tashih etti mânasınadır. (TA.) ― -b5- Ve **زَوَّقُوا الجَارِيَةَ**: kızı yahut genç kadını **نُقُوش** ile [yahut süslemelerle, görünüşe göre dövme ile yahut **حِنَّآء** ile boyama ile yapılan türden] bezediler: böyle bir süsleme, **سَحَابٌ** gibi, ↓ **زَوَاقٌ** diye adlandırılır: ve bundan dolayı, ↓ **تَزَيَّقِى**, [kendini süsle vb.,] bir kadına söylenir; [öyle ki aslında ↓ **تَزَوَّقِى**’dir;] yahut bu, زيق’ten, [yani **زِيقٌ**’ten,] ى ile,dir. (TA.)

5 **تَزَوَّقَ**: yukarıdaki son cümleye, iki yerde, bak.

زُوَقٌ
**زُوَقٌ** ذ : **زَاوُوقٌ**’a bak.

زَوَقَةٌ
**زَوَقَةٌ** ذ [kullanılmayan fiil **زَاقَ**’ın ism-i fâili **زَائِقٌ**’in çoğulu,] evlerin yahut odaların tavanlarının süsleyicileri yahut bezeyicileri. (AA, TA.) [Ayrıca **زَوَّاقٌ**’a da bak.]

زَوَاقٌ
**زَوَاقٌ** ذ : 2’ye, son cümleye, bak.

زَوَّاقٌ
[ **زَوَّاقٌ** ذ bir süsleyici; bir bezeyici: ve özellikle bir boyacı. Yukarıda **زَوَقَةٌ**’ya da bak.]

زَاوُوقٌ
**زَاوُوقٌ** ذ , (S, O, K, [CK’da **زاؤُقْ** yazılmıştır; sanki **زَاؤُوقٌ** imiş gibi, sâkin **و** dammeden sonra sükûn işaretiyle gösterilerek,]) Medine halkının lehçesinden, (AA, S, O,) **زِئْبَقٌ** ile aynı mânada [yani cıva]; (AA, S, O, K;) ve ayrıca ↓ **زُوَقٌ**; (AA, O, K;) fakat IB’nin söylediğinden, bu son kelimenin **زَاوُوقٌ**’un çoğulu olduğu anlaşılır görünür: (TA:) ↓ **تَزَاوِيق**’te kullanılır [“süslemeler yahut bezemeler” mânasında; basit isim olarak kullanılan **تَزْويقٌ**’in çoğulu, yahut n. un. **تَزْوِيقَةٌ**’nin çoğulu]; (S, O;) ve bundan dolayı, [bazılarına göre,] **التَّزْوِيقُ** “süsleme ve bezeme fiili” mânasına gelir; (K;) çünkü o, altınla birlikte, (S, O, K,) bununla kaplamak için, (K,) demirin üzerine konur, (S, O,) sonra ateşe sokulur; bunun üzerine **زئبق** [yahut cıva] ondan gider [buharlaşma ile], ve altın kalır: (S, O, K:) ve bundan dolayı, içinde **زئبق** bulunmasa da, süslenmiş yahut bezenmiş her şeye ↓ **مُزَوَّقٌ** denir. (S, O,) (S.)

تَزْوِيقٌ
**تَزْوِيقٌ** ذ 2’nin mastar ismidir. (Msb.) [Basit isim olarak kullanıldığında, bunun, yahut n. un. **تَزْوِيقَةٌ**’nin çoğulu **تَزَاوِيقُ**’tur:] bir önceki paragrafa bak.

مُزَوَّقٌ
**مُزَوَّقٌ** ذ [**زَاوُوق** yahut] **زِئْبَق** [yani cıva] ile üstten yıkanmış; bir dirheme uygulanır. (TA.) Bununla süslenmiş. (TA) [yahut cıva ve altın amalgamı ile, ateşin etkisine tâbi tutulmuş, öyle ki cıva buharlaşmıştır]. ― -b2- Ve bundan dolayı, (TA,) içinde **زِئْبَق** bulunmasa da, süslenmiş yahut bezenmiş herhangi bir şey. (S, O, Msb, K, TA,) (S, O.) **زَاوُوقٌ**’a bak. ― -b3- Ayrıca, söz yahut dile uygulanır, (mecaz kabul edilen:) bezenmiş: (Kr, TA:) ve bir kitaba yahut yazıya uygulanır, [aynı mânada: (2’ye bak:) yahut] (mecaz:) düzeltilmiş yahut tashih edilmiş mânasında; **مُزَوَّرٌ** gibi. (AZ, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاق
زَاق ( w )
a.  II, Ornamented, adorned, decorated.

زَوَّاْق
زَوَّاْق 28 ,
a.  Decorator, painter.

زَاْوُوْق
زَاْوُوْق 40 ,
a.  Mercury, quicksilver.

زَوَّقَ
N. Ac. زَوَّقَ II ,
a.  Decoration, ornamentation.

##### Türkçe

زَاق
زَاق ( w )
a. II, **زَاق**: süslenmiş, bezenmiş, dekore edilmiş.

زَوَّاْق
زَوَّاْق 28 ,
a. **زَوَّاْق**: süsleyici, boyacı.

زَاْوُوْق
زَاْوُوْق 40 ,
a. **زَاْوُوْق**: cıva, akıcı gümüş.

زَوَّقَ
N. Ac. **زَوَّقَ** II ,
a. **زَوَّقَ**: süsleme, bezeme.
