# زوك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: زوك

الزوك أهمله الجوهري، وقال ابن السكيت هو مشي الغراب وأنشد لحسان بن ثابت رضي الله تعالى عنه يهجو الحارث بن هشام المخزومي:
  أجمعت أنك أنت ألأم من مشـى                      في فحش مومسة وزوك غراب ويروى في فحش زانية ورواه غيره:
  في زوك فاسية وزهو غراب فلا يكون فيه شاهد. وقال أبو زيد: الزوك: تحريك المنكبين في المشي مع قصر الخطو، وزاد غيره: هو مشية في تقارب وفحج وأنشد:
  رأيت رجالا حين يمشون فحجـوا                      وزاكو، وما كانوا يزوكون من قبل وقيل: الزوك التبختر والاختيال كالزوكان محركة، عن ابن السكيت، يقال: زاك يزوك زوكا وزوكانا.

  قيل: ومنه الزونك، كعملس. قلت: قال ابن بري: هو قول الزبيدي، فإنه وزنه بفعنل، وهو أيضا قول ابن السكيت؛ لأنهما جعلاه من زاك يزوك: إذا قارب خطوه وحرك جسده، قال: فعلى هذا كان على الجوهري أن يذكره في فصل زوك أي كما فعله المصنف، لا فصل ز ن ك قال: ولا يجوز أن يكون وزنه فعللا؛ لأنه لا يكون الواو أصلا في بنات الأربعة، فلم يبق إلا فعنل ويقوي قول الجوهري أنه من زنك قولهم: زونزك: لغة أخرى على فوعلل ومثل: كوألل، فالنون على هذا أصل، والواو زائدة، فوزن زونك على هذا فوعل، ويقوي قول ابن السكيت قولهم: زونكى لغة ثالثة، ووزنها فعنلى، وقال أبو علي: وزن زونك فونعل الواو زائدة؛ لأنها لا تكون غير زائدة في بنات الأربعة، قال: وأما الزونزك فهو فونعل أيضا، وهو من باب كوكب، قال: وقال ابن جني: سألت أبا علي عن زونك، فاستقر الأمر فيما بيننا أن الواو فيه زائدة، ووزنه فوعل لا فونعل قلت له: فإن أبا زيد قد ذكر عقيب هذا الحرف من كتابه الغرائب زاك يزوك زوكا، وهذا يدل على أن الواو أصلية، فقال: هذا تفسير المعنى من غير اللفظ، والنون مضاعفة حشو، فلا تكون زائدة، فقلت: قد حكى ثعلب شنقم، وقال: هو من شقم، فقال: هذا ضعيف، قال: وهذا أيضا يقوي قول الجوهري: إن الزونك من فصل زنك. وأما الزونزك فقد تقدم قول أبي علي فيه: إن وزنه فونعل وهو من باب كوكب، فيكون على هذا اشتقاقه من ززك على حد ككب، وقال ابن جني: زونزك فونعل، ولا يجوز أن تجعل الواو أصلا والزاي مكررة؛ لأنه يصير فعنفلا، وهذا ما ليس له نظير، وأيضا فإنه من باب د د ن مما تضاعفت فيه، الفاء والعين من مكان واحد، فثبت أنه فونعل، والنون زائدة؛ لأنها ثالثة ساكنة فيما زاد عدته على أربعة، كشرنبث وحرنفش، والواو زائدة؛ لأنها لا تكون أصلا في بنات الأربعة، فعلى قوله وقول أبي علي ينبغي أن يذكره الجوهري في فصل: ز ز ك والله أعلم. والمزوزكة: المسرعة من النساء التي إذا مشت حركت أليتيها وجنبيها، هنا ذكره الصاغاني نقلا عن ابن عباد، وقد تقدمت في ز و ز ك. وزوك بالضم باليمن.
 ومما يستدرك عليه: أزوكت المرأة: مشت مشية القصيرة، عن الفراء. والتزاوك: الاستحياء، وأنشد المنذري لأبي حزام:
  تزاوك مضطنـئ آرم                      إذا ائتبه الإد لا يفطؤه قاله ابن السكيت، وذكره المصنف في ز أ ك وهو يروى بالوجهين. والزوكيون، محركة: بطين من العرب بصعيد مصر من بني حرب، ثم من جهينة، من أعمال طهطا. وزاكان: مدينة بالعجم، منها عبيد الزاكاني، صاحب المقامات التي ضاهى بها مقامات الحريري فأغرب وأعجب، وهي بالفارسية، رأيتها في خزانة الأمير صرغتمش.
 والزواك، كشداد: هو الذي يتحرك في مشيته كثيرا وما يقطعه من المسافة قليل، سيأتي للمصنف في ز و ل وأهمله هنا، وهو غريب.

### Türkçe

**الزوك**: Cevherî onu ihmal etti; İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, karganın yürüyüşüdür. Ve Hassân b. Sâbit’ten (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Hâris b. Hişâm el-Mahzûmî’yi hicvederken şu beyti okudu:
  “Kesin olarak bildim ki sen, yürüyenlerin en aşağısısın;                      bir fahişe kadının fuhşunda ve **زوك** bir karga.”
Ve “bir zâniyenin fuhşunda” diye rivayet edilir. Başkası onu şöyle rivayet etti:
  “**زوك** bir fâsiye ve **زهو** bir karga.”
Böyle olunca onda şahit olmaz. Ebû Zeyd dedi ki: **الزوك**: yürüyüşte adımı kısaltmakla birlikte iki omzu hareket ettirmektir. Başkası şunu ekledi: o, yakınlaşma ve bacakları açma içinde bir yürüyüştür. Ve şu beyti okudu:
  “Adamlar gördüm; yürüdüklerinde bacaklarını açtılar                      ve **زاكو**; daha önce **يزوكون** değillerdi.”
Ve denildi ki: **الزوك** salınma ve kurumlanmadır; harekeli **الزوكان** gibi. İbnü’s-Sikkît’ten. Denilir: **زاك** **يزوك** **زوكا** ve **زوكانا**.

  Denildi ki: Ondan **الزونك** (türemiştir), **عملس** gibi. Dedim ki: İbn Berî dedi: o, Zebîdî’nin sözüdür; çünkü onu **بفعنل** vezninde tarttı. Ve o, İbnü’s-Sikkît’in de sözüdür; çünkü ikisi de onu **زاك** **يزوك**’tan yaptılar: adımını yaklaştırdığı ve bedenini hareket ettirdiği zaman. Dedi ki: buna göre Cevherî’ye, musannifin yaptığı gibi, onu **زوك** faslında zikretmek düşerdi; **ز ن ك** faslında değil. Dedi ki: onun vezninin **فعللا** olması caiz değildir; çünkü **الواو** dört harflilerin aslîsi olmaz. Geriye ancak **فعنل** kaldı. Cevherî’nin, onun **زنك**’ten olduğu sözüne şunu kuvvet verir: “**زونزك**” demeleri; **فوعلل** üzere başka bir dildir; ve misal: **كوألل**. Buna göre **النون** asıldır, **الواو** ziyadedir; buna göre **زونك**’in vezni **فوعل** olur. İbnü’s-Sikkît’in sözünü şunu kuvvetlendirir: “**زونكى**” demeleri; üçüncü bir dildir; vezni **فعنلى**’dır. Ebû Alî dedi ki: **زونك**’in vezni **فونعل**’dir; **الواو** ziyadedir; çünkü o, dört harflilerde ziyade olmaksızın bulunmaz. Dedi ki: **الزونزك** ise **فونعل**’dir de; **كوكب** babındandır. Dedi ki: İbn Cinnî dedi: Ebû Alî’ye **زونك** hakkında sordum; aramızda iş şu şekilde karara bağlandı: içindeki **الواو** ziyadedir; vezni **فوعل**’dür, **فونعل** değil. Ona dedim ki: Ebû Zeyd, kitabı **الغرائب**’de bu harfin ardından **زاك** **يزوك** **زوكا**’yı zikretmiştir; bu, **الواو**’nun aslî olduğuna delalet eder. Dedi ki: bu, lafızdan değil, mânânın tefsiridir; **النون** ise iç dolgu olarak katlanmıştır; o halde ziyade olmaz. Dedim ki: Sa‘leb **شنقم**’ı nakletti ve dedi ki: o, **شقم**’dandır. Dedi ki: bu zayıftır. Dedi ki: bu da Cevherî’nin sözünü kuvvetlendirir: **الزونك** **زنك** faslındandır. **الزونزك**’e gelince: Ebû Alî’nin onda söylediği daha önce geçti: onun vezni **فونعل**’dir ve **كوكب** babındandır; buna göre onun iştikakı **ززك**’ten, **ككب** ölçüsünce olur. İbn Cinnî dedi: **زونزك** **فونعل**’dir; **الواو**’yu aslî ve **الزاي**’ı tekrarlı yapman caiz değildir; çünkü **فعنفلا** olur; bunun benzeri yoktur. Ayrıca o, **د د ن** babındandır; onda **الفاء** ve **العين** bir yerden katlanmıştır. Böylece sabit oldu ki o **فونعل**’dir. **النون** ziyadedir; çünkü o, sayısı dörtten fazla olanlarda üçüncü sâkindir; **شرنبث** ve **حرنفش** gibi. **الواو** ziyadedir; çünkü o, dört harflilerin aslîsi olmaz. Onun sözüne ve Ebû Alî’nin sözüne göre Cevherî’nin onu **ز ز ك** faslında zikretmesi gerekir. Allah daha iyi bilir. **المزوزكة**: kadınlardan hızlı yürüyen; yürüdüğünde iki kalçasını ve iki yanını hareket ettiren. Burada Sâgânî onu İbn Abbâd’dan naklen zikretti; **ز و ز ك**’da daha önce geçti. **وزوك** (zamm ile): Yemen’de (bir yer).
 Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أزوكت المرأة**: kısa boylunun yürüyüşü gibi yürüdü; Ferrâ’dan. **التزاوك**: utanma. Münzirî, Ebû Hizâm’dan şu beyti okudu:
  “**تزاوك** büzülmüş, ürkek                      kendisine **الإد** getirildiğinde ona basmaz.”
Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi; musannif onu **ز أ ك**’da zikretti; iki vecihle rivayet edilir. **الزوكيون** (harekeli): Araplardan bir batın; Mısır’ın Saîd’inde, Harb oğullarından, sonra Cüheyne’dendir; Tahtâ amellerindendir. **وزاكان**: Acem diyarında bir şehir; ondan, Harîrî’nin makâmelerine benzettiği makâmelerin sahibi Ubeyd ez-Zâkânî (gelir); böylece garipleşti ve daha şaşırtıcı oldu; o Farsçadır; onu Emir Sargatmış’ın hazinesinde gördüm.
 **والزواك** (Şeddâd gibi): yürüyüşünde çok hareket eden, fakat mesafeden kestiği az olan kimsedir; musannif için **ز و ل**’de gelecektir; burada onu ihmal etti; o gariptir.
