# زول (ز-و-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir

- Harfler: ز - و - ل
- Kur'an'da: 12 geçiş · 11 ayet · 9 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَزَالُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Kesintiye uğrar | 3 | 3 | [9:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/9:110.md) |
| [يَزَالُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Kesintiye uğrarlar | 2 | 2 | [2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/2:217.md) |
| [تَزَالُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F.md) | تَفْعَلُ | Kesintiye uğrarsın | 1 | 1 | [5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/5:13.md) |
| [تَزُولَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعُلَا | İkisi kesintiye uğrar | 1 | 1 | [35:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/35:41.md) |
| [زَالَتَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَتَا | İkisi kesintiye uğradı | 1 | 1 | [35:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/35:41.md) |
| [زَالَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Kesintiye uğradı | 1 | 1 | [21:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/21:15.md) |
| [زَوَالٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Kesinti | 1 | 1 | [14:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/14:44.md) |
| [زِلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعِلْتُمْ | Kesintiye uğradınız | 1 | 1 | [40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/40:34.md) |
| [لِتَزُولَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8E.md) | لِتَفْعُلَ | Kesintiye uğrar | 1 | 1 | [14:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/14:46.md) |

## Mücavir kökler — 103 mücavir (130 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
2. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kesinlikle keseceğim
3. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
4. [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir
5. [عقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · عَقِيمٌ: kısır anlamındadır ancak hastalığa bağlı…
6. [قرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Toprağı eşmek için kullanılan sopadır
7. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kelime
8. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
9. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hasad: Biçilen ekin demektir
10. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · قسور Arslan demektir
11. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzve atışlardaki hedef demektir
12. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Görüş
13. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
14. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
15. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
16. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayızdan kesilen kadın demektir
17. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
18. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Half : Ense demektir
19. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
20. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
21. [شكك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
22. [حبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
25. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
26. [بني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yapı demektir
27. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
28. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İmal ederler
29. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
30. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
31. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Halim meme ucu demektir
32. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
33. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Aşırı gidenler
34. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sinek kapan bitki demektir
35. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
36. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
37. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gezerler
38. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
39. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
40. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
41. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
42. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
43. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
44. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hufre, çukur demektir
45. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dışlama
46. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
47. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
48. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
49. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
50. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Alıkoyarlar
51. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
52. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
53. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
54. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İcl havuz demektir
55. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
56. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
57. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
58. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
59. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
60. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زول |
| Yapı | Üçlü (ecvef-vâvî) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md), [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md), [نحى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md), [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yerinden kımıldaması, yer değiştirmesi veya sabit durduğu noktadan ayrılarak yok oluşa doğru kayması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve nizamın kendi kendine kaim olmayıp ilahi kudretle tutulması; inkârcı tutumların kesintisiz sürmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sabitlik zannının yıkılışı; ontolojik bağımlılık ve yaratılmışların zevale mahkûm oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca doğrudan yok olma anlamında tüketip asıl hareket olan yerinden oynama, sapma ve ontolojik dengesini yitirme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زو | Birleşme veya temas noktasından ayrışma, bükülme, eksenden sapma ve yön değiştirme hareketi; nitekim bu çekirdeği paylaşan [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) kökünde iki şeyin birleşip tekliğin bozulması, [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) kökünde doğruluk ekseninden sapıp eğrilme, [زوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%BA.md) kökünde ise haktan ve hedeften meyledip kayma anlamı esastır | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle bükülme ve sapma hareketi bir mevkiden tamamen ayrılma, yerinden oynama, kayıp gitme ve nihai akıbete doğru intikal etme boyutuna evrilmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Kesme, mevcut konumdan ayırma, bağları koparma ve ayrışma hareketi |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlantı, mevcut konuma raptedilme veya iki durum arasındaki geçiş köprüsü |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Dışarıdan sevk edilme, yönlendirilme, bir yöne doğru itilme ve akış |
| زول | Kesici alet, çengel ve üvendire birleşimi | Sabitlendiği veya bağlandığı mevkiden bir etkiyle koparılarak başka bir yöne doğru sevk edilme, yerinden oynatılma ve kaydırılma |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin karar kıldığı yerden kımıldaması, yer değiştirmesi veya güneşin göğün tam ortasından batıya doğru kayması; nitekim bedeviler uzakta hareket eden her canlı karartıya zâile demişlerdir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde devekuşu yumurtasını ve anasını anarken kökü yerinden fırlayıp kaçma anlamında şöyle kullanır: وبيضاء لا تنحاش منا وأمها / إذا ما رأتنا زيل منا زويلها |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda güneşin tepe noktasından batıya meyli için زالت الشمس denmiş; nefiy edatıyla birleştiğinde (ما زال / لا يزال) ise bir durumun kesintiye uğramadan devamlılığı ifade edilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde زول kökü, yerinden oynama, kımıldama, bir noktadan ayrılma ve zamanla tükenişe geçme semantik hattını korur. Arapçada kökün asıl omurgası bir nesnenin mekanındaki sabitliğini yitirmesi iken, bu anlam zaman içerisinde güneşin gök kubbedeki hareketi üzerinden zaman algısına ve oradan da varlığın yok oluşuna genişlemiştir. İbranicede זול kökü ucuzlamak, kıymetini yitirmek, akıp gitmek ve bir tarafa savrulmak anlamlarını taşır. Süryanicede z-w-l kök alanı kımıldama, sarsılma ve yerinden çıkma semantiğiyle örtüşür. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği bir nesnenin durağanlığını bozan itki veya kopuştur; Arapça bu fiziksel itkiyi hem astronomik gözleme hem de ontolojik sona taşımıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cisimlerin yerinden kımıldaması ve güneşin tepe noktasından kayması | İlk anlam durağanlığın bozulmasıdır; daha sonra güç, mülk ve varlığın elden çıkıp yok olması anlamına intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-w-l ve Süryanice z-w-l kökleri | Bir şeyin değerden düşmesi, sarsılması, kayması ve yerinden kopması yönündeki ortak Sami mirası yansıtır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زول | Anlamlı | Yerinden kımıldamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin sabit mekanından ayrılması, güneşin devrilmesi ve varlığın sona ermesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| زلو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| وزل | Anlamlı | Dayanmak, sığınmak, ağırlık taşımak | Bir yere yaslanma ve korunak edinme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü bir sabitlenme içerir |
| ولز | Anlamlı | Hızlı hareket etmek, sıyrılmak | Bir şeyin arasından süratle sıyrılıp çıkması | Kur'an'da geçmez; hareket boyutuyla hedef kökle uzak akrabadır |
| لزو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [لوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B2.md) | Anlamlı | Sığınmak, etrafında dönmek, badem | Bir şeye iltica etme ve bir merkezin çevresinde toplanma | Kur'an'da geçmez; hedef kökün ayrılma hareketine karşılık yönelme bildirir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زول | Merkez | Yerinden oynama, kayma, kesilme, yok olma | Bir şeyin sabit durduğu eksenden çıkıp yer değiştirmesi veya bitmesi | Hem mekanik kımıldamayı hem de nizamın ve varlığın sona erişini kapsar |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Tükenecek biçimde yok olma | زول yerinden ayrılma ve kayma merkezliyken, [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) bir şeyin nihayete erip tamamen tükenmesidir | Kur'an'da yeryüzündeki her canlının sonunu nitelemede kullanılır |
| [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) | Komşu | Gitmek, ayrılmak, yürümek | [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) failin iradi veya tabii olarak uzaklaşmasıdır; زول ise sabitliğin bozulup düzenin altüst oluşudur | Gitme eyleminin mekan değiştirmesine odaklanır |
| [نحى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md) | Komşu | Bir tarafa çekilmek, kenara koymak | [نحى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md) bir kenara meyletmek veya ayırmaktır; زول doğrudan eksenden kopuş ve devrilmedir | Ayrıştırma ve yön değiştirme nüansı baskındır |
| [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Dönmek, durum değiştirmek | [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) bir halden diğerine geçiştir; زول ise mevcut mevcudiyetin kaybolup gitmesidir | Hal ve durum değişimi bildirir |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Sabit kalmak, sarsılmamak | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) yerinde sapasağlam durmayı anlatırken زول o yerin ve durumun kaybedilmesidir | Kararlılık, devamlılık ve sarsılmazlık ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زول | Yerinden oynamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin bulunduğu mevkiden ayrılması, nizamın çözülmesi veya kesintiye uğraması | Kesin |
| Latince | Cedere, labi, evanescere | Geri çekilmek, kaymak, silinip gitmek | Cedere yerinden ayrılmayı, labi kayıp gitmeyi, evanescere ise zeval bulup yok olmayı tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Shift, depart, cease, vanish | Kaymak, ayrılmak, kesilmek, yok olmak | Shift ve depart fiziksel eksen kaymasını, cease ve vanish ise devamlılığın bitişini ve yok oluşu karşılar | Kesin |
| Almanca | Weichen, vergehen, abgleiten | Çekilmek, geçip gitmek, kaymak | Weichen mevkiden çekilmeyi, vergehen zamansal ve ontolojik zevali verir | Güçlü |
| Fransızca | Disparaître, s'écarter, cesser | Ortadan kalkmak, sapmak, durmak | Mekansal uzaklaşma ile varlıksal siliniş arasındaki geçişi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَزُولَا / زَالَتَا | Kozmik nizamın bozulması, göklerin ve yerin yerinden oynaması | Yaratılışın sürekliliği ve Allah'ın evreni tutması bağlamında kozmolojik kudret ayetleri; örnek: Fâtır [35:41](https://lisan.digital/tr/ayet/35:41.md) |
| زَوَالٍ | Dünyevi iktidarın, mülkün ve saltanatın son bulması | İnkârcıların ebedilik zannı ve dünya hayatının aldatıcılığı bağlamı; örnek: İbrâhîm [14:44](https://lisan.digital/tr/ayet/14:44.md) |
| لِتَزُولَ | Sağlam ve köklü yapıların yerinden sökülmesi, sarsılması | Hile ve tuzakların dağları dahi yerinden oynatamayacağı veya oynatacak güçte olduğu bağlamı; örnek: İbrâhîm [14:46](https://lisan.digital/tr/ayet/14:46.md) |
| لا يَزَالُ / ما زَالَ | Bir tutumun, inancın veya eylemin kesintisiz sürmesi, devamlılık | Kalplerdeki şüphenin, düşmanlığın veya ihtilafın aralıksız devam etmesi bağlamı; örnek: Tevbe [9:110](https://lisan.digital/tr/ayet/9:110.md), Hûd [11:118](https://lisan.digital/tr/ayet/11:118.md), Bakara [2:217](https://lisan.digital/tr/ayet/2:217.md) |
| زَالَتْ | Feryadın veya davanın nihayete ermesi, kesilip sönmesi | Azap geldiğinde inkârcıların son çığlıklarının kökünden kesilmesi bağlamı; örnek: Enbiyâ [21:15](https://lisan.digital/tr/ayet/21:15.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve arazların süreksizliği | Âlemin zeval bulucu (zâil) arazlardan oluşması üzerinden yaratıcının bekâ sıfatının ispatı | Yaratılmış olanın zorunlu olarak yok oluşa ve değişime mahkûm oluşu |
| Fıkıh | Namaz vakitleri (vakt-i zevâl) | Güneşin tepe noktasından batıya kaymasıyla öğle vaktinin girmesi ve zeval anında namaz keraheti | Astronomik olarak güneşin meridyen dairesinden ayrılması |
| Tefsir | Kevnî nizamın ilahi kudretle muhafazası | Fâtır [35:41](https://lisan.digital/tr/ayet/35:41.md) tefsirinde göklerin ve yerin kendi tabiatlarıyla değil, ilahi müdahale ve tutuşla zevalden korunduğu tespiti | Ontolojik bağımlılık ve kâinatın her an dağılmaya hazır yapısı |
| Hadis | Nimetin elden çıkması ve fitnelerin sürekliliği | Nimetin zevalinden Allah'a sığınma duaları ve kıyamete kadar sürecek olan hak-batıl mücadelesi | İstikrarın kaybolması ve devamlı eylemlilik hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik fânilik ve beka | İmkân ve hudûs hali | Mâsivânın geçiciliğini ve yalnızca Allah'ın zâtının baki olduğunu tescil etme | Varlığın mutlak değil bağımlı olduğunu ve her an yok olabileceğini bildirir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik ölçüm | Eksen kayması ve denge değişimi | Tabiat hadiselerinin başlangıç ve bitiş sınırlarını (örneğin gölge boyu ve vakitler) tayin etme | Cisimlerin durağan halden devingen hale geçiş eşiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | İktidarın devri ve medeniyetlerin çöküşü | Saltanatın ve hâkimiyetin el değiştirmesi | Zorba ve azgın iktidarların ebedilik yanılsamasını kırma | Hiçbir siyasi nizamın kalıcı olmadığını, her gücün zevale ereceğini kanıtlar | Kesin |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve zenginliğin geçiciliği | Sermayenin elden çıkması, kriz ve tükeniş | İktisadi gücün tek elde birikmesini önleme ve mülkün geçiciliği bilinci oluşturma | Maddi zenginliğin sabit kalmayacağını, zeval bulmaya açık olduğunu hatırlatır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz durum (instability), entropi artışı ve pertürbasyon | Kararlı dengede duran bir sistemin dış bir kuvvet veya iç entropi sebebiyle mevcut yörüngesinden ya da durumundan geri dönülmez şekilde sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal çözülme, anomi ve iktidar kaybı | Toplumsal veya siyasi yapıların taşıyıcı meşruiyet sütunlarını kaybederek dağılması ve gücünü yitirip tasfiye olması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki «zeval bulmak» kalıbından hareketle soyut bir yok olma veya sadece öğle vakti olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl cevheri bir şeyin oturduğu kaideden oynaması, yerinden fırlaması veya nizamın dağılmasıdır; ayrıca nefiy edatıyla birleştiğinde tavizsiz bir devamlılığı ve sürekliliği kurar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fâtır [35:41](https://lisan.digital/tr/ayet/35:41.md) gibi ayetlerde göklerin ve yerin zeval bulmasını basitçe yok olma sanmak; oysa ayet, kozmik düzenin yerinden oynaması ve yörüngesinden sapmasını ilahi kabzanın tuttuğunu anlatmaktadır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji tasavvurunu inşa eder; kâinatın ve insanın kendi kendine yeten, kendiliğinden sabit bir varlığı olmadığını, her an zevale meyilli olan mülkün ancak ilahi kudretle ayakta tutulduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın ilahi nizamla korunmasını anlatan kozmoloji ayetlerinde (Fâtır [35:41](https://lisan.digital/tr/ayet/35:41.md)), inkârcıların ebedilik hülyasını yıkan iktidar eleştirilerinde (İbrâhîm [14:44](https://lisan.digital/tr/ayet/14:44.md)) ve küfür ehlinin süreklilik arz eden düşmanlıklarını bildiren sosyolojik tasvirlerde (Bakara [2:217](https://lisan.digital/tr/ayet/2:217.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi nizamların ve kozmik dengenin kendiliğinden kurulu bir zorunluluk olduğu zannını yıkar; varlığın fıtratında zeval potansiyelinin daima mevcut olduğunu göstererek şirk ve kibir temelli güven duygusunu kökünden tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin üzerinde durduğu zeminden kayması, yerinden oynaması veya güneşin gök kubbenin ortasından batı ufkuna doğru eğilerek eksen değiştirmesi.
- Soyut anlam: Bir nizamın, iktidarın, varlığın veya halin sabitliğini kaybederek dağılmaya, çözülmeye ve yok oluşa doğru sürüklenmesi; nefiy formunda ise kesintisiz bir devamlılığın ifadesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin kararlı denge noktasından sapması; ontolojik düzeyde ilahi koruma ve tutuş kalktığı anda varlığın zorunlu olarak yokluğa düşüşü.
- LaTeX modeli: $$S(t) \cdot \mathbf{1}_{\{F(t) = 0\}} \xrightarrow{t \to \infty} 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zaman içerisindeki mevcut sistemi, nizamı veya varlığı temsil eder. $F(t)$ sistemi sabit tutan ve koruyan dış etkiyi ya da ilahi kudreti simgeler. $\mathbf{1}_{\{F(t) = 0\}}$ koruyucu etki sıfırlandığında aktif olan durum göstergesidir. Formül, dış koruyucu tutuş kalktığı anda ($F=0$), sistemin kaçınılmaz olarak sıfıra, yani zevale ve yokluğa doğru aktığını matematiksel olarak modeller.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:217](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/2:217.md) — يَزَالُونَ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Sana haram aydan ve onda savaştan soruyorlar. De ki: O ayda savaşmak; büyük bir günahtır. Fakat insanları Allah yolundan alıkoymak ve O’nu inkar etmek, Mescid-i Haram’a gitmelerine engel olmak, onun ehlini oradan çıkarmak Allah katında daha büyük günahtır. Fitne, katilden de beterdir. Kafirlerin güçleri yetse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşa devam ederler. Sizden her kim dininden dönerde kafir olarak ölürse; onların yaptığı ameller dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. Ve onlar, cehennem ehlidirler. Orada temelli kalacaklardır.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/5:13.md) — تَزَالُ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Tevbe 9:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/9:110.md) — يَزَالُ

لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Kalbleri paralayıncaya kadar kurdukları bina kalblerinde kuşku kaynağı olmaya devam edecektir. Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Hud 11:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/11:118.md) — يَزَالُونَ

وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ

Meal (IK): Rabbın dileseydi; bütün insanları tek bir ümmet yapardı. Onlar ise hala ayrılıktadırlar.

### [Rad 13:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/13:31.md) — يَزَالُ

وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ

Meal (IK): Şayet Kur’an ile; dağlar yürütülmüş veya yeryüzü parçalanmış, yahut ölüler konuşturulmuş olsaydı; kafirler yine de inanmazlardı. Halbuki bütün işler Allah’a aittir. İnananlar hala anlamadılar mı ki; Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi. Ve yaptıklarından dolayı Allah’ın vaadi yerine gelene kadar küfredenlerin ya başına veya evlerinin yakınına bir bela gelirdi. Şüphesiz Allah, verdiği sözden caymaz.

### [İbrahim 14:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/14:44.md) — زَوَالٍ

وَأَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنَا أَخِّرْنَا إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ

Meal (IK): İnsanları, kendilerine azabın geleceği gün ile uyar. Zulmedenler derler ki: Rabbımız; bizi, yakın bir müddete kadar tehir et, davetine uyalım ve peygamberlere tabi olalım. Siz daha önce de sonunuzun gelmeyeceğine yemin etmemiş miydiniz?

### [İbrahim 14:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/14:46.md) — لِتَزُولَ

وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ

Meal (IK): Gerçekten onlar, düzenlerini kurmuşlardı. Halbuki dağları oynatacak güçte olsa bile, onların bu düzenleri hep Allah’ın elindeydi.

### [Enbiya 21:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/21:15.md) — زَالَتْ

فَمَا زَالَتْ تِلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ

Meal (IK): Bu haykırmaları devam edip dururken Biz; onları, biçilmiş bir ot, sönmüş bir ocak haline getirdik.

### [Hac 22:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/22:55.md) — يَزَالُ

وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ

Meal (IK): Küfredenler; kendilerine o saat ansızın gelinceye veya gecesi olmayan günün azabı çatana kadar ondan yana devamlı bir şüphe içinde kalırlar.

### [Fatır 35:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/35:41.md) — تَزُولَا · زَالَتَا

إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا وَلَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَكَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

Meal (IK): Muhakkak ki zail olmasınlar diye gökleri ve yeri tutan Allah’tır. Eğer zail olurlarsa, andolsun ki; bundan sonra onları kimse tutamaz. Şüphesiz ki O; Halim, Gafur olandır.

### [Mü'min 40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/ayet/40:34.md) — زِلْتُمْ

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; daha önce Yusuf da size apaçık burhanlarla gelmişti. O zaman da size getirdiği şeylerden şüphelenip durmuştunuz. Nihayet vefat edince: Allah, bundan sonra hiç bir peygamber göndermez, demiştiniz. İşte Allah; haddi aşan aşırı şüphecileri böyle şaşırtır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام و و ا ي ء معهما
ز و ل، ز ي ل، أ ز ل مستعملات
زول:
الزَّوْلُ: الفَتَى الخفيفُ الظَّريفُ. ووصيفةٌ زَوْلةٌ، أي: نافِذةٌ في الرَّسائِل والحَوائج، وفتيانٌ أَزْوالٌ.
والمُزاولةُ: المعالجة في الأشياء.
والزّوالُ: ذَهابُ المُلْك. وزوالُ الشَّمس كذلك زالتِ الشَّمسُ زوالاً، وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً، وزال زوالُ فُلانٍ وزويلُهُ، قال:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها
ونصب النّهارَ على الصّفة.
اختلفوا فيما يعنيه، فقال بعضُهم: أراد به: أزال الله زوالها، دعاء عليها وقال بعضُهم: معناه: زال الخيالُ زوالَها، والعرب تلقي الألف، والمعنى: أزال، كما قال ذو الرّمّة:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
ولم يَقُلْ: أزيل.
زيل:
ويقال: ما زال فلانٌ يَفعَلُ كذا، يريد دوام ذلك، التَّنَزيُّل: التَّبايُن، تقول: زَيَّلْتُ بَينَهم، أي: فرّقت.
وقَوْلُهم: ما زيل فلانٌ يَفعلُ ذلك لا يُرادُ به مَعْنَى مَفْعول مجهول، ولكنْ يُراد به معنى فَعَلَ فكسروا الزّاي مع الياء. وبيانُ ذلك أَنّهم لا يقولون في المستقبل: ما يُزالُ، ولكنْ يَردُّونه إلى يَزالُ.
أزل:
الأَزْلُ: شدّةُ الزّمانِ، يقال: هم في أَزْلٍ من العَيْش والسّنة، وأَزْلٍ من شَدائد البلْوَى.
وأَزَلْتُ الفَرَسَ أَزْلاً: قصّرتُ حَبْله، ثم أَرْسَلته في المرعى.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **اللام** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ز و ل**، **ز ي ل**، **أ ز ل** kullanımdadırlar

**زول**:
**الزَّوْلُ**: hafif, zarif delikanlı. Ve bir cariye **زَوْلةٌ** (olur); yani: mektuplar ve ihtiyaçlar hususunda nüfuzlu. Ve delikanlılar **أَزْوالٌ** (olur).
Ve **المُزاولةُ**: şeylerde uğraşma/işleme.
Ve **والزّوالُ**: mülkün gitmesi. Ve güneşin zevali de böyledir: **زالتِ الشَّمسُ زوالاً**; ve atlar binicileriyle birlikte **زالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً**; ve falanın zevali ve **زويلُهُ** zeval buldu. Dedi ki:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها
Ve **النّهارَ**’ı sıfat üzerine nasbetti.
Ne kastettiği hususunda ihtilaf ettiler; onların bazısı dedi ki: bununla şunu murad etti: Allah onun zevalini gidersin; ona karşı bir beddua. Ve onların bazısı dedi ki: manası: hayal onun zevaliyle zeval buldu; ve Araplar elif’i düşürür; mana: **أزال**’dır. Nitekim **ذو الرّمّة** dedi ki:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
Ve “**أزيل**” demedi.

**زيل**:
Ve denir ki: falan kimse şöyle şöyle yapmayı sürdürdü; bununla onun devamını ister. **التَّنَزيُّل**: ayrışma. Dersin ki: **زَيَّلْتُ بَينَهم**; yani: onları ayırdım.
Ve onların “falan kimse bunu yapmayı sürdürdü” sözünde, bununla meçhul mef’ûl manası kastedilmez; fakat onunla **فَعَلَ** manası kastedilir; bu yüzden **الزّاي**’ı **الياء** ile birlikte kesrelediler. Bunun açıklaması şudur: onlar gelecek zamanda “**ما يُزالُ**” demezler; fakat onu “**يَزالُ**”a döndürürler.

**أزل**:
**الأَزْلُ**: zamanın şiddeti. Denir ki: onlar geçim ve yıl bakımından bir **أَزْلٍ** içindedirler; ve belanın şiddetlerinden bir **أَزْلٍ** içindedirler.
Ve **أَزَلْتُ الفَرَسَ أَزْلاً**: ipini kısalttım; sonra onu otlağa saldım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَوْلُ: العجبُ. قال الكميت:
فقد صِرْتُ عَمّضا لها بالمَشيبِ زَوْلاً لديها هـو الأَزْوَلُ
والجمع الأَزْوالُ. والزَوْلُ: الرجلُ الخفيف الظريف. قال ابن السكيت: يُعْجَبُ من ظَرفه. والمرأةُ زَوْلَةٌ. ويقال: هي الفَطِنَةُ الداهية. والزَوَّالُ: الذي يتحرك في مِشيته كثيراً وما يقطعه من المسافة قليلٌ. والزائِلَةُ: كلُّ شيء يتحرّك.
وكنتُ امْرَأً أرمي الزَوائِلَ مَـرَّةًفأصبحتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزوائِلِ
والازْدِيالُ: الإزالَةُ. والمُزاوَلَةُ، مثل المحاولة والمعالجة. وقال رجل لآخر عَيَّرَهُ بالجبن: والله ما كنتُ جباناً ولكنِّي زاولت مُلْكاً مؤجّلاً. وقالَ زهير:
فبِتْنا وُقوفاً عند رأس جوادنايُزاوِلُنا عن نفسه ونُزاوِلُهْ
وتَزاوَلوا: تعالجوا. وزالَ الشيء من مكانه يَزولُ زَوالاً، وأَزالَهُ غيره وزَوَّلَهُ، فانْزالَ. وما زالَ فلانٌ يفعل كذا.

##### Türkçe

**الزَوْلُ**: hayret. el-Kumeyt dedi ki:
“Artık ihtiyarlıkla ona karşı amca oldum; onun yanında **زَوْلاً** (hayret) oldum; onun yanında o, **الأَزْوَلُ**’dür.”
Çoğulu **الأَزْوالُ**’dur. Ve **الزَوْلُ**: hafif, zarif adam. İbnü’s-Sikkît dedi ki: onun zarafetinden hayrete düşülür. Kadın ise **زَوْلَةٌ**’dir. Ve denilir ki: o, zeki, kurnazdır. Ve **الزَوَّالُ**: yürüyüşünde çok hareket eden, fakat katettiği mesafe az olan kimsedir. Ve **الزائِلَةُ**: hareket eden her şeydir.
“Ben bir adam idim; bir defa **الزَوائِلَ**’i (hareket eden şeyleri) atardım; sonra **الزوائِلِ**’i (hareket eden şeyleri) atmayı vedalaşmış oldum.”
Ve **الازْدِيالُ**: **الإزالَةُ** (giderme). Ve **المُزاوَلَةُ**; **المحاولة** ve **المعالجة** gibi. Bir adam, onu korkaklıkla ayıplayan bir başkasına dedi ki: Vallahi ben korkak değildim; fakat ben ertelenmiş bir mülkü **زاولتُ** (uğraştım). Züheyr dedi ki:
“Geceyi, atımızın başı yanında durarak geçirdik; o, kendinden bizi **يُزاوِلُنا** (uğraştırır) ve biz de onu **نُزاوِلُهْ** (uğraştırırız).”
Ve **تَزاوَلوا**: **تعالجوا** (birbirleriyle uğraştılar). Ve şey, yerinden **زالَ**; **يَزولُ** **زَوالاً** (gitmek suretiyle); başkası onu **أَزالَهُ** ve **زَوَّلَهُ** (giderdi); böylece **فانْزالَ** (gitti). Ve falan kimse, şöyle şöyle yapmayı **ما زالَ** (devam etti).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ل ( و ا ي ء )
لوز ، لزأ ، ألز ، زول : مستعملة .
لوز : اللَّوزُ : معروف من الثّمار ، اسمُ للجِنس ، الواحدة لَوْزَة ، ورجل مُلوَّز : إذا كان لطيفَ الصّورة .
واللَّوْزِينَجُ من الحَلْواءِ أشبه بالقطايف تُؤدَم بدُهن اللَّوْز .
وقال أبو عمرو : القُمْرُوص : اللَّوْز .
قال : والجِلَّوْزُ : البُنْدُق .
لزأ : أبو عبيد عن الأصمعي : لزَأْتُ الإبلَ : إذا أحسَنْتَ رِعْيتها . ولَزَأْتُ الرجلَ : إذا أعطيتَه .
قال : وتلزّأتْ رِيّاً : إذا امتلأت رِيّاً ، وكذلك توزّأَتْ رِيّاً . ولزأْتُ القِربة : إذا ملأتَها .
ألز : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الألْز : اللُّزوم للشيء ، وقد أَلَزته يألِزُ أَلْزاً .
زول : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الزَّوْل : الغلامُ الظّريف . والزَّوْل : الصَّقْر . والزَّوْل : فَرْجُ الرجل . والزَّوْل : العُجْب . والزَّوْلُ : الشّجاع . والزَّوْل : الجَواد . والزَّوْلة : المرأة البَرْزَة . والزَّوْل : الزَّوَلان .
أبو عبيد : الزَّوْل من الرجال الخفيفُ الظريفُ ، وجمعُه أزْوال ، والمرأة زَوْلة ، قال : والزَّوْل : العُجْب ، وأَنشَد للكميت :
زَوْلاً لديها هو الأزْوَلُ
والمُزاوَلة : معالجةُ الرّجل الشيءَ ومحاوَلتُه ، يقال : فلانٌ يُزاوِل حاجةً له .
قلتُ : وهذا كلُّه من زَالَ يَزول زَوْلاً وزَوَلاناً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الزّوْل : الحركة ، يقال : رأيتُ شَبَحاً ، ثم زال ، أي : تحَرَّك .
قال : وزالَ يَزُول زَوْلاً : إذا تَظَرَّف .
وقال اللّيثُ : الزّوال : زَوالُ الشّمس ، وزوال المُلْك ونحو ذلك مما يَزُول عن حاله ؛ وقد زالت الشمسُ زَوالاً . وزَال القومُ عن مكانِهم : إذا حاصُوا عنه وتَنَحَّوا .
وقال الأصمعيّ : زُلْت من مكاني أَزُول زَوَالاً ، وأَزَلْتُه عن مكانه إزالةً . وزاوَلْتُه مُزَاوَلةً : إذا عالجَته .
وقال أبو الهيثم : يقال : استَحِلّ هذا الشخصَ واستزِلَّه ، أي : انظرْ هل يَحُول ، أي : يتحرّك أو يَزُول ، أي : يفارق موضعه . ويقال : أخَذَه العَوِيل والزّوِيل
لأمرٍ ما ، أي : أخذَه البُكاءُ والقَلَق والحَرَكة .
وفي الحديث أنّ رجلاً من المشركين رَمَى رجلاً من المسلمين كان يُرايغ العدوّ في قُلَّة جَبل ، فرماه رجلٌ من المشركين بسهمَين ، ولم يتحرّك .
فقال الرامي : قد خالَطَه سهمايَ ، ولو كان زايلهُ لتحرّك ولم يتحرّك المسلم لئلاّ يَشعُر به المشركون فيُجهِزوا عليه .
والزائلةُ : كلُّ ذي رُوح من الحيوان يَزُول عن موضعه ولا يقَرّ في مكانه ، يقع على الإنسان وغيرِه وقال الشاعر :
وكنتُ امرأً أَرمِي الزَّوائل مَرّةً
فأصبحتُ قد ودّعْت رَمْيَ الزَّوائلِ
وعَطّلْتُ قوسَ الجهلِ عن شَرَعاتِها
وعادَتْ سِهامي بينَ رَثَ وناصِلِ
وهذا رجلٌ كان يَختِل النساءَ في شبيبَته بحُسْنه ، فلمّا شاب وأسَنَّ لَمْ تَصْبُ إليه امرأة .
ويقال : فلان يَرمِي الزَّوائل : إذا كان طَبّاً بإصْباء النّساء إليه .
ويقال للرجل إذا فَزِع ، من شيء وحَذِر : زِيلَ زَوِيلهُ .
وفي ( النوادر ) : يقال : زيل زويله ، أي : بلغ مكنون نفسه .
وقال اللحياني يقال : لما رآني زيل زويله وزواله من الذعر والفَرَق ؛ أي : جانبه . وأنشد قول ذي الرمة :
إذا ما رأتنا زيل منا زويلها
ويقال : فلان لا يستطيع من منزلة زويلاً ولا حويلاً ، أي : تحويلاً . قال الراعي :
لا يستطيع عَنِ الديار حويلا
ويروى : زويلا .
ويقال : زال الشيء : إذا ترك عن مكانه ولم يبرحه ؛ ومنه قيل : ليلٌ زائل النجوم ، إذا وصف بالطول ؛ أي : تلوح نجومه ولا تغيب . وقال الشاعر :
ولي منك أيام إذا شحط النوى
طوال وليلاة نزول نجومها
أي : تلمع ولا تغيب . وقول الشاعر :
ولا مال إلا زائل وشريم
أراد بالزائل : الوحش . والشريم : القوس يصيد بها .
ويقال فلان عوْز لوز ؛ اتباع له .
ويقال : ما زالَ يَفعل كذا وكذا ، ولا يزال يَفعَل كذا ، كقولك : ما بَرح وما فَتِىء وما انفَكّ ، ومضارِعُه لا يَزال ، ولا يُتكلّم به إلا بحرفِ نفيٍ .
قال ابن كيسان : ليس يراد بما زال ولا يزال الفعل من زال يزول إذا انصرف من حال إلى حال ، وزَال من مكانه ، ولكن يراد بهما ملازمة الشيء والحالُ الدائمة .
وأما زالَ يَزيل فإن سلمة روى عن الفرّاء أنه قال في قوله تعالى : ( فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ ) ( يونس : 28 ) قال : ليست من زُلْتُ ، وإنما هي من زِلْتُ الشيءَ فأنا أَزِيله : إذا فَرّقْتَ
ذا مِن ذا .
وأبنت ذا من ذا ، كقولك : مِزْ ذا من ذا .
وقرأ بعضُهم : ( فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ ) ( يونس : 28 ) ، أي : فرّقنا ، وهو مِن زالَ يَزُول ، وأَزلْتُه أنا .
قلت : وهذا غلط منه ، ولم يُميز بين زَالَ يَزُول وزالَ يَزِيل ، كما مَيّز بينهما الفرّاء . وكان القُتَيبيّ ذا بَيان عَذْب ، إلاّ أنه منحوسُ الحظّ من النّحو والصّرف ومقايِسهما ؛ وأما قولُ ذي الرّمة :
وبَيْضَاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها
إذا ما رأتْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
فإنه أراد بالبيضاء بيضةَ النعامة : ( لا تَنحاشُ منّا ) ، أي : لا تَنفِر منّا ، لأنّ البيضة لا حَراكَ لها ، وأمُّ البيضةِ : النّعامةُ الّتي باضَتْها إذا رأَتْنا ذُعِرَتْ منّا وجَفَلَتْ نافرةً ، وذلك معنى قوله :
زِيلَ منّا زَوِيلُها
وأما قول الأعشى :
هذا النهارُ بدَا لَها من هَمِّها
ما بالُها باللّيل زالَ زَوالَها
قال أبو عبيد : قال أبو عُبيدة : قال أبو عَمْرو بنُ العَلاء : إنما هو ما بالُها باللّيل زَالَ زَوالُها ، بالضم ؛ وتقول : هذا إقواء ، ورواه غيرُه بالنَّصْب على معنى زَالَ عنها طَيْفُها باللّيل كزَوالِها هي بالنّهار .
وقال أبو بكر : زال زوالها ؛ أزال الله زوالَها .
وقال أبو العبّاس أحمدُ بن يحيى في قوله : ( زالَ زَوالَها ) تقديرُه : زالَ خَيالُها ؛ أي : زال خيالها حين تَزُولُ فَنَصب زوالَها في قوله على الوقت . ومذهب المحلّ .
ويقال : ركوبي ركوبَ الأمير ، أي : وقت ركوب الأمير ، والمصادر المؤقتة تجري مجرى الأوقات . ويقال : ألقى عبد الله خروجَه من منزله ، أي : وقت خروجه من منزله .
قال ابن السكيت : يقال : أزال الله زوالَه ، وزَالَ زَوالَه : إذا دعى عليه بالهلاك . وحكى زيل زوالُه ويقال : زال الشيء من الشيء يَزيله زيلاً : إذا مازه . وزِلته فلم يزل قلت : وهذا يحقق ما قاله أبو بكر في قوله : زال زوالها ، أنه بمعنى أزال الله زوالها . أبو عبيد عن أبي عبيدة : زلت الشيء وأزلته ، هكذا رواه في الأمثلة .
وروي عن عليّ كرم الله وجهَه أنه ذَكَر المهديَّ من وَلد الحُسَين فقال : وأنه يكون : أزْيَلَ الفَخِذين ، أراد أنّه مُتزايِل الفخذين وهو الزَّيْل بمعنى التَّزَيُّل .

##### Türkçe

ز ل ( و ا ي ء )
**لوز** , **لزأ** , **ألز** , **زول** : kullanımdadır.

**لوز** : **اللَّوزُ** : meyvelerden bilinen (bir şey)dir; cins için bir isimdir; teki **لَوْزَة**’dir. Ve **مُلوَّز** adam: suretçe latif olduğu zaman.

Ve **اللَّوْزِينَجُ** tatlıdan (bir türdür); **القطايف**’e daha çok benzer; **دُهن اللَّوْز** ile katık edilir.

Ebû Amr dedi: **القُمْرُوص** : **اللَّوْز**’dur.
Dedi: ve **الجِلَّوْزُ** : **البُنْدُق**’tur.

**لزأ** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **لزَأْتُ الإبلَ** : develeri, otlatmasını güzel yaptığın zaman. Ve **لَزَأْتُ الرجلَ** : ona verdiğin zaman.
Dedi: ve **تلزّأتْ رِيّاً** : suya kanmış olarak dolduğu zaman; ve yine **توزّأَتْ رِيّاً** da böyledir. Ve **ولزأْتُ القِربة** : onu doldurduğun zaman.

**ألز** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الألْز** : şeye yapışma/bağlı kalmadır; ve onu **أَلَزته** (yaptım), **يألِزُ** **أَلْزاً**.

**زول** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَّوْل** : zarif oğlandır. Ve **الزَّوْل** : doğandır. Ve **الزَّوْل** : erkeğin ferci (cinsel uzvu)dur. Ve **الزَّوْل** : kendini beğenme/ucbdur. Ve **الزَّوْلُ** : yiğittir. Ve **الزَّوْل** : attır. Ve **الزَّوْلة** : öne çıkan (görünür, belirgin) kadındır. Ve **الزَّوْل** : **الزَّوَلان**’dır.

Ebû Ubeyd: **الزَّوْل** erkeklerden hafif (çevik) zarif olandır; çoğulu **أزْوال**’dır; kadın **زَوْلة**’dir. Dedi: ve **الزَّوْل** : **العُجْب**’dur. Ve Kümeyt’ten şu beyti okudu:
زَوْلاً لديها هو الأزْوَلُ

Ve **المُزاوَلة** : adamın bir şeyi ele alması ve ona teşebbüs etmesidir; “falanca, kendisi için bir ihtiyacı **يُزاوِل** eder” denir.

Dedim: bunun hepsi **زَالَ يَزول**’dan, **زَوْلاً** ve **زَوَلاناً**(dır).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزّوْل** : harekettir; “bir gölge gördüm, sonra **زال**” denir; yani: hareket etti.
Dedi: ve **وزالَ يَزُول زَوْلاً** : zariflik tasladığı zaman.
Leys dedi: **الزّوال** : güneşin zevali; ve mülkün zevali ve benzeri, hâlinden zeval bulan (şey)lerdendir; ve güneş **زَوالاً** zeval buldu. Ve kavim, yerlerinden **زَال** etti: ondan kaçıp uzaklaştıkları ve çekildikleri zaman.

Asmaî dedi: yerimden **زُلْت** ederim, **أَزُول زَوَالاً**; ve onu yerinden **أَزَلْتُه** ederim, **إزالةً**. Ve onu **زاوَلْتُه مُزَاوَلةً** : onu ele aldığın (uğraştığın) zaman.

Ebû’l-Heysem dedi: “Bu şahsı helâl say ve onu **استزِلَّه**” denir; yani: dönüyor mu, yani hareket ediyor mu; yahut **يَزُول** ediyor mu, yani yerini terk ediyor mu, bak. Ve “onu bir iş için **العَوِيل** ve **الزّوِيل** aldı” denir; yani: onu ağlama, kaygı ve hareket aldı.

Hadiste: müşriklerden bir adam, bir dağın tepesinde düşmanı gözetleyen bir Müslüman adamı attı; bir müşrik adam onu iki okla attı; ve (o) hareket etmedi.
Atan dedi: iki okum ona karıştı; eğer onu **زايلهُ** olsaydı hareket ederdi; ve Müslüman, müşrikler onu fark edip üzerine işi bitirmesinler diye hareket etmedi.

Ve **الزائلةُ** : hayvandan ruh sahibi her şeydir; yerinden **يَزُول** eder ve yerinde durmaz; insana ve başkasına söylenir. Şair dedi:
وكنتُ امرأً أَرمِي الزَّوائل مَرّةً
فأصبحتُ قد ودّعْت رَمْيَ الزَّوائلِ
وعَطّلْتُ قوسَ الجهلِ عن شَرَعاتِها
وعادَتْ سِهامي بينَ رَثَ وناصِلِ

Ve bu, gençliğinde güzelliğiyle kadınları aldatan bir adamdır; yaşlanıp ihtiyarlayınca hiçbir kadın ona meyletmedi.

Ve “falanca **يَرمِي الزَّوائل**” denir: kadınların kendisine meyletmesini sağlamakta mahir olduğu zaman.

Ve bir şeye korkup sakınan adama: **زِيلَ زَوِيلهُ** denir.

Ve ( **النوادر** )’de: “**زيل زويله**” denir; yani: nefsinin gizlisi ulaştı.

Lihyânî dedi: “Beni görünce korku ve dehşetten **زيل زويله وزواله**” denir; yani: yanı (tarafı). Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
إذا ما رأتنا زيل منا زويلها

Ve “falanca, bir menzilden **زويلاً** da **حويلاً** da (yapmaya) güç yetiremez” denir; yani: bir dönüştürme. Râî dedi:
لا يستطيع عَنِ الديار حويلا
**زويلا** diye de rivayet edilir.

Ve “şey **زال** etti” denir: yerinden terk etti ve ondan ayrılmadı (olduğu hâlde); bundan dolayı “yıldızları **زائل** bir gece” denildi; uzunlukla vasfedildiği zaman; yani: yıldızları görünür, kaybolmaz. Şair dedi:
ولي منك أيام إذا شحط النوى
طوال وليلاة نزول نجومها
yani: parlar ve kaybolmaz. Şairin sözü:
ولا مال إلا زائل وشريم
**الزائل** ile vahşi hayvanı kastetti. **الشريم**: onunla av yapılan yaydır.

Ve “falanca **عوْز لوز**” denir; ona tâbidir.

Ve “**ما زالَ** şöyle şöyle yapar, ve **لا يزال** şöyle yapar” denir; senin “**ما بَرح** ve **ما فَتِىء** ve **ما انفَكّ**” demen gibi; muzârîsi **لا يَزال**’dır; ve onunla ancak bir nefy harfiyle konuşulur.

İbn Keysân dedi: **ما زال** ve **لا يزال** ile, hâlden hâle dönüp gitmek ve yerinden **زَال** etmek mânasındaki **زال يزول** fiili kastedilmez; fakat onlarla şeye devamlı yapışma ve daimî hâl kastedilir.

أما **زالَ يَزيل** ise: Selâme, Ferrâ’dan rivayet etti ki o, Allah’ın sözü hakkında: ( **فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ** ) (Yûnus: 28) dedi: **زُلْتُ**’dan değildir; ancak “şeyi **زِلْتُ** ederim, ben onu **أَزِيله** ederim”dendir: sen, bunu şundan ayırdığın zaman.
Ve bunu şundan ayırdığın zaman; senin “**مِزْ** bunu şundan” demen gibi.

Bazıları ( **فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ** ) (Yûnus: 28) okudu; yani: ayırdık; ve o, **زالَ يَزُول**’dandır; ve ben onu **أَزلْتُه**.
Dedim: bu, ondan bir yanlıştır; ve **زَالَ يَزُول** ile **زالَ يَزِيل** arasında ayırmadı; Ferrâ’nın aralarında ayırdığı gibi. Kuteybî, tatlı bir beyan sahibiydi; ancak nahiv ve sarf ve onların ölçülerinde uğursuz talihlidir. Zü’r-Rumme’nin sözüne gelince:
وبَيْضَاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها
إذا ما رأتْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
o, **البيضاء** ile devekuşu yumurtasını kastetti: ( **لا تَنحاشُ منّا** ) yani: bizden ürküp kaçmaz; çünkü yumurtanın hareketi yoktur. Yumurtanın anası: onu yumurtlayan devekuşudur; bizi görünce bizden korktu ve ürküp kaçtı; bu, onun sözünün mânasıdır:
زِيلَ منّا زَوِيلُها

A‘şâ’nın sözüne gelince:
هذا النهارُ بدَا لَها من هَمِّها
ما بالُها باللّيل زالَ زَوالَها
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: ancak o, “**ما بالُها باللّيل زَالَ زَوالُها**”dır, zamme ile. Ve “bu, **إقواء**’dur” dersin. Başkası onu nasb ile rivayet etti; “geceleyin onun hayali ondan gitti; gündüzün onun gitmesi gibi” mânası üzere.

Ebû Bekr dedi: **زال زوالها**; Allah onun **زوال**’ını gidersin.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ, “( **زالَ زَوالَها** )” sözü hakkında dedi: onun takdiri: “onun hayali **زال** etti”dir; yani: o zeval bulduğu vakit hayali zeval buldu; böylece sözünde **زوالَها**’yı vakit üzerine nasb etti. Ve mahal mezhebi(yle).

Ve “benim binmem, emirin binmesi gibi” denir; yani: emirin binme vakti. Ve vakitlendirilmiş mastarlar vakitlerin yürüdüğü gibi yürür. Ve “Abdullah, evinden çıkışını attı” denir; yani: evinden çıkış vakti.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Allah onun **زوال**’ını gidersin” denir; ve “**زَالَ زَوالَه**” denir: ona helâk ile beddua ettiği zaman. **زيل زوالُه**’u hikâye etti. Ve “şey, şeyden onu **يَزيله زيلاً**” denir: onu ayırdığı zaman. Ve “onu **زِلته** ettim, fakat **يزل** etmedi” (denir). Dedim: bu, Ebû Bekr’in “**زال زوالها**” sözünde söylediğini tahkik eder: onun mânası “Allah onun **زوال**’ını gidersin”dir. Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: “şeyi **زلت** ettim ve onu **أزلته** ettim”; onu misallerde böyle rivayet etti.

Ali’den (Allah yüzünü keremli kılsın) rivayet edildi ki o, Hüseyin’in evladından Mehdî’yi zikretti ve dedi: ve o olur: **أزْيَلَ الفَخِذين**; onun, uylukları ayrık (birbirinden uzak) olduğunu kastetti; ve o, **الزَّيْل**’dir; **التَّزَيُّل** mânasında.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ
ويقال انْزَوتِ الجِلدةُ في النار، إذا تَقَبَّضت. وزَاوية البيت لاجتماع الحائِطَين([2]). ومن الباب الزِّيّ: حُسْن الهيئة. ويقال زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل ولا يُعلم لـه قياسٌ ولا اشتقاق: الزَّوْزَاة: حُسن الطرد([3])، يقال زَوْزَيْتُ به.
ويقال الزِّيزَاء: أطراف الرِّيش. والزِّيزاةُ: الأكَمة، والجمع الزِّيزاء، والزَّيازِي، في شعر الهذليّ([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *
ومن هذا قدرٌ زُوَزِيَةٌ، أي ضخمة([5]).
وممَّا لا اشتقاقَ له الزَّوْء، وهي المَنِيّة([6]).
(زوج) الزاء والواو والجيم أصلٌ يدلُّ على مقارنَة شيءٍ لشيء. من ذلك [الزّوج زوج المرأة. والمرأةُ([7])] زوج بعلِها، وهو الفصيح. قال الله جل ثناؤه: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. ويقال لفلانٍ زوجانِ من الحمام، يعني ذكراً وأنثى. فأمّا قولُه جلّ وعزّ في ذِكْر النبات: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]، فيقال أراد به اللَّون، كأنَّه قال: من كل لونٍ بهيج. وهذا لا يبعد أن يكون مِن الذي ذكرناه؛ لأنه يزوَّج غَيْرَه ممّا يقاربه. وكذلك قولهم للنَّمَط الذي يُطرَح على الهودج زَوج؛ لأنَّه زوجٌ لما يُلْقَى عليه. قال لبيد:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])(زوح) الزاء والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على تنَحٍّ وزوال . يقول زاح عن مكانه يزُوح، إذا تنحَّى، وأزحتُه أنا. وربَّما قالوا: أزاح يُزِيح.
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
(زوع) الزاء والواو والعين كلمةٌ واحدة. يقال زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً. إذا جذبها. قال ذو الرّمة:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])
(زوف) الزاء والواو والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّهم يقولون موتٌ *زُوَاف: وحِيٌّ.
(زوق) الزاء والواو والقاف ليس بشيء. وقولهم زَوَّفْتُ الشيءَ إذا زَيّنتهُ وموّهته، ليس بأصل، يقولون إنّهُ من الزَّاوُوق، وهو الزِّئبق. وكلُّ هذا كلام.
(زوك) الزاء والواو والكاف كلمةٌ إن صحت. يقولون إنَّ الزَّوْكَ مِشية الغُراب. وينشدون:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *
ويقولون من هذا زَوْزَكَت المرأة، إذا أسرعت في المشي. وهذا باب قريبٌ من الذي قبلَه.
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])(زون) الزاء والواو والنون ليس هو عندي أصلاً. على أنّهم يقولون: الزَّون: الصّنَم. ومرّة يقولون: الزَّوْن بيت الأصنام. وربما قالوا([17]) زانَه يَزُونه بمعنى يَزِينه([18]).
ومن الباب الزِّوَنَّة: القصيرة من النِّساء. والرجل زِوَنّ. وربما قالوا: الزَّوَنْزَى: القصير. وكله كلام.
 ---------------------
([1]) ديوان الأعشى 58 واللسان (زوى).
([2]) في المجمل: "وزاوية البيت سميت للاجتماع".
([3]) في المجمل واللسان: "شبه الطرد".
([4]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ونسخة الشنقيطي 79. وصدر البيت: * وظل يسوف أبوالها *
([5]) حق هذه الكلمة وما قبلها من أول هذه الفقرة أن يكون في مادة (زبز).
([6]) في الأصل: "المسنة"، تحريف.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) من معلقة لبيد.
([9]) الرجز للأغلب، أو ليحيى بن منصور. انظر اللسان (زور).
([10]) أنشده في اللسان (5: 427).
([11]) الخبيب: مصغر الخُب بالضم، وهو الغامض من الأرض، وفي اللسان: "ومشيهن بالكثيب مور".
([12]) صدره كما في ديوانه 579 واللسان (زوع):
*وخافق الرأس فوق الرحل قلت له*
    لكن في اللسان: "مثل السيف قلت له".
([13]) البيت لحسان في ديوانه 59 والحيوان (3: 424)، وهو في اللسان (زوك) بدون نسبة.
([14]) البيت في ديوانه 554 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574). وقد سبق في (2: 119).
([15]) أنشده في اللسان (زول).
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن، لحن) والمقاييس (2: 193).
([17]) في الأصل: "قاله".
([18]) في اللسان: "محمد بن حبيب: قالت أعرابية لابن الأعرابي: إنك تزوننا إذا طلعت".

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاء** ve **الواو** ve onları üçleyen şeyler)

(**زوي**) **الزاء** ve **الواو** ve **الياء** bir asıldır; bir katılma ve toplanmaya delâlet eder. Denir: **زوَيتُ** şeyi: onu topladım. Resûlullah *sallallahu aleyhi ve âlihî şöyle dedi: “**زُوِيتِ** yer; böylece bana onun doğuları ve batıları gösterildi; ümmetimin mülkü, ondan benim için **زُوِيَ** olana ulaşacaktır.” Yani: yer bana toplandı. Ve denir: adam iki gözünün arasını **زَوَى**, onu büzdüğü zaman. A‘şâ dedi:

Artırır; bakışı önümde kısar; sanki *** iki gözünün arasını bana karşı hacamat aletleri **زَوَى**([1])
Öyleyse iki gözünün arasından **انزَوَى** olan açılmasın *** ve bana ancak burnun sürtülmüş olduğu hâlde rastla

Ve denir: deri ateşte **انْزَوتِ**, büzüldüğü zaman. Ve evin köşesi, iki duvarın birleşmesi sebebiyledir([2]). Ve babdandır: **الزِّيّ**: heyetin güzelliği. Ve denir: mirası vârisinden **زوى**; onu **زَيّاً** olarak **يَزوِيه**.

Ve bu asıldan şâz olup onun için kıyas ve iştikak bilinmeyen şeylerdendir: **الزَّوْزَاة**: kovmanın güzelliği([3]); denir: onunla **زَوْزَيْتُ**.

Ve denir: **الزِّيزَاء**: tüyün uçları. Ve **الزِّيزاةُ**: tepecik; çoğulu **الزِّيزاء** ve **الزَّيازِي**; Hüzeli’nin şiirinde([4]):
* Ve tepeciklerin tümseklerini **زَيازِيَ** tamamlar *

Ve bundan: **زُوَزِيَةٌ** bir kazan; yani iri([5]).

Ve iştikakı olmayanlardandır: **الزَّوْء**; o da ölüm([6]).

(**زوج**) **الزاء** ve **الواو** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyin bir şeye eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الزّوج** kadının eşi. Ve kadın([7]) kocasının **زوج**’udur; bu fasîhtir. Allah, celîl sena’sı: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [Bakara 35, A‘râf 19] dedi. Ve denir: falanın güvercinden iki **زوجانِ**’ı vardır; yani bir erkek ve bir dişi. Amma O’nun, cel ve azz, bitki zikrinde sözü: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [Hac 5, ق7]; denir ki bununla rengi murad etti; sanki dedi: her parlak renkten. Bu, zikrettiğimizden olması uzak değildir; çünkü o, kendisine yakın olan başka şeyle eşleştirilir. Yine onların, hevdeç üzerine serilen desenli örtüye **زَوج** demeleri; çünkü o, üzerine atılan şeye bir **زوج**’dur. Lebîd dedi:
Her çevresi sarılmış, değneklerini gölgeleyen şeyden *** üzerinde bir **زَوْج**; onun örtüsü ve onun **قِرام**’ı([8])

(**زوح**) **الزاء** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; uzaklaşma ve zâile olmaya delâlet eder. Der ki: yerinden **زاح**; **يزُوح**; uzaklaştığı zaman. Ve ben onu **أزحتُ**. Bazen derler: **أزاح يُزِيح**.

(**زود**) **الزاء** ve **الواو** ve **الدال** bir asıldır; işten yahut kazançtan bir hayırla intikale delâlet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir belirlemedir. İşten yahut kazançtan bir hayırla birlikte intikal eden herkes **تزوَّد** etmiştir. Başkası dedi: **الزَّود**: azığın tesis edilmesidir; o da yolculuk için edinilen yemektir. **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Acemler, **المَزاوِدِ** boyunlarıyla lakaplanır.

(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** bir tek asıldır; meyil ve sapmaya delâlet eder. Bundan: **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: falan şeyi **زوَّرَ**; **تزويراً**. Hatta derler: şeyi kendi nefsinde **زوَّر**: onu hazırladı; çünkü onu, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yoldan saptırır. Amma onların puta **زُور** demeleri, doğru kıyastır. Dedi:
* **زُورَيْهِمْ** ile geldiler, biz de **الأَصَمّ** ile geldik([9]) *

Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** şundan; yani ondan meyletti.

Ve babdandır: **الزائر**; çünkü seni ziyaret ettiğinde senden başkasından sapmıştır.

Sonra bu üzerine taşınır da kavmin reisine ve işlerinin sahibine **الزُّوَيْر** denir; çünkü onlar her bir kimseden ona saparlar. Dedi:
Aralarında yumuşaklık olmayan adamların elleriyle *** ölümü sürerler: **الزُّوَيْر** **اليَلَنْدَدا**([10])

Ve derler: bu, **زَوْرٌ**’u olmayan bir adamdır; yani kendisine döneceği bir **صَيُّورٌ**’u yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir, iki, cemaat ve kadınlar için söylenir. Şair dedi:
Ve onların **الخُبَيْبِ** üzerinde yürüyüşleri **المَوْرُ**([11]) *** tıpkı **الزَّوْرُ** genç kızların salınarak yürüyüşü gibi

Amma onların, **الزِّوَرَّ**ın güçlü, şiddetli olduğunu söylemeleri; bu ancak **الزَّوْر**dandır; o da göğsün üst tarafıdır; bizim asıl kıldığımız asıldan şâzdır.

(**زوع**) **الزاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir. Denir: deveyi yularıyla **زَاعَ**; **زَوْعاً**; onu çektiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
* **زُعْ** yularla; ve gecenin geçişi yığılmıştır *([12])

(**زوف**) **الزاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir şey değildir; ancak derler: * **زُوَاف**: hızlı bir ölüm.

(**زوق**) **الزاء** ve **الواو** ve **القاف** bir şey değildir. Ve onların “şeyi **زَوَّفْتُ**” sözü; onu süslediğim ve yaldızladığım zaman; asıl değildir; derler ki o, **الزَّاوُوق**tandır; o da cıvadır. Bütün bunlar laftır.

(**زوك**) **الزاء** ve **الواو** ve **الكاف** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki: **الزَّوْكَ** karganın yürüyüşüdür. Ve şu beyiti rivayet ederler:
* Bir fâhişe kadının fuhşunda ve bir karganın **زَوْكِ**’unda([13]) *

Ve derler: bundan, kadın **زَوْزَكَت**; yürüyüşte hızlandığı zaman. Bu, kendisinden önceki şeye yakın bir babdır.

(**زول**) **الزاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin yerinden uzaklaşmasına delâlet eder. Derler: şey **زال**; **زَوالاً**. Ve güneş göğün ortasından **تزُول**; uzaklaştığı zaman. Ve denir: onu mekândan **أزَلْتُ** ve ondan **زوّلته**. Zü’r-Rumme dedi:
Ve beyaz bir (dişi deve) ki bizden ürkmez; ve anası *** bizi gördüğünde, ondan **زِيل** olur: onun **زَوِيلُها**’sı([14])

Ve denir ki: **الزّائلة** hareket eden her şeydir. Ve şu beyit okunmuştur:
Ve ben, bir defa **الزّوائِلَ**’i atan bir adam idim *** sonra sabahladım; **الزّوائِل**’i atmayı vedâ etmişim([15])

Ve babdan şâz olanlardandır onların sözü: **زوْل** bir şey; yani acayip. Ve **زَولة** bir kadın; yani hafif. Tırimmâh dedi:
Ve onlardan bir **زَوْلةٌ** bana sözü attı *** kucaklaşır yahut kucaklaşanın sözüne bakar([16])

(**زون**) **الزاء** ve **الواو** ve **النون** bence bir asıl değildir. Bununla beraber derler: **الزَّون**: put. Bir kere de derler: **الزَّوْن** putların evi. Ve bazen derler([17]): onu **زانَه يَزُونه**; **يَزِينه** mânasında([18]).

Ve babdandır: **الزِّوَنَّة**: kadınlardan kısa olan. Ve adam **زِوَنّ**. Ve bazen derler: **الزَّوَنْزَى**: kısa. Hepsi laftır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز و ل
الدنيا وشيكة الزوال والدنيا ظلّ زائل‏.‏
وأزلته عن مكانه‏.‏
وزاول الشـيء حتـى رفعـه عـن مكانه‏:‏ عالجه‏.‏
وزاوله ساعة حتى صرعه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زالت له زائلة‏:‏ شخص له شخص‏.‏
وفي حديث سلمة بن الأكوع‏:‏ ‏"‏ قد خالطه سهماي ولو كان زائلة لتحرك ‏"‏ وفلان رامي الزوائل إذا كان طباً بإصباء النساء‏.‏
وقال‏:‏ وكنت امرأ أرمي الزوائـل مـرة فأصبحت قد ودعت رمي الزوائل كـان يصيدهن بشبابه فتقعده الكبر‏.‏
وأرى النجوم تزول ولا تغيب أي تلمع وتتحرك‏.‏
وليل زائل النجوم‏:‏ طويل‏.‏
قال‏:‏ ولي منك أيام إذا شحط النوى طوال وليلات تزول نجومها وزالت الخيل بركبانها‏.‏
وزيل بنعشه‏:‏ رفع نعشه عبارة عن موته‏.‏
وفتى زولٌ‏:‏ خفيف ظريف وفتاة زولة وفتية أزوال وفتيات زولات ومنه سير زول‏:‏ عجب في سرعته وخفته‏.‏
ثم قيل شتـوة زولـة‏:‏ عجيبـة في بردها وشدّتها‏.‏
وهذا زول من الأزوال‏:‏ عجب من العجائب‏.‏
وزالت الشمس زوالاً وقيل الصواب‏:‏ زءولاً وزيالاً وهـو أن تدحـض عـن كبـد السمـاء‏.‏
وزيـل زويلـه وزوالـه إذا استفـز مـن الفـرق وهـو من إسناد الفعل إلى مصدره‏.‏
وزال عنه ملكه‏.‏
وأزال عنه يده وتصرفه‏.‏
وهو ممارس للأعمال مزاول لها ومللت مزاولة هذا الأمر‏.‏
وتقول‏:‏ مازال هذا الأمر مداولاً فيهم مزاولاً بأيديهم‏.‏

##### Türkçe

ز و ل
**الدنيا** yok oluşa yakındır ve **الدنيا** yok olan bir gölgedir.
Onu yerinden giderdim.
**وزاول الشـيء** onu yerinden kaldırıncaya kadar: onu tedavi etti/işledi.
Ve onu bir saat **زاوله** da onu yere serdi.
Mecazdan: **زالت له زائلة**: ona bir şahıs göründü.
Seleme b. el-Ekva‘ hadîsinde: “İki okumu ona karıştırmıştı; eğer bir **زائلة** olsaydı hareket ederdi.” Ve falan, kadınları vurmakta mahir ise **رامي الزوائل**dir.
Ve dedi: Ve ben bir adam idim, bir defa **الزوائـل**i atardım; derken **رمي الزوائل**i vedâ etmiş olarak sabahladım; onları gençliğinde avlardı da ihtiyarlık onu oturtur.
Ve yıldızların **تزول** ettiğini görürüm, fakat batmazlar; yani parlarlar ve hareket ederler.
**ليل زائل النجوم**: uzundur.
Dedi: Ve benden, uzaklık uzaklaştığında uzun günler; ve yıldızları **تزول** eden geceler vardır; ve atlar binicileriyle **زالت** etti.
**وزيل بنعشه**: tabutunun kaldırılması; ölümü hakkında bir ibaredir.
**وفتى زولٌ**: hafif, zarif; ve **فتاة زولة**; ve **فتية أزوال**; ve **فتيات زولات**. Ve ondan: **سير زول**: süratinde ve hafifliğinde şaşırtıcıdır.
Sonra **شتـوة زولـة** denildi: soğuğunda ve şiddetinde şaşırtıcı.
Ve bu, **زول من الأزوال**dır: acayiplerden bir acayip.
Güneş **زالت**; **زوالاً**; ve doğru olan denildi: **زءولاً** ve **زيالاً**; o, göğün ortasından kayıp gitmesidir.
**وزيـل زويلـه وزوالـه**: korkudan ürküp sıçradığında; ve bu, fiilin kendi masdarına isnad edilmesindendir.
Mülkü ondan **زال** etti.
Ve ondan elini ve tasarrufunu **أزال** etti.
Ve o, işlere alışkın, onlara **مزاول**dur; ve ben bu işin **مزاولة**sinden usandım.
Ve dersin: Bu iş, onların içinde elden ele dolaşır olarak, elleriyle **مزاولاً** olarak hâlâ devam etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّوَال: الذَّهاب والاسْتِحالة والاضْمِحْلال، زالَ يَزُول زَوَالاً وزَوِيلاً وزُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني؛ قال ذو الرمة: وبَيْضاء لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رَأَتْنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها
أَراد بالبيضاء بَيْضة النَّعامة، لا تَنْحاش مِنَّا أَي لا تَنْفِرُ، وأُمُّها النعامة التي باضَتْها إِذا رأَتنا ذُعِرَت منا وجَفَلَتْ نافرة، وذلك معنى قوله زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها. وزالَ الشيءُ عن مكانه يَزُول زَوَالاً وأَزاله غيره وزَوَّله فانزَال، وما زال يَفْعل كذا وكذا. وحكى أَبو الخطاب: أَن ناساً من العرب يقولون كِيدَ زيدٌ يفعل كذا، وما زِيلَ يفعل كذا؛ يريدون كاد وزال فنقلوا الكسر إِلى الكاف في فَعِل كما نقلوا في فَعِلْتُ. وأَزَلْتُه وزوَّلْتُه وزِلْتُه أَزالُه وأَزِيلُه وزُلْت عن مكاني أَزُول زَوَالاً وزُؤُولاً وأَزَلْتُ غيري إِزالة؛ كل ذلك عن اللحياني. ابن الأَعرابي: الزَّوْل الحَرَكة؛ يقال رأَيت شَبَحاً ثم زالَ أَي تحَرَّك. وزالَ القومُ عن مكانهم إِذا حاصوا عنه وتَنَحَّوْا. أَبو الهيثم: يقال اسْتَحِل هذا الشخصَ واسْتَزِلْه أَي انظُر هل يَحول أَي يَتحَرَّك أَو يَزول أَي يفارق موضعه. والزَّوَّال: الذي يتحرَّك في مشيه كثيراً وما يقطعه من المسافة قليل؛ وأَنشد أَبو عمرو:
البُحْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّال
قال ابن بري: الرجز لأَبي الأَسود العجلي، قال: وهو مُغَيَّر كُلُّه (*
قوله «وهو مغير كله» عبارة الصاغاني في التكملة عن الجوهري: البحتر المجذر الزوّال، وهو تصحيف قبيح، والصواب: الزوّاك، بالكاف والرجز كافيّ) والذي أَنشده أَبو عمرو:
البُهْتُرِ المُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ
وقبله:
تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ
لِناشِئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ
والمُجَذَّر والجَيْذَرُ: القَصير. وفي حديث كعب بن مالك: رأَى رَجُلاً مُبَيَّضاً يَزُول به السَّرابُ أَي يرفعه ويُظهره. يقال: زال به السرابُ إِذا ظَهَرَ شَخْصُه فيه خَيَالاً؛ ومنه قول كَعب بن زهير: يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،
من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزْيِيلُ
يريد أَن لَوامِعَ السَّراب تَبْدو دُون حِدابِ الأَرض فترفعها تارة وتَخْفِضها أُخرى. والزَّوْلُ: الزَّوَلانُ. وزالَ المُلْكُ زَوَالاً، وزَالَ زَوالُه إِذا دُعِي له بالإِقامة، وأَزَالَ اللهُ زَوَالَه. وقال يعقوب: يقال أَزَالَ اللهُ زوالَه وزَالَ اللهُ زَوالَه يدعو له بالهلاك والبلاء؛ هكذا قال، والصواب يدعو عليه؛ وقول الأَعشى:
هَذا النَّهارَ بَدَا لها منْ هَمِّها،
ما بالُها باللَّيل زَالَ زَوالَها؟
قيل: معناه زَالَ الخَيالُ زَوالَها؛ قال ابن الأَعرابي: وإِنما كَرِه الخيالَ لأَنه يَهِيج شَوْقَه وقد يكون على اللغة الأَخيرة أَي أَزالَ اللهُ زَوالَها، ويقوِّي ذلك رواية أَبي عمرو إِياه بالرفع: زالَ زوالُها، على الإِقواء؛ قال أَبو عمرو: هذا مَثَلٌ للعرب قديم تستعمله هكذا بالرفع فسمعه الأَعشى فجاء به على استعماله، والأَمثال تُؤَدَّى على ما فَرَط به أَولُ أَحوال وقوعها كقولهم: أَطِّرِي إِنَّكِ ناعِلة، والصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ، وأَطْرِقْ كَرَا، وأَصْبِحْ نَوْمانُ، يُؤَدَّى ذلك في كل موضع على صوته التي أُنشئ في مبدئه عليها، وغير أَبي عمرو روى هذا المثَل بالنصب بغير إِقواء، على معنى زالَ عنَّا طَيْفُها بالليل كزَوالها هي بالنهار؛ وقال أَبو بكر: زالَ زَوالَها أَي أَزال اللهُ زوَالَها أَي زالَ خَيالُها حين تَزُول، فنصب زوالَها في قوله على الوقت ومَذْهَب المَحَلِّ. ويقال: رُكوبي رُكوبَ الأَمير، والمَصادِرُ المؤَقَّتة تجري مجرى الأَوقات. ويقال: أَلْقى عَبْدَالله خُروجَه من منزله أَي حينَ خروجه. ابن السكيت: يقال أَزَاله عن مكانه يُزِيله، وحكي زِيلَ زَوالُه، ويقال: زَالَ الشيءَ من الشيء يَزِيله زَيْلاً إِذا مازَه، وزِلْتُه فلم يَنْزَلْ. قال أَبو منصور: وهذا يحقق ما قاله أَبو بكر في قوله زَالَ زَوالَها انه بمعنى أَزال اللهُ زوالَها.
والازْدِيالُ: الإِزالة، وقال كثير:
أَحاطَتْ يَداه بالخِلافة، بَعْدَما
أَرادَ رِجالٌ آخَرُونَ ازْدِيالَها
وقوله عز وجل: فَأَزَلَّهما الشيطانُ؛ فَسَّره ثعلب فقال: معناه نحَّاهما عن مَوْضِعهما.
والزَّوَائل: النجوم لزوالها من المشرق إِلى المغرب في استدارتها. والزَّوَال: زَوالُ الشمس وزَوالُ المُلْكِ ونحوِ ذلك مما يَزُول عن حاله. وزَالَتِ الشمسُ زَوالاً وزُوُولاً، بغير همز، كذلك نَصَّ عليه ثعلب، وزِيالاً وزَوَلاناً: زَلَّتْ عن كَبِد السماء. وزالَ النهارُ: ارتفع، من ذلك. وفي حديث جُنْدب الجُهَنِيِّ: والله لقد خالَطَه سَهْمايَ ولو كان زائِلةً لتَحَرَّك؛ الزائلة: كل شيء من الحيوان يَزُول عن مكانه، ولا يستَقِرُّ في مكانه، يقع على الإِنسان وغيره، وكأَن هذا المَرْمِيّ قد سَكَّن نفسَه لا يَتَحرَّك لئلا يُحَسَّ به فيُجْهَز عليه؛ ومن ذلك قول الشاعر: وكُنْتُ امْرَأً أَرْمِي الزَّوائِلَ مَرَّةً،
فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل
وعَطَّلْتُ قَوْسَ الجَهْلِ عن شَرَعاتِها،
وعادَتْ سِهامي بين رَثٍّ وناصِل
وهذا رَجُلٌ كان يَخْتِل النساء في شَبِيبته بحسنه، فلما شابَ وأَسَنَّ لم تَصْبُ إِليه امرأَة، والشَّرَعاتُ: الأَوتار، واحدتها شَرْعَة؛ وفي قصِيد كعب:
في فِتْيَةٍ من قُرَيشٍ قال قائِلُهم،
ببَطْنِ مَكَّة لَمَّا أَسْلَموا: زُولوا
أَي انْتَقِلوا عن مَكَّة مُهاجِرِين إِلى المدينةِ. ويقال: فلان يَرْمِي الزَّوائل إِذا كان طَبًّا بإِصْباء النساء إِليه. والزوائل: الصَّيْد. وازْدَال: رَمَى الزَّوائل. والزوائل: النساء على التشبيه بالوَحْش؛ قال:فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل
وزَالَتِ الخيلُ برُكْبانِها زِيالاً: نَهَضَتْ؛ قال النابغة: كأَنّ رَحْلي، وقد زَالَ النَّهارُ بنا
يَوْمَ الحُلَيْلِ، على مُسْتَأْنسٍ وَحِدِ
(* قوله «يوم الحليل إلخ» كذا بالأصل هنا بالمهملة، وفي ديوان النابغة: يوم الجَلِيلِ وتقدم في ترجمة انس شطر قريب من هذا:
بذي الجليل على مستأنس وحد
وهما موضعان نص عليهما ياقوت في المعجم).
وقيل: معناه ذَهَبَ وتمَطَّى؛ وقيل بَرِحَ كقوله:
عهدي بهم يومَ باب القريتين، وقد
زَالَ الهَمَالِيجُ بالفُرْسانِ واللُّجُمِ
وزَالَ الظِّلُّ زَوَالاً كزَوال الشمس، غير أَنهم لم يَقُولوا زُوُولاً كما قالوا في الشمس. وزَالَ زائلُ الظِّل إِذا قامَ قائمُ الظهيرة وعَقَلَ. وزَالَ عن الرأْي يَزُولُ زُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني. وزَالَتْ ظُعُنُهُم زَيْلُولةً إِذا ائْتَوَوْا مكانهم ثم بَدا لهم؛ عنه أَيضاً. وقالوا: لما رآني زَالَ زَوالُه وزَوِيلُه من الذُّعْر والفَرَق أَي جَانِبُه، وأَنشد بيت ذي الرُّمَّة، وقد تقدم؛ وأَنشد أَبو حنيفة لأَيوب بن عَبابة:ويَأْمَنُ رُعْيانُها أَن يَزُو
لَ منها، إِذا أَغْفَلُوها، الزَّوِيل
ويقال: أَخَذَه الزَّوِيلُ والعَوِيلُ لأَمْرٍ مَّا أَي أَخذه البكاء والحركة والقَلَق. ويقال: زِيلَ زَوِيلُه أَي بَلَغَ مكنونَ نَفْسه. ويقال للرجل إِذا فَزِعَ من شيء وحَذِرَ: زِيلَ زَوِيلُه. وورد في حديث قتادة: أَخَذه العَوِيلُ والزَّوِيلُ أَي القَلَق والانزعاج بحيث لا يستقرُّ على المكان، وهو والزَّوَال بمعنى. وفي حديث أَبي جهل: يَزُولُ في الناس أَي يُكْثِر الحركة ولا يَسْتَقِرُّ، ويروى يَرْفُل.
وفي حديث معاوية: أَن رجلين تَدَاعَيَا عنده وكان أَحَدُهما مِخْلَطاً مِزْيَلاً؛ المِزْيَل، بكسر الميم وسكون الزاي: الجَدِلُ في الخصومات الذي يَزُولُ من حُجَّة إِلى حجَّة، والميم زائدة.
والمُزَاوَلة: معالجة الشيء، يقال: فلان يُزَاوِل حاجة له، قال أَبو منصور: وهذا كله من زَالَ يَزُولُ زَوْلاً وزَوَلاناً. وزاوَلْته مُزَاوَلةً أَي عالجته وزَاوَله: عَالَجَه؛ أَنشد ثعلب لابن خارجة:
فَوَقَفْتُ مُعْتاماً أُزَاوِلُها،
بمُهَنَّدٍ ذي رَوْنَقٍ عَضْب
والمُزَاوَلة: المُحَاولة والمُعَالَجة. وقال رجل لآخر عَيَّره بالجُبْن: والله ما كنتُ جَبَاناً ولكني زَاوَلْتُ مُلْكاً مُؤَجَّلاً وقال زهير:فبِتْنَا وُقوفاً عند رَأْسِ جَوادِنا،
يُزَاوِلُنا عن نَفْسه ونُزَاوِلُه
وتَزَاولوا: تَعَالَجُوا. وزَاوَلَه مُزَاوَلَةً وزِوالاً: حاوَلَه وطَالَبه. وكُلُّ مطالِبٍ مُحَاوِل مُزَاوِلٌ. وتَزَوَّلَه وزَوَّلَه: أَجاءه؛ حكاه الفارسي عن أَبي زيد. والزَّوْلُ: الخفِيف الظَّرِيف يُعْجَب من ظَرْفه، والجمع أَزْوالٌ.
وزَالَ يَزُول إِذا تَظَرَّف، والأُنْثى زَوْلَة. ووَصِيفَةٌ زَوْلَة: نافِذة في الرَّسائل. وتَزَوَّل: تَنَاهَى ظَرْفُه. والزَّوْل: الغُلام الظَّريف. والزّوْل: الصَّقْر، والزَّوْلُ: فَرْجُ الرَّجُل. والزَّوْل: الشجاع الذي يَتَزايل الناسُ من شجاعته؛ وأَنشد ابن السكيت في الزَّوْل لكثير بن مُزَرِّد:
لَقَدْ أَرُوحُ بالكِرامِ الأَزْوال،
مُعَدِّياً لذات لَوْثٍ شِمْلال
والزَّوْل: الجَواد. والزَّوْلة: المرأَة البَرْزَة، ويقال: هي الفَطِنَةُ الدَّاهِية. وفي حديث النساء: بِزَوْلةٍ وجَلْسٍ، هو من ذلك، وقيل الظَّرِيفة. والزَّوْل: الخفيف الحركات. والزَّوْل: العَجَب. وزَوْلٌ أَزْوَل على المبالغة؛ قال الكميت:
فقد صِرْت عَمًّا لها بالمَشِيـ
ـبِ، زَوْلاً لَدَيْها، هو الأَزْوَلُ
ابن بري: قال أَبو السَّمْح الأَزْوَل أَن يأْتيه أَمر يَمْنَعه الفِرَار. والزَّوْل: الخَفِيف؛ وأَنشد القَزَّاز:
تَلِين وتَسْتَدْني له شَدَنِيَّةٌ،
مع الخائف العَجْلانِ، زَوْلٌ وُثُوبُها

##### Türkçe

**الزَّوَال**: gitme ve dönüşme ve yok olup sönme; **زالَ يَزُول**,
**زَوَالاً** ve **زَوِيلاً** ve **زُؤُولاً**; bu, Lihyânî’dendir; Zü’r-Rumme dedi:
وبَيْضاء لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رَأَتْنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها

**بَيْضاء** ile devekuşunun yumurtasını kastetti; **لا تَنْحاش مِنَّا** yani bizden ürküp kaçmaz,
ve annesi, onu yumurtlayan devekuşudur; bizi gördüğünde bizden korkutuldu ve ürküp sıçradı, kaçıcı olarak,
ve bu, onun **زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها** sözünün mânâsıdır. Ve şey, yerinden uzaklaşır: **زالَ** **يَزُول**
**زَوَالاً**; ve başkası onu uzaklaştırdı: **أَزاله** ve **زَوَّله**; böylece uzaklaştı: **فانزَال**; ve “şunu şunu yapmayı sürdürdü”: **وما زال يَفْعل كذا وكذا**. Ve Ebû’l-Hattâb nakletti:
Araplardan birtakım kimseler “Zeyd şunu şunu yapacak gibi oldu” derler: **كِيدَ زيدٌ يفعل كذا**; ve “şunu şunu yapmayı sürdürdü” derler: **وما زِيلَ يفعل كذا**; **كاد** ve **زال** demek isterler; böylece **فَعِل**’deki kesrayı kâf’a naklettiler; **فَعِلْتُ**’da naklettikleri gibi. Ve onu uzaklaştırdım: **أَزَلْتُه** ve **زوَّلْتُه** ve **زِلْتُه**; onu uzaklaştırırım: **أَزالُه** ve **أَزِيلُه**; ve yerimden uzaklaştım: **وزُلْت عن مكاني**; uzaklaşırım: **أَزُول**; **زَوَالاً** ve **زُؤُولاً**; ve başkasını uzaklaştırdım: **وأَزَلْتُ غيري إِزالة**; bunların hepsi Lihyânî’dendir. İbnü’l-A‘râbî: **الزَّوْل** hareket(tir); “bir siluet gördüm sonra uzaklaştı” denir: **رأَيت شَبَحاً ثم زالَ** yani hareket etti. Ve kavim yerlerinden uzaklaştı: **وزالَ القومُ عن مكانهم**; ondan sapıp uzaklaştıklarında ve kenara çekildiklerinde. Ebû’l-Heysem: “Bu şahsı çözülür kıl ve onu kaydır” denir: **اسْتَحِل هذا الشخصَ واسْتَزِلْه**; yani bak: döner mi, yani hareket eder mi; yahut uzaklaşır mı, yani yerini terk eder mi. Ve **الزَّوَّال**: yürüyüşünde çok hareket eden, fakat katettiği mesafe az olan kimsedir; Ebû Amr şu beyti okudu:
البُحْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّال

İbn Berrî dedi: Recez, Ebû’l-Esved el-‘Aclî’nindir; dedi ki: “Onun tamamı değiştirilmiştir.”
(*
«وهو مغير كله» sözü, Sâgânî’nin Tekmile’de Cevherî’den naklettiği ifadedir: **البحتر المجذر الزوّال**; bu çirkin bir tashîftir; doğrusu: **الزوّاك**; kâf ile; ve recez kâfiyelidir.)
Ebû Amr’ın okuduğu:
البُهْتُرِ المُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ
ve ondan önce:
تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ
لِناشِئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ

Ve **المُجَذَّر** ve **الجَيْذَرُ**: kısa boylu(dur). Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “Bembeyaz bir adam gördü; serap onunla onu kaldırıp gösteriyordu” yani onu yükseltir ve onu ortaya çıkarır. “Serap onunla uzaklaştı” denir: **زال به السرابُ**; onun şahsı onda hayal olarak göründüğünde; bundan Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،
من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزْيِيلُ

Serabın parıltılarının, yerin tümseklerinin önünde belirdiğini; böylece onları bir defa yükselttiğini, başka bir defa alçalttığını kasteder. Ve **الزَّوْلُ**: **الزَّوَلانُ**(dır). Ve mülk uzaklaştı: **وزالَ المُلْكُ زَوَالاً**; ve “onun uzaklaşması uzaklaştı” denir: **وزَالَ زَوالُه**; kendisine kalıcılık için dua edildiğinde; ve “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın” denir: **وأَزَالَ اللهُ زَوَالَه**. Ya‘kūb dedi: “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın” denir: **أَزَالَ اللهُ زوالَه**; ve “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın” denir: **وزَالَ اللهُ زَوالَه**; ona helâk ve belâ ile dua eder; böyle dedi; doğrusu “ona beddua eder”dir; ve A‘şâ’nın sözü:
هَذا النَّهارَ بَدَا لها منْ هَمِّها،
ما بالُها باللَّيل زَالَ زَوالَها؟

Denildi ki: mânâsı “hayal onun uzaklaşmasını uzaklaştırdı”dır: **زَالَ الخَيالُ زَوالَها**; İbnü’l-A‘râbî dedi: Hayali ancak, çünkü onun özlemini coşturur, diye kerih gördü; ve son dil üzere de olabilir; yani “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın”: **أَزالَ اللهُ زَوالَها**; bunu, Ebû Amr’ın onu ref‘ ile rivayet etmesi güçlendirir: **زالَ زوالُها**; ikvâ üzere; Ebû Amr dedi: Bu, Araplar için eski bir meseldir; onu böyle ref‘ ile kullanırlar; A‘şâ onu işitti de onu kullanımı üzere getirdi; meseller, ilk vuku bulduğu hâl üzere edâ edilir; onların “Sen nal giymişsin, nal sesini çıkar” sözleri gibi: **أَطِّرِي إِنَّكِ ناعِلة**; ve “Sütü yazın zayi ettin” gibi: **الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ**; ve “Kara, başını eğ” gibi: **أَطْرِقْ كَرَا**; ve “Ey uykucu, sabahla” gibi: **أَصْبِحْ نَوْمانُ**; bu, her yerde, başlangıcında üzerine kurulduğu sesi üzere edâ edilir. Ebû Amr’dan başkası bu meseli nasb ile, ikvâsız rivayet etti; “gece onun hayali bizden uzaklaştı; gündüz onun uzaklaşması gibi” mânâsı üzere: **زالَ عنَّا طَيْفُها بالليل كزَوالها هي بالنهار**. Ebû Bekir dedi: **زالَ زَوالَها** yani “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın” demektir: **أَزال اللهُ زوَالَها**; yani “o uzaklaştığında onun hayali uzaklaştı”; böylece sözünde **زوالَها**’yı vakit üzere ve mahal mezhebi üzere nasb etti. “Benim binmem, emirin binmesi gibidir” denir: **رُكوبي رُكوبَ الأَمير**; ve vakitlendirilmiş mastarlar vakitlerin yerine geçer. “Abdullah, evinden çıkışını attı” denir: **أَلْقى عَبْدَالله خُروجَه من منزله**; yani çıkışı sırasında. İbnü’s-Sikkît: “Onu yerinden uzaklaştırdı” denir: **أَزَاله عن مكانه يُزِيله**; ve “onun uzaklaşması uzaklaştırıldı” nakledildi: **زِيلَ زَوالُه**; ve “şeyi şeyden ayırdı” denir: **زَالَ الشيءَ من الشيء يَزِيله زَيْلاً**; onu ayırdığında; ve “onu ayırdım da ayrılmadı” denir: **وزِلْتُه فلم يَنْزَلْ**. Ebû Mansûr dedi: Bu, Ebû Bekir’in **زالَ زَوالَها** sözünde söylediğini doğrular: onun mânâsı “Allah onun uzaklaşmasını uzaklaştırsın”dır.

Ve **الازْدِيالُ**: uzaklaştırma(dır); Kesîr dedi:
أَحاطَتْ يَداه بالخِلافة، بَعْدَما
أَرادَ رِجالٌ آخَرُونَ ازْدِيالَها

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **فَأَزَلَّهما الشيطانُ**; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi ki: mânâsı “ikisini yerlerinden uzaklaştırdı”dır: **نحَّاهما عن مَوْضِعهما**.

Ve **الزَّوَائل**: yıldızlar(dır); doğudan batıya, dönüşlerinde uzaklaştıkları için. Ve **الزَّوَال**: güneşin zevâli ve mülkün zevâli ve benzeri; hâlinden uzaklaşan şeylerdendir. Ve güneş uzaklaştı: **وزَالَتِ الشمسُ زَوالاً** ve **زُوُولاً**, hemzesiz; Sa‘leb bunu böylece açıkça belirtti; ve **زِيالاً** ve **زَوَلاناً**: göğün ortasından kaydı. Ve gündüz uzaklaştı: **وزالَ النهارُ**; yükseldi; bu da ondandır. Cündeb el-Cühenî hadîsinde: “Vallahi iki okumu onunla karıştırdım; eğer hareketli bir şey olsaydı mutlaka hareket ederdi”: **ولو كان زائِلةً لتَحَرَّك**; **الزائلة**: hayvandan her şeydir ki yerinden uzaklaşır ve yerinde durmaz; insana ve başkasına söylenir; sanki bu vurulan, kendini sakinleştirmiştir; hissedilmesin diye hareket etmez; böylece üzerine iş bitirilir; bundan şairin sözü:
وكُنْتُ امْرَأً أَرْمِي الزَّوائِلَ مَرَّةً،
فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل
وعَطَّلْتُ قَوْسَ الجَهْلِ عن شَرَعاتِها،
وعادَتْ سِهامي بين رَثٍّ وناصِل

Bu, gençliğinde güzelliğiyle kadınları aldatan bir adamdır; yaşlanıp ihtiyarlayınca hiçbir kadın ona meyletmedi; ve **الشَّرَعاتُ**: kirişlerdir; tekili **شَرْعَة**. Ka‘b’ın kasîdesinde:
في فِتْيَةٍ من قُرَيشٍ قال قائِلُهم،
ببَطْنِ مَكَّة لَمَّا أَسْلَموا: زُولوا

Yani Mekke’den, Medine’ye muhacir olarak intikal edin. Ve “falanca **الزَّوائل**’i vurur” denir; kadınların kendisine meyletmesinde mahir olduğunda. Ve **الزوائل**: av(dır). Ve **ازْدَال**: **الزَّوائل**’i vurdu. Ve **الزوائل**: vahşî hayvana benzetme üzere kadınlar(dır); dedi ki: **فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل**.

Ve atlar binicileriyle kalktı: **وزَالَتِ الخيلُ برُكْبانِها زِيالاً**; ayağa kalktı; Nâbiga dedi:
كأَنّ رَحْلي، وقد زَالَ النَّهارُ بنا
يَوْمَ الحُلَيْلِ، على مُسْتَأْنسٍ وَحِدِ

(* «يوم الحليل إلخ» sözü: asılda burada böyle, noktasız harfle; Nâbiga divanında: **يوم الجَلِيلِ**; ve **انس** maddesinde buna yakın bir yarım mısra geçti:
بذي الجليل على مستأنس وحد
İkisi de yer adıdır; Yâkūt bunları Mu‘cem’de açıkça belirtmiştir.)
Ve denildi ki: mânâsı “gitti ve gerindi”dir; ve denildi ki: “ayrıldı”dır; şu sözü gibi:
عهدي بهم يومَ باب القريتين، وقد
زَالَ الهَمَالِيجُ بالفُرْسانِ واللُّجُمِ

Ve gölge uzaklaştı: **وزَالَ الظِّلُّ زَوَالاً**; güneşin zevâli gibi; ancak güneşte dedikleri gibi **زُوُولاً** demediler. Ve gölgenin uzaklaşanı uzaklaştı: **وزَالَ زائلُ الظِّل**; öğle vaktinin dikeni dikildiğinde ve bağlandığında. Ve görüşten uzaklaştı: **وزَالَ عن الرأْي يَزُولُ زُؤُولاً**; bu, Lihyânî’dendir. Ve onların göçleri uzaklaştı: **وزَالَتْ ظُعُنُهُم زَيْلُولةً**; yerlerine geldiklerinde, sonra onlara (başka bir şey) göründüğünde; ondan da. Ve “beni görünce onun korkudan uzaklaşması ve **زَوِيلُه** uzaklaştı” dediler: **لما رآني زَالَ زَوالُه وزَوِيلُه**; yani onun yanı; ve Zü’r-Rumme’nin beytini okudu; o geçti; ve Ebû Hanîfe, Eyyûb b. ‘Abâbe için okudu:
ويَأْمَنُ رُعْيانُها أَن يَزُو
لَ منها، إِذا أَغْفَلُوها، الزَّوِيل

Ve “ona **الزَّوِيلُ** ve **العَوِيلُ** geldi” denir; bir işten dolayı; yani ona ağlama ve hareket ve huzursuzluk geldi. Ve “onun **زَوِيلُه** uzaklaştırıldı” denir: **زِيلَ زَوِيلُه**; yani içinin gizlisinin sonuna ulaştı. Ve bir şeyden korkup sakınan adama denir: **زِيلَ زَوِيلُه**. Katâde hadîsinde geldi: “Ona **العَوِيلُ** ve **الزَّوِيلُ** geldi” yani huzursuzluk ve çalkantı; öyle ki yerinde durmaz; o, **الزَّوَال** ile aynı mânâdadır. Ebû Cehil hadîsinde: “İnsanlar içinde uzaklaşır” yani hareketi çoğaltır ve durmaz; **يَرْفُل** diye de rivayet edilir.

Muâviye hadîsinde: yanında iki adam davalaştı; ikisinden biri karışık ve **مِزْيَلاً** idi; **المِزْيَل**—mîm’in kesrası ve zây’ın sükûnu ile—çekişmelerde cedelci olan kimsedir; bir delilden bir delile uzaklaşır; mîm ziyadedir.

Ve **المُزَاوَلة**: bir şeyi ele alıp uğraşma(dır); “falanca bir ihtiyacı için uğraşır” denir: **فلان يُزَاوِل حاجة له**. Ebû Mansûr dedi: Bu, bütünüyle **زَالَ يَزُولُ**’dan, **زَوْلاً** ve **زَوَلاناً**(dandır). Ve onunla uğraştım: **وزاوَلْته مُزَاوَلةً**; yani onu ele alıp uğraştım; ve “onunla uğraştı” demektir: **وزَاوَله**: **عَالَجَه**; Sa‘leb, İbn Hârice için okudu:
فَوَقَفْتُ مُعْتاماً أُزَاوِلُها،
بمُهَنَّدٍ ذي رَوْنَقٍ عَضْب

Ve **المُزَاوَلة**: **المُحَاولة** ve **المُعَالَجة**(dır). Bir adam, korkaklıkla ayıpladığı bir başkasına dedi: Vallahi korkak değildim; fakat ertelenmiş bir mülkle uğraştım: **زَاوَلْتُ مُلْكاً مُؤَجَّلاً**. Züheyr dedi:
فبِتْنَا وُقوفاً عند رَأْسِ جَوادِنا،
يُزَاوِلُنا عن نَفْسه ونُزَاوِلُه

Ve **تَزَاولوا**: birbirleriyle uğraştılar. Ve “onunla uğraştı” demektir: **وزَاوَلَه مُزَاوَلَةً** ve **زِوالاً**: onu denedi ve onu talep etti. Ve her talep eden, deneyen bir uğraşan(dır): **وكُلُّ مطالِبٍ مُحَاوِل مُزَاوِلٌ**. Ve **تَزَوَّلَه** ve **زَوَّلَه**: onu getirdi; Fârisî, Ebû Zeyd’den nakletti. Ve **الزَّوْلُ**: hafif, zarif; zarafetinden hayran kalınan; çoğulu **أَزْوالٌ**.

Ve **زَالَ يَزُول**; zariflik yaptığında. Dişisi **زَوْلَة**. Ve **وَصِيفَةٌ زَوْلَة**: mektuplarda nüfuz edici (olan). Ve **تَزَوَّل**: zarafeti nihayete vardı. Ve **الزَّوْل**: zarif oğlan. Ve **الزّوْل**: doğan. Ve **الزَّوْلُ**: erkeğin ferci. Ve **الزَّوْل**: yiğit; insanlar onun yiğitliğinden uzaklaşır; İbnü’s-Sikkît, Kesîr b. Müzerrid’in **الزَّوْل** hakkında şu beytini okudu:
لَقَدْ أَرُوحُ بالكِرامِ الأَزْوال،
مُعَدِّياً لذات لَوْثٍ شِمْلال

Ve **الزَّوْل**: at. Ve **الزَّوْلة**: ortaya çıkan kadın; ve denir ki: o, zeki, kurnaz(dır). Kadınlar hadîsinde: **بِزَوْلةٍ وجَلْسٍ**; bu ondandır; ve denildi ki: zarif olan. Ve **الزَّوْل**: hareketleri hafif olan. Ve **الزَّوْل**: hayret. Ve **زَوْلٌ أَزْوَل**: mübalağa üzere; Kümeyt dedi:
فقد صِرْت عَمًّا لها بالمَشِيـ
ـبِ، زَوْلاً لَدَيْها، هو الأَزْوَلُ

İbn Berrî: Ebû’s-Semh **الأَزْوَل**’in, kendisine kaçmayı engelleyen bir işin gelmesi olduğunu söyledi. Ve **الزَّوْل**: hafif (olan); Kazzâz şu beyti okudu:
تَلِين وتَسْتَدْني له شَدَنِيَّةٌ،
مع الخائف العَجْلانِ، زَوْلٌ وُثُوبُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز و ل * * الازْدِيالُ * الإزالة و * المُزاوَلةُ * كالمحاولة والمعالجة و * تَزَاوَلُوا * تعالجوا و * زَالَ * الشيء من مكانه يزول * زَوَالاً * و * أزَالَهُ * غيره و * زَوَّلَهُ تَزْوِيلا فانْزَالَ * وما * زَالَ * فلان يفعل كذا

##### Türkçe

* ز و ل * **الازْدِيالُ**: giderme ve **المُزاوَلةُ**: deneme ve uğraşma gibi; ve **تَزَاوَلُوا**: uğraştılar; ve **زَالَ**: şey yerinden gider, **يزول** **زَوَالاً**; ve **أزَالَهُ**: başkası onu giderdi; ve **زَوَّلَهُ تَزْوِيلا فانْزَالَ**: onu giderdi, giderme olarak; böylece gitti; ve **ما زَالَ**: falan şöyle şöyle yapar durur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزوال: الذهاب، والاستحالة، والاضمحلال، ومنه: الدنيا وشيكة الزوال. وزال الشيء عن مكانه، يزول، هذا هو الأكثر، ويزال، وهي قليلة، عن أبي علي قال شيخنا: كلامه فيه إجمال، وأبو علي جعله مضارعا لزال، كخاف على القياس، وكلامه كالصريح في أنه مضارع زال بالفتح، كقال، وليس كذلك، غذ لا موجب لفتح الماضي والمضارع، كما لا يخفى، والله أعلم، زوالا، وزؤولا، كقعود، هذه عن اللحياني، وزويلا، كأمير، وزولا، بالفتح كما يقتضيه اصطلاحه، وفي بعض النسخ: بالضم، وزولانا، محركة، وهذه عن ابن الأعرابي. وازول، ازولالا، كاحمر احمرارا، هكذا في النسخ، وفي العباب: ازوأل، مثل اطمأن، إذا تنحى وبعد. وأزلته، إزالة وزولته، تزويلا: إذا نحيته، فانزال. وزلته، بالكسر، أزاله، وأزيله، وزلت عن مكاني، بالضم، أزول، زوالا، وزؤولا، كقعود وأزلته، إزالة، كل ذلك عن اللحياني. وزال الملك، زوالا، وزال زواله، إذا دعي له بالإقامة. وأزال الله تعالى زواله، وزال الله زواله: دعاء عليه بالهلاك، والبلاء، عن ابن السكيت، أي أذهب الله حركته وتصرفه، كما يقال: أسكت الله نأمته، وزال زواله، أي ذهبت حركته، وقول الأعشى:
  هذا النهار بدالها من همها                      ما بالها بالليل زال زوالها قيل: معناه زال الخيال زوالها، قال ابن الأعرابي: وإنما كره الخيال، لأنه يهيج شوقه، وقد يكون على اللغة الأخيرة، أي أزال الله زوالها، ويقوي ذلك رواية أبي عمرو: زوالها، ويقوي ذلك رواية أبي عمرو: زوالها، بالرفع على الإقواء، وقال: هذا مثل قديم، تستعمله العرب هكذا بالرفع، فسمعه الأعشى، فجاء به على استعماله، كقولهم: الصيف ضيعت اللبن، وأطرق كرا، وغير أبي عمرو روى هذا المثل بالنصب بغير إقواء، على معنى زال عنا طيفها بالليل، كزوالها هي بالنهار. والزوائل: الصيد، جمع زائلة، ومن المجاز: هو رامي الزوائل، إذا كان طبا بإصباء النساء إليه، ومنه قول ابن ميادة:
  وكنت امرأ أرمي الزوائل مرةفأصبحت قد ودعت رمي الزوائل
  وعطلت قوس الجهل عن شرعاتها                      وعـادت سـهــامـــي بـــين رث ونـــاصـــل هذا رجل كان يختل النساء في شبيبته بحسنه، فلما شاب وأسن لم تصب إليه امرأة، والشرعات: الأوتار. ومن المجاز: الزوائل النجوم، لزوالها من المشرق والمغرب في استدارتها ومن مجاز المجاز، زال النهار، زوالا: ارتفع، وقيل ذهب، وقيل: برح، قال زهير:
  كأن رحلي وقد زال النهار بنا                      يوم الجليل على مستأنس وحد ومن المجاز: زالت الشمس، زوالا، وزوولا، كقعود، بلا همز، كذلك نص عليه ثعلب، وزئالا، ككتاب، وزولانا، محركة: زلت، ومالت عن كبد السماء، ومنه: زال النهار، وزال الظل. غير أنهم لم يقولوا في مصدرهما: زوولا، كما قالوا في الشمس. ومن المجاز: زالت الخيل بركبانها، زئالا: أي نهضت، كقوله:
  ............. وقــــد                      زال الهماليج بالفرسان..

  ومن المجاز: زال زائل الظل، أي قام قائم الظهيرة وعقل. ويقال: زالت ظعنهم، زيلولة، كقيلولة: إذا ائتووا مكانهم، ثم بدا لهم، وقوله: عنه، أي عن اللحياني، ولم يتقدم ذكره، تبع عبارة المحكم، ونصها، بعد ما ذكر: وهذه عن اللحياني، وزالت ظعنهم، إلى أن قال: ثم بدالهم، عنه أيضا، أي عن اللحياني كذلك، وهو صحيح، وأما في سياق المصنف فالصواب حذف لفظة عنه، فتنبه لذلك. وزاوله، مزاولة، وزوالا، بالكسر: عالجه، وحاوله، وطالبه، وكل محاول مطالب مزاول. ومن المجاز: هو يزاول حاجة له، أي يحاولها، ويقال: هو ممارس للأعمال ومزاولها. ومللت مزاولة هذا الأمر. وتقول: ما زال هذا الأمر مداولا فيهم أي مزاولا بأيديهم. قال الأزهري: وهذا كله من: زال، يزول، زولا، وزولانا. وأنشد ثعلب لابن خارجة:
  فوقفت معتاما أزاولهـا                      بمهند ذي رونق عضب وقال رجل لآخر، عيره بالجبن: والله ما كنت جبانا، ولكني زاولت ملكا مؤجلا. قال زهير:
  فبتنا وقوفا عند رأس جوادنا                      يزاولنا عن نفسه ونزاوله وتزوله، وزوله: أجاده، هكذا في النسخ، والصاب: أجاءه، هكذا حكاه الفارسي عن أبي زيد. ومن المجاز: الزول: العجب، يقال: هذا زول من الأزوال. أي عجب من العجائب. والزول: الصقر. وأيضا. وأيضا: فرج الرجل. وأيضا: الشجاع، الذي يتزايل الناس من شجاعته. وأيضا: ع باليمن. وأيضا: الرجل الجواد، والجمع أزوال، وأنشد ابن السكيت لكثير بن مزرد:
  لقد أروح بالكرام الأزوال
  معديا لذات لوث شملال ومن المجاز: الزول الشخص. وأيضا: البلاء. وأيضا: الخفيف، وأنشد القزاز:
  تلين وتستـدنـي لـه شـدنـية                      مع الخائف العجلان زول وثوبها وهو أيضا: الظريف من الرجال، قال ابن السكيت: يعجب من ظرفه. وقيل: هو الفطن، وقد زال، يزول: إذا تظرف، عن ابن الأعرابي، وهي زولة، بهاء، يقال: امرأة زولة، إذا كانت برزة للرجال، وقيل: هي الفطنة الداهية، وقيل: هي الظريفة. ووصيفة زولة: نافذة في الرسائل. ج: أزوال، يقال: فتية أزوال، وفتيات زولات. وتزول الفتى، إذا تناهى ظرفه. ويقال: زاله، وانزال عنه، إذا فارقه، الأخير مطاوع لأزاله، وزوله. والزائلة: كل ذي روح من الحيوان، يزول عن موضعه، أو كل متحرك، لا يقر في مكانه، يقع على الإنسان وغيره، ومنه حديث جندب لجهني، رضي الله عنه: فرآني رجل منهم منبطحا على التل، فرماني بسهم في جبهتي، فنزعته ولم أتحرك، فقال لامرأته: والله لقد خالطه سهمي، ولو كان زائلة لتحرك. والازديال: الإزالة، قال كثير:
  أحاطت يداه بالخلافة بعدما                      أراد رجال آخرون ازديالها

  وتزاولوا: تعالجوا وتحاولوا. ويقال: أخذه الزويل والعويل، لمر ما: أي الحركة، والقلق، والإزعاج، والبكاء، ومنه حديث قتادة: إنه كان إذا سمع الحديث لم يحفظه أخذه العويل والزويل حتى يحفظه. ويقال للرجل، إذا فزع من شيء حذر: لما رآني زال زويله، وزال زواله: أي زال جانبه ذعرا وفرقا، ويقال أيضا: زيل زويله، وأنشد أبو حنيفة، لأيوب بن عباية:
  ويأمن رعيانـهـا أن يزو                      ل منها إذا أغفلوها الزويل وقال ذو الرمة، يصف بيضة النعامة:
  وبيضاء لا تنحاش منا وأمها                      إذا ما رأتنا زال منا زويلها أي لا تنفر، وأمها النعامة التي باضتها، إذا رأتنا ذعرت منا، وجفلت نافرة، ويروى: زيل منا زويلها، ويأتي قريبا. وزويل، كزبير:د. والزويل، باللام: ع، قرب الحاجر. وزويلة، كسفينة: بلدان، أحدهما د، بالبربر، ويعرف بزويلة المهدية، وثانيهما د، قرب إفريقية، مقابل الأجدابية، ويعرف بزويلة السودان. وزويلة كجهينة: ع، أو اسم رجل. وباب زويلة: أحد الأبواب المشهورة بالقاهرة، عمرها الله تعالى، هذا هو المشهور على الألسنة بالضبط، ولكن ضبطه المقريزي في الخطط، وياقوت في المعجم، كسفينة، وقال: إنه نسب إلى قبيلة من البربر، يقال لهم زويلة، نزلوا بهذا المكان، واختطوا به، فتأمل ذلك. وقال إبراهيم بن يونس البعلبكي، في رحلته المصرية، سألت بعض شيوخنا، لأي شيء يكتبون بابي زويلة دون سائر الأبواب? فأجاب أن باب زويلة له مصراعان خاصة، دون غيره من الأبواب، فتثنيته لذلك. قلت: والصواب أنهم إنما يثنون لإرادة ذكر باب الخرق، فيقولون بابي زويلة والخرق، لقربهما. وأما الزوال للذي يتحرك في مشيته كثيرا، وما يقطعه من المسافة قليل، فبالكاف لا باللام، وغلط الجوهري في اللغة والرجز، وإنما الأرجوزة كافية، ونص الجوهري: والزوال الذي يتحرك في مشيه كثيرا وما يقطعه من المسافة قليل، وأنشد أبو عمرو:
  البحتر المجدر الزوال وقد سبقه ابن بري بالاعتراض، حيث قال: الرجز لأبي الأسود العجلي، وهو مغير كله، والذي أنشده أبو عمرو:
  البهتر المجذر الزواك وأولها، أي الأرجوزة:
  تعرضت مريئة الحياك
  لناشئ دمكمـك نـياك
  البحتر المجذر الزواك ورواية ابن بري: البهتر.

  فأرها بقاسح بـكـاك
  فأوركت لطعنه الدراك
  عند الخلاط أيما إيراك هكذا في النسخ، والصواب: فأوزكت وأيما إيزاك، بالزاي فيهما، كما هو نص رواية أبي عمرو:
  فداكها بصيلـم دواك
  يدلكها في ذلك العراك
  بالقنفريش أيما تـدلاك

  قلت: والعجب من المصنف، أن الزواك بهذا المعنى لم يذكره في زوك، مع أن تركيب زوك ساقط عند الجوهري، بأنه يقال باللام أيضا، كما يقال بالكاف، فإن التركيب لا يأبى المعنى. والدمكمك كسفرجل: الشديد الصلب القوي، والبهتر، والمجذر، والجيذر، وكل ذلك بمعنى القصير، وأرها: أي ناكها، وذكر بكبك، وبكاك: مدفع، وهذا مثل قول الراجز:
  واكتشفت لناشيء دمكمك
  عن وارم أكظاره عضنك
  تقول دلص ساعة لا بل نك
  فداسها بأذلغي بكبك والطعن الدراك: المتتابع، وأوزكت أيما إيزاك: أي لانت عند النكاح، والدواك: الكثير السحق في الجماع، وأنشد أبو عمرو أيضا:
  فداكها دوكا على الصراط
  ليس كدوك زوجها الوطواط والقنفريش: الذكر الضخم. ومما يستدرك عليه: الزول: الحركة، يقال: رأيت شبحا ثم زال، أي: تحرك. وزالوا عن مكانهم: حاصوا عنه. وقال أبو الهيثم: يقال: استحل هذا الشخص، واستزله: أي: انظر هل يحول، أي: يتحرك، أو يزول، أي يفارق موضعه. والزوال، كشداد: الكثير الزول، أي: الحركة. وزال به السراب: رفعه وأظهره. وزال: انتقل من بلد إلى بلد، ومنه قول كعب بن زهير:
  ببطن مكة لما أسلموا زولوا أي انتقلو عن مكة مهاجرين إلى المدينة. وزال عن الرأي، يزول، زؤولا، عن اللحياني. وهو يزول في الناس: أي يكثر الحركة، ولا يستقر. وزول أزول، على المبالغة، قال الكميت:
  فقد صرت عما لها بالمشي                      ب زولا لديها هو الأزول وقال ابن بري: قال أبو السمح: الأزول أن يأتيه أمر يمنعه الفرار. وزال: اسم أم رستم الفارسي. والمزاول: المذعور، من الزول، أي الشبح بالليل. والمزولة: آلة للمنجمين، يعرف بها زوال الشمس، والجمع مزاول، عامية. والزويلى، بالضم: كالمغرفة للملاحين. وزالت له زائلة: شخص له شخص. وليل زائل النجوم: طويل. وسير زول: عجب في سرعته، وخفته. وشتوة زولة: عجيبة في شدتها، وبردها.

##### Türkçe

**الزوال**: gitme, dönüşme, yok olup silinme; bundan: dünya **وشيكة الزوال** (zevâle yakın/zevâli pek yakın). Ve şey yerinden gitti: **زال الشيء عن مكانه**; **يزول**; bu en çok olanıdır; ve **يزال**; o azdır. Ebû Alî’den: şeyhimiz dedi ki: onun sözü onda icmâl vardır; Ebû Alî onu **زال**’ın muzâri‘i kıldı, kıyasa göre **خاف** gibi. Ve onun sözü, onun **زال**’ın fetha ile (geçmişinin) muzâri‘i olduğunda, **قال** gibi, sarih gibidir; öyle değildir; çünkü mâzîyi ve muzâri‘i fetha ile yapmaya bir mûcib yoktur; gizli olmadığı üzere; Allah daha iyi bilir. **زوالا** ve **زؤولا**; **قعود** gibi; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve **زويلا**; **أمير** gibi. Ve **زولا**; fetha ile, onun ıstılahının gerektirdiği üzere; ve bazı nüshalarda: damme ile. Ve **زولانا**; harekeli; bu da İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **ازول**; **ازولالا**; **احمر احمرارا** gibi; nüshalarda böyledir. Ve **العباب**’da: **ازوأل**; **اطمأن** misali; uzaklaşıp çekildiği ve uzaklaştığı zaman. Ve onu giderdim: **أزلته**; **إزالة**; ve **زولته**; **تزويلا**: onu uzaklaştırdığım zaman; böylece o uzaklaştı: **فانزال**. Ve **زلته**; kesre ile: onu giderdi: **أزاله**; ve onu gideririm: **أزيله**. Ve yerimden gittim: **وزلت عن مكاني**; damme ile: **أزول**; **زوالا** ve **زؤولا**; **قعود** gibi. Ve onu giderdim: **وأزلته**; **إزالة**; bunların hepsi el-Lihyânî’dendir. Ve mülk gitti: **وزال الملك**; **زوالا**; ve onun gidişi gitti: **وزال زواله**; kendisine ikametle dua edildiği zaman. Ve Allah Teâlâ onun gidişini gidersin: **وأزال الله تعالى زواله**; ve Allah onun gidişini gidersin: **وزال الله زواله**; helâk ve belâ ile ona dua; İbnü’s-Sikkît’ten. Yani Allah onun hareketini ve tasarrufunu gidersin; nitekim denir: **أسكت الله نأمته**. Ve onun gidişi gitti: **وزال زواله**; yani hareketi gitti. Ve el-A‘şâ’nın sözü:
  هذا النهار بدالها من همها                      ما بالها بالليل زال زوالها
Denildi ki: manası, hayal gitti, onun gidişi (gibi) gitti: **زال الخيال زوالها**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ancak hayali kerih gördü; çünkü onun şevkini coşturur. Ve son dil üzere de olabilir; yani Allah onun gidişini gidersin: **أزال الله زوالها**. Ve bunu Ebû Amr’un rivayeti kuvvetlendirir: **زوالها**; ve bunu Ebû Amr’un rivayeti kuvvetlendirir: **زوالها**; ikvâ üzere ref‘ ile. Ve dedi ki: bu eski bir meseldir; Arap onu böyle ref‘ ile kullanır; el-A‘şâ onu işitti de onu kullanımı üzere getirdi; onların sözü gibi: **الصيف ضيعت اللبن** ve **وأطرق كرا**. Ebû Amr’dan başkası bu meseli ikvâsız nasb ile rivayet etti; “gece onun hayali bizden gitti” manası üzere; gündüz onun (kendisi) gidişi gibi: **كزوالها هي بالنهار**.

Ve **الزوائل**: av; **زائلة**’nin cem‘i. Ve mecazdan: o **رامي الزوائل**’dir; kadınların ona meyletmesinde mahir olduğu zaman. Ve ondan İbn Miyâde’nin sözü:
  وكنت امرأ أرمي الزوائل مرةفأصبحت قد ودعت رمي الزوائل
  وعطلت قوس الجهل عن شرعاتها                      وعـادت سـهــامـــي بـــين رث ونـــاصـــل
Bu, gençliğinde güzelliğiyle kadınları aldatan bir adamdır; yaşlanıp ihtiyarlayınca hiçbir kadın ona isabet etmedi (meyletmedi). Ve **الشرعات**: kirişler.

Ve mecazdan: **الزوائل** yıldızlardır; dönüp dolaşmalarında doğudan ve batıdan zevâl etmeleri sebebiyle. Ve mecazın mecazından: gündüz zevâl etti: **زال النهار**; **زوالا**: yükseldi; ve denildi: gitti; ve denildi: ayrıldı/çekildi. Züheyr dedi ki:
  كأن رحلي وقد زال النهار بنا                      يوم الجليل على مستأنس وحد

Ve mecazdan: güneş zevâl etti: **زالت الشمس**; **زوالا** ve **زوولا**; **قعود** gibi, hemzesiz; Sa‘leb bunu böylece nass etti. Ve **زئالا**; **كتاب** gibi. Ve **زولانا**; harekeli: zevâl ettim: **زلت**; ve göğün ortasından meyletti. Ve ondan: **زال النهار** ve **زال الظل**. Ancak onlar ikisinin masdarında **زوولا** demediler; güneşte dedikleri gibi.

Ve mecazdan: atlar binicileriyle kalktı: **زالت الخيل بركبانها**; **زئالا**: yani doğruldu; onun sözü gibi:
  ............. وقــــد                      زال الهماليج بالفرسان..

Ve mecazdan: gölgenin zevâl edeni zevâl etti: **زال زائل الظل**; yani öğle vaktinin kâimi kalktı ve akletti. Ve denir: onların göçü zevâl etti: **زالت ظعنهم**; **زيلولة**; **قيلولة** gibi: yerlerine geldikleri zaman, sonra onlara (başka bir şey) göründü. Ve onun sözü: **عنه**; yani el-Lihyânî’den; onun zikri geçmemişti; **المحكم**’in ibaresine tâbi oldu ve onun nassına: “ve bu el-Lihyânî’dendir” dedikten sonra “ve onların göçü zevâl etti”yi zikredip “sonra onlara göründü” deyinceye kadar; “ondan da” yani el-Lihyânî’den yine; bu doğrudur. Müellifin siyakında ise doğru olan **عنه** lafzını hazfetmektir; buna dikkat et.

Ve onunla uğraştı: **زاوله**; **مزاولة** ve **زوالا**; kesre ile: onu tedavi etti/işledi, ona teşebbüs etti, onu talep etti. Ve her teşebbüs eden talep eden, uğraşandır: **وكل محاول مطالب مزاول**. Ve mecazdan: o kendisi için bir ihtiyacı uğraşır: **هو يزاول حاجة له**; yani ona teşebbüs eder. Ve denir: o işlerin mümarese edeni ve onları uğraşandır: **ممارس للأعمال ومزاولها**. Ve bu işin uğraşını bıktım: **مللت مزاولة هذا الأمر**. Ve dersin: bu iş onlarda elden ele dolaşır olmaya devam etti: **ما زال هذا الأمر مداولا فيهم**; yani elleriyle uğraşılan. el-Ezherî dedi ki: bu bütün bunlar **زال، يزول، زولا، وزولانا**’dandır. Sa‘leb, İbn Hârice için inşad etti:
  فوقفت معتاما أزاولهـا                      بمهند ذي رونق عضب

Ve bir adam bir başkasına dedi; onu korkaklıkla ayıpladı: Vallahi ben korkak değildim; fakat ertelenmiş bir mülkle uğraştım: **زاولت ملكا مؤجلا**. Züheyr dedi ki:
  فبتنا وقوفا عند رأس جوادنا                      يزاولنا عن نفسه ونزاوله

Ve onu iyi yaptı: **تزوله**; ve **زوله**: onu iyi yaptı; nüshalarda böyledir. Ve **الصاب**: onu getirdi; el-Fârisî bunu Ebû Zeyd’den böyle hikâye etti.

Ve mecazdan: **الزول** hayrettir; denir: bu, zevâllerden bir zevâldir: **هذا زول من الأزوال**; yani acayiplerden bir acayip. Ve **الزول**: doğandır. Ve ayrıca. Ve ayrıca: erkeğin ferci. Ve ayrıca: yiğit; onun yiğitliğinden insanlar uzaklaşır: **الذي يتزايل الناس من شجاعته**. Ve ayrıca: Yemen’de bir yer adı. Ve ayrıca: cömert adam; cem‘i **أزوال**. İbnü’s-Sikkît, Kesîr b. Muzarrad için inşad etti:
  لقد أروح بالكرام الأزوال
  معديا لذات لوث شملال

Ve mecazdan: **الزول** şahıstır. Ve ayrıca: belâdır. Ve ayrıca: hafiftir. el-Kazzâz inşad etti:
  تلين وتستـدنـي لـه شـدنـية                      مع الخائف العجلان زول وثوبها

Ve o ayrıca: erkeklerden zarif olandır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: onun zarafetinden hayret edilir. Ve denildi: o zeki olandır. Ve **زال، يزول**: zariflik yaptığı zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve o **زولة**’dir; tâ ile. Denir: **امرأة زولة**; erkeklere karşı açık/ortaya çıkan olduğu zaman. Ve denildi: o, zeki kurnazdır. Ve denildi: o, zarif olandır. Ve **وصيفة زولة**: mektuplarda nüfuzlu/iş bitirici. Cem‘i: **أزوال**. Denir: **فتية أزوال** ve **فتيات زولات**. Ve delikanlı zariflikte nihayete vardığı zaman: **تزول الفتى**. Ve denir: ondan ayrıldı: **زاله**; ve ondan uzaklaştı: **انزال عنه**; sonuncusu **أزاله** ve **زوله**’nin mutâvi‘idir.

Ve **الزائلة**: hayvandan ruh sahibi olan her şey; yerinden gider; yahut her hareketli; yerinde durmaz; insana ve başkasına söylenir. Ve ondan Cündeb’in Cühenî’ye hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onlardan bir adam beni tepenin üzerinde yüzüstü yatarken gördü; alnıma bir ok attı; onu çıkardım ve hareket etmedim. Karısına dedi ki: Vallahi okumu ona karıştırdım; eğer **زائلة** olsaydı hareket ederdi.”

Ve **الازديال**: giderme. Kesîr dedi ki:
  أحاطت يداه بالخلافة بعدما                      أراد رجال آخرون ازديالها

Ve **تزاولوا**: uğraştılar ve denediler. Ve denilir: onu **الزويل** ve **العويل** aldı, acı bir şey için: yani hareket, huzursuzluk, rahatsız etme ve ağlama; ve ondan Katâde hadisi: “O, hadisi işittiği zaman onu ezberlemezdi; onu **العويل** ve **الزويل** alırdı, ta ki onu ezberleyinceye kadar.” Ve erkeğe denilir, eğer sakındığı bir şeyden korkarsa: “Beni görünce **زال زويله** ve **زال زواله**”: yani korku ve ürküntüden yanı gitti; ve ayrıca denilir: **زيل زويله**. Ve Ebû Hanîfe, Eyyûb b. ʿAbâye için inşâd etti:
  Ve onun çobanları, onu **يزو**                      l (etmesinden) emin olur; ondan, onu gaflete düşürdükleri zaman **الزويل** (onu) (alıp götürmesinden) dedi. Ve Zû’r-Rumme, devekuşu yumurtasını vasfederek dedi:
  Ve beyaz (bir yumurta), bizden ürküp kaçmaz; ve onun anası                      bizi gördüğü zaman bizden **زال منا زويلها**; yani kaçmaz; ve onun anası, onu yumurtlayan devekuşudur; bizi gördüğü zaman bizden korktu ve ürküp kaçıcı olarak sıçradı; ve rivayet olunur: **زيل منا زويلها**; ve yakında gelir. Ve **زويل**, **زبير** gibi: D. Ve **الزويل**, lâm ile: A, **الحاجر** yakınında. Ve **زويلة**, **سفينة** gibi: beldeler; ikisinden biri D, Berber’de, ve **زويلة المهدية** diye bilinir; ve ikincisi D, İfrîkıyye yakınında, **الأجدابية**’nin karşısında, ve **زويلة السودان** diye bilinir. Ve **زويلة** **جهينة** gibi: A, yahut bir adamın adı. Ve **باب زويلة**: Kahire’de meşhur kapılardan biridir, Allah Teâlâ onu mamur etsin; bu, zabt bakımından diller üzerinde meşhur olan budur; fakat Makrîzî onu **الخطط**’ta, Yâkût da **المعجم**’da **سفينة** gibi zabt etti; ve dedi: “O, Berber’den bir kabileye nisbet edilmiştir; onlara **زويلة** denilir; bu mekâna indiler ve onda plan kurdular”; öyleyse bunu düşün. Ve İbrâhîm b. Yûnus el-Baʿlebekkî, Mısır yolculuğunda dedi: “Şeyhlerimizden bazısına sordum: niçin **بابي زويلة**’yi diğer kapıların dışında yazarlar?” O da cevap verdi ki: “**باب زويلة**’nin özellikle iki kanadı vardır, kapıların diğerleri dışında; bu sebeple onun tesniyesi.” Dedim: Doğrusu, onlar ancak **باب الخرق**’un zikrini istemek için tesniye ederler; böylece “**بابي زويلة والخرق**” derler; ikisinin yakınlığından dolayı. Ama yürüyüşünde çok hareket eden, ve mesafeden kestiği az olan için **الزوال**, o kâf iledir, lâm ile değil; Cevherî lugatta ve recezde yanıldı; ancak urcûze kâfiyelidir; ve Cevherî’nin nassı: “Ve **الزوال**: yürüyüşünde çok hareket eden, ve mesafeden kestiği az olan”; ve Ebû ʿAmr inşâd etti:
  **البحتر المجدر الزوال** ve İbn Berrî ondan önce itirazla geçti; zira dedi: “Recez Ebû’l-Esved el-ʿAclî’nindir; ve o, bütünüyle muğayyerdir; ve Ebû ʿAmr’ın inşâd ettiği:
  **البهتر المجذر الزواك** ve onun evveli, yani urcûze:
  **تعرضت مريئة الحياك**
  **لناشئ دمكمـك نـياك**
  **البحتر المجذر الزواك** ve İbn Berrî’nin rivayeti: **البهتر**.

  **فأرها بقاسح بـكـاك**
  **فأوركت لطعنه الدراك**
  **عند الخلاط أيما إيراك** nüshalarda böyledir; doğrusu: **فأوزكت** ve **أيما إيزاك**, ikisinde de **الزاي** ile; Ebû ʿAmr rivayetinin nassı olduğu üzere:
  **فداكها بصيلـم دواك**
  **يدلكها في ذلك العراك**
  **بالقنفريش أيما تـدلاك**

  Dedim: Müelliften şaşılır ki, **الزواك**’ı bu mânâ ile **زوك**’ta zikretmedi; hâlbuki **زوك** terkibi Cevherî yanında düşüktür; çünkü onun lâm ile de söylendiğini, kâf ile söylendiği gibi, söylemiştir; zira terkip mânâyı reddetmez. Ve **الدمكمك** **سفرجل** gibi: şiddetli sert, kuvvetli. Ve **البهتر** ve **المجذر** ve **الجيذر**, bütün bunlar “kısa” mânâsındadır. Ve **أرها**: yani onu cima etti. Ve **بكبك**’ı zikretti; ve **بكاك**: itici. Ve bu, râcizin sözü gibidir:
  **واكتشفت لناشيء دمكمك**
  **عن وارم أكظاره عضنك**
  **تقول دلص ساعة لا بل نك**
  **فداسها بأذلغي بكبك** ve **الطعن الدراك**: peş peşe olan. Ve **أوزكت أيما إيزاك**: yani cima sırasında yumuşadı. Ve **الدواك**: cimada çok sürtme. Ve Ebû ʿAmr ayrıca inşâd etti:
  **فداكها دوكا على الصراط**
  **ليس كدوك زوجها الوطواط** ve **القنفريش**: iri erkek. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الزول**: hareket; denilir: “Bir gölge gördüm, sonra **زال**”: yani hareket etti. Ve “**زالوا عن مكانهم**”: ondan sıvıştılar. Ebû’l-Heysem dedi: denilir: “**استحل هذا الشخص** ve **استزله**”: yani bak, döner mi; yani hareket eder mi; yahut **يزول**; yani yerinden ayrılır mı. Ve **الزوال**, **شداد** gibi: çok **الزول** sahibi; yani hareket. Ve “**زال به السراب**”: onu kaldırdı ve onu ortaya çıkardı. Ve **زال**: bir beldeden bir beldeye intikal etti; ve ondan Kaʿb b. Zuheyr’in sözü:
  **ببطن مكة لما أسلموا زولوا** yani Mekke’den Medine’ye muhacir olarak intikal ettiler. Ve “**زال عن الرأي**”, **يزول**, **زؤولا**, Lihyânî’den. Ve “O, insanlar içinde **يزول**”: yani hareketi çok olur ve yerleşip durmaz. Ve **زول أزول**, mübalağa üzere; Kumeyt dedi:
  **فقد صرت عما لها بالمشي                      ب زولا لديها هو الأزول** ve İbn Berrî dedi: Ebû’s-Semh dedi: “**الأزول**: ona, kaçmayı engelleyen bir işin gelmesidir.” Ve **زال**: Farsî Rüstem’in annesinin adı. Ve **المزاول**: korkmuş olan; **الزول**’dan, yani geceleyin hayal. Ve **المزولة**: müneccimler için bir âlet; onunla güneşin **زوال**’i bilinir; cem‘i **مزاول**; âmmiye. Ve **الزويلى**, damme ile: denizciler için kepçe gibi. Ve “Ona bir **زائلة** belirdi”: bir şahıs, onun için bir şahıs. Ve **ليل زائل النجوم**: uzun. Ve **سير زول**: süratinde ve hafifliğinde şaşırtıcı. Ve **شتوة زولة**: şiddetinde ve soğuğunda şaşırtıcı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَالَ
1 زَالَ ذ , aor. يَزُولُ, (K,) and, accord. to the K, also يَزَالُ, which is rare, on the authority of Aboo- 'Alee, but this is the aor. of زَالَ like خَافَ, [which has a different meaning from the former verb,] (MF, TA,) inf. n. زَوَالٌ (K) and زُوُولٌ (Lh, K) [which in all its senses except one mentioned below may app. be pronounced also زُؤُولٌ, like حُؤُولٌ for حُوُولٌ, pl. of حَوْلٌ,] and زَوِيلٌ and زَوْلٌ, (K, TA,) the last thus, with fet-h, accord. to a rule of the K, but in some of the copies زُولٌ, with damm, (TA,) and زَوَلَانٌ, (K,) It went away; passed away; departed; removed; shifted; (K, TA;) was, or became, remote, or absent; ceased to be or exist, or came to nought; (TA;) as also ↓ اِزْوَلَّ, inf. n. اِزْوِلَالٌ; (K;) or, accord. to the O, ↓ اِزْوَأَلَّ, like اِطْمَأَنَّ. (TA.) [See also 7.] Hence, الدُّنْيَا وَشِيكَةُ الزَّوَالِ [The world, or worldly enjoyment or good, is quick in passing away, or coming to nought]. (TA.) And زال زَوَالُهُ, and زَوَالُهَا: see زَوَالٌ: and for the former see also زَوِيلٌ. And زال زَوِيلُهُ, and زَوِيلُهَا: see زَوِيلٌ. And زال الشَّىْءُ عَنْ مَكَانِهِ, (S, TA,) or مَوْضِعِهِ, (Msb,) aor. يَزُولُ, inf. n. زَوَالٌ (S, Msb, TA) &c., as above, (TA,) The thing removed, went away, [or ceased,] from its place; it left, or quitted, its place. (TA.) And زُلْتُ عَنْ مَكَانِى, inf. n. زَوَالٌ and زُوُولٌ, [I went away, &c., from my place.] (K.) [And زال عَنْهُ, said of any affection of the mind or body, It went away, passed away, or ceased, from him; it left him, or quitted him.] And زَالُوا عَنْ مَكَانِهِمْ They turned away from their place; or returned, or went back, and fled, from it. (TA.) And زال عَنِ الرَّأْىِ, aor. يَزُولُ, inf. n. زُوُولٌ, [He turned, or swerved, from the opinion, or judgment, or sentiment.] (Lh, TA.) And زال alone, aor. يَزُولُ, He, or it, quitted his, or its, place. (AHeyth, TA.) And He removed from one town, or country, to another. (TA.) And زالت الخَيْلُ بِرُكْبَانِهَا, (K,) inf. n. زِيَالٌ, (TA,) The horses removed from their place with their riders. (K, TA. [Said in the TA to be tropical; but I see not why.]) ― -b2- Hence, زالت الشَّمْسُ, inf. n. زَوَالٌ and زُوُولٌ, without ء, (K,) as Th says, (TA,) and زِيَالٌ and زَوَلَانٌ, (tropical:) The sun declined from the meridian. (K, TA.) [And sometimes it signifies (assumed tropical:) The sun set: see 1 in art. دلك.] ― -b3- And hence, but not with زُوُولٌ for an inf. n. in the senses expl. in this sentence and the next following it, (TA,) زال النَّهَارُ, (K, TA,) inf. n. زَوَالٌ (TA) [and app. زِيَالٌ and زَوَلَانٌ], (tropical:) (tropical:) The day became advanced, the sun being somewhat high; syn. اِرْتَفَعَ: (K, TA:) or, as some say, went away; or departed. (TA.) And زال الظِّلُّ, (TA,) or الظِّلِّ ↓ زال زَائِلُ, (K, TA,) (tropical:) (tropical:) The sun became high, and the shade contracted, or decreased, or went away, at midday. (K, * TA.) ― -b4- زال ظعنهم, [thus in the TK (ed. of Boolلk), i. e. ظَعْنُهُمْ, thus in the K, and thus only, the verb being indicated by a preceding phrase; in the TA زالت ظعنهم. which is an evident mistranscription;] inf. n. زَيْلُولَةٌ, (K,) like قَيْلُولَةٌ [an inf. n. of قَالَ, aor. يَقِيلُ; but more properly compared to دَيْمُومَةٌ, an inf. n. of دَامَ, aor. يَدُومُ]; (TA;) [a phrase which may be rendered Their journeying ceased for a while;] expl. as meaning اِئْتَوَوْا مَكَانَهُمْ ثُمَّ بَدَا لَهُمْ [i. e. they abode in their place: then an opinion occurred to them different from their former opinion, so that it turned them therefrom, inducing them to remove]: (K:) in the K is added عَنْهُ; but this should be omitted: the passage is taken from the M; in which عَنْهُ refers to Lh as the authority. (TA.) ― -b5- زال [having for its inf. n., app., زَوَالٌ and زَوِيلٌ and زَوْلٌ (see the first of these below)] signifies also It moved; or was, or became, in a state of motion, commotion, or agitation; syn. تَحَرَّكَ: so in the saying, رَأَيْتُ شَبَحًا ثُمَّ زَالَ [I saw a bodily form or figure: then it moved, &c.]. (TA.) And one says, هُوَ يَزُولُ فِىالنَّاسِ, meaning He moves much among men, or the people, and does not remain still, or stationary. (TA.) ― -b6- زَالَتْ لَهُ ↓ زَائِلَةٌ means شَخَصَ لَهُ شَخْصٌ [A figure seen from a distance rose to his view]. (TA.) ― -b7- And زال بِهِ السَّرَابُ The mirage raised, or elevated, (رَفَعَ,) and made apparent, him, or it. (TA.) -A2- مَا زَالَ يَفْعَلُ كَذَا &c.: see in art. زيل. -A3- زال, aor. يَزُولُ, also signifies He affected acuteness or sharpness or quickness of intellect, cleverness, ingeniousness, skilfulness, knowledge, or intelligence: or did so, not having it: syn. تَظَرَّفَ. (IAar, TA.) [See also 5.] -A4- [As a trans. verb, it belongs to art. زيل, and app. to the present art. also.] See 4. You say, زال زَوَالَهُ, or زال اللّٰهُ زَوَلَهُ; and زال زَوَالَهَا: see زَوَالٌ. And زِيلَ زَوِيلُهُ and زَوِيلُهَا and زَوَالُهُ: see زَوِيلٌ: and for the first, see also زَوَالٌ. ― -b2- And زالهُ He separated himself from him; (K;) as also زايلهُ. (S and K in art زيل [to which the latter exclusively belongs.])

2 زَوَّلَ see 4: ― -b2- and see also 5.

زاولهُ
3 زاولهُ ذ , inf. n. مُزَاوَلَةٌ (S, K) and زِوَالٌ, (K,) i. q. عَالَجَهُ [as meaning He laboured, exerted himself, strove, struggled, contended, or conflicted, with him, or it, to prevail, overcome, or gain the mastery or possession, or to effect an object: and accord. to the KL and PS and some other lexicons, it signifies also he treated him medically; which is another meaning of عالجه; but of this meaning I have not found any ex.]: and حَاوَلَهُ [as meaning he sought to obtain it, or effect it; or did so by artful, or skilful, management]: (S, * K:) and طَالَبَهُ [he made a demand on him, or prosecuted a claim upon him]. (K.) [Accord. to the TA, it seems to be used properly in relation to real things, and tropically in relation to ideal things. One says, زاول الصَّيْدَ He strove to gain possession of, or to catch, i. e. he hunted, the animals of the chase. (See طَرَدَ.)] And زَاوَلْتُهُ عَنِ الأَمْرُ [I strove with him to avert him, or to turn him back, from the affair]. (S, in art. جحس.) Zuheyr says,
فَبِتْنَا وُقُوفًا عِنْدَ رَأْسِ جَوَادِنَا
يُزَاوِلُنَا عَنْ نَفْسِهِ وَنُزَاوِلُهْ
[And we passed the night standing at the head of our courser, he striving with us to repel us from himself, and we striving with him to master him]. (S.) And a man said to another, who upbraided him with cowardice, وَاللّٰهُ مَا كُنْتُ جَبَانًا وَلٰكِنِّى زَاوَلْتُ مُلْكًا مُؤَجَّلًا (assumed tropical:) [By God I was not a coward, but I strove, or sought, to preserve a possession appointed for a fixed time; i. e., to preserve my life though its term is fixed: see the Kur iii. 139]. (S.) One says also, يُزَاوِلُ حَاجَةً لَهُ i. e. يُحَاوِلُهَا (tropical:) [He seeks to accomplish a thing that is an object of want to him; or does so by artful, or skilful, management]: a tropical phrase. (TA.) And مَلِلْتُ مُزَاوَلَةَ هٰذَا الأَمْرِ (assumed tropical:) [I loathed, or was averse from, striving, or seeking, to accomplish this affair]. (TA.)

ازالهُ
4 ازالهُ ذ , (S, O, Msb, K,) inf. n. اـِزَالَةٌ; (TA;) and ↓ زوّلهُ, (S, O, Msb, K,) inf. n. تَزْوِيلٌ; (O, TA;) and ↓ اِزْدَالَهُ, [originally اِزْتَالَهُ,] inf. n. اِزْدِيَالٌ (O,) this being syn. with اـِزَالَةٌ; (K;) He removed it; made it to go away, pass away, depart, remove, or shift; (O, K, TA;) [and made it to cease to be or exist, or to come to nought: did away with it; annulled it: effaced, or obliterated, it:] and ↓ زِلْتُهُ, aor. أَزَالُهُ and أَزِيلُهُ, [which see in art. زيل,] signifies the same as أَزَلْتُهُ and زَوَّلْتُهُ. (K.) You say, ازالهُ عَنِ المَوْضِعِ He removed it from the place. (MA: and the like is said in the K.) [And ازال عَنْهُ كَذَا He removed from him such a thing; made it to go away, pass away, or cease, from him; or to leave him, or quit him; he freed him from it, or rid him of it. And ازالهُ عن رَأْيِهِ He, or it, made him to turn, or swerve, from his opinion, or judgment, or sentiment.] And ازال اللّٰهُ زَوَالَهُ and زَوَالَهَا: see زَوَالٌ. [See also 4 in art. زيل.]

تزوّلهُ
5 تزوّلهُ ذ and ↓ زوّلهُ i. q. أَجَآءَهُ [He made him, or it, to come]: so says AAF, on the authority of AZ: in the copies of the K, erroneously, أَجَادَهُ. (TA.) -A2- And تزوّل, (K,) said of a young man, (TA,) He attained the utmost degree of acuteness or sharpness or quickness of intellect, or of cleverness, ingeniousness, skilfulness, knowledge, or intelligence. (K.) [See also 1, near the end of the paragraph.]

تزاولوا
6 تزاولوا ذ i. q. تَعَالَجُوا [They laboured, exerted themselves, strove, struggled, contended, or conflicted, one with another, to prevail, overcome, or gain the mastery or possession, or to effect an object]. (S, K. [See also 3.])

انزال
7 انزال ذ It was, or became, removed; or made to go away, pass away, depart, remove, or shift. (S, * TA.) ― -b2- And انزال عَنْهُ He became separated from him. (K.) [See also 7 in art. زيل.]

ازدالهُ
8 ازدالهُ ذ : see 4, first sentence.

ازولّ
9 ازولّ ذ : see 1, first sentence.

10 اـِسْتَزْوَلَ [اِستزالهُ He looked at it to see if it quitted its place.] One says, اِسْتَحِلْ هٰذَا الشَّخْصَ وَاسْتَزِلْهُ, meaning Look thou at this figure seen from a distance to see if it move and if it quit its place. (AHeyth, O, TA.)

اِزْوَأَلَّ
Q. Q. 4 اِزْوَأَلَّ ذ : see 1, first sentence.

زَوْلٌ
زَوْلٌ ذ an inf. n. of 1 in the first of the senses expl. above. (K, * TA.) ― -b2- See also زَوَالٌ. -A2- As an epithet applied to a man, (S,) Light, agile, or active: acute or sharp or quick in intellect, clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent: (S, K:) at whose acuteness or sharpness or quickness of intellect, &c., one wonders: (ISk, S:) fem. with ة; (S, K;) said to mean skilful, knowing, or intelligent, (S, TA,) as also the masc., (TA,) and cunning: (S, TA:) and a servant-girl who is sharp and effective in the conveying of messages: and applied to a woman as meaning بَرْزَةٌ لِلرِّجَالِ [who goes or comes forth to men, and with whom they sit, and of whom they talk, and who abstains from what is unlawful and indecorous, and is intelligent; &c.: see art. برز]: (TA:) pl. masc. أَزْوَالٌ (K, TA) and fem. زَوْلَاتٌ; the former applied to young men, and the latter to young women. (TA.) ― -b2- Courageous; (K, TA;) in consequence of whose courage, men are abashed (يَتَزَايَلُوا [as though زَوْلٌ in this sense belonged to art. زيل]). (TA.) ― -b3- And Liberal, bountiful, munificent, or generous: (K, * TA:) pl. أَزْوَالٌ. (TA.) -A3- (tropical:) A wonder, or wonderful thing: (S, K, TA:) pl. أَزْوَالٌ. (S.) One says, هٰذَا زَوْلٌ مِنَ الأَزْوَالِ (tropical:) This is a wonder of the wonders. (TA.) And one says also, [using it as an epithet,] سَيْرٌ زَوْلٌ (assumed tropical:) A journeying, or pace, wonderful in respect of its quickness and briskness or lightness: and شَتْوَةٌ زَوْلَةٌ (assumed tropical:) A winter, or winters, wonderful in respect of the severity and cold thereof. (TA.) [See also أَزْوَلُ.] ― -b2- (assumed tropical:) A trial, or an affliction; syn. بَلَآءٌ. (K.) ― -b3- (assumed tropical:) A form, or figure, that appears in the night [and by which one is frightened: see مُزَاوَلٌ]. (TA.) (tropical:) A form, or figure, of a man or some other thing, that one sees from a distance: or a person: syn. شَخْصٌ: (K, TA:) as also ↓ زَائِلَةٌ: see 1, near the end of the paragraph. (TA.) -A4- The فَرْج [i. e. the anterior pudendum, or the pudenda,] of a man. (K.) One says, كَشَفَ زَوْلَهُ [He uncovered his فرج]. (TK.) -A5- And A hawk. (K.)

زَوَالٌ
زَوَالٌ ذ (S, Msb, K) and ↓ زَوِيلٌ and ↓ زَوْلٌ (K) are inf. ns. of زَالَ [q. v.]. (S, Msb, K.) ― -b2- And all signify Motion, commotion, or agitation. (TA in explanation of the first and last, and K in explanation of the second.) [Hence,] ↓ زَالَ زَوَالُهُ, or زَوَالَهُ ↓ زَالَ, (accord. to different copies of the K,) or اللّٰهُ زَوَالَهُ ↓ زَالَ, (S in art. زيل, and TA,) and اللّٰهُ زَوَالَهُ ↓ أَزَالَ, (S in art. زيل, and K and TA,) are imprecations of destruction, or perdition, or death, (S, K,) and trial, or affliction, upon him to whom they relate: (S:) or such are the [second and] third and fourth of these phrases: but the first is a prayer for one's continuance where he is, [or his continuance in life; lit.] meaning May his motion cease; [and hence, may he continue where he is, or continue in life:] and, as expl. by ISk, the [second and] third and fourth [lit.] signify May [He i. e.] God cause his motion to cease; [and hence, may He, or God, put an end to his life;] these phrases being similar to the saying أَسْكَتَ اللّٰهُ نَامَّتَهُ. (TA.) [Thus all four have virtually the same lit. signification. And the first has also another meaning; as will be seen below.] El-Aashà says,
هٰذَا النَّهَارُ بَدَا لَهَا مِنْ هَمِّهَا
زَوَالَهَا ↓ مَا بَالُهَا بِاللَّيْلِ زَالَ
(S, TA,) [app. meaning This is the day-time: an opinion has arisen in her mind such as to turn her from her former opinion and induce her to absent herself, (بَدَآءٌ, I suppose, being understood after بَدَا لَهَا, like as it is after بَدَا لَهُمْ in the Kur xii. 35,) in consequence of her anxiety: what will be her case in the night? may it (her phantom) be absent, like as she is absent: for] the meaning is said to be, زَالَ الخَيَالُ زَوَالَهَا: IAar says, he disliked the phantom only because it roused his desire: or [زَالَ may be here syn. with أَزَالَ, so that] the meaning may be اللّٰهُ زَوَالَهَا ↓ أَزَالَ [may God make her motion to cease]; and this is corroborated by the reading of AA, زَوَالُهَا, in the nom. case, [i. e. زَوَالُهَا ↓ زَالَ may her motion cease;] which makes this an instance of [the license termed] الاـِقْوَآء: this, he says, is an old proverbial phrase of the Arabs, and El-Aashà has used it as he heard it: others than AA read [زَوَالَهَا,] in the accus. case, without اـِقْوَآء, holding the meaning to be, may her phantom be absent from us in the night like as she herself is absent in the day-time. (TA.) ↓ زَوِيلُهُ ↓ زِيلَ, likewise, means His motion ceased, or may his motion cease: or, accord. to Z, he became fixed, or motionless, from fear; or may he become so. (TA in art. زيل.) [See also another rendering of this phrase in the next paragraph.] One says also, وَالعَوِيلُ ↓ أَخَذَهُ الزَّوِيلُ Commotion, or agitation, (K, TA,) and disquietude of mind, (TA,) and wailing, or raising of the voice in weeping, overcame him. (K, TA.) -A2- See also the next paragraph, in three places.

زَوِيلٌ
زَوِيلٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places. -A2- Also The side; syn. جَانِبٌ; and so ↓ زَوَالٌ: thus in the sayings, زَوِيلُهُ ↓ زَالَ and ↓ زَوَالُهُ ↓ زَالَ, meaning [app. His side became in a state of commotion, or it quivered,] by reason of fright: (K:) [or] زَوِيلٌ signifies the heart: so in the saying, زَوِيلُهُ ↓ زِيلَ [His heart became removed from its place]: (S:) a prov., applied to one whom an event that has disquieted him has befallen: as also ↓ زَوَالُهُ ↓ زِيلَ: (Meyd:) [see also two other renderings of the former phrase in the next preceding paragraph:] Dhu-r-Rummeh says, describing the egg of an ostrich,
وَيَيْضَآءُ لَا تَنْحَاشُ مِنَّا وَأُمُّهَا
مِنَّا زَوِيلُهَا ↓ اـِذَا مَا رَأَتْنَا زِيلَ
meaning زِيلَ قَلْبُهَا مِنَ الفَزَعِ [i. e. And a white thing (the egg which he is describing) will not take fright, and flee from us, or will not shrink from us, while its mother, when she sees us, her heart becomes removed from its place by fright in consequence of the approach of us]: (S in art. زيل, and Meyd:) or, as some relate it, مِنَّا ↓ زَالَ زَوِيلُهَا [which means her heart quits its place &c.]: (TA:) and the former reading may mean the same as this. (IB, TA in art. زيل.)

زَوَّالٌ
زَوَّالٌ ذ Having much زَوْل, i. e. motion. (TA.) ― -b2- Accord. to J, it occurs in an أُرْجُوزَة, cited by AA, as meaning That moves much in his gait, but traverses a short space: but the right word in this case is زَوَّاك, as is shown by the rhyme. (IB, K.)

زويلى
زويلى ذ , with damm, [app. زُوَّيْلَى, like قُبَّيْطَى &c., for, as it is not said to be a dim., I know no other form of word with which to compare it,] A thing like a ladle, belonging to sailors. (TA.)

زَائِلٌ
زَائِلٌ ذ [Going away; passing away; departing; transient; shifting; becoming remote, or absent; ceasing to be or exist; nonexistent: &c.: part. n. of زَالَ, q. v.]. ― -b2- [Hence,] لَيْلٌ زَائِلُ النُّجُومِ [properly A starless night, or night of which the stars are absent: but expl. as meaning] (assumed tropical:) a long night. (Z, TA.) ― -b3- زَالَ زَائِلُ الظِّلِّ: see 1.

زَائِلَةٌ
زَائِلَةٌ ذ [from زَائِلٌ, the ة being affixed to transfer the word from the category of epithets to that of substantives,] Whatever has a soul, (K, TA,) of animals; that moves (يَزُولُ) from its place: (TA:) or anything that moves; (K, TA;) that does not remain fixed in its place; applied to a man and to other things. (TA.) ― -b2- زَوَائِلُ is its pl.: (TA:) and signifies [particularly] Animals of the chase. (K, TA.) ― -b3- And [hence,] (tropical:) Women. (O, K, TA.) One says رَجُلٌ رَامِى الزَّوَائِلِ (assumed tropical:) A man knowing in respect of the diseases, or faults, (أَدْوَآء,) of women: (O:) or (tropical:) skilful in the making of women to incline to him: whence the saying of Ibn-Meiyلdeh,
وَكُنْتُ امْرَأً أَرْمِى الزَّوَائِلَ مَرَّةً
فَأَصْبَحْتُ قَدْ وَدَعْتُ رَمْىَ الزَّوَائِلِ
(tropical:) [And I was a man having the art of making women to incline to me, once; but I have become such that I have relinquished the art of making women to incline to me]: this was a man who used to beguile women in his time of youthful vigour by his beauty; but when he became hoary and aged, no woman inclined to him. (TA.) ― -b4- Also (tropical:) The stars: (K, TA:) because of their motion from the east and the west in their revolving. (TA.) ― -b5- See also 1, near the end of the paragraph; and زَوْلٌ, last sentence but three.

زَوْلٌ أَزْوَلُ
زَوْلٌ أَزْوَلُ ذ (S, * TA) has an intensive signification [i. e. (assumed tropical:) A great wonder; or a very wonderful thing]: (TA:) [or a wonderful event that happens to one, preventing his fleeing;] accord. to Abu-sSemh, أَزْوَلُ denotes the happening to one of an event such as prevents him from fleeing. (IB, TA.)

مِزْوَلَةٌ
مِزْوَلَةٌ ذ A certain instrument pertaining to astronomers, by means of which is known the declining of the sun from the meridian: [a sun-dial: used in this sense in the present day:] a vulgar term: pl. مَزَاوِلُ. (TA.)

مُزَاوَلٌ
مُزَاوَلٌ ذ pass. part. n. of 3: one says, مَا زَالَ هٰذَا الأَمْرُ مُزَاوَلًا بِأَيْدِيهِمْ (assumed tropical:) [This affair ceased not to be striven, or sought, to be accomplished by means of their hands]. (TA.) -A2- Also Frightened by a زَوْل, i. e. a form, or figure, appearing in the night. (TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَالَ
زَالَ ( w )  A ,  U ( n. ac. زَوْل 1 ,  زَوَاْل 22 ,  زَوِيْل 25 ,  زُوُوْل 27 ,  زَوَلَاْن 36 ),
a.  Passed away, perished, came to nought; ceased, discontinued, left off.

b.  ( n. ac. زَوَاْل 22 ,  زُوُوْل 27 ) [ 'An ], Left, quitted, abandoned, forsook; departed from.

c.  ( n. ac. زَوَاْل 22 ,  زُوُوْل 27 ,  زَوَلَاْن 36 ), Declined, went down ( sun ).

d.  I ,  U ( n. ac. زَوَاْل 22 ,  زُوُوْل 27 ) [ acc. &  An ], Removed, took away from.

زَوَّلَ
زَوَّلَ II ,
a.  Removed; destroyed; abolished; suppressed; repealed.

زَاْوَلَ
زَاْوَلَ III ,
a.  Intended, purposed; strove, laboured after, aimed at.

أَزْوَلَ
أَزْوَلَ IV ,
a.  see II .

تَزَوَّلَ
تَزَوَّلَ V ,
a.  Was intelligent, clever, able, talented.

تَزَاْوَلَ
تَزَاْوَلَ VI ,
a.  Acted together, cooperated, worked together.

اِنْزَوَلَ
اِنْزَوَلَ VII
a.  [ 'An ], Separated himself from.

اِزْتَوَلَ
اِزْتَوَلَ VIII , ( d ),
a.  see II .

زَوْل
زَوْل 1 , ( pl. أَزْوَاْل 38 ),
a.  Quick, sharp, keen, quick-witted.

b.  Brave, courageous.

c.  Generous.

d.  Person, individual.

زَائِل
زَائِل [ 21 ],
a.  Passing away; ceasing; declining; transitory, transient.

زَائِلَة
زَائِلَة [ 21t ] , ( pl. زَوَائِل [ 41 ] ),
a.  Animated, alive, living; moving.

زَوَال
زَوَال [ 22 ],
a.  Decline, decadence; end.

زَوَالَة
زَوَالَة [ 22t ],
a.  see 21t .

زَوِيْل
زَوِيْل [ 25 ],
a.  Shock; emotion, agitation.

##### Türkçe

**زَالَ**
**زَالَ** ( w )  A ,  U ( mastar: **زَوْل** 1 ,  **زَوَاْل** 22 ,  **زَوِيْل** 25 ,  **زُوُوْل** 27 ,  **زَوَلَاْن** 36 ),
a. Geçip gitti, helâk oldu, hiçliğe vardı; sona erdi, kesildi, bıraktı.

b. ( mastar: **زَوَاْل** 22 ,  **زُوُوْل** 27 ) [ **'An** ], Ayrıldı, terk etti, bıraktı, yüz çevirdi; -den ayrıldı.

c. ( mastar: **زَوَاْل** 22 ,  **زُوُوْل** 27 ,  **زَوَلَاْن** 36 ), İndi, battı (güneş).

d.  I ,  U ( mastar: **زَوَاْل** 22 ,  **زُوُوْل** 27 ) [ acc. &  **An** ], Uzaklaştırdı, -den alıp götürdü.

**زَوَّلَ**
**زَوَّلَ** II ,
a. Giderdi; yok etti; ilga etti; bastırdı; yürürlükten kaldırdı.

**زَاْوَلَ**
**زَاْوَلَ** III ,
a. Kastetti, amaçladı; uğrunda çabaladı, peşinde çalıştı, hedefledi.

**أَزْوَلَ**
**أَزْوَلَ** IV ,
a. II’ye bak.

**تَزَوَّلَ**
**تَزَوَّلَ** V ,
a. Zeki, akıllı, muktedir, yetenekli oldu.

**تَزَاْوَلَ**
**تَزَاْوَلَ** VI ,
a. Birlikte davrandı, işbirliği yaptı, birlikte çalıştı.

**اِنْزَوَلَ**
**اِنْزَوَلَ** VII
a. [ **'An** ], Kendisini -den ayırdı.

**اِزْتَوَلَ**
**اِزْتَوَلَ** VIII , ( d ),
a. II’ye bak.

**زَوْل**
**زَوْل** 1 , ( çoğulu **أَزْوَاْل** 38 ),
a. Çabuk, keskin, zeki, çabuk kavrayışlı.

b. Yiğit, cesur.

c. Cömert.

d. Kişi, birey.

**زَائِل**
**زَائِل** [ 21 ],
a. Geçip giden; sona eren; azalan; geçici, fânî.

**زَائِلَة**
**زَائِلَة** [ 21t ] , ( çoğulu **زَوَائِل** [ 41 ] ),
a. Canlı, diri, yaşayan; hareket eden.

**زَوَال**
**زَوَال** [ 22 ],
a. Düşüş, çöküş; son.

**زَوَالَة**
**زَوَالَة** [ 22t ],
a. 21t’ye bak.

**زَوِيْل**
**زَوِيْل** [ 25 ],
a. Sarsıntı; duygu, heyecan, çalkantı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زول
زَالَ - يَزُوْلُ - زَوَال - مَا زَالَ - لا يَزَالُ
زَالَ - يَزُوْلُ + كائن + عن مكان أو أمر: لا يستطيع الاستقرار والثبات فيه: ينزلق ويتحرك ويتقلقل من موقعه أو مكانه ولا يستطيع الاستقرار والثبات فيه
زَوَال: على وزن " فَعال": اسم فعل مبالغة من " زَالَ - يَزُوْلُ ": التوقف عن الاستقرار والثبات في موضع والتحرك عنه ومفارقته إلى موضع آخر
مَا زَالَ - لا يَزَالُ: تركيب من لفظين يعملان معاً كفعل مساعد، يدخل على فعل آخر فيزيد فيه بياناً جديداً، فينفي "زوال " الفعل: أي ينفي توقف الفعل: فهو يؤكد استمرار الفعل
مَا زَالَ - مَا زَالَ - مَا زَالَتْ - مَا زِلْتُم: للماضي السابق: تركيب من لفظين، يعملان معاً كفعل مساعد، لفعل آخر يأتي بعده، ليبين أن الفعل الذي يأتي بعده كان له في ما سبق ومضى صفة الاستمرار والبقاء مدة من الزمن، ويغلب أن يأتي قبل الفعل المراد لفظ " حتى ": مازال + الأمر كائناً + حتى + وقع فعل آخر. والمعنى: لم يغير وضعه الذي كان فيه، أثناء قيامه بالفعل والعمل، فاستمر الفعل والعمل بالحدوث والوقوع مدة من الزمن في الماضي
لا يَزَالُ - لا تزال - لا يزالون: للحاضر والمستقبل: تركيب من لفظين على شكل فعل مساعد، لفعل آخر يأتي بعده، ليبين أن الفعل الذي يأتي، سيكون له صفة الاستمرار والبقاء مدة من الزمن في الحاضر والمستقبل التالي. والمعنى: لن يغير وضعه الذي كان فيه، أثناء قيامه بالفعل والعمل في الحاضر والمستقبل: فسيستمر الفعل والعمل بالحدوث والوقوع مدة من الزمن في المستقبل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الزوال والانزلاق من موقع وعدم الثبات فيه"، وهي:
زَلِقَ - يَزْلَقُ، دَحَضَ - يَدْحَضُ، زَالَ - يَزِيلُ، بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ)، زالَ - يَزوْلُ، زَلَّ - يَزِلُّ
يفرق لفظاً:
زَالَ - يَزُوْلُ + كائن + عن مكان أو أمر: لا يستطيع الاستقرار والثبات فيه
زَلَّ - يَزِلُّ + الكائن: ينزلق ويخرج عن مساره أو مسار عمله الذي كان قائماً
زَالَ - يَزِيْلُ + كائن + عن كائن أو مكان أو أمر: يتوقف عن البقاء فيه، فيفارقه إلى كائن أو مكان أو أمر جديد

زال - تزول
 	﴿إن الله يمسك السماوات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده إنه كان حليما غفورا(41)﴾ فاطر
 	﴿وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ(46)﴾ إبراهيم
زوال
 ﴿وأنذر الناس يوم يأتيهم العذاب فيقول الذين ظلموا ربنا أخرنا إلى أجل قريب نجب دعوتك ونتبع الرسل أولم تكونوا أقسمتم من قبل ما لكم من زوال(44)﴾ إبراهيم
ما زالت - ما زلتم
 	﴿فما زالت تلك دعواهم حتى جعلناهم حصيدا خامدين(15)﴾ الأنبياء ﴿ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولا كذلك يضل الله من هو مسرف مرتاب(34)﴾ غافر
لا تزال - لا يزال
 ﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة
	﴿لا يزال بنيانهم الذي بنوا ريبة في قلوبهم إلا أن تقطع قلوبهم والله عليم حكيم(110)﴾ التوبة ﴿ولو أن قرآنا سيرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو كلم به الموتى بل لله الأمر جميعا أفلم ييئس الذين آمنوا أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا ولا يزال الذين كفروا تصيبهم بما صنعوا قارعة أو تحل قريبا من دارهم حتى يأتي وعد الله إن الله لا يخلف الميعاد(31)﴾ الرعد
 	﴿ولا يزال الذين كفروا في مرية منه حتى تأتيهم الساعة بغتة أو يأتيهم عذاب يوم عقيم(55)﴾ الحج
لا يزالون
 ﴿يسألونك عن الشهر الحرام قتال فيه قل قتال فيه كبير وصد عن سبيل الله وكفر به والمسجد الحرام وإخراج أهله منه أكبر عند الله والفتنة أكبر من القتل ولا يزالون يقاتلونكم حتى يردوكم عن دينكم إن استطاعوا ومن يرتدد منكم عن دينه فيمت وهو كافر فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(217)﴾ البقرة ﴿ولو شاء ربك لجعل الناس أمة واحدة ولا يزالون مختلفين(118)﴾ هود
مختار الصحاح
● [زول] ز و ل: الازْدِيالُ الإزالة و المُزاوَلةُ كالمحاولة والمعالجة و تَزَاوَلُوا تعالجوا و زَالَ الشيء من مكانه يزول زَوَالاً و أزَالَهُ غيره و زَوَّلَهُ تَزْوِيلا فانْزَالَ وما زَالَ فلان يفعل كذا
الراغب
زال
- زال الشيء يزول زوالا: فارق طريقته جانحا عنه، وقيل: أزلته، وزولته، قال: }إن الله يمسك السموات والأرض أن تزولا﴿[فاطر/41]،﴾ولئن زالتا﴿[فاطر/41]،﴾لتزول منه الجبال{ [إبراهيم/46]، والزوال يقال في شيء قد كان ثابتا قبل، فإن قيل: قد قالوا: زوال الشمس، ومعلوم أن لا ثبات للشمس بوجه، قيل: إن ذلك قالوه لاعتقادهم في الظهيرة أن لها ثباتا في كبد السماء، ولهذا قالوا: قام قائم الظهيرة، وسار النهار، وقيل: زاله يزيله (قال السرقسطي: وقد زال الشيء يزيله زيلا: إذا مازه منه. انظر: الأفعال 3/479) زيلا، قال الشاعر:
- 217 - زال زوالها    (البيت:   هذا النهار بدا لها من همها *** ما بالها بالليل زال زوالها
وهو للأعشى في ديوانه ص 150، واللسان (زول).  قيل: معناه: زال الخيال زوالها)
أي: أذهب الله حركتها، والزوال: التصرف. وقيل: هو نحو قولهم: أسكت الله نأمته (أي: نغمته وصوته، انظر: اللسان (نأم) ؛ والمنتخب لكراع النمل 1/46)، وقال الشاعر:
- 218 - إذا ما رأتنا زال منها زويلها  (هذا عجز بيت، وشطره:   وبيضاء لا تنحاش منا وأمها
وهو لذي الرمة في ديوانه ص 637 من قصيدة مطلعها: أخرقاء للبين استقلت حمولها *** نعم غربة فالعين يجري مسيلها
ورواية الديوان (زيل) والبيت في المجمل 2/445)
ومن قال: زال لا يتعدى، قال: (زوالها) نصب على المصدر، و }تزيلوا﴿[الفتح/25]، تفرقوا، قال:﴾فزيلنا بينهم﴿[يونس/28]، وذلك على التكثير فيمن قال: زلت متعد، نحو: مزته وميزته، وقولهم: ما زال ولا يزال خصا بالعبارة، وأجريا مجرى كان في رفع الاسم ونصب الخبر، وأصله من الياء، لقولهم زيلت، ومعناه معنى ما برحت، وعلى ذلك:﴾ولا يزالون مختلفين﴿[هود/118]، وقوله:﴾لا يزال بنيانهم﴿[التوبة/110]،﴾و لا يزال الذين كفروا﴿[الرعد/31]،﴾فما زلتم في شك{ [غافر/34]، ولا يصح أن يقال: ما زال زيد إلا منطلقا، كما يقال: ما كان زيد إلا منطلقا، وذلك أن زال يقتضي معنى النفي، إذ هو ضد الثبات، وما ولا: يقتضيان النفي، والنفيان إذا اجتمعا اقتضيا الإثبات، فصار قولهم: ما زال يجري مجرى (كان) في كونه إثباتا، فكما لا يقال: كان زيد إلا منطلقا، لا يقال: ما زال زيد إلا منطلقا.
ملخص اللسان
1.     الزَّوَال: الذَّهاب والاسْتِحالة والاضْمِحْلال، زالَ يَزُول زَوَالاً وزَوِيلاً وزُؤُولاً؛
2.     وزالَ الشيءُ عن مكانه يَزُول زَوَالاً وأَزاله غيره وزَوَّله فانزَال، وما زال يَفْعل كذا وكذا.
3.     وأَزَلْتُه وزوَّلْتُه وزِلْتُه أَزالُه وأَزِيلُه وزُلْت عن مكاني أَزُول زَوَالاً وزُؤُولاً وأَزَلْتُ غيري إِزالة؛
4. الزَّوْل الحَرَكة؛ يقال رأَيت شَبَحاً ثم زالَ أَي تحَرَّك.
5. وزالَ القومُ عن مكانهم إِذا حاصوا عنه وتَنَحَّوْا.
6.     قال اسْتَحِل هذا الشخصَ واسْتَزِلْه أَي انظُر هل يَحول أَي يَتحَرَّك أَو يَزول أَي يفارق موضعه.
7.     والزَّوْلُ: الزَّوَلانُ. وزالَ المُلْكُ زَوَالاً،وزَالَ زَوالُه إِذا دُعِي له بالإِقامة، وأَزَالَ اللهُ زَوَالَه.
8.     يقال أَزَاله عن مكانه يُزِيله، وحكي زِيلَ زَوالُه، ويقال:زَالَ الشيءَ من الشيء يَزِيله زَيْلاً إِذا مازَه، وزِلْتُه فلم يَنْزَلْ.
9.     فَأَزَلَّهما الشيطانُ؛ :معناه نحَّاهما عن مَوْضِعهما.
10. والزَّوَائل: النجوم لزوالها من المشرق إِلى المغرب
11.                        الزائلة: كل شيء من الحيوان يَزُول عن مكانه، ولا يستَقِرُّ في مكانه، يقع على الإِنسان وغيره،
12.                        وزَالَ الظِّلُّ زَوَالاً كزَوال الشمس،
13.                        المِزْيَل، بكسر الميم وسكون الزاي: الجَدِلُ في الخصومات الذي يَزُولُ من حُجَّة إِلى حجَّة، والميم زائدة.     والمُزَاوَلة: معالجة الشيء، يقال: فلان يُزَاوِل حاجة له
14.                        والزَّوْلُ: الخفِيف الظَّرِيف يُعْجَب من ظَرْفه، والجمع أَزْوالٌ.وزَالَ يَزُول إِذا تَظَرَّف، والأُنْثى زَوْلَة.
لسان العرب
● - زول: الزَّوَال: الذَّهاب والاسْتِحالة والاضْمِحْلال، زالَ يَزُول     زَوَالاً وزَوِيلاً وزُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني؛ قال ذو الرمة:     وبَيْضاء لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،     إِذا ما رَأَتْنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها     أَراد بالبيضاء بَيْضة النَّعامة، لا تَنْحاش مِنَّا أَي لا تَنْفِرُ،     وأُمُّها النعامة التي باضَتْها إِذا رأَتنا ذُعِرَت منا وجَفَلَتْ نافرة،     وذلك معنى قوله زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها. وزالَ الشيءُ عن مكانه يَزُول     زَوَالاً وأَزاله غيره وزَوَّله فانزَال، وما زال يَفْعل كذا وكذا. وحكى     أَبو الخطاب: أَن ناساً من العرب يقولون كِيدَ زيدٌ يفعل كذا، وما زِيلَ     يفعل كذا؛ يريدون كاد وزال فنقلوا الكسر إِلى الكاف في فَعِل كما نقلوا في     فَعِلْتُ. وأَزَلْتُه وزوَّلْتُه وزِلْتُه أَزالُه وأَزِيلُه وزُلْت عن     مكاني أَزُول زَوَالاً وزُؤُولاً وأَزَلْتُ غيري إِزالة؛ كل ذلك عن     اللحياني. ابن الأَعرابي: الزَّوْل الحَرَكة؛ يقال رأَيت شَبَحاً ثم زالَ أَي     تحَرَّك. وزالَ القومُ عن مكانهم إِذا حاصوا عنه وتَنَحَّوْا. أَبو     الهيثم: يقال اسْتَحِل هذا الشخصَ واسْتَزِلْه أَي انظُر هل يَحول أَي     يَتحَرَّك أَو يَزول أَي يفارق موضعه. والزَّوَّال: الذي يتحرَّك في مشيه كثيراً     وما يقطعه من المسافة قليل؛ وأَنشد أَبو عمرو:     البُحْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّال     قال ابن بري: الرجز لأَبي الأَسود العجلي، قال: وهو مُغَيَّر كُلُّه     (*     قوله «وهو مغير كله» عبارة الصاغاني في التكملة عن الجوهري: البحتر     المجذر الزوّال، وهو تصحيف قبيح، والصواب: الزوّاك، بالكاف والرجز كافيّ)     والذي أَنشده أَبو عمرو:     البُهْتُرِ المُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ     وقبله:     تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ     لِناشِئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ     والمُجَذَّر والجَيْذَرُ: القَصير. وفي حديث كعب بن مالك: رأَى رَجُلاً     مُبَيَّضاً يَزُول به السَّرابُ أَي يرفعه ويُظهره. يقال: زال به السرابُ     إِذا ظَهَرَ شَخْصُه فيه خَيَالاً؛ ومنه قول كَعب بن زهير:     يَوْماً تَظَلُّ حِدابُ الأَرضِ يَرْفَعُها،     من اللَّوامِعِ، تَخْلِيطٌ وتَزْيِيلُ     يريد أَن لَوامِعَ السَّراب تَبْدو دُون حِدابِ الأَرض فترفعها تارة     وتَخْفِضها أُخرى. والزَّوْلُ: الزَّوَلانُ. وزالَ المُلْكُ زَوَالاً،     وزَالَ زَوالُه إِذا دُعِي له بالإِقامة، وأَزَالَ اللهُ زَوَالَه. وقال     يعقوب: يقال أَزَالَ اللهُ زوالَه وزَالَ اللهُ زَوالَه يدعو له بالهلاك     والبلاء؛ هكذا قال، والصواب يدعو عليه؛ وقول الأَعشى:     هَذا النَّهارَ بَدَا لها منْ هَمِّها،     ما بالُها باللَّيل زَالَ زَوالَها؟     قيل: معناه زَالَ الخَيالُ زَوالَها؛ قال ابن الأَعرابي: وإِنما كَرِه     الخيالَ لأَنه يَهِيج شَوْقَه وقد يكون على اللغة الأَخيرة أَي أَزالَ     اللهُ زَوالَها، ويقوِّي ذلك رواية أَبي عمرو إِياه بالرفع: زالَ زوالُها،     على الإِقواء؛ قال أَبو عمرو: هذا مَثَلٌ للعرب قديم تستعمله هكذا بالرفع     فسمعه الأَعشى فجاء به على استعماله، والأَمثال تُؤَدَّى على ما فَرَط به     أَولُ أَحوال وقوعها كقولهم: أَطِّرِي إِنَّكِ ناعِلة، والصَّيْفَ     ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ، وأَطْرِقْ كَرَا، وأَصْبِحْ نَوْمانُ، يُؤَدَّى ذلك في     كل موضع على صوته التي أُنشئ في مبدئه عليها، وغير أَبي عمرو روى هذا     المثَل بالنصب بغير إِقواء، على معنى زالَ عنَّا طَيْفُها بالليل كزَوالها     هي بالنهار؛ وقال أَبو بكر: زالَ زَوالَها أَي أَزال اللهُ زوَالَها أَي     زالَ خَيالُها حين تَزُول، فنصب زوالَها في قوله على الوقت ومَذْهَب     المَحَلِّ. ويقال: رُكوبي رُكوبَ الأَمير، والمَصادِرُ المؤَقَّتة تجري مجرى     الأَوقات. ويقال: أَلْقى عَبْدَالله خُروجَه من منزله أَي حينَ خروجه. ابن     السكيت: يقال أَزَاله عن مكانه يُزِيله، وحكي زِيلَ زَوالُه، ويقال:     زَالَ الشيءَ من الشيء يَزِيله زَيْلاً إِذا مازَه، وزِلْتُه فلم يَنْزَلْ.     قال أَبو منصور: وهذا يحقق ما قاله أَبو بكر في قوله زَالَ زَوالَها انه     بمعنى أَزال اللهُ زوالَها.     والازْدِيالُ: الإِزالة، وقال كثير:     أَحاطَتْ يَداه بالخِلافة، بَعْدَما     أَرادَ رِجالٌ آخَرُونَ ازْدِيالَها     وقوله عز وجل: فَأَزَلَّهما الشيطانُ؛ فَسَّره ثعلب فقال: معناه     نحَّاهما عن مَوْضِعهما.     والزَّوَائل: النجوم لزوالها من المشرق إِلى المغرب في استدارتها.     والزَّوَال: زَوالُ الشمس وزَوالُ المُلْكِ ونحوِ ذلك مما يَزُول عن حاله.     وزَالَتِ الشمسُ زَوالاً وزُوُولاً، بغير همز، كذلك نَصَّ عليه ثعلب،     وزِيالاً وزَوَلاناً: زَلَّتْ عن كَبِد السماء. وزالَ النهارُ: ارتفع، من ذلك.     وفي حديث جُنْدب الجُهَنِيِّ: والله لقد خالَطَه سَهْمايَ ولو كان     زائِلةً لتَحَرَّك؛ الزائلة: كل شيء من الحيوان يَزُول عن مكانه، ولا يستَقِرُّ     في مكانه، يقع على الإِنسان وغيره، وكأَن هذا المَرْمِيّ قد سَكَّن     نفسَه لا يَتَحرَّك لئلا يُحَسَّ به فيُجْهَز عليه؛ ومن ذلك قول الشاعر:     وكُنْتُ امْرَأً أَرْمِي الزَّوائِلَ مَرَّةً،     فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل     وعَطَّلْتُ قَوْسَ الجَهْلِ عن شَرَعاتِها،     وعادَتْ سِهامي بين رَثٍّ وناصِل     وهذا رَجُلٌ كان يَخْتِل النساء في شَبِيبته بحسنه، فلما شابَ وأَسَنَّ     لم تَصْبُ إِليه امرأَة، والشَّرَعاتُ: الأَوتار، واحدتها شَرْعَة؛ وفي     قصِيد كعب:     في فِتْيَةٍ من قُرَيشٍ قال قائِلُهم،     ببَطْنِ مَكَّة لَمَّا أَسْلَموا: زُولوا     أَي انْتَقِلوا عن مَكَّة مُهاجِرِين إِلى المدينةِ. ويقال: فلان     يَرْمِي الزَّوائل إِذا كان طَبًّا بإِصْباء النساء إِليه. والزوائل: الصَّيْد.     وازْدَال: رَمَى الزَّوائل. والزوائل: النساء على التشبيه بالوَحْش؛     قال:فأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائل     وزَالَتِ الخيلُ برُكْبانِها زِيالاً: نَهَضَتْ؛ قال النابغة:     كأَنّ رَحْلي، وقد زَالَ النَّهارُ بنا     يَوْمَ الحُلَيْلِ، على مُسْتَأْنسٍ وَحِدِ     (* قوله «يوم الحليل إلخ» كذا بالأصل هنا بالمهملة، وفي ديوان النابغة:     يوم الجَلِيلِ وتقدم في ترجمة انس شطر قريب من هذا:     بذي الجليل على مستأنس وحد     وهما موضعان نص عليهما ياقوت في المعجم).     وقيل: معناه ذَهَبَ وتمَطَّى؛ وقيل بَرِحَ كقوله:     عهدي بهم يومَ باب القريتين، وقد     زَالَ الهَمَالِيجُ بالفُرْسانِ واللُّجُمِ     وزَالَ الظِّلُّ زَوَالاً كزَوال الشمس، غير أَنهم لم يَقُولوا زُوُولاً     كما قالوا في الشمس. وزَالَ زائلُ الظِّل إِذا قامَ قائمُ الظهيرة     وعَقَلَ. وزَالَ عن الرأْي يَزُولُ زُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني. وزَالَتْ     ظُعُنُهُم زَيْلُولةً إِذا ائْتَوَوْا مكانهم ثم بَدا لهم؛ عنه أَيضاً.     وقالوا: لما رآني زَالَ زَوالُه وزَوِيلُه من الذُّعْر والفَرَق أَي جَانِبُه،     وأَنشد بيت ذي الرُّمَّة، وقد تقدم؛ وأَنشد أَبو حنيفة لأَيوب بن     عَبابة:ويَأْمَنُ رُعْيانُها أَن يَزُو     لَ منها، إِذا أَغْفَلُوها، الزَّوِيل     ويقال: أَخَذَه الزَّوِيلُ والعَوِيلُ لأَمْرٍ مَّا أَي أَخذه البكاء     والحركة والقَلَق. ويقال: زِيلَ زَوِيلُه أَي بَلَغَ مكنونَ نَفْسه. ويقال     للرجل إِذا فَزِعَ من شيء وحَذِرَ: زِيلَ زَوِيلُه. وورد في حديث قتادة:     أَخَذه العَوِيلُ والزَّوِيلُ أَي القَلَق والانزعاج بحيث لا يستقرُّ على     المكان، وهو والزَّوَال بمعنى. وفي حديث أَبي جهل: يَزُولُ في الناس أَي     يُكْثِر الحركة ولا يَسْتَقِرُّ، ويروى يَرْفُل.     وفي حديث معاوية: أَن رجلين تَدَاعَيَا عنده وكان أَحَدُهما مِخْلَطاً     مِزْيَلاً؛ المِزْيَل، بكسر الميم وسكون الزاي: الجَدِلُ في الخصومات الذي     يَزُولُ من حُجَّة إِلى حجَّة، والميم زائدة.     والمُزَاوَلة: معالجة الشيء، يقال: فلان يُزَاوِل حاجة له، قال أَبو     منصور: وهذا كله من زَالَ يَزُولُ زَوْلاً وزَوَلاناً. وزاوَلْته مُزَاوَلةً     أَي عالجته وزَاوَله: عَالَجَه؛ أَنشد ثعلب لابن خارجة:     فَوَقَفْتُ مُعْتاماً أُزَاوِلُها،     بمُهَنَّدٍ ذي رَوْنَقٍ عَضْب     والمُزَاوَلة: المُحَاولة والمُعَالَجة. وقال رجل لآخر عَيَّره     بالجُبْن: والله ما كنتُ جَبَاناً ولكني زَاوَلْتُ مُلْكاً مُؤَجَّلاً وقال     زهير:فبِتْنَا وُقوفاً عند رَأْسِ جَوادِنا،     يُزَاوِلُنا عن نَفْسه ونُزَاوِلُه     وتَزَاولوا: تَعَالَجُوا. وزَاوَلَه مُزَاوَلَةً وزِوالاً: حاوَلَه     وطَالَبه. وكُلُّ مطالِبٍ مُحَاوِل مُزَاوِلٌ. وتَزَوَّلَه وزَوَّلَه:     أَجاءه؛ حكاه الفارسي عن أَبي زيد. والزَّوْلُ: الخفِيف الظَّرِيف يُعْجَب من     ظَرْفه، والجمع أَزْوالٌ.     وزَالَ يَزُول إِذا تَظَرَّف، والأُنْثى زَوْلَة. ووَصِيفَةٌ زَوْلَة:     نافِذة في الرَّسائل. وتَزَوَّل: تَنَاهَى ظَرْفُه. والزَّوْل: الغُلام     الظَّريف. والزّوْل: الصَّقْر، والزَّوْلُ: فَرْجُ الرَّجُل. والزَّوْل:     الشجاع الذي يَتَزايل الناسُ من شجاعته؛ وأَنشد ابن السكيت في الزَّوْل     لكثير بن مُزَرِّد:     لَقَدْ أَرُوحُ بالكِرامِ الأَزْوال،     مُعَدِّياً لذات لَوْثٍ شِمْلال     والزَّوْل: الجَواد. والزَّوْلة: المرأَة البَرْزَة، ويقال: هي     الفَطِنَةُ الدَّاهِية. وفي حديث النساء: بِزَوْلةٍ وجَلْسٍ، هو من ذلك، وقيل     الظَّرِيفة. والزَّوْل: الخفيف الحركات. والزَّوْل: العَجَب. وزَوْلٌ     أَزْوَل على المبالغة؛ قال الكميت:     فقد صِرْت عَمًّا لها بالمَشِيـ     ـبِ، زَوْلاً لَدَيْها، هو الأَزْوَلُ     ابن بري: قال أَبو السَّمْح الأَزْوَل أَن يأْتيه أَمر يَمْنَعه     الفِرَار. والزَّوْل: الخَفِيف؛ وأَنشد القَزَّاز:     تَلِين وتَسْتَدْني له شَدَنِيَّةٌ،     مع الخائف العَجْلانِ، زَوْلٌ وُثُوبُها
مقاييس اللغة:
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])
ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])
ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])
القاموس المحيط:
الزَّوالُ الذَّهابُ، والاستِحالةُ، زَالَ يزُولُ، ويَزالُ قليلةٌ، عن أبي عَلِيٍّ، زَوالاً وزُؤُولاً وزَويلاً وزَوْلاً وزَوَلاناً، وازْوَلَّ ازْوِلالاً، وأزَلْتُه وزَوَّلْتُه وزِلْتُه، بالكسر، أزالُه وأزِيلُهُ، وزُلْتُ عن مكاني بالضم، زَوالاً وزُوُولاً، وأزَلْتُه، وزَالَ زَوالُه. وأزالَ الله تعالى زَوالَهُ دُعاءٌ بالهَلاكِ.
والزَّوائلُ: الصَّيْدُ، والنِّساءُ، والنُّجومُ. وزالَ النهارُ: ارْتَفَعَ، و الشَّمْسُ زَوالاً وزُوُولاً، بِلا هَمْزٍ، وزِئالاً وزَوَلاناً: مالَتْ عن كَبِدِ السماءِ، و الخَيْلُ بِرُكْبانِها: نَهَضَتْ. وزالَ زائلُ الظِّلِّ: قامَ قائمُ الظَّهيرةِ، و ظَعْنُهم زَيْلولَةً: ائْتَوَوْا مكانَهُم، ثم بدا لهم عنه. وزاوَلَهُ مُزَاوَلَةً وزِوالاً: عالَجَهُ، وحاوَلَهُ، وطالَبَه. وتَزَوَّلَه وزَوَّلَه: أجادهُ. والزَّوْلُ: العَجَبُ، والصَّقْرُ، وفَرْجُ الرَّجُلِ، والشُّجاعُ، وع باليمنِ، والجَوادُ، والشَّخْصُ، والبَلاءُ، والخفيفُ الظريفُ الفَطِنُ، وهي: بهاءٍ، ج: أزْوالٌ.
وتَزَوَّلَ: تَناهَى ظَرْفُهُ. وزالَهُ وانْزالَ عنه: فارَقَهُ. والزائِلَةُ: كلُّ ذي روحٍ، أو كلُّ مُتَحَرِّكٍ.
والازْدِيالُ: الإِزالَةُ. وتَزاوَلوا: تَعالَجوا. وأخَذَهُ الزَّويلُ والعَويلُ، أي: الحَرَكَةُ والبُكاءُ.
وزالَ زَويلُهُ وزَوالُه، أي: جانِبُه ذُعْراً وفَرَقاً. وكزُبيرٍ: د. والزُّوَيْلُ: ع قُرْبَ الحاجِرِ.
وزَوِيلةُ، كسفينةٍ: د بالبرْبَرِ، ود قُرْبَ إِفْرِيقيَّةَ. وكجُهَيْنَةَ: ع، أو رجُلٌ. وباب زُوَيْلَةَ: بالقاهِرَة.
وأما الزَّوالُ: للذي يَتَحَرَّكُ في مِشْيَتِهِ كثيراً، وما يَقْطَعُه من المَسافَةِ قليلٌ، فبالكافِ لا باللامِ، وغَلِطَ الجوهريُّ في اللُّغَةِ والرَّجَزِ. وإنما الأُرْجوزَةُ كافيَّةٌ، وأوَّلُها:
تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الحَيَّاكِ
لِنناشِىءٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ
البُحْتُرِ المُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ
فأَرَّها بقاسِحٍ بَكَّاكِ
فَأَوْرَكَتْ لطَعْنِه الدَّرَّاكِ
عندَ الخِلاطِ أيَّما إيْراكِ
فداكَها بِصَيْلَمٍ دَوَّاكِ
يَدْلُكُها في ذلك العِراكِ
بالقَنْفَرِيش أيَّما تَدْلاكِ
تاج العروس:
ز و ل
الزَّوَالُ : الذّهابُ والاسْتِحالَةُ والاضْمِحْلاَلُ ومنه : الدَّنيَا وَشِيكَةُ الزَّوَالِ . وزَالَ الشَّيْءُ عَن مَكانِهِ يَزُولُ هذا هو الأَكْثَرُ ويَزالُ وهي قَلِيلَةٌ عن أبي عَلِيِّ قالَ شيخُنا : كَلامُهُ فيه إِجْمَالٌ وأَبو عَلِيٍّ جعَلَهُ مُضارِعاً لِزَالَ كخَافَ على القِياسِ وكَلامُهُ كالصَّرِيحِ في أَنَّهُ مُضارِعُ زَالَ بالفَتْحِ كقالَ وليسَ كذلك غذْ لا مُوجِبَ لِفَتْحِ الماضِي والمُضارِعِ كما لا يَخْفَى واللهُ أعْلَمُ زَوَالاً وزُؤَُولاً كقُعُودٍ هذه عن اللِّحْيَانِيِّ وزَوِيلاً كَأَمِيرٍ وزَوْلاً بالفَتْحِ كَما يَقْتَضِيهِ اصْطِلاحُهُ وفي بَعْضِ النُّسِخِ : بِالضَّمِّ وزَوَلاَناً مُحَرَّكَةً وهذهِ عن ابْن الأَعْرابِيِّ . وازْوَلَّ ازْوِلاَلاً كاحْمَرَّ احْمِرَاراً هكذا في النُّسَخِ وفي العُبابِ : ازْوَأَلَّ مِثْلُ اطْمَأنَّ إذا تَنَحَّى وبَعُدَ . وأَزَلْتُهُ إِزَالَةً وَزَوَّلْتُهُ تَزْوِيلاً : إذا نَحَّيْتُهُ فَانْزَالَ . وزِلْتُهُ بالكَسْرِ أَزَالُهُ وأَزِيلُهُ وزُلْتُ عَنْ مَكانِي بالضَّمِّ أَزُولُ زَوَالاً وزُؤُولاً كقُعُودٍ وأَزَلْتُهُ إِزَالَةً كُلُّ ذلكَ عَنِ اللِّحْيانِيّ . وزَالَ المُلْكُ زَوَالاً وزَالَ زَوَالُهُ إِذا دُعِيَ لَهُ بالإِقامَةِ . وأَزَالَ اللهُ تَعالَى زَوَالَهُ وزَالَ اللهُ زَوَالَهُ : دُعَاءٌ عليهِ بالْهَلاكِ والبَلاءِ عن ابنِ السِّكِّيتِ أي أَذْهَبَ اللهُ حَرَكَتَهُ وتَصَرُّفَهُ كَما يُقالُ : أَسْكَتَ اللهُ نَأْمَتَهُ وزَالَ زَوَالُهُ أي ذَهَبَتْ حَرَكَتْهُ وقَوْلُ الأَعْشِى :
هذا النَّهارُ بَدَالَهَا مِنْ هَمَّهَا ... ما بالُها باللِّيْلِ زالَ زَوالَهَا قِيلَ : مَعْناهُ زَالَ الْخَيالُ زَوالَها قالَ ابْن الأَعْرابِيِّ : وإِنَّما كَرِهَ الخَيالَ لأَنَّهُ يَهِيجُ شَوْقَهُ وقد يكونُ عَلى اللُّغَةِ الأَخِيرَةِ أي أَزَالَ اللهُ زَوَالَها ويُقَوِّي ذلك رِوَايَةُ أَبي عَمْرٍو : زَوالَها ويُقَوِّي ذلك رِوَايَةُ أَبِي عَمْرٍو : زَوَالُها بالرَّفْعِ عَلى الإِقْواءِ وقالَ : هذا مَثَلٌ قَدِيمٌ تَسْتَعْمِلُهُ العَرَبُ هكذا بالرَّفْعِ فسَمِعَهُ الأَعْشَى فَجَاءَ بِهِ عَلى اسْتِعْمالِهِ كقَوْلِهِم : الصَّيْفَ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ وأطْرِقْ كَرَا وغَيْرُ أَبِي عَمْرٍو رَوَى هذا المَثَلَ بالنَّصْبِ بِغَيْرِ إِقْواءٍ عَلى مَعْنَى زَالَ عَنَّا طَيْفُها باللَّيْلِ كَزَوَالِها هي بالنَّهَارِ . والزَّوائِلُ : الصَّيْدُ جَمْعُ زَائِلَةٍ ومِن المجازِ : هو رَامِي الزَّوائِلِ إذا كان َطَبَّاً بإِصٍباءِ النِّساءِ إِلَيْهِ ومنه قولُ ابنُ مَيَّادَةَ :
" وكُنْتُ امْرَأً أَرْمِي الزَّوائِلَ مَرَّةًفَأَصْبَحْتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ الزَّوائِلِ
وعَطَّلتُ قَوْسَ الجَهْلِ عَنْ شَرَعاتِها ... وعادَتْ سِهامِي بَيْنَ رَثَّ ونَاصِلِ هذا رَجُلٌ كانَ يَخْتِلُ النِّساءَ في شَبِيبَتِهِ بِحُسْنِهِ فلمَّا شَابَ وأَسَنَّ لم تَصْبُ إِلَيْهِ امْرَأَةٌ والشَّرَعَاتُ : الأَوْتارُ . ومن المَجازِ : الزَّوائِلُ النُّجُومُ لِزَوالِها مِن المَشْرِقِ والمَغْرِبِ في اسْتِدارَتِها ومن مَجازِ المَجازِ زَالَ النَّهارُ زَوالاً : ارْتَفَعَ وقِيلَ ذَهَبَ وقِيلَ : بَرَحَ قالَ زُهَيْرٌ :
كأَنَّ رَحْلِي وقد زَالَ النَّهارُ بِنَا ... يَوْمَ الجَلِيلِ على مُسْتَأْنِسٍ وَحِدِ ومن المَجَازِ : زَالَتِ الشَّمْسُ زَوَالاً وزُوولاً كقُعُودٍ بِلاَ هَمْزٍ كذلك نَصَّ عليهِ ثَعْلَبٌ وزِئَالاً ككِتَابٍ وزَوَلاَناً مُحَرَّكَةً : زَلَّتْ ومالَتْ عَنْ كَبِدِ السَّماءِ ومنه : زالَ النَّهارُ وزالَ الظِّلُّ . غَيْرَ أَنَّهُم لَم يَقُولُوا في مَصْدَرِهِما : زَوولاً كما قالوا في الشَِّمْسِ . ومن المَجازِ : زَالَتِ الْخَيْلُ بِرُكْبَانِها زِئَالاً : أي نَهَضَتْ كقَوْلِهِ :
............ . وقَدْ ... زَالَ الْهَمالِيجُ بالفُرْسانِ
ومن المَجازِ : زَالَ زَائِلُ الظِّلِّ أي قَامَ قَائِمُ الظَّهِيرَةِ وعَقَلَ . ويُقالُ : زالَتْ ظُعُنُهمْ زَيْلُولَةً كقَيْلُولَةٍ : إذا ائْتَوَوْا مَكانَهُم ثُمَّ بَدا لَهُمْ وقولُه : عَنْهُ أَي عَن اللِّحْيانِيِّ ولم يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهُ تَبِعَ عِبارَةَ المُحْكَمِ ونَصُّها بَعْدَ ما ذَكَرَ : وهذه عن اللِّحْيانِيِّ وزَالَتْ ظُعُنُهمْ إلى أَنْ قال : ثُمَّ بَدَالَهُمْ عنه أَيْضاً أي عن اللِّحْيانِيِّ كذلك وهو صَحِيحٌ وأَمَّا في سِيَاقِ المُصَنِّفِ فالصَّوابُ حَذْفُ لَفْظِةِ عَنْهُ فتَنَبَّهْ لذلك . وزَاوَلُهُ مُزَاوَلَةً وزِوَالاً بالكسرِ : عَالَجَهُ وحاوَلَهُ وطالَبَهُ وكُلُّ مُحاوِلٍ مُطالِبٍ مُزَاوِلٌ . ومِنَ المَجازِ : هو يزَاوِلُ حاجَةٌ لَه أي يُحَاوِلُها ويُقالُ : هو مُمَارِسٌ لِلأَعْمالِ ومُزَاوِلُها . ومَلِلْتُ مُزَاوَلَةَ هذا الأَمْرِ . وتُقولُ : ما زَالَ هذا الأَمْرُ مُدَاوَلاً فيهم أي مُزَاوَلاً بأيْدِيهِمْ . قالَ الأَزْهَرِيُّ : وهذا كُلُّهُ مِن : زالَ يَزُولُ زَوْلاً وزَوَلاَناً . وأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ لابْنِ خَارِجَةَ :
فَوَقَفْتُ مُعْتَاماً أَزْاوِلُها ... بِمُهَنَّدٍ ذِي رَوْنَقٍ عَضْبِ وقالَ رَجُلٌ لآخَرَ عَيَّرَهُ بالجُبْن : واللهِ ما كُنْتُ جَباناً ولكنِّي زَاوَلْتُ مُلْكاً مُؤَجَّلاً . قالَ زُهَيْرٌ :
فَبِتْنا وُقُوفاً عِنْدَ رَأْسِ جَوَادِنَا ... يُزاوِلُنا عَنْ نَفْسِهِ ونزُاوِلُهْ وتَزَوَّلَهُ وزَوَّلَهُ : أِجادَهُ هكذا في النُّسَخِ والصَّابُ : أَجاءَهُ هكذا حَكاهُ الفَارِسِيُّ عن أبي زَيْدٍ . ومِنَ الْمَجازِ : الزَّوْلُ : العَجَبُ يُقالُ : هذا زَوْلٌ مِنَ الأَزْوالِ . أي عَجَبٌ مِنَ العَجَائِبِ . والزَّوْلُ : الصَّقْرُ . وأيضاً . وأَيْضاً : فَرجُ الرَّجُل . وأيضاً : الشُّجَاعُ الذي يَتَزايَلُ النَّاسُ مِنْ شَجَاعَتِهِ . وأيضاً : ع باليَمَنِ . وأيضاً : الرَّجُلُ الْجَوادُ والجَمْعُ أَزْوالٌ وأَنْشَدَ ابنُ السِّكِّيتِ لِكَثِيْرِ بن مَزَرِّدٍ :
" لقد أَروحُ بالكِرامِ الأَزْوالْ
" مُعدِّياً لِذَاتِ لَوْثٍ شِمْلاَلْ ومِنَ الْمَجازِ : الزَّوْل الشَخْصُ . وأَيْضاً : البَلاَءُ . وأَيضاً : الْخَفِيفُ وأَنْشَدَ الْقَزَّازُ :
تَلِينُ وتَسْتَدْنِي لَهُ شَدَنِيَّةٌ ... مَع الْخَائِفِ العَجْلانِ زَوْلٌ وُثُوبُهَا وهو أَيْضاً : الظَّرِيفُ مِن الرِّجالِ قال ابنُ السِّكِّيتِ : يُعْجَبُ مِن ظَرْفِهِ . وقِيلَ : هو الفَطِنُ وقد زَالَ يَزُولُ : إذا تَظَرَّفَ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ وهي زَوْلَةٌ بِهَاءٍ يُقالُ : امْرَأَةٌ زَوْلَةٌ إِذا كانت بَرْزَةً لِلْرِجالِ وقِيلَ : هي الفَطِنَةُ الدَّاهِيَةُ وقِيلَ : هي الظَّرِيفَةُ . ووَصِيفَةٌ زَوْلَةٌ : نَافِذَةٌ في الرَّسائِلِ . ج : أَزْوَالٌ يُقالُ : فِتْيَةٌ أَزْوَالٌ وفَتَياتٌ زَوْلاَتٌ . وتَزَوَّلَ الْفَتَى إِذا تَنَاهَى ظَرْفُهُ . ويُقالُ : زَالَهُ وانْزَالَ عنه إِذا فَارَقَهُ الأَخِيرُ مُطاوعٌ لأَزَالَهُ وزَوَّلَهُ . والزّائِلَةُ : كُلُّ ذِي رُوحٍ مِنَ الْحَيَوانِ يَزُولُ عَنْ مَوْضِعِهِ أو كُلُّ مُتَحَرِّكٍ لا يَقْرُّ في مَكانِهِ يَقَعُ عَلى الإِنْسانِ وغَيْرِهِ ومنهُ حَدِيثُ جُنْدُبٍ لجُهَنِيِّ رَضِيَ اللهُ عنه : فَرَآنِي رَجُلٌ منهم مُنبطِحاً على التَّلِّ فَرَمانِي بِسَهْمٍ في جَبْهَتِي فنَزَعْتُهُ ولم أَتَحَرَّكْ فقال لامْرَأَتِهِ : واللهِ لقد خالَطَهُ سَهْمِي ولو كان زَائِلَةً لَتَحَرَّكَ . والازْدِيَالُ : الإِزَالَةُ قالَ كُثَيِّرٌ :
أَحاطَتْ يَدَاهُ بالخِلافَةِ بَعْدَما ... أَرادَ رِجالٌ آخرونَ ازْدِيَالَها
وتَزَاوَلُوا : تَعَالَجُوا وتَحَاوَلُوا . ويُقالُ : أخَذَهُ الزَّوِيلُ والْعَوِيلُ لَمْرٍ مَّا : أي الْحَرَكَةُ والْقَلَقُ والإِزْعَاجُ والْبُكاءُ ومنهُ حديثُ قَتادَةَ : إِنَّهُ كان إذا سَمِعَ الحديثَ لم يَحْفَظْهُ أَخَذَهُ الْعَوِيلُ والزَّوِيلُ حَتَّى يَحْفَظَهُ . ويُقالُ للرَّجُلِ إِذا فَزِعَ مِنْ شَيْءٍ حذِرَ : لَمَّا رَآنِي زَالَ زَوِيلُهُ وزَالَ زَوَالُهُ : أي زَالَ جانِبُهُ ذُعْراً وفَرْقاً ويُقالُ أيْضاً : زِيلَ زَوِيلُهُ وأَنْشَدَ أبو حَنِيفَةَ لأَيُّوبِ بنِ عَبايَةَ :
ويَأْمَنُ رُعْيَانُهَا أَنْ يَزُو ... لَ مِنها إِذا أَغْفَلُوها الزَّوِيلُ وقال ذُو الرُّمَّةِ يَصِفُ بَيْضَةَ النَّعامَةِ :
وبَيْضَاءَ لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّهَا ... إذا ما رَأَتْنا زَالَ مِنَّا زَوِيلُها أي لا تَنْفِرُ وأُمُّها النَّعامَةُ التي بَاضَتْها إذا رَأَتْنَا ذُعِرَتْ مِنَّا وجَفِلَتْ نَافِرَةً ويُرْوَى : زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها ويَأْتِي قَريباً . وزوَيْلُ كزُبَيْرٍ : د . والزُّوَيلُ باللاّمِ : ع قُرْبَ الْحاجِرِ . وزَوِيلَةُ كَسَفِينَةٍ : بَلَدَانِ أَحَدُهُما د بالْبَرْبَرِ ويُعْرَفُ بِزَوِيلَةِ الْمَهْدِيَّةِ وثانِيهِما د قُرْبِ إِفْرِيقِيَّةَ مُقابِلُ الأَجْدَابِيَةِ ويُعْرَفُ بِزَوِيلَةِ السُّودَانِ . وزُوَيْلَةُ كجُهَيْنَةَ : ع أو اسْمُ رَجُل . وبابُ زَوِيلَةَ : أَحَدُ الأَبْوابِ الْمَشْهُورَةِ بالْقَاهِرَةِ عَمَرَها اللهُ تَعالى هذا هو الْمَشْهُورُ على الأَلْسِنَةِ بالضَّبْطِ ولكنْ ضَبَطَهُ المَقْرِيزِيُّ في الْخِطَطِ وياقُوتُ في الْمُعْجَمِ كَسَفِينَةٍ وقال : إِنَّهُ نُسِبَ إِلى قَبِيلَةٍ مِن البَرْبَرِ يُقالُ لهم زَوِيلَةُ نَزَلُوا بهذا الْمَكانِ واخْتَطُّوا به فتَأَمًَّل ذلك . وقال إبراهيمُ بن يُونُسَ البَعْلَبَكِّيُّ في رِحْلَتِهِ المِصْرِيَّةِ سَأْلتُ بعضَ شُيُوخِنا لأَيِّ شَيْءٍ يَكْتُبُونَ بَابَيْ زُوَيْلَةَ دُونَ سَائِرِ الأَبْوابِ ؟ فأَجابَ أنَّ بابَ زُوَيْلَةَ له مِصْرَاعانِ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِ مِن الأَبْوابِ فتَثْنِيَتُهُ لِذلكَ . قلتُ : والصَّوابُ أَنَّهُم إِنَّما يُثَنُّونَ لإرادَةِ ذِكْرِ بابِ الْخَرْقِ فيَقُولُونَ بَابَيْ زُوَيلَةَ والْخَرْقِ لِقُرْبِهِما . وأَمَّا الزَّوَّالُ لِلَّذِي يَتَحَرَّكُ في مِشْيَتِهِ كَثِيراً وما يَقْطَعُهُ مِنَ الْمَساَفَةِ قَلِيلٌ فبِالْكافِ لا باللاَّمِ وغَلِطَ الجَوْهَرِيُّ في اللُّغَةِ والرَّجَزِ وإِنَّما الأُرْجُوزَةُ كَافِيَّةٌ ونَصُّ الجَوْهَرِيِّ : والزَّوَّالُ الذي يَتَحَرَّكُ في مَشْيِهِ كَثِيراً وما يَقْطَعُهُ مِنَ الْمَسافَةِ قَلِيلٌ وأَنْشَدَ أَبُو عَمْرٍو :
" الْبُحْتُرِ المُجَدَّرِ الزَّوَّالِ وقد سَبَقَهُ ابنُ بَرِّيٍّ بالاعْتِراضِ حيثُ قال : الرَّجَزُ لأَبِي الأَسْوَدِ العِجْلِيِّ وهو مُغَيَّرٌ كُلُّهُ والذي أنْشَدَهُ أبو عَمْرٍو :
" الْبُهْتُرِ المُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ وأَوَّلُها أي الأُرْجُوزَةِ :
" تَعَرَّضَتْ مُرَيْئَةُ الْحَيَّاكِ
" لِناشئٍ دَمَكْمَكٍ نَيَّاكِ
" الْبُحْتُرِ الْمُجَذَّرِ الزَّوَّاكِ ورِوايَةُ ابنُ بَرِّيٍّ : البُهْتُرِ
" فَأَرَّهَا بِقاسِحٍ بَكَّاكِ
" فَأَوْرَكَتْ لِطَعْنِهِ الدَّرَّاكِ
" عِنْدَ الْخِلاطِ أَيَّمَا إِيرَاكِ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : فَأَوْزَكَتْ وأيَّما إِيزاكِ بالزَّايِ فيهِما كما هو نَصُّ رِوَايَةِ أبي عَمْرٍو :
" فَدَاكَها بِصَيْلَمٍ دَوَّاكِ
" يَدْلُكُها في ذلكَ الْعِرَاكِ
" بالْقَنْفَرِيشِ أَيَّما تَدْلاَكِ
قلتُ : والْعَجَبُ مِنَ المُصَنِّفِ أنَّ الزَّوَّاكَ بهذا المَعْنى لَمْ يَذْكُرُهُ في زوك مع أنَّ تّرْكِيب زوك ساقِطٌ عِنْدَ الجَوْهَرِيِّ بأَنَّهُ يُقالُ باللاَّمِ أيضاً كما يُقالُ بالكافِ فَإِنَّ التَّرْكِيبَ لا يَأْبَى المَعْنَى . والدِّمْكمك كسَفَرْجَلٍ : الشَّدِيدُ الصُّلْبُ الْقَوِيُّ والْبُهْتُرُ والمُجَذِّرُ والجَيْذَرُ وكُلُّ ذلكَ بمَعْنَى الْقَصِيرُ وأَرَّهَا : أي ناكَها وذَكَرٌ بَكْبَكٌ وبَكَّاكٌ : مُدَفَّعٌ وهذا مِثْلُ قَوْلِ الرَّاجِزِ :
" واكْتَشَفَتْ لِنَاشِيءٍ دَمَكْمَكِ
" عَنْ وَارِمٍ أَكْظَارُهُ عَضَنَّكِ
" تَقُولُ دَلِّصْ سَاعَةً لا بَلْ نِكِ
" فَدَاسَها بِأَذْلَغِيٍّ بَكْبَكِ والطَّعْنُ الدَّرَّاكُ : الْمُتَتَابِعُ وأَوْزَكَتْ أَيَّما إِيزَاكٍ : أي لاَنَتْ عِنْدَ النِّكاحِ والدَّوَّاكُ : الكَثِيرُ السَّحْقِ في الْجِماعِ وأَنْشَدَ أبو عَمْرٍو أَيْضاً :
" فَداكَها دَوْكاً عَلى الصِّرَاطِ
" لَيْسَ كَدَوْكِ زَوْجِهَا الوَطْوَاطِ والقَنْفَرِيشُ : الذَّكَرُ الضَّخْمُ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ :
الزَّوْلُ : الْحَرَكَةُ يُقالُ : رَأَيْتُ شَبَحاً ثم زَالَ أي : تَحرَّكَ . وزالُوا عن مَكانِهم : حاصُوا عنه . وقالَ أبو الهَيْثَمِ : يُقالُ : اسْتَحِلْ هذا الشَّخْصَ واسْتَزِلْهُ : أي : انْظُرْ هل يَحُولُ أي : يَتَحَرَّكُ أو يَزُولُ أي يُفارِقُ مَوْضِعَهُ . والزَّوَّالُ كشَدَّادٍ : الْكَثِيرُ الزَّوْلِ أي : الْحَرَكَةِ . وزَالَ بهِ السَّرَابُ : رَفَعَهُ وأَظْهَرَهُ . وزَالَ : انْتَقَلَ مِنْ بَلَدٍ إِلى بَلَدٍ ومنه قَوْلُ كَعْبِ بنِ زُهَيْرٍ :
" بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أَسْلَمُوا زُولُوا أي انْتَقِلُو عن مَكَّةَ مُهاجِرِينَ إِلى المَدِينَةِ . وزَالَ عن الرَّأْيِ يَزُولُ زُؤُولاً عَن اللِّحْيانِيِّ . وهو يَزُولُ في النَّاسِ : أي يُكْثِرُ الحَرَكَةَ ولا يَسْتَقِرُّ . وزَوْلٌ أَزْوَلُ عَلى المُبالَغَةِ قالَ الكُمَيْتُ :
فقد صِرْتُ عَمّاً لَها بالمَشْي ... بِ زَوْلاً لَدَيْها هو الأَزْوَلُ وقال ابنُ بَرِّيٍّ : قالَ أبو السَّمْحِ : الأَزْوَلُ أَنْ يَأْتِيَهُ أَمْرٌ يَمْنَعُهُ الْفِرَارَ . وزَال : اسْمُ أُمِّ رُسْتُمَ الْفارِسيِّ . والمُزَاوِلُ : المَذْعُورُ مِنَ الزَّوْلِ أي الشَّبَحِ باللَّيْلِ . والمِزْوَلَةُ : آلَةٌ لِلْمُنَجِّمِينَ يُعْرَفُ بها زَوالُ الشَّمْسِ والجَمْعُ مَزَاوِلُ عَامِّيّةٌ . والزُّوَيْلَى بالضَّمِّ : كالمِغْرَفَةِ لِلْمَلاَّحِينَ . وزَالَتْ له زَائِلَةٌ : شَخَصَ لَهُ شَخْصٌ . ولَيْلٌ زَائِلُ النُّجُومِ : طَوِيلٌ . وسَيْرٌ زَوْلٌ : عَجَبٌ في سُرْعَتِهِ وخِفَّتِهِ . وشَتْوَةٌ زَوْلَةٌ : عَجِيبَةٌ في شِدَّتِها وبَرْدِها

##### Türkçe

زول
**زَالَ - يَزُوْلُ - زَوَال - مَا زَالَ - لا يَزَالُ**

**زَالَ - يَزُوْلُ** + bir varlık + bir yerden veya bir işten: onda yerleşip sabit kalmaya güç yetiremez: kayar, hareket eder, bulunduğu yerinden veya mekânından sallanır ve onda yerleşip sabit kalmaya güç yetiremez.

**زَوَال**: “فَعال” vezni üzere: **زَالَ - يَزُوْلُ**’dan mübalağa isim-fiili: bir mevkide yerleşip sabit kalmaktan durmak ve ondan hareket etmek ve onu terk edip başka bir mevkie ayrılmak.

**مَا زَالَ - لا يَزَالُ**: birlikte yardımcı fiil gibi iş gören iki lafızdan bir terkiptir; başka bir fiilin üzerine girer de onda yeni bir açıklama artırır; fiilin “**زوال**”ını nefyeder: yani fiilin durmasını nefyeder: böylece fiilin devamını teyit eder.

**مَا زَالَ - مَا زَالَ - مَا زَالَتْ - مَا زِلْتُم**: önceki geçmiş için: iki lafızdan bir terkiptir; kendisinden sonra gelen başka bir fiil için yardımcı fiil gibi birlikte iş görür; kendisinden sonra gelen fiilin, daha önce ve geçmişte, bir zaman müddeti devam ve kalıcılık sıfatına sahip olduğunu beyan etmek içindir; çoğunlukla murad edilen fiilden önce “**حتى**” lafzı gelir: مازال + iş varlık hâlinde + حتى + başka bir fiil vuku buldu. Mana: fiil ve iş yapması sırasında içinde bulunduğu durumunu değiştirmedi; böylece fiil ve iş, geçmişte bir zaman müddeti boyunca meydana gelme ve vuku bulma ile devam etti.

**لا يَزَالُ - لا تزال - لا يزالون**: hâl ve istikbal için: kendisinden sonra gelen başka bir fiil için yardımcı fiil şeklinde iki lafızdan bir terkiptir; gelen fiilin, hâlde ve onu izleyen istikbalde, bir zaman müddeti devam ve kalıcılık sıfatına sahip olacağını beyan etmek içindir. Mana: hâl ve istikbalde fiil ve iş yapması sırasında içinde bulunduğu durumunu değiştirmeyecektir: böylece fiil ve iş, istikbalde bir zaman müddeti boyunca meydana gelme ve vuku bulma ile devam edecektir.

Ve lafız, “mevkiden zaval ve kayma ve onda sabit olmama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
زَلِقَ - يَزْلَقُ، دَحَضَ - يَدْحَضُ، زَالَ - يَزِيلُ، بَتَكَ - يَبْتِكُ (بَتَكَ - يَبْتُكُ)، زالَ - يَزوْلُ، زَلَّ - يَزِلُّ

Lafız bakımından ayırt edilir:
**زَالَ - يَزُوْلُ** + bir varlık + bir yerden veya bir işten: onda yerleşip sabit kalmaya güç yetiremez.
**زَلَّ - يَزِلُّ** + varlık: kayar ve mevcut olan yolundan veya işinin yolundan çıkar.
**زَالَ - يَزِيْلُ** + bir varlık + bir varlıktan veya bir yerden veya bir işten: onda kalmaktan durur; böylece onu terk edip yeni bir varlığa veya yere veya işe ayrılır.

زال - تزول
﴿Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri, **أن تزولا** diye tutar; eğer ikisi **زالتا** olursa, O’ndan sonra onları tutacak hiç kimse yoktur; şüphesiz O halîmdir, gafûrdur (41)﴾ فاطر
﴿Ve gerçekten onlar tuzaklarını kurdular; Allah katında da onların tuzakları vardır; onların tuzakları, ondan dağların **لتزول** olması için olsa bile (46)﴾ إبراهيم

زوال
﴿İnsanları, azabın kendilerine geleceği gün ile uyar; zulmedenler derler ki: Rabbimiz, bizi yakın bir ecele kadar ertele; davetine icabet edelim ve resullere tâbi olalım. Daha önce, sizin için **من زوال** yoktur diye yemin etmemiş miydiniz? (44)﴾ إبراهيم

ما زالت - ما زلتم
﴿Artık o, onların davaları olmaya devam etti; nihayet onları biçilmiş, sönmüşler kıldık (15)﴾ الأنبياء
﴿Andolsun, Yusuf size daha önce apaçık delillerle gelmişti; siz de onun size getirdiği şey hakkında şüphede **فما زلتم** idiniz; nihayet o helâk olunca dediniz ki: Allah ondan sonra bir resul göndermeyecektir. İşte Allah, müsrif, şüpheci olanı böyle saptırır (34)﴾ غافر

لا تزال - لا يزال
﴿Sözleşmelerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı kıldık; kelimeleri yerlerinden saptırırlar; kendilerine hatırlatılanın bir payını unuttular; onlardan azı müstesna, sen onlardan bir hainliğe **ولا تزال** muttali olursun; artık onları affet ve hoş gör; şüphesiz Allah muhsinleri sever (13)﴾ المائدة
﴿Onların yaptıkları bina, kalpleri parçalanıncaya kadar, kalplerinde bir şüphe olmaya **لا يزال** devam edecektir; Allah alîmdir, hakîmdir (110)﴾ التوبة
﴿Eğer bir Kur’an olsaydı ki onunla dağlar yürütülseydi veya onunla yer parçalanmış olsaydı veya onunla ölülerle konuşulmuş olsaydı... Bilakis iş bütünüyle Allah’ındır. İman edenler, Allah dileseydi insanları bütünüyle hidayete erdirirdi diye hâlâ bilmediler mi? Kâfir olanlara, yaptıkları sebebiyle bir felaket **ولا يزال** isabet eder veya yurtlarının yakınına iner; nihayet Allah’ın vaadi gelinceye kadar. Şüphesiz Allah vaadi bozmaz (31)﴾ الرعد
﴿Kâfir olanlar, kıyamet kendilerine ansızın gelinceye kadar veya kısır bir günün azabı kendilerine gelinceye kadar, ondan bir şüphe içinde olmaya **ولا يزال** devam ederler (55)﴾ الحج

لا يزالون
﴿Sana haram ayı, onda savaşmayı sorarlar. De ki: onda savaş büyüktür; Allah yolundan alıkoymak, O’nu inkâr etmek, Mescid-i Haram’dan ve onun ehlini ondan çıkarmak Allah katında daha büyüktür; fitne öldürmeden daha büyüktür. Güç yetirirlerse sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya **ولا يزالون** devam ederler. Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada ve âhirette boşa gitmiştir; işte onlar ateş ehlidir; onlar onda ebedîdirler (217)﴾ البقرة
﴿Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı; fakat onlar ihtilaf etmeye **ولا يزالون** devam ederler (118)﴾ هود

مختار الصحاح
● [زول] ز و ل: **الازْدِيالُ** giderme; **المُزاوَلةُ** ise deneme ve uğraşma gibidir. **تَزَاوَلُوا**: birbirleriyle uğraştılar. **زَالَ** şey, yerinden **يزول** **زَوَالاً**; başkası onu **أزَالَهُ**; ve onu **زَوَّلَهُ** **تَزْوِيلا**; böylece **فانْزَالَ**. Ve falan kimse şöyle şöyle yapmaya **وما زَالَ**.

الراغب
زال
- **زال** şey **يزول** **زوالا**: yolunu terk ederek ondan sapmış olarak ayrıldı; ve denildi ki: onu **أزلته** ve onu **زولته**. Dedi ki: ﴿**إن الله يمسك السموات والأرض أن تزولا**﴾ [فاطر/41]، ﴿**ولئن زالتا**﴾ [فاطر/41]، ﴿**لتزول منه الجبال**﴾ [إبراهيم/46]. Ve **الزوال**, daha önce sabit olmuş bir şey hakkında söylenir; eğer denilirse: “**زوال الشمس**” demişlerdir; güneş için hiçbir yönden sabitlik olmadığı malumdur; denilir ki: bunu, öğle vaktinde onun göğün ortasında sabitliği olduğuna inançları sebebiyle söylediler; bunun için “**قام قائم الظهيرة**” dediler ve “**سار النهار**” dediler. Ve denildi ki: **زاله يزيله** (سرقسطي dedi ki: “Ve **زال** şey **يزيله** **زيلا**: ondan ayırdıysa.” Bak: الأفعال 3/479) **زيلا**. Şair dedi ki:
- 217 - زال زوالها
(بيت: هذا النهار بدا لها من همها *** ما بالها بالليل زال زوالها
ve o, divanında s. 150’de A‘şâ’nındır; ve اللسان (زول). Denildi ki: manası: **زال الخيال زوالها**)
Yani: Allah onun hareketini giderdi; ve **الزوال**: tasarruftur. Ve denildi ki: bu, onların “**أسكت الله نأمته**” sözleri gibidir (yani: nağmesi ve sesi; bak: اللسان (نأم) ; ve المنتخب لكراع النمل 1/46). Şair dedi ki:
- 218 - إذا ما رأتنا زال منها زويلها
(bu bir beytin aczidir; ve şatrı: وبيضاء لا تنحاش منا وأمها
ve o, divanında s. 637’de Zü’r-Rumme’nindir; matlaı: أخرقاء للبين استقلت حمولها *** نعم غربة فالعين يجري مسيلها
ve divan rivayeti (زيل)’dir; ve beyit المجمل 2/445’te)
Ve “**زال** müteaddî olmaz” diyen kimse, “(**زوالها**)”ın masdar üzerine nasb olduğunu söyledi. Ve ﴿**تزيلوا**﴾ [الفتح/25]: ayrıldınız. Dedi ki: ﴿**فزيلنا بينهم**﴾ [يونس/28]. Bu, “**زلت** müteaddîdir” diyen kimseye göre teksîr üzeredir; “**مزته** ve **ميزته**” gibi. Ve onların “**ما زال**” ve “**ولا يزال**” sözleri, ibarede tahsis edilmiştir; ve isim merfû, haber mansûb kılmada “**كان**”ın yürütüldüğü yere yürütülmüştür. Aslı **الياء**’dandır; “**زيلت**” demeleri sebebiyle. Manası “**ما برحت**” manasıdır. Buna göre: ﴿**ولا يزالون مختلفين**﴾ [هود/118] ve onun sözü: ﴿**لا يزال بنيانهم**﴾ [التوبة/110]، ﴿**و لا يزال الذين كفروا**﴾ [الرعد/31]، ﴿**فما زلتم في شك**﴾ [غافر/34]. Ve “**ما زال زيد إلا منطلقا**” denilmesi sahih değildir; “**ما كان زيد إلا منطلقا**” denildiği gibi. Çünkü **زال**, nefy manasını gerektirir; zira o, sabitliğin zıddıdır; ve **ما** ile **لا**, nefy gerektirir; iki nefy bir araya gelince isbatı gerektirir; böylece onların “**ما زال**” sözü, isbat oluşunda “**كان**”ın yürütüldüğü yere yürütülmüş oldu; öyleyse “**كان زيد إلا منطلقا**” denilmediği gibi, “**ما زال زيد إلا منطلقا**” da denilmez.

ملخص اللسان
1. **الزَّوَال**: gitme, dönüşme ve yok olup sönme; **زال** **يَزُول** **زَوَالاً** ve **زَوِيلاً** ve **زُؤُولاً**;
2. Ve şey, yerinden **زال**: **يَزُول** **زَوَالاً**; başkası onu **أَزاله** ve onu **زَوَّله**; böylece **فانزَال**; ve şöyle şöyle yapmaya **وما زال**.
3. Ve onu **أَزَلْتُه** ve onu **زوَّلْتُه** ve onu **زِلْتُه**: **أَزالُه** ve **أَزِيلُه**; ve yerimden **زُلْت**: **أَزُول** **زَوَالاً** ve **زُؤُولاً**; ve başkasını **أَزَلْتُ**: **إِزالة**;
4. **الزَّوْل**: hareket; “bir siluet gördüm, sonra **زال**” denir; yani hareket etti.
5. Kavim, yerlerinden **زال**: eğer ondan kaçıp uzaklaştılarsa.
6. “Bu şahsı **اسْتَحِل** et ve onu **اسْتَزِلْ** et” denir; yani bak: dönüşür mü, yani hareket eder mi; yahut **يزول** eder mi, yani yerini terk eder mi.
7. **الزَّوْل**: **الزَّوَلان**. Mülk **زال**: **زَوَالاً**; ve “onun **زَوالُه** **زال**” denir: eğer ona ikamet için dua edildiyse; ve Allah onun **زَوالَه**’ını **أَزَالَ**.
8. “Onu yerinden **أَزَاله**: **يُزِيله**” denir; ve “**زِيلَ زَوالُه**” nakledildi; ve “şeyi şeyden **زَالَ**: **يَزِيله** **زَيْلاً**” denir: eğer onu ayırdıysa; ve “onu **زِلْتُه** de inmedi” denir.
9. **فَأَزَلَّهما الشيطانُ**: manası: ikisini yerlerinden uzaklaştırdı.
10. **الزَّوَائل**: yıldızlar; doğudan batıya zaval etmeleri sebebiyle.
11. **الزائلة**: hayvandan her şey ki yerinden **يَزُول** eder ve yerinde karar kılmaz; insana ve başkasına şamil olur.
12. Gölge **زال**: **زَوَالاً**, güneşin zavali gibi.
13. **المِزْيَل** (mîm kesreli, **الزاي** sâkin): husumetlerde cedelci; bir hüccetten bir hüccete **يَزُول** eder; mîm ziyadedir. **المُزَاوَلة**: bir şeyi işlemek; “falanın bir ihtiyacını **يُزَاوِل**” denir.
14. **الزَّوْل**: hafif, zarif; zarafetinden hayran kalınır; cem‘i **أَزْوال**. Ve **زال** **يَزُول**: eğer zariflik yaptıysa; dişisi **زَوْلَة**.
