# زوي (ز-و-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%88%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - و - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: زوى

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الزاي
ز ي ي، ز و ي، ز و ز ي، ز و ز ي، و ز و ز، أ ز ي، ز أ ز، أ و ز، و ز ي مستعملات
زيي:
الزّاي والزّاء لغتنان، فالزّاي ألفها يرجع في التّصريف إلى الياء، فتكون من تأليف زاي وياءين، وتصغيرها: زُيَيَّة.
والزِّيّ: حُسْنُ الهيئة من اللّباس، ويقال: تزيّا فلانٌ بزيّ حَسَن، وقد زَيَّيْتُهُ تَزِيّةً.
زوي:
وزَوَيْتُ الشَّيْءَ عن موضعه زَيّاً، في حال التَّنْحية وفي حالٍ الانْقِباض، كقوله:
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ عنّي كأنّما		زَوَى بينَ عَيْنَيْهِ عليَّ المَحاجِمُ
أي: قبض، وزوى فهو: مَزْويّ.
وتزوّتِ الجِلْدة في النّار، أي: تَقَبَّضَتْ من مَسِّها. وزاويةُ البيتِ اشتُقّتْ منه، يقال: تَزَوَّى فلانٌ في زاويةٍ.
والزّاويةُ: مَوْضعٌ بالبَصْرة.
زوزي:
الوَزَى: من أسماء الحِمارِ المِصَكّ الشّديد.
زوزى: الزّوزاة: شِبْه الطَّرْد والشَّلِّ، تقول: زَوْزَيْت به.
والزِّيزاةُ من الأرض: الأَكَمةُ الصَّغيرةُ، والجميعُ: الزَّيازي.
والزِّيزاة: الرِّيش.
وزوز:
الوَزْواز: الرّجلُ الطّائش، الخفيف في مَشْيهِ وعمله، قالت:
فلستَ بوَزْوازٍ ولا بـزَوَنّـكٍ		مكانَكَ حتّى يَبْعَثَ الخَلْقَ باعثُهْ
الزَّوَنَّكُ: القصير.
الأزّ: ضَرَبانُ عِرقٍ يأتز، أو وجعٌ في خُراج. وفلان يأتزّ، أي: يجد أزّاً من الوجع.
والأَزَزُ: امتلاء البيت من النّاس، يقال: البيتُ منهم أَززٌ إذا لم يكن فيه مُتَّسَعٌ، لا يشتق منه فِعْل، ولا يُجمع.
والأزّ:أن تؤزّ إنساناً، أي: أن تحمله على أمرٍ برفقٍ واحتيال حتّى يفعله كأنّه يُزَيَّنُ به. أززته فائتزّ. وقوله جلّ وعزّ: "إنّا أَرْسَلْنا الشَّياطِينَ على الكافِرينَ تَؤُزُّهم أَزّا"، أي: تُزْعجهم إلى المَعْصِية، و تغريهم بها.
وأَزَّتِ القِدْرُ أزيزاً، وائتَزَّتِ ائتِزازاً. والأَزيزُ: صوتُ النَّشِيش، وفي الحديث: "لجَوْفِةِ أَزيزٌ كأَزِيزِ المِرْجَل".
والأَزَزُ: حسابٌ من مَجاري القَمَرِ، وهو فُضُولُ ما يَدْخُلُ بينَ الشُّهورِ والسِّنين.
أزي:
أَزَى الشّيء يأْزي بَعْضُه إلى بعضٍ، نحو اكْتِناز اللّحْم، وما انْضَمَّ من نحوه، قال:
عضّ السِّقالِ فهو آزٍ زِيَمُهْ
زأز:
تقول: تَزَأْزَأَ عنّي فلانٌ إذا هابك وفَرِقَ منك وزأزأني الخوف.
أوز:
الإوَزّ: من طَيْر الماءِ، والواحدة بالهاء ورجلٌ إوَزٌّ، وإمرأة إوَزَّةٌ، أي: غليظة لَحِيمةٌ في غَيْر طُولٍ، لا يُحْذَفُ أَلِفُها. وإِوَزّة على فِعَلَّه، ومَأْوَزَة على مَفْعَلة، وكان ينبغي أن تقول: مَأْوَزَّة، ولكنّه قبيحٌ. ومن العَرَب من يَحْذف ألف إوَزَّة ويقول: وَزَّة، ويُقال من ذلك: مَوَزّة.
وزي:
الإيزاء: وَضْعُك شيئاً على مَصَبِّ الماءِ في مَجْراه إلى الحَوْض أَوْزَى إيزاءً.
وأَوْزَى ظَهْرَه إلى الحائط: أسنده، قال:
لَعمْرُ أبي عَمْرٍو لقد ساقه المَنَى		إلى جَدَثٍ يُوزَى له بالأَهاضِبِ
والإزاء: مصبّ الماء في الحوض، وتقول: آزيت إذا صببت على الإزاء. وفلانٌ بإزاء فُلانٍ، وإذا كان قِرْناً له.
وإزاء المعيشة: ما سبّب من رَغَدها وخَفْضِها، وقوله:
إزاءُ معاشٍ ما تَـحُـلُّ إزاءهـا		من الكَيْس فيها سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
يريد: قيّمة المال.
والإزاء: المحاذاة، تقول: هو بإزاء فلان، أي: بحِذائه.
وأَزَيتُه أَزْياً، أي أتيتُه من وَجه مأْمَنِه لأَخْتِله. وكلُّ شيء ينضمُّ إلى شيءٍ فقد أزَى إليه يأزي أَزْياً.

##### Türkçe

باب **اللفيف** من **الزاي**
**ز ي ي**، **ز و ي**، **ز و ز ي**، **ز و ز ي**، **و ز و ز**، **أ ز ي**، **ز أ ز**، **أ و ز**، **و ز ي** kullanımlıdırlar

**زيي**:
**الزّاي** ve **الزّاء** iki lugattır; **الزّاي**’ın **ألف**’ı tasrifte **الياء**’a döner; böylece **زاي** ve iki **ياء**’dan telif olur; bunun küçültmesi: **زُيَيَّة**.
Ve **الزِّيّ**: elbiseden heyetin güzelliğidir; ve denilir: falan kimse güzel bir **زيّ** ile **تزيّا** etti; ve ben onu **تَزِيّةً** olarak **زَيَّيْتُهُ**.

**زوي**:
Ve ben şeyi yerinden **زَيّاً** olarak **زَوَيْتُ**; uzaklaştırma hâlinde ve bir hâlde de büzülme hâlinde; onun sözü gibi:
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ عنّي كأنّما		زَوَى بينَ عَيْنَيْهِ عليَّ المَحاجِمُ
Yani: büzdü; ve **زوى**; o hâlde o: **مَزْويّ**’dir.
Ve deri ateşte **تزوّتِ**; yani: ona dokunmaktan büzüldü. Ve evin **زاويةُ**’si ondan türetilmiştir; denilir: falan kimse bir **زاويةٍ**’de **تَزَوَّى** etti.
Ve **الزّاويةُ**: Basra’da bir yerdir.

**زوزي**:
**الوَزَى**: sert, şiddetli **المِصَكّ** eşeğin adlarındandır.

**زوزى**: **الزّوزاة**: kovalamaya ve felce benzer; dersin ki: onunla **زَوْزَيْت**.
Ve yerden **الزِّيزاةُ**: küçük tepeciktir; hepsi: **الزَّيازي**.
Ve **الزِّيزاة**: tüydür.

**وزوز**:
**الوَزْواز**: şaşkın adam; yürüyüşünde ve işinde hafif olan; dedi ki:
فلستَ بوَزْوازٍ ولا بـزَوَنّـكٍ		مكانَكَ حتّى يَبْعَثَ الخَلْقَ باعثُهْ
**الزَّوَنَّكُ**: kısa boylu.

**الأزّ**: **يأتز** eden bir damarın iki vuruşudur; yahut bir çıbanda bir ağrıdır. Ve falan **يأتزّ** eder; yani: ağrıdan bir **أزّاً** bulur.
Ve **الأَزَزُ**: evin insanlarla dolmasıdır; denilir: onda genişlik yoksa ev onlardan **أَززٌ**’dür; ondan fiil türetilmez ve çoğul yapılmaz.
Ve **الأزّ**: bir insanı **تؤزّ** etmen; yani: onu bir işe yumuşaklık ve hile ile, onu yapıncaya kadar, sanki onunla süsleniyormuş gibi, taşımandır. Onu **أززته** de o da **فائتزّ** etti. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: "إنّا أَرْسَلْنا الشَّياطِينَ على الكافِرينَ تَؤُزُّهم أَزّا"، yani: onları masiyete doğru rahatsız eder, ve onu onlara cazip kılar.
Ve kazan **أَزَّتِ** bir **أزيزاً** olarak; ve **ائتَزَّتِ** bir **ائتِزازاً** olarak. Ve **الأَزيزُ**: kaynamanın sesidir; ve hadiste: "لجَوْفِةِ أَزيزٌ كأَزِيزِ المِرْجَل".
Ve **الأَزَزُ**: ayın menzillerinden bir hesaptır; ve o, aylar ile yıllar arasına giren fazlalıklardır.

**أزي**:
**أَزَى** şey, bir kısmı bir kısmına **يأْزي** eder; etin yığılması gibi, ve benzerinden birleşen şey; dedi ki:
عضّ السِّقالِ فهو آزٍ زِيَمُهْ

**زأز**:
Dersin ki: falan kimse senden çekinip korktuğu zaman benden **تَزَأْزَأَ** etti; ve korku beni **وزأزأني**.

**أوز**:
**الإوَزّ**: su kuşlarındandır; tekili **الهاء** iledir. Ve bir adam **إوَزٌّ**, ve bir kadın **إوَزَّةٌ**; yani: uzunluk olmaksızın iri, etli, kalın; onun **ألف**’ı düşürülmez. Ve **إِوَزّة** **فِعَلَّه** veznindedir; ve **مَأْوَزَة** **مَفْعَلة** üzerinedir; ve denilmesi gerekirdi: **مَأْوَزَّة**; fakat o çirkindir. Ve Araplardan kimi **إوَزَّة**’nin **ألف**’ını düşürür ve **وَزَّة** der; ve bundan denilir: **مَوَزّة**.

**وزي**:
**الإيزاء**: suyun havuza akış yolunda, suyun döküldüğü yere bir şeyi koymandır; **أَوْزَى** bir **إيزاءً** olarak.
Ve sırtını duvara **أَوْزَى**: onu dayadı; dedi ki:
لَعمْرُ أبي عَمْرٍو لقد ساقه المَنَى		إلى جَدَثٍ يُوزَى له بالأَهاضِبِ
Ve **الإزاء**: havuzda suyun döküldüğü yerdir; ve dersin: **آزيت**; eğer **الإزاء** üzerine döktüysen. Ve falan kimse falanın **بإزاء**’ındadır; ve eğer ona denk bir akran ise.
Ve geçimin **إزاء**’ı: onun bolluğundan ve rahatlığından sebep kılınan şeydir; ve onun sözü:
إزاءُ معاشٍ ما تَـحُـلُّ إزاءهـا		من الكَيْس فيها سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
İster: malın kıymetini.
Ve **الإزاء**: hizalama/karşı karşıya olma; dersin: o falanın **بإزاء**’ındadır; yani: onun hizasındadır.
Ve onu **أَزَيتُه** bir **أَزْياً** olarak; yani: onu, onu gafil avlamak için, onun emniyet yüzünden geldim. Ve her şey bir şeye birleşirse, ona **أزَى** eder; **يأزي** bir **أَزْياً** olarak.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب لفيف الزاي
زيي ، زوي ، زوأ ، زو ، زأزأ ، أزى ، زوز ، أوز ، زوز
الزاي : قال الليث : الزاي والزاء لغتان ، وألفها يرجع في التصريف إلى الياء ، وتصغيرها زُيَيَّة . وقرىء قول الله جلّ وعزّ : ( هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْياً ) ( مريم : 74 ) ، بالراءَ والزّاي .
( زيي ) ( زوي ) : قال الفرّاء : من قرأ : ( وزيَّا ) فالزِّيّ : الهيئةُ والمَنظَر ، والعرب تقول : قد زَيّيْتُ الجاريةَ ، أي : زيّنتُها وهيّأتُهَا .
وقال الليث : يقال : تَزَيَّا فلان بزي حَسَن ، وقد زَييّتُه تَزِيّةً . وقال ابن بزرج : قالوا من الزي ازدييت ، افتعلت ، وتزينت تفعّلت وزَييت على فَعِلت ، قيل : رضيت . قال : والعرب لا تقول فيها فعِلت إلا شاذة . الليث : والزِّيُّ مَصدَر زَؤَيْتُ الشيءَ أَزْوِيه زَيّاً . وروي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( إن الله تعالى زَوَى لِي الأرضَ فأراني مشارِقَها ومغَاربَها ) .
قال أبو عبيد : سمعتُ أبا عُبيدة يقول في قوله : ( زُوِيَتْ لي الأرضُ ) ، أي : جُمِعَتْ .
قال : وانزَوَى القومُ بعضهم إلى بعض : إذا تدانَوْا وتضامُّوا . وانزَوَت الجِلْدة في النار : إذا تقبّضتْ واجتمعتْ .
وفي حديثٍ آخَرَ : ( إن المسجدَ ليَنْزَوِي من النُّخامة كما تَنزَوِي الجِلْدة في النار ) .
وقال الأعشى :
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُوني كأنَّما
زَوَى بين عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ
فلا يَنْبَسِطْ من بينِ عَيْنيكَ ما انْزَوَى
ولا تَلْقَني إلاّ وأَنفُك راغِمُ
وقال آخر :
فلما رآني زوى وجهَه
وقرّب من حاجب حاجبا
فلا برح الزِّي من وجهه
ولا زال رَائدهُ جادبا
قال شمر : زواهم الدهر ، أي : ذهب بهم . قال بشر :
فقد كانت لنا ولهن حتى
زوتها الحربُ أيامٌ قصارُ
قال : ( زوتها ) : زدّتها . وقد زووهم ، أي : ردّوهم . وزوى الله عني الشر ، أي : صرف . وزويت الشيء عن فلان ، أي : نحيته عنه . وأنشد الباهلي لعنترة :
حالت رماحُ ابْني بغيض دونكم
وزوت جواني الحرب من لم يُجرم
قال : زوت ، أي : نحت وباعدت ، أي :
صيرتها في راوية الحرب وضمت الأقاصي . وجَواني الحرب : الذين جنوها . ومن لم يجرم : من ليس له جناية وذنب ، أي : لم يقدر أحد أن ينفرد عن عشيرته مخافة أن يُقتل وإن لم يكن له ذنب .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : زَوَى إذا عَدَل ، كقولك : زَوَى عنه كذا وكذا ، أي : عَدَله وصَرَفه عنه : وزَوَى : إذا قَبَضَ . وزَوَى : إذا جَمَع ، ومصدَرُه كلّه الزِّيُّ .
والزُّوِيُّ : العُدولُ من الشيء إلى شيءٍ .
والوَزَى : الطُّيورُ .
قلتُ : كأنّه جمعُ وَزِّ وهو طَيرُ الماء .
وعن أبي هريرة رضي الله عنه أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا أراد سفراً مال براحلته وقدّ أصبعه وقال : ( اللهم أنت الصاحب في السفر والخليفة في الأهل . اللهم أصحَبْنا بنصح وأقْلِبْنَا بذمة . اللهم زَوِّ لنا الأرض وهون علينا السفر . اللهم إني أعوذ بك من وعثاء السفر وكآبة المنقلب ) .
وقال ابن الأعرابيّ : أَزْوَى الرجلَ : إذا جاءَ ومعه آخَرُ ، والعَرَب تقول لكل مُفْرَد : تَوٌّ ، ولكل زَوْج : زَوّ .
الليث : الزَّيُّ في حالِ التَّنْحِيَة وفي حالِ القَبْض .
وقال : الزَّاوية في البيت اشتقاقُها من ذلك ؛ يقال : تَزَوَّى فلانٌ في زاوِيَة .
قال : والزاوية : موضعٌ بالبصَرة .
وقال أبو تراب : زَوَّرتُ الكلامَ وزَوْيْتُه ، أي : هيّأتُه في نفسي .
وأخبرَني المنذريُّ عن إبراهيمَ الحربيّ أنه قال : رُوِي عن عمَر أنه قال للنبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( عجبتُ لما زَوَى اللَّهُ عنك من الدّنيا ) . قال إبراهيم : معناه : لما نُحِّيَ عنك وباعَدَه منك . وكذلك قولُه عليه السلام : ( أعطانِي اثنتين وزَوَى عنّي واحدة ، أي : نحّاها ولم يُجِبْني إليها ) . ومنه قولُه :
فيا لِقُصَيَ ما زَوَى اللَّهُ عنكُم
المعنى : أيُّ شيء نَحَّى اللَّهُ عنكم .
وقال أبو الهيثم : كل شيء تامّ فهو مربَّع كالبيت والدّار والأَرْض والبِساطة له حدود أربعة ، فإذا نقصَتْ منه ناحيةٌ فهو أزوَرُ مُزَوًّى .
( زوأ ) : ويروى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن الإيمان بدأ غريباً وسيعود كما بدأ فطوبى للغرباء إذا فسد الزمان . والذي نفسُ أبي القاسم بيده ليزْوَأنَّ الإيمانُ بين هذين المسجدين كما تأرِز الحية في جُحرها ) .
قال شمر : لم أسمع زوأت بالهمز ، والصواب : ليزْوَيَنّ ، أي : ليُجْمَعن وليُضَمّنّ ، من زوَيتُ الشيء إذا جمعته ، وكذلك ليأرِزن أي ليَنْضَمنّ .
وأمّا الزَّوْءُ بالهمز فإن أبا عبيد رَوَى عن الأصمعيّ أنّه قال : زوْءُ المَنِيّة : ما يَحدُث من المَنيّة .
وأخبَرَني المنذريُّ عن الحرّاني عن ابن السكّيت أنه قال : قال ابن الأعرابيّ :
الزَّوُّ : القَذَرُ ، وأَنشَد :
من ابن مامةَ كَعبٍ ثمّ عَيَّ بهِ
زؤُّ المَنِيَّة إلاّ حَرّةً وقَدَى
ويروى زَوُّ الحوادثِ ؛ رَوَاه ابن الأعرابيّ بغير همزٍ ، وهَمزَه الأصمعيّ .
ورَوَى أبو سَعيد عن أبي عمرو أنّه قال : تقول قد زاءَ الدهرُ بفلانٍ ، أي : انقَلَب به .
قال أبو عمرو : فرحت بهذه الكلمة : قلتُ : زاءَ فعلٌ مِنَ الزِّوْء ، كما يقال من الزَّوْغ زاغَ .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : زأَى : إذا تَكبَّر . وسَأَى : إذا عَدَا ، وسَأْ : زجرُ الحمارِ .
وزي : قال الليث : الوَزي : من أسماء الحمارِ المِصَكّ الشّديد .
وقال غيره : الوَزي : الرجلُ القصيرُ الملزَّزُ الخَلْق المقتَدِر ؛ وقال الأغلب :
تاحَ لها بعدَكَ خِنْزَابٌ وَزَى
والمسْتَوزِي : المنتصِب ، يقال : ما لي أراكَ مُستَوْزياً ، أي : منتصِباً ، وقال ابن مقبل يصفُ فرساً له :
ذَعَرْتُ بها العَيْرَ مُسْتوْزياً
شَكِيرُ جَحافِلِه قد كَتِنْ
وفي ( النّوادر ) : استوْزى في الجبل واستولَى ، أي : أَسْنَد فيه .
زوزى زيز : قال الليث : الزَّوْزاةُ شِبْه الطَّرْد والشَّلّ ، تقول : زوْزى به .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الزَّوْزاةُ : أن يَنصِب ظهرَه ويقارِبَ الخَطْو ويُسرِع ، يقال : زَوْزى يُزوْزي زَوْزَاةً ، وأَنشَد :
مُزَوْزياً لمّا رَآها زوْزتِ
يعني : نعامةً ورِئالها .
وقال شمر فيما قرأتُ بخطّه : الزِّيزاءَةُ تقديرُها زيزاعَة : الأرضُ الغليظة .
وقال الفرّاء : الزِّيزاءُ من الأَرض ممدودٌ مكسورُ الأوّل . ومن العَرب من يَنصِب فيقول : الزَّيْزاءُ . قال : وبعضُهم يقول : الزَّازاءُ : كلُّه ما غَلُظ من الأرض .
وقال ابن شُمَيل : الزِّيزَاةُ من الأرض : القُفُّ الغليظ المشرِف الخَشِن وجمعُها الزَّيازي ، وقال رؤبة :
حتّى إذا زَوْزَى الزَّيازِي هَزَّقَا
ولَفَّ سِدْر الهَجَرِيّ حَزَّقا
وقال :
تزازي العانةِ فوق الزازيه
أراد فوق الزيزاء من الأرض ، الغليظة يقال الزازية . في ( النوادر ) : يقال : زازيت من فلان أمراً شاقّاً ، وصاحيْتُ . والمرأةُ تُزازي صَبيها . وزازيت المال وصاحيته : إذا جمعته . وصعصعته تفسيره جمعته .
( زأزأ ) : وقال الليث : يقال : تَزَأْزأ عنّي فلانٌ : إذا هابَكَ وفَرِقَ منك . قال : وتزَأْزأَت المرأةُ : إذا اختبأتْ .
وقال جَرِير :
تَدْنو فتُبدِي جَمالاً زانَه خَفَرٌ
إذا تَزَأْزأتِ السُّودُ العَناكِيبُ
وقال أبو زيد : تزأزأْتُ من الرّجل تزأْزُؤاً شديداً : إذا تصاغَرْتَ له وفَرِقْتَ منه .
أزز : قال الله جلّ وعزّ : ( أَنَّآ أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً ) ( مريم : 83 ) .
قال الفرّاء : أي : تُزعِجهم إلى المعاصي وتُغرِيهم .
وقال مجاهد : تُشْلِيهم بها إشْلاءً .
وقال الضحّاك : تُغْرِيهم إغراءً .
وأخبَرَني المنذريّ عن إبراهيمَ الحربيّ أنه قال : قال ابن الأعرابيّ : الأزّ : الحَرَكة ؛ قال رؤبة :
لا يَأْخُذُ التَّأْفِيكُ والتَّحَزِّي
ولا طَيخُ العِدَا ذُو الأَزِّ
عمرو عن أبيه : قد أَزَّ الكتائبَ : إذا أضافَ بعضَها إلى بعض ؛ وقال الأَخطَل :
ونَقْضُ العُهود بأَثْرِ العُهودْ
يَؤُزّ الكتائب حتّى حَمِينَا
وعن مطرف عن أبيه أنه قال : أتيت النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يُصلي ولجَوْفه أَزِيز كأَزِيز المِرْجَل ؛ يعني أنه يبكي . قال شمر : يعني أن جوفه تجيش وتغلي بالبكاء .
قال : وسمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول في تفسيره : له حَنِين في الجَوْف إذا سمعَه كأنّه يَبكِي .
قال : وأخبرني عمرو عن أبيه قال : الأزّةُ : الصَّوت ، والأزيز : النَّشِيش .
وقال أبو عُبيدة : الأزيز : الالتهاب والحركة كالتهاب النارِ في الحطب ؛ يقال : أُزَّ قِدْرَك ، أي : أَلْهِب النّار تحتها . وائْتَزَّتِ القِدْر : إذا اشتَدّ غَلَيانُها .
وقال شمر : أقرأَنا ابنُ الأعرابي عن المفضَّل : أن لقمانَ قال لِلُقَيم : اذهبْ فَعشِّ الإبِلَ حتّى تَرى النجمَ قِمَّ رأسي ، وحتّى تَرَى الشِّعْرَى كأنّها نار ، فإن لا تكن عَشَّيْتَ فقد آنَيْتَ فقال له لُقَيم : واطبُخْ أنتَ جَزُورك فأُزَّ ماءً وغَلِّه حتى تَرى الكَرادِيسَ كأنّها رؤوسُ شُيوخ صُلْع ، وحتّى تَرى اللحمَ يدعو غطيفاً وغَطَفان ، فإن لا تَكُنْ أنضَجْتَ فقد آنَيْتَ .
قال : يقول : إن لم تُنضجْ فقد أنَيت ، وأَبطأتَ : إذا بلغتَ بها هذا ولم تَنضَج .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : أَزَزتُ الشيء أؤُزهُ أزاً : إذا ضممتَ بعضَه إلى بعض .
وفي حديث سَمُرة بنِ جُندَب : انكسفتِ الشمسُ على عهد رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فانتهيتُ إلى المسجد فإذا هو يَأْززُ .
قال المنذريّ : قال الحربي : الأَزز : الامتلاءُ منَ الناس .
وقال اللّيث : يقال : البيتُ منهم يأزَز : إذا لم يكن فيه متَّسَع ، ولا يُشتقّ منه فعل .
قال : والأز : ضَرَبانُ عِرْقٍ يأتَزُّ ، أو وجَعٌ في خُراج .
عمرو عن أبيه : الأَزز : الجَمعُ الكثيرُ من
الناس . وقوله : ( المسجد يأزز ) ، أي : منْغَصٌّ بالناس .
وقال شمر : قال أبو الجَزْل الأعرابيّ : أتيتُ السوقَ فرأيتُ النساءَ أَززاً ، قيل : ما الأزز ؟ قال : كأَزز الرُّمّانة المحتَشِية .
وقال الأسديّ في كلامه : أتيتُ الواليَ والمجلسُ أَزز ، أي : ضيّق كثيرُ الزّحام .
وقال أبو النجم :
أنا أبو النّجم إذا شُدَّ الحُجَزْ
واجتَمَع الأقدامُ في ضَيْق الأَزز
وقال ابن الأعرابي : الأُزاز : الشّياطين الّذين يَؤُزُّزون الكفّار .
وقال اللّيث : الأزز : حسابٌ من مَجَارِي القمر ، وهو فُضول ما يَدخل بين الشّهور والسنين .
أزي : قال الليث : يقال : أزيْتُ لفلانٍ آزي له أزْياً : إذا أتيتَه من وَجْه مَأْمَنِه لتَختِلَه .
قلت أنا : أخال الليث ، أراد أديت له بالدال : إذا ختلته ، فصحفه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : أَزَى الظِّلُّ يَأْزى أُزياً : إذا قَلَص ودَنا بعضُه إلى بعض .
وقال ابن بُزُرْج : أزى الظِّلُّ يأزو ويَأْزى ويَأْزَى ، وأَنشَد :
الظِّلُّ آزٍ والسُّقاة تَنْتَحِي
قال أبو النّجم :
إذا زاء مَخْلوقاً أَكَبَّ برأْسِه
وأبْصَرْته يَأْزي إليّ ويَزْحَلُ
أي : ينقبض إليّ وينضمّ .
قال : وأَزوْتُ الرجلَ وآزيْتَه فهو مَأزوْ ومُؤْزي ، أي : جَهَدْته فهو مَجْهود .
قال الطِّرِمّاح :
قد باتَ يأْزوهُ نَدًى وصَقِيعُ
أي : يَجهَده ويُشْئِزه .
الحرّاني عن عَمْرو عن أبيه : تأَزَّى القِدْح : إذا أصابَ الرَّمِيّة فاهتَزّ فيها . وتَأَزَّى فلانٌ عن فلان : إذا هابَه .
وقال ابن السكّيت : قال أبو حازم العُكْلي : جاء رجلٌ إلى حَلْقة يونسَ فأَنشَدَنا قصيدة مهموزة أوّلها :
أُزى مُسْتَهْنِىءٌ في البَدِىء
فَيَرْمَأُ فيه ولا يَبْذَؤُهْ
قال : ( أزى ) : جُعِل في مكانٍ . والمستهنِىء : المستعطِي . أرادَ : أن الّذي جاء يَطلب خَيْري أجعله في البَدِىء ، أي : في أوّلِ مَن يجيء . ( فَيرْمَأُ فيه ) : أي : يُقِيم فيه . ( ولا يَبْذَؤُه ) ، أي : لا يكرَهُه ولا يذُمّه .
وفيها :
وعندِي زُؤَازيةٌ وأبَة
تُزَأْزِىءُ في الدَّأْث ما تَهْجَؤه
قال : زؤازية : قِدْرٌ ضخمة ، وكذلك الوَأبة . تُزَأزِي : أي : تَضُمّ . والدأث : اللّحم والوَدَك . ما تَهْجَؤه ، أي : ما تأكله .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للنّاقة الّتي لا تَرِد النَّضِيحَ حتى يخلوَ لها الأزية والآزِيَة والأزْيَة والقَذُور .
وقال اللّيث : أَزى الشيءُ بعضه إلى بعض يَأْزِي نحو اكتناز اللّحم وما انضَمّ من نحوه ، قال رؤبة :
عَضَّ السِّفارِ فهوَ آز زَيمُهْ
أبو عُبَيد : هم إزاءٌ لِقومِهم ، أي : يُصلِحون أمرَهم ، وأَنشَد :
لقد عَلِم الشَّعْبُ أنّا لَهُمْ
إزاءٌ وأَنّا لَهُمْ مَعْقلُ
قال : وقال الأصمعيّ : الإزاء : مَصَبّ الماء في الحوض ، وأَنشَد :
ما بَينَ صُنْبورٍ إلى الإزاء
قال : ويقال : للنّاقة التي تَشربُ من الإزاء أَزِيَة على فَعِلة .
وقال أبو زيد : أزيتُ الحَوضَ على أفعلتُ وأزيته : جعلت له إزاءً ، وهو أن يُوضَع على فَمِه حَجر أو جُلّة أو نحو ذلك .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : آزَيْت على صَنِيع فلانٍ إيزاءً ، أي : أضعَفْت عليه .
وأنشَد لرؤبة :
تَغْرِفُ من ذي غَيِّث وتُوزي
أي : تُفضِل عليه .
ويقال : هو بإزاء فلان ، أي : بحِذائه ممدودَان .
ابن السكّيت عن الأصمعيّ : هو إزاءُ مالٍ ، وهو القائمُ به ، وأَنشَد :
ولكنّي جُعِلتُ إزاءَ مالٍ
فأَمْنَعُ بَعد ذلك أوْ أُنيلُ
وقال حُمَيد :
إزاءُ مَعاشٍ لا يَزالُ نِطاقُها
شديداً وفيهَا سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
يصف امرأة تقوم بمعاشِها .
وقال زهير يصف قوماً :
تَجدْهمْ على ما خَيّلتْ همْ إزاؤها
وإن أفْسَدَ المالَ الجَماعاتُ والأزلُ
أي : تجدهم الّذين يقومون بها ، وكلُّ مَن جُعِل قيّماً بأمرٍ فهو إزاؤه .
ومنه قولُ قيسِ بن الخَطيم :
ثأزْتُ عَدِيّاً والخَطيمَ فلَم أضِعْ
وصيّةَ أشياخ جُعِلت إزاءَها
أي : جُعِلت القَيِّمَ بها .
وقال اللّيث : يقال بنو فلان إزاءُ بني فلانٍ : إذا كانوا لهم أَقْراناً .
وفي الحديث : ( اختلف من كان قَبْلَنا على اثنتين وسبعين فِرقةً ، نجا منها ثلاث ، وهلك سائرُها ) ، فرقة آزت الملوكَ ، أي : قاتَلَتْهم وقاوَمَتْهم ، مِن آزيْته : إذا جاذَبْته . وفلانٌ إزاءُ فلان : إذا كان قِرْناً له يُقاوِمه .
وزأ : أبو زيد : وزأْتُ الوِعاءَ تَوْزيئاً : إذا شَددْتَ كَنْزَه .
قال : ورجل متآزِي الخَلْق ومتآزِف الخَلْق : إذا تَدانَى بعضُه إلى بَعْض .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : وزأْتُ اللَّحمَ : إذا شويتَه فأيْبَسْتَه .
ووزَّأَتِ الفَرَسُ والناقةُ براكبها : إذا صَرَعَتْه .
( زوز ) : وقال الأمويّ : قِدْرٌ زُؤازيَةٌ ، وهي التي تَضُمّ الجَزور .
وقال ابن السكيت : رجل زُوَأَزُ ، وزُوَازِيةٌ : إذا كان غليظاً إلى القِصَر ما هو .
وقال الليث : رجل وَزْوَازٌ : طَيّاشٌ خفيف .
النَّضْر عن الجَعْديّ قال : الوَزوَزُ : خشبةٌ عَرِيضةٌ يُجَحّر بها تُرابُ الأرض المرتفعة إلى الأرض المنخفضة . وهو بالفارسية زوزم .
( أوز ) : الأوَزُّ : طيرُ الماء ، الواحدةُ إِوَزّة بوزن فِعَلَّة . قال : وينبغي أن يكون المَفْعلة منها مَأْوَزةٌ ولكن من العرب من يحذف الهمزةَ منها فيصيِّرها وَزّةً كأنها فَعْلة ومَفْعَلَة ، منها أرض مَوَزَّة ، ويقال : هو البط .
قال : ورجلٌ أَوَزُّ وامرأةٌ إوَزَّةٌ ، أي : عظيم غليظٌ لَحِيم في غير طول . وأَنشد المفضّل :
أَمشي الأوَزَّى ومعِي رُمْحٌ سَلِبْ
قال : وهو مشيُ الرجل توقُّصاً في جانبيه ، ومَشْيُ الفَرَس النشيط .
( زوز ) : ثعلب عن ابن الأعرابي : الزونزي : الذي يرى في نفسه ما لا يراه غيره ، وهو المتكبر ؛ وأنشد :
ثرى الزونزي منهمُ ذا البردين
يرميه سوّار الكرى في العينين
بين الحاجبين وبين المآقين
وقال :
وبَعلُها زَوَنْزَكٌ زَوَنْزَي
ويقال : زَوَّيْتُ زاياً في لغة من يقول الزّاي ، ومن قال : الزاء قال : زيَّيْتُ زاءً ، كما يقال : بَيَّبْتُ باءً ، ونظيرُ زَوَّيْتُ زاياً ، أو نظير زَوَّيْتُ زاءً : كَوَّفْتُ كَافاً .

##### Türkçe

**باب لفيف الزاي**
زيي ، زوي ، زوأ ، زو ، زأزأ ، أزى ، زوز ، أوز ، زوز
**الزاي**: Leys dedi: **الزاي** ve **الزاء** iki lugattır; onun elif’i tasrifte **الياء**’a döner; onun küçültmesi **زُيَيَّة**’dir. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü okunmuştur: ( هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثاً وَرِءْياً ) ( Meryem: 74 ), **الراء** ve **الزاي** ile.

( **زيي** ) ( **زوي** ): Ferrâ dedi: Kim ( وزيَّا ) okursa, **الزِّيّ**: hey’et ve manzardır; Araplar der ki: “**زَيّيْتُ** cariyeyi”, yani: onu süsledim ve onu hazırladım.

Leys dedi: Denir ki: Falan, güzel bir ziynetle **تَزَيَّا** etti; ve ben onu **تَزِيّةً** ile **زَييّتُ** ettim. İbn Bezrec dedi: Dediler ki: zî’den **ازدييت** (iftial yaptım); ve **تزينت** (tefa‘‘alt yaptım); ve **زَييت** “**فَعِلت**” üzere; denildi: “**رضيت**”. Dedi: Araplar bunda “**فعِلت**” demezler, ancak şâz olarak. Leys: ve **الزِّيُّ** “**زَؤَيْتُ** الشيءَ **أَزْوِيه** **زَيّاً**”ın masdarıdır. Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki dedi: ( إن الله تعالى زَوَى لِي الأرضَ فأراني مشارِقَها ومغَاربَها ).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde’yi şu sözünde işittim: ( زُوِيَتْ لي الأرضُ ), yani: toplandı.

Dedi: Kavim birbirine doğru **انزَوَى** etti: yaklaştıkları ve birbirine sokuldukları zaman. Ve deri ateşte **انزَوَت**: büzüşüp toplandığı zaman.

Başka bir hadiste: ( إن المسجدَ ليَنْزَوِي من النُّخامة كما تَنزَوِي الجِلْدة في النار ).

A‘şâ dedi:
يزيدُ يَغُضُّ الطَّرْفَ دُوني كأنَّما
زَوَى بين عَيْنَيْه عليَّ المَحاجِمُ
فلا يَنْبَسِطْ من بينِ عَيْنيكَ ما انْزَوَى
ولا تَلْقَني إلاّ وأَنفُك راغِمُ

Bir başkası dedi:
فلما رآني زوى وجهَه
وقرّب من حاجب حاجبا
فلا برح الزِّي من وجهه
ولا زال رَائدهُ جادبا

Şemmer dedi: **زواهم** ed-dehr, yani: onları götürdü. Bişr dedi:
فقد كانت لنا ولهن حتى
زوتها الحربُ أيامٌ قصارُ
Dedi: ( **زوتها** ): onu geri çevirdi. Ve “**زووهم**” (dediler), yani: onları geri çevirdiler. Ve “Allah benden şerri **زوى** etti”, yani: uzaklaştırdı. Ve “şeyi falandan **زويتُ**”, yani: onu ondan uzaklaştırdım. Bâhilî, Antere’den şu beyti okudu:
حالت رماحُ ابْني بغيض دونكم
وزوت جواني الحرب من لم يُجرم
Dedi: **زوت**: yani uzaklaştırdı ve uzak etti; yani: onu savaşın şiddetinde bir tarafa koydu ve uzak uçları topladı. Ve **جَواني الحرب**: onu işleyenlerdir. Ve “**من لم يجرم**”: kendisine cinayet ve günah olmayan kimse; yani: bir kimse, günahı olmasa bile öldürülmek korkusuyla aşiretinden ayrılıp tek başına kalmaya güç yetiremezdi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **زَوَى**: eğrildiği/çevirdiği zaman; senin “ondan şunu şunu **زَوَى** etti” demen gibi; yani: onu ondan çevirdi ve ondan saptırdı. Ve **زَوَى**: kabzettiği zaman. Ve **زَوَى**: topladığı zaman; bunun hepsinin masdarı **الزِّيُّ**’dür.

Ve **الزُّوِيُّ**: bir şeyden bir şeye yönelip sapmadır.

Ve **الوَزَى**: kuşlardır.

Ben dedim: Sanki o, su kuşu olan **وَزِّ**’in cem‘idir.

Ebû Hureyre (radıyallahu anh)’dan: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir yolculuk istediği zaman binitiyle meyleder, parmağını doğrultur ve derdi ki: ( اللهم أنت الصاحب في السفر والخليفة في الأهل . اللهم أصحَبْنا بنصح وأقْلِبْنَا بذمة . اللهم زَوِّ لنا الأرض وهون علينا السفر . اللهم إني أعوذ بك من وعثاء السفر وكآبة المنقلب ).

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَزْوَى** adamı: yanında bir başkasıyla geldiği zaman. Araplar her tek olana **تَوٌّ**, her çifte **زَوّ** derler.

Leys: **الزَّيُّ** uzaklaştırma hâlinde ve kabzetme hâlindedir.

Ve dedi: Evdeki **الزَّاوية**’nin iştikakı bundandır; denir ki: Falan bir köşede **تَزَوَّى** etti.

Dedi: Ve **الزاوية**: Basra’da bir yerdir.

Ebû Turâb dedi: Sözü **زَوَّرتُ** ettim ve onu **زَوْيْتُ** ettim; yani: onu nefsimde hazırladım.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: Ömer’den rivayet edildi ki Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( عجبتُ لما زَوَى اللَّهُ عنك من الدّنيا ). İbrâhîm dedi: Manası: senden uzaklaştırılan ve senden uzak kılınan şeye şaştım. Ve onun (aleyhisselâm) sözü de böyledir: ( أعطانِي اثنتين وزَوَى عنّي واحدة ، أي : نحّاها ولم يُجِبْني إليها ). Ve ondan onun sözü:
فيا لِقُصَيَ ما زَوَى اللَّهُ عنكُم
Mana: Allah sizden neyi uzaklaştırdı?

Ebû’l-Heysem dedi: Her tam şey dörtgendir; ev, hâne, yer ve yaygı gibi; onun dört sınırı vardır. Ondan bir taraf eksilirse o **أزوَرُ مُزَوًّى**’dır.

( **زوأ** ): Ve rivayet olunur ki Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( إن الإيمان بدأ غريباً وسيعود كما بدأ فطوبى للغرباء إذا فسد الزمان . والذي نفسُ أبي القاسم بيده ليزْوَأنَّ الإيمانُ بين هذين المسجدين كما تأرِز الحية في جُحرها ).

Şemmer dedi: Hemze ile **زوأت** işitmedim; doğru olan: **ليزْوَيَنّ**’dir; yani: elbette toplanacak ve elbette bir araya getirilecek; “şeyi topladığım zaman **زوَيتُ** الشيء”den. Ve aynı şekilde **ليأرِزن**: yani elbette bir araya sokulacaklar.

Hemzeli **الزَّوْءُ**’e gelince: Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti ki dedi: **زوْءُ المَنِيّة**: ölümden meydana gelen şeydir.

Münzirî bana Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi:
**الزَّوُّ**: pisliktir; ve okudu:
من ابن مامةَ كَعبٍ ثمّ عَيَّ بهِ
زؤُّ المَنِيَّة إلاّ حَرّةً وقَدَى
Ve “**زَوُّ الحوادثِ**” diye de rivayet olunur; onu İbnü’l-A‘râbî hemzesiz rivayet etti; Asma‘î hemzeledi.

Ebû Sa‘îd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki dedi: “Zaman falanla **زاءَ** etti” dersin; yani: onu tersyüz etti.

Ebû Amr dedi: Bu kelimeyle sevindim; dedim: **زاءَ** fiili **الزِّوْء**’dendir; **الزَّوْغ**’dan “**زاغَ**” denildiği gibi.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **زأَى**: kibirlendiği zaman. Ve **سَأَى**: koştuğu zaman. Ve **سَأْ**: eşeği sürme (azarlama)dır.

**وزي**: Leys dedi: **الوَزي**: şiddetli, sert eşeğin adlarındandır.

Başkası dedi: **الوَزي**: kısa, sıkı yapılı, güçlü adamdır. Aglab dedi:
تاحَ لها بعدَكَ خِنْزَابٌ وَزَى

Ve **المسْتَوزِي**: dikilen/ayakta duran; denir ki: Seni niçin **مُستَوْزياً** görüyorum; yani: dikilmiş. İbn Mukbil, bir atını vasfederken dedi:
ذَعَرْتُ بها العَيْرَ مُسْتوْزياً
شَكِيرُ جَحافِلِه قد كَتِنْ

Ve ( **النّوادر** )’de: Dağda **استوْزى** etti ve **استولَى** etti; yani: orada dayandı/yaslandı.

**زوزى زيز**: Leys dedi: **الزَّوْزاةُ**: kovalamaya ve felce benzer; “onunla **زوْزى** etti” dersin.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الزَّوْزاةُ**: sırtını dikmesi, adımı yaklaştırması ve hızlanmasıdır; “**زَوْزى** eder, **يُزوْزي** eder, **زَوْزَاةً**” denir. Ve okudu:
مُزَوْزياً لمّا رَآها زوْزتِ
Yani: bir devekuşunu ve yavrularını.

Şemmer, kendi yazısıyla okuduğumda dedi: **الزِّيزاءَةُ**’nin takdiri **زيزاعَة**’dır: sert topraktır.

Ferrâ dedi: **الزِّيزاءُ** yerden; uzatılmıştır, ilkinin kesresi vardır. Araplardan kimi nasbeder de **الزَّيْزاءُ** der. Dedi: Bazıları **الزَّازاءُ** der: hepsi, yerden sert olan şeydir.

İbn Şümeyl dedi: Yerden **الزِّيزَاةُ**: sert, yüksek, kaba, pürtüklü düzlük; cem‘i **الزَّيازي**’dir. Rü’be dedi:
حتّى إذا زَوْزَى الزَّيازِي هَزَّقَا
ولَفَّ سِدْر الهَجَرِيّ حَزَّقا
Ve dedi:
تزازي العانةِ فوق الزازيه
Yani: yerin sert olan **الزيزاء**’ının üstünde; **الزازية** denir. ( **النوادر** )’de: Denir ki: Falândan zor bir işi **زازيت** ettim; ve **صاحيْتُ** ettim. Ve kadın, çocuğunu **تُزازي** eder. Ve malı **زازيت** ettim ve **صاحيته** ettim: onu topladığım zaman. Ve **صعصعته**’nin tefsiri: onu topladım.

( **زأزأ** ): Leys dedi: Denir ki: Falan benden **تَزَأْزأ** etti: senden çekindiği ve senden korktuğu zaman. Dedi: Ve kadın **تزَأْزأَت**: gizlendiği zaman.

Cerîr dedi:
تَدْنو فتُبدِي جَمالاً زانَه خَفَرٌ
إذا تَزَأْزأتِ السُّودُ العَناكِيبُ

Ebû Zeyd dedi: Adamdan şiddetli bir **تزأْزُؤاً** ile **تزأزأْتُ**: ona karşı küçüldüğün ve ondan korktuğun zaman.

**أزز**: Allah (azze ve celle) dedi: ( أَنَّآ أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً ) ( Meryem: 83 ).

Ferrâ dedi: Yani: onları günahlara doğru rahatsız eder ve onları kışkırtır.

Mücâhid dedi: Onları onunla **إشْلاءً** ile kışkırtır.

Dahhâk dedi: Onları **إغراءً** ile kışkırtır.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi ki dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأزّ**: harekettir. Rü’be dedi:
لا يَأْخُذُ التَّأْفِيكُ والتَّحَزِّي
ولا طَيخُ العِدَا ذُو الأَزِّ

Amr, babasından: **أَزَّ** etti orduları: bazısını bazısına kattığı zaman. Ahtal dedi:
ونَقْضُ العُهود بأَثْرِ العُهودْ
يَؤُزّ الكتائب حتّى حَمِينَا

Mutarrif’ten, babasından: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldim; o namaz kılıyordu; göğsünün içinde, kazan kaynamasının **أَزِيز**’i gibi bir **أَزِيز** vardı; yani: ağlıyordu. Şemmer dedi: Yani: içi ağlamayla kabarır ve kaynar.

Dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi tefsirinde şöyle derken işittim: Onu işittiğinde sanki ağlıyormuş gibi, içte bir **حَنِين** vardır.

Dedi: Amr bana babasından haber verdi: **الأزّةُ**: sestir; ve **الأزيز**: fokurtu/çıtırtıdır.

Ebû Ubeyde dedi: **الأزيز**: odundaki ateşin tutuşması gibi tutuşma ve harekettir; denir ki: “kazanını **أُزَّ** et”, yani: altındaki ateşi alevlendir. Ve kazan **ائْتَزَّت**: kaynaması şiddetlendiği zaman.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bize Mufaddal’dan okuttu: Lokman, Lukaym’e dedi ki: “Git, develeri akşamla; ta ki yıldızı başımın tepesinde göresin; ve Şi‘râ’yı sanki ateş gibi göresin. Eğer akşamlatmamışsan, geciktirmişsin.” Lukaym ona dedi ki: “Sen de deveni pişir; bir suyu **فأُزَّ** et ve onu kaynat; ta ki eklemleri sanki kel ihtiyarların başları gibi göresin; ve ta ki et, **غطيفاً** ve **غَطَفان** diye çağırır gibi olsun. Eğer pişirmemişsen, geciktirmişsin.”

Dedi: Yani: pişirmediysen geciktirdin; onu bu hâle ulaştırdığında da pişmezse: geciktirdin ve ağır davrandın.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Şeyi **أَزَزتُ** ederim, onu **أؤُزهُ** ederim, **أزاً**: bazısını bazısına kattığın zaman.

Semure b. Cündeb hadîsinde: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) zamanında güneş tutuldu; mescide vardım; o **يَأْززُ** ediyordu.

Münzirî dedi: Harbî dedi: **الأَزز**: insanlarla doluluktur.

Leys dedi: Denir ki: Ev onlardan **يأزَز** eder: içinde genişlik olmadığı zaman; ondan fiil türetilmez.

Dedi: Ve **الأز**: iki tür damardır ki **يأتَزُّ** eder; yahut bir çıbanda ağrıdır.

Amr, babasından: **الأَزز**: insanlardan çok topluluktur. Ve onun sözü: ( **المسجد يأزز** ), yani: insanlarla sıkışık.

Şemmer dedi: Ebû’l-Cezl el-A‘râbî dedi: Pazara geldim, kadınları **أَززاً** gördüm. Denildi: **الأزز** nedir? Dedi: içi dolu narın **أَزز**’i gibi.

Esedî kendi sözünde dedi: Valiye geldim; meclis **أَزز** idi; yani: dar, izdihamı çok.

Ebû’n-Necm dedi:
أنا أبو النّجم إذا شُدَّ الحُجَزْ
واجتَمَع الأقدامُ في ضَيْق الأَزز

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأُزاز**: kâfirleri **يَؤُزُّزون** eden şeytanlardır.

Leys dedi: **الأزز**: ayın menzillerinden bir hesaptır; aylara ve yıllara giren fazlalıklardır.

**أزي**: Leys dedi: Denir ki: Falana **أزيْتُ** ederim; ona **آزي** ederim; **أزْياً**: onun emniyet yüzünden ona gelip onu aldatmak istediğin zaman.

Ben dedim: Leys’in, “**أديت**” ( **الدال** ile) demek istediğini sanıyorum: onu aldattığın zaman; onu tashif etti.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Gölge **أَزَى** eder, **يَأْزى** eder, **أُزياً**: kısalıp bazısı bazısına yaklaştığı zaman.

İbn Büzurc dedi: Gölge **أزى** eder; **يأزو** eder ve **يَأْزى** eder ve **يَأْزَى** eder. Ve okudu:
الظِّلُّ آزٍ والسُّقاة تَنْتَحِي

Ebû’n-Necm dedi:
إذا زاء مَخْلوقاً أَكَبَّ برأْسِه
وأبْصَرْته يَأْزي إليّ ويَزْحَلُ
Yani: bana doğru büzüşür ve toplanır.

Dedi: Adamı **أَزوْتُ** ettim ve onu **آزيْتَه** ettim; o **مَأزوْ** ve **مُؤْزي**’dir; yani: onu yordum; o da yorulmuş olur.

Tırimmâh dedi:
قد باتَ يأْزوهُ نَدًى وصَقِيعُ
Yani: onu yorar ve onu rahatsız eder.

Harrânî, Amr’dan, o da babasından: Ok **تأَزَّى** etti: hedefe isabet edip onda titrediği zaman. Ve falan, falandan **تَأَزَّى** etti: ondan çekindiği zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Hâzim el-Ukliy dedi: Bir adam Yûnus’un halkasına geldi; bize başı hemzeli bir kaside okudu; evveli:
أُزى مُسْتَهْنِىءٌ في البَدِىء
فَيَرْمَأُ فيه ولا يَبْذَؤُهْ
Dedi: ( **أزى** ): bir yere konuldu. Ve **المستهنِىء**: isteyen/dilenen. Muradı: hayrımı istemeye geleni **البَدِىء**’de, yani gelenlerin ilki içinde kılarım. ( **فَيرْمَأُ فيه** ): yani: orada ikamet eder. ( **ولا يَبْذَؤُه** ): yani: onu kerih görmez ve onu yermez.

Ve onda:
وعندِي زُؤَازيةٌ وأبَة
تُزَأْزِىءُ في الدَّأْث ما تَهْجَؤه
Dedi: **زؤازية**: büyük bir tencere; **الوَأبة** de böyledir. **تُزَأزِي**: yani: toplar/sıkar. Ve **الدأث**: et ve içyağıdır. “**ما تَهْجَؤه**”: yani: yediğin şey.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki, sulama kuyusuna varmaz, kendisine boş kalıncaya dek bekleyen deveye: **الأزية** ve **الآزِيَة** ve **الأزْيَة** ve **القَذُور**.

Leys dedi: Şeyin bazısı bazısına **أَزى** eder; **يَأْزِي** eder; etin sıkışması gibi ve benzerinden toplanan şey. Rü’be dedi:
عَضَّ السِّفارِ فهوَ آز زَيمُهْ

Ebû Ubeyd: Onlar kavimleri için **إزاءٌ**’dır; yani: işlerini düzeltirler. Ve okudu:
لقد عَلِم الشَّعْبُ أنّا لَهُمْ
إزاءٌ وأَنّا لَهُمْ مَعْقلُ

Dedi: Asma‘î dedi: **الإزاء**: havuzda suyun döküldüğü ağızdır. Ve okudu:
ما بَينَ صُنْبورٍ إلى الإزاء
Dedi: **الإزاء**’dan içen deveye “**أَزِيَة**” denir; “**فَعِلة**” üzere.

Ebû Zeyd dedi: Havuzu **أزيتُ** ettim “**أفعلتُ**” üzere; ve onu **أزيته** ettim: ona bir **إزاء** yaptım; o da ağzına bir taş yahut bir toprak parçası yahut benzeri konulmasıdır.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Falanın iyiliği üzerine **آزَيْت** ettim, **إيزاءً**: yani: onun üzerine artırdım/katladım.

Rü’be’den okudu:
تَغْرِفُ من ذي غَيِّث وتُوزي
Yani: onun üzerine fazlalık verirsin.

Ve denir ki: O, falanın **بإزاء**’ındadır; yani: hizasındadır; ikisi de uzatılmıştır.

İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: O, bir malın **إزاءُ**’ıdır; yani: onunla kaim olandır. Ve okudu:
ولكنّي جُعِلتُ إزاءَ مالٍ
فأَمْنَعُ بَعد ذلك أوْ أُنيلُ

Humeyd dedi:
إزاءُ مَعاشٍ لا يَزالُ نِطاقُها
شديداً وفيهَا سَوْرةٌ وهي قاعِدُ
Geçimini yürüten bir kadını vasfeder.

Züheyr, bir kavmi vasfederken dedi:
تَجدْهمْ على ما خَيّلتْ همْ إزاؤها
وإن أفْسَدَ المالَ الجَماعاتُ والأزلُ
Yani: onları, onunla kaim olanlar bulursun; her kim bir işte kayyım kılınırsa o, onun **إزاؤه**’udur.

Ve ondan Kays b. el-Hatîm’in sözü:
ثأزْتُ عَدِيّاً والخَطيمَ فلَم أضِعْ
وصيّةَ أشياخ جُعِلت إزاءَها
Yani: onunla kaim kılındım.

Leys dedi: Denir ki: Falan oğulları, falan oğullarının **إزاءُ**’ıdır: onlara denk oldukları zaman.

Hadiste: ( اختلف من كان قَبْلَنا على اثنتين وسبعين فِرقةً ، نجا منها ثلاث ، وهلك سائرُها ) ; bir fırka krallara **آزت** etti; yani: onlarla savaştı ve onlara karşı koydu; “onu **آزيْته**”den: onu çekiştirdiğin zaman. Ve falan, falanın **إزاءُ**’ıdır: ona denk olup ona karşı koyduğu zaman.

**وزأ**: Ebû Zeyd: Kabı **وزأْتُ** ederim, **تَوْزيئاً**: ağzını bağını sıktığın zaman.

Dedi: Ve yaratılışı **متآزِي** ve yaratılışı **متآزِف** olan adam: bazısı bazısına yaklaştığı zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Eti **وزأْتُ**: onu kızartıp kuruttuğun zaman.

Ve at ve deve, binicisiyle **وزَّأَت**: onu yere serdiği zaman.

( **زوز** ): Ümeyyî dedi: **قِدْرٌ زُؤازيَةٌ**; o, deve etini toplayıp içine alan tenceredir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل زُوَأَزُ** ve **زُوَازِيةٌ**: kısa olmaya meyleden kalın yapılı olduğu zaman.

Leys dedi: **رجل وَزْوَازٌ**: hafif, uçarı.

Nadr, Ca‘dî’den dedi: **الوَزوَزُ**: geniş bir ağaç parçasıdır; onunla yüksek yerin toprağı alçak yere sürülür. Farsçada ona **زوزم** denir.

( **أوز** ): **الأوَزُّ**: su kuşudur; tekili **إِوَزّة** “**فِعَلَّة**” veznindedir. Dedi: Ondan “**المَفْعلة**”nin **مَأْوَزةٌ** olması gerekir; fakat Araplardan kimi hemzeyi ondan düşürür de onu **وَزّةً** yapar; sanki o “**فَعْلة**” ve “**مَفْعَلَة**”dir; ondan: **أرض مَوَزَّة**. Ve denir: o, ördektir.

Dedi: Ve **رجلٌ أَوَزُّ** ve **امرأةٌ إوَزَّةٌ**: yani: uzunluk olmaksızın iri, kalın, etli. Mufaddal okudu:
أَمشي الأوَزَّى ومعِي رُمْحٌ سَلِبْ
Dedi: Bu, adamın iki yanıyla salınarak yürümesidir; ve çevik atın yürüyüşüdür.

( **زوز** ): Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزونزي**: kendinde, başkasının onda görmediği şeyi gören kimsedir; o, kibirlidir. Ve okudu:
ثرى الزونزي منهمُ ذا البردين
يرميه سوّار الكرى في العينين
بين الحاجبين وبين المآقين
Ve dedi:
وبَعلُها زَوَنْزَكٌ زَوَنْزَي

Ve denir: “**زَوَّيْتُ** bir **زاياً**”, **الزّاي** diyenin lugatında. Ve **الزاء** diyen: “**زيَّيْتُ** bir **زاءً**” der; “**بَيَّبْتُ** bir **باءً**” denildiği gibi. Ve “**زَوَّيْتُ** bir **زاياً**”ın benzeri, yahut “**زَوَّيْتُ** bir **زاءً**”ın benzeri: “**كَوَّفْتُ** bir **كَافاً**”dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ المحاجمُ([1])فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ
ويقال انْزَوتِ الجِلدةُ في النار، إذا تَقَبَّضت. وزَاوية البيت لاجتماع الحائِطَين([2]). ومن الباب الزِّيّ: حُسْن الهيئة. ويقال زوى الإِرثَ عن وارثِه يَزوِيه زَيّاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل ولا يُعلم لـه قياسٌ ولا اشتقاق: الزَّوْزَاة: حُسن الطرد([3])، يقال زَوْزَيْتُ به.
ويقال الزِّيزَاء: أطراف الرِّيش. والزِّيزاةُ: الأكَمة، والجمع الزِّيزاء، والزَّيازِي، في شعر الهذليّ([4]):
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *
ومن هذا قدرٌ زُوَزِيَةٌ، أي ضخمة([5]).
وممَّا لا اشتقاقَ له الزَّوْء، وهي المَنِيّة([6]).
(زوج) الزاء والواو والجيم أصلٌ يدلُّ على مقارنَة شيءٍ لشيء. من ذلك [الزّوج زوج المرأة. والمرأةُ([7])] زوج بعلِها، وهو الفصيح. قال الله جل ثناؤه: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. ويقال لفلانٍ زوجانِ من الحمام، يعني ذكراً وأنثى. فأمّا قولُه جلّ وعزّ في ذِكْر النبات: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]، فيقال أراد به اللَّون، كأنَّه قال: من كل لونٍ بهيج. وهذا لا يبعد أن يكون مِن الذي ذكرناه؛ لأنه يزوَّج غَيْرَه ممّا يقاربه. وكذلك قولهم للنَّمَط الذي يُطرَح على الهودج زَوج؛ لأنَّه زوجٌ لما يُلْقَى عليه. قال لبيد:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها([8])(زوح) الزاء والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على تنَحٍّ وزوال . يقول زاح عن مكانه يزُوح، إذا تنحَّى، وأزحتُه أنا. وربَّما قالوا: أزاح يُزِيح.
(زود) الزاء والواو والدال أصلٌ يدل على انتقالٍ بخير، من عملٍ أو كسبٍ. هذا تحديدٌ حَدَّهُ الخليل. قال كلُّ مَن انتقل معه بخيرٍ مِنْ عملٍ أو كسب فقد تزوَّد. قال غيره: الزَّود: تأسيس الزّاد، وهو الطعام يُتَّخَذ للسَّفر. والمِزْوَد: الوعاء يُجْعَل للزاد. وتلقب العَجم برِقاب المَزاوِدِ.
(زور) الزاء والواو والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْل والعدول. من ذلك الزُّور: الكذب؛ لأنه مائلٌ عن طريقَةِ الحق. ويقال زوَّرَ فلانٌ الشَّيءَ تزويراً. حتَّى يقولون زوَّر الشيءَ في نفْسه: هيّأَهُ، لأنَّهُ يَعدِل به ِعن طريقةٍ تكون أقربَ إلى قَبولِ السامعِ. فأمَّا قولهم للصَّنم زُور فهو القياس الصحيح. قال:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ([9]) *
والزَّوَر: الميل. يقال ازورَّ  عن كذا، أي مالَ عنه.
ومن الباب : الزائر، لأنّه إذا زارَك فقد عدَلَ عن غيرك.
ثم يُحمل على هذا فيقال لرئيس القوم وصاحِب أمرهم: الزُّوَيْر، وذلك أنهم يعدِلون عن كلِّ أحدٍ إليه. قال:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا([10])ويقولون: هذا رجلٌ ليس له زَوْرٌ، أي ليس له صَيُّورٌ يرجِع إليه. والتزوير: كرامة الزَّائِر. والزَّوْرُ: القومُ الزُّوَّار؛ يقال ذلك في الواحد والاثنين والجماعة والنِّساء. قال الشاعر:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ([11]) *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ
فأمَّا قولهم إن الزِّوَرَّ القويّ الشديد، فإنما هو من الزَّوْر، وهو أعلى الصدر شاذٌّ عن الأصل الذي أصّلْناه.
(زوع) الزاء والواو والعين كلمةٌ واحدة. يقال زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً. إذا جذبها. قال ذو الرّمة:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *([12])
(زوف) الزاء والواو والفاء ليس بشيء، إلاّ أنّهم يقولون موتٌ *زُوَاف: وحِيٌّ.
(زوق) الزاء والواو والقاف ليس بشيء. وقولهم زَوَّفْتُ الشيءَ إذا زَيّنتهُ وموّهته، ليس بأصل، يقولون إنّهُ من الزَّاوُوق، وهو الزِّئبق. وكلُّ هذا كلام.
(زوك) الزاء والواو والكاف كلمةٌ إن صحت. يقولون إنَّ الزَّوْكَ مِشية الغُراب. وينشدون:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ([13]) *
ويقولون من هذا زَوْزَكَت المرأة، إذا أسرعت في المشي. وهذا باب قريبٌ من الذي قبلَه.
(زول) الزاء والواو واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تنحّي الشيءِ عن مكانه. يقولون: زال الشيءُ زَوالاً، وزالت الشمس عن كبد السماء تزُول. ويقال أزَلْتُهُ عن المكان وزوّلته عنه. قال ذو الرمة:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها([14])ويقال إنّ الزّائلة كلُّ شيء يتحرك. وأنشد:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل([15])ومما شذّ عن الباب قولُهم: شيءٌ زوْل، أي عَجَب. وامرأةٌ زَولة، أي خفيفة. وقال الطرِمّاح:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ([16])(زون) الزاء والواو والنون ليس هو عندي أصلاً. على أنّهم يقولون: الزَّون: الصّنَم. ومرّة يقولون: الزَّوْن بيت الأصنام. وربما قالوا([17]) زانَه يَزُونه بمعنى يَزِينه([18]).
ومن الباب الزِّوَنَّة: القصيرة من النِّساء. والرجل زِوَنّ. وربما قالوا: الزَّوَنْزَى: القصير. وكله كلام.
 ---------------------
([1]) ديوان الأعشى 58 واللسان (زوى).
([2]) في المجمل: "وزاوية البيت سميت للاجتماع".
([3]) في المجمل واللسان: "شبه الطرد".
([4]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدته في شرح السكري للهذليين 180 ونسخة الشنقيطي 79. وصدر البيت: * وظل يسوف أبوالها *
([5]) حق هذه الكلمة وما قبلها من أول هذه الفقرة أن يكون في مادة (زبز).
([6]) في الأصل: "المسنة"، تحريف.
([7]) التكملة من المجمل.
([8]) من معلقة لبيد.
([9]) الرجز للأغلب، أو ليحيى بن منصور. انظر اللسان (زور).
([10]) أنشده في اللسان (5: 427).
([11]) الخبيب: مصغر الخُب بالضم، وهو الغامض من الأرض، وفي اللسان: "ومشيهن بالكثيب مور".
([12]) صدره كما في ديوانه 579 واللسان (زوع):
*وخافق الرأس فوق الرحل قلت له*
    لكن في اللسان: "مثل السيف قلت له".
([13]) البيت لحسان في ديوانه 59 والحيوان (3: 424)، وهو في اللسان (زوك) بدون نسبة.
([14]) البيت في ديوانه 554 واللسان (8: 180/ 13: 337/ 20: 165) والحيوان (5: 574). وقد سبق في (2: 119).
([15]) أنشده في اللسان (زول).
([16]) ديوان الطرماح 164 واللسان (خضن، لحن) والمقاييس (2: 193).
([17]) في الأصل: "قاله".
([18]) في اللسان: "محمد بن حبيب: قالت أعرابية لابن الأعرابي: إنك تزوننا إذا طلعت".

ـ

##### Türkçe

(**باب الزاء والواو وما يثلثهما**)

(**زوي**) **الزاء** ve **الواو** ve **الياء** bir asıldır; bir birleşmeye ve toplanmaya delâlet eder. Denir: **زوَيتُ الشَّيءَ**: onu topladım. Resûlullah *صلى الله عليه وآله* dedi: " **زُوِيتِ الأرضُ** فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". Der ki: Yer bana doğru toplandı. Ve denir: **زَوَى** adam iki gözünün arasını; onu sıktığı zaman. A‘şâ dedi:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** **زَوَى** بين عينيه عليَّ المحاجمُ
فلا ينبسِطْ مِن بين عينَيكَ ما انزَوَى	 *** ولا تَلقَني إلاّ وأنفُكَ راغمُ

Ve denir: **انْزَوتِ الجِلدةُ** ateşte; büzüldüğü zaman. Ve **زَاوية** ev(in) (köşesi), iki duvarın birleşmesi içindir. باب’dan **الزِّيّ**: görünüşün güzelliği. Ve denir: **زوى الإِرثَ عن وارثِه** onu **يَزوِيه** **زَيّاً**: mirası vârisinden uzaklaştırdı (men etti).

Ve bu asıldan şâz olan ve kendisi için kıyas da iştikak da bilinmeyen: **الزَّوْزَاة**: kovmanın güzelliği; denir: **زَوْزَيْتُ به**.

Ve denir: **الزِّيزَاء**: tüyün uçları. Ve **الزِّيزاةُ**: tepecik; çoğulu **الزِّيزاء** ve **الزَّيازِي**; Hüzeli’nin şiirinde:
* ويوفِي زَيازِيَ حُدْبَ التّلالِ *

Ve bundan **قدرٌ زُوَزِيَةٌ**; yani iri.

Ve iştikakı olmayanlardan **الزَّوْء**; o da ölüm(dür).

(**زوج**) **الزاء** ve **الواو** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyin bir şeye eşlik etmesine delâlet eder. Bundan: **الزّوج** kadının kocasıdır. Ve kadın, kocasının **زوج**’udur; bu fasîh olandır. Allah جل ثناؤه dedi: ﴿اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ﴾ [البقرة 35، الأعراف 19]. Ve denir: falanın güvercinden iki **زوجانِ**’ı vardır; yani bir erkek ve bir dişi. أما O’nun جلّ وعزّ bitkiyi anmada sözü: ﴿مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [الحج 5، ق7]; denir ki bununla rengi murad etti; sanki dedi: her parlak renkten. Bu, zikrettiğimizden uzak değildir; çünkü o, kendisine yakın olan başka bir şeyle eşleştirilir. Yine onların, hevcin üzerine serilen **النَّمَط**’a **زَوج** demeleri; çünkü o, üzerine atılan şeye bir eş (çift)tir. Lebîd dedi:
مِن كل محفوفٍ يُظِلُّ عِصِيَّهُ *** زَوْجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها

(**زوح**) **الزاء** ve **الواو** ve **الحاء** bir asıldır; uzaklaşmaya ve zâil olmaya delâlet eder. Der ki: **زاح** yerinden **يزُوح**; uzaklaştığı zaman. Ben de onu **أزحتُه**. Bazen derler: **أزاح يُزِيح**.

(**زود**) **الزاء** ve **الواو** ve **الدال** bir asıldır; bir işten yahut kazançtan hayır ile intikale delâlet eder. Bu, Halîl’in sınırlandırdığı bir tanımdır. Dedi: Her kim bir iş yahut kazançtan hayır ile birlikte intikal ederse, muhakkak **تزوَّد** etmiştir. Başkası dedi: **الزَّود**: azığın tesis edilmesidir; o da yolculuk için edinilen yemektir. Ve **المِزْوَد**: azık için yapılan kaptır. Acemler **رِقاب المَزاوِدِ** ile lakaplanır.

(**زور**) **الزاء** ve **الواو** ve **الراء** bir tek asıldır; meyle ve sapmaya delâlet eder. Bundan **الزُّور**: yalan; çünkü o, hakkın yolundan meyletmiştir. Ve denir: falan **زوَّرَ** şeyi **تزويراً**. Hatta derler: **زوَّر** şeyi kendi nefsinde: onu hazırladı; çünkü onu, dinleyenin kabulüne daha yakın olacak bir yoldan saptırır. أما onların puta **زُور** demeleri, doğru kıyastır. Dedi:
* جاؤوا بزُورَيْهِمْ وجئنا بالأَصَمّْ *

Ve **الزَّوَر**: meyildir. Denir: **ازورَّ** عن كذا; yani ondan meyletti.

Ve باب’dan: **الزائر**; çünkü seni ziyaret ettiğinde başkasından sana sapmıştır.

Sonra bunun üzerine taşınır da kavmin reisine ve işlerinin sahibine **الزُّوَيْر** denir; çünkü onlar her bir kimseden ona saparlar. Dedi:
بأيدِي رجالٍ لا هَوادةَ بينهمْ *** يَسُوقون للموت الزُّوَيْر اليَلَنْدَدا

Ve derler: Bu, kendisi için **زَوْرٌ** olmayan bir adamdır; yani kendisine döneceği bir **صَيُّورٌ** yoktur. Ve **التزوير**: ziyaretçiye ikramdır. Ve **الزَّوْرُ**: ziyaretçi kavimdir; bu, bir kişi, iki kişi, cemaat ve kadınlar hakkında söylenir. Şair dedi:
ومشيُهنَّ بالخُبَيْبِ المَوْرُ *** كما تَهَادى الفَتَياتُ الزَّوْرُ

أما onların **الزِّوَرَّ**’ın kuvvetli, şiddetli olduğunu söylemeleri; ancak o, **الزَّوْر**’dandır; o da göğsün üst kısmıdır; bizim asılladığımız asıldan şâzdır.

(**زوع**) **الزاء** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir. Denir: **زَاعَ الناقة بزمامها زَوْعاً**; onu çektiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
* زُعْ بالزِّمام وجَوْزُ الليلِ مرْكومُ *

(**زوف**) **الزاء** ve **الواو** ve **الفاء** bir şey değildir; ancak onlar derler: **موتٌ زُوَاف**: hızlı.

(**زوق**) **الزاء** ve **الواو** ve **القاف** bir şey değildir. Ve onların: **زَوَّفْتُ الشَّيءَ** onu süsledim ve yaldızladım, sözü; asıl değildir. Derler ki o, **الزَّاوُوق**’tandır; o da cıvadır (**الزِّئبق**). Bütün bunlar sözdür.

(**زوك**) **الزاء** ve **الواو** ve **الكاف** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki **الزَّوْكَ** karganın yürüyüşüdür. Ve şu beyti rivayet ederler:
* في فُحْشِ زانيةٍ وزَوْكِ غُرَابِ *

Ve derler: Bundan **زَوْزَكَت المرأة**; yürüyüşte hızlandığı zaman. Bu, kendisinden önceki olana yakın bir bâbdır.

(**زول**) **الزاء** ve **الواو** ve **اللام** bir tek asıldır; şeyin yerinden uzaklaşmasına delâlet eder. Derler: **زال الشيءُ زَوالاً**; ve güneş göğün ortasından **تزُول**: kayar. Ve denir: Onu yerden **أزَلْتُهُ** ve ondan **زوّلته**. Zü’r-Rumme dedi:
وبيضاءَ لا تَنحاشُ مِنّا وأُمُّها  *** إذا ما رأتْنا زِيل منا زَوِيلُها

Ve denir ki **الزّائلة** hareket eden her şeydir. Ve şu beyit okunur:
وكنت امرأً أرمي الزّوائِلَ مَرَّةً *** فأصبحْتُ قد ودَّعْت رَمْيَ الزّوائِل

Ve bâbdan şâz olanlardan onların: **شيءٌ زوْل**; yani acayip, sözleridir. Ve **امرأةٌ زَولة**; yani hafif. Tırimmâh dedi:
وألقَتْ إليَّ القولَ منهنَّ زَوْلةٌ *** تُخَاضِنُ أو ترنُو لقول المُخاضِنِ

(**زون**) **الزاء** ve **الواو** ve **النون** bence asıl değildir. Şu var ki onlar derler: **الزَّون**: put. Bir kere de derler: **الزَّوْن** putların evi. Bazen de derler: **زانَه يَزُونه**; **يَزِينه** manasında.

Ve باب’dan **الزِّوَنَّة**: kadınlardan kısa olan. Ve erkek **زِوَنّ**. Bazen de derler: **الزَّوَنْزَى**: kısa. Hepsi sözdür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز و ي
أدركه زوّ المنية‏:‏ قدرها‏.‏
وكان تواً فصار زواً‏:‏ زوجاً‏.‏
وركبوا في الزو وهو اسم لمجموع سفينتين تقرنان‏.‏
وزوى وجهه وفي وجهه مزاو‏.‏
وأسمعه كلاماً فانزوى له ما بين عينيه وزوى ما بين عينيه‏.‏
وانزوت الجلـدة فـي النـار وتـزوت‏:‏ تقبضـت‏.‏
وزويـت لـي الـأرض‏.‏
وتـزوى فـي الزاويـة‏.‏
وتقول‏:‏ لا تزال في الزاوية كأنك من أهل الزاوية وهو موضع بالبصرة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ زوى المال وغيره‏:‏ اختاره‏.‏
وزوى عني حقه‏.‏
وزوى الرجل الميراث عن ورثته‏:‏ عدل به عنهم‏.‏
وقد انزويت عنا أي انقبضت فلا تباسطنا‏.‏

##### Türkçe

ز و ي
Ona **زوّ المنية** erişti: onun takdiri.

Ve o **تواً** idi, sonra **زواً** oldu: çift.

Ve **الزو** içinde bindiler; o, birbirine yaklaştırılan iki geminin toplamı için bir isimdir.

Ve yüzünü **زوى**; ve yüzünde **مزاو** vardır.

Ve ona bir söz işittirdi de, iki gözünün arasındaki şey onun için **انزوى**; ve iki gözünün arasını **زوى**.

Ve deri ateşte **انزوت** ve **تـزوت**: büzüldü.

Ve yer bana **زويـت**.

Ve köşede **تـزوى**.

Ve dersin ki: **الزاوية**’de durmadan kalırsın; sanki **الزاوية** ehlindensin; ve o, Basra’da bir yerdir.

Mecazdan: malı ve başkasını **زوى**: onu seçti.

Ve onun hakkını benden **زوى**.

Ve adam mirası varislerinden **زوى**: onu onlardan çevirdi.

Ve gerçekten bizden **انزويت**; yani büzüldün; artık bize yayılıp açılmazsın.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزَّيُّ: مصدر زَوى الشيءَ يَزْويه زَيّاً وزُوِيّاً فانْزَوى، نَحَّاه فتَنَحَّى. وزَواهُ: قبضه. وزَوَيْت الشيءَ: جمعته وقبضته. وفي الحديث: إن الله تعالى زَوى لي الأَرضَ فأُريتُ مشارقَها ومغاربَها؛ زُوِيَتْ لي الأرض: جُمِعَت؛ ومنه دُعاءُ السفر: وازْوِ لَنا البعيد أَي اجْمَعْه واطْوِه. وزَوى ما بين عينيه فانْزَوى: جمَعه فاجتمع وقبضه؛ قال الأَعشى:
يَزيدُ، يغُضُّ الطَّرْفَ عندي، كأَنما
زَوى بين عينيه عليَّ المَحاجِمُ
(* قوله «عندي» في الصحاح: دوني).
فلا يَنْبَسِطْ من بين عينيك ما انْزَوى،
ولا تَلْقَني إلاَّ وأَنفُك راغِمُ
وانْزَوى القوم بعضُهم إلى بعض إذا تدانوْا وتضامُّوا. والزَّاوية: واحدة الزَّوايا.
وفي حديث ابن عمر: كان له أَرْضٌ زَوَتْها أَرضٌ
أُخرى أَي قرُبت منها فضيَّقتْها، وقيل: أَحاطت بها. وانْزَوَت الجِلدة في النار: تَقَبَّضَت واجتمعَت. وفي الحديث: إن المسجدِ ليَنْزَوي من النُّخامة كما تَنْزَوي الجلدة في النار أَي ينضمُّ ويتقبَّضُ، وقيل: أَراد أهل المسجد وهم الملائكة؛ ومنه الحديث: أَعطاني رَيحانَتَيْن وزَوى عني واحدةً. وفي حديث الدعاء: وما زَوَيْتَ عني أَي صرفتَه عني وقبضْتَه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال إن الإيمان بدأَ غريباً وسيعود كما بدأَ، فطوبى للغرباء إذا فسد الناسُ والذي نَفْسُ أَبي القاسم بيده لَيُزْوَأَنَّ الإيمانُ بين هذين المَسْجِدَيْن كما تأْرِزُ الحية في جحرها قال شمر: لم أَسمعْ زَوَأت بالهمز، والصواب ليُزْوَيَنَّ أَي ليُجْمعنَّ وليُضَمَّنَّ، من زَوَيت الشيء إذا جمعته، وكذلك ليَأْرِزَنَّ أَي ليَنْضَمَّنَّ. قال أَبو الهيثم: كلُّ شيء تام فهو مربَّع كالبيت والأَرض والدار والبساط له حدود أَربع، فإذا نقصَت منها ناحيةٌ فهو أَزْوَرُ مُزَوّىً، قال: وأَما الزَّوْءُ، بالهمز، فإن الأَصمعي يقول زَوْءُ المَنِيّة ما يحدث من هلاك المنيّة، والزَّوْءُ: الهَلاك. وقال ثعلب: زَوُّ المِنيَّة أَحْداثُها؛ هكذا عبَّر بالواحد عن الجمع؛ قال: من ابن مامَةَ كَعْبٍ ثُمَّ عَيَّ به
زَوجُ المِنيَّة، إلا حَرَّة وقَدى
وهذا البيت أورده الأَزهري والجوهري مستشهداً به على قول ابن الأَعرابي الزوُّ القدر، يقال: قُضِي علينا وقُدِّرَ وحُمَّ وزُيَّ وزِيَّ؛ وصورة إيراده:
ولا ابنُ مامَةَ كَعْب حين عَيَّ به
قال ابن بري: والصواب ما ذكرناه أَولاً.
من ابنِ مامَةَ كعبٍ ثم عيَ به.
قال: والبيت لِمَامَة الإيادي أَبي كعب، كذا ذكره السيرافي، وقبله: ما كان من سُوقَةٍ أَسْقَى على ظَمإ
خَمْراً بماءٍ، إذا ناجُودُها بَرَدا
وقوله: وقدى مثل جَمَزَى أَي تتوقَّد؛ وأَنشد ابن بري أَيضاً للأَسود بن يََعْفُر:
فيا لهف نفسي على مالِكٍ
وهل ينفع اللهفُ زَوَّ القَدَرْ؟
وأَنشد أَيضاً لمُتَمِّم بن نُوَيْرة:
أَفبعدَ من ولدتْ بُسَيْبَة أَشْتَكي
زَوَّ المَنِيَّة، أَو أُرى أَتَوَجَّع؟
(* قوله «بسيبة» هكذا في الأصل).
ويروى: زَوَّ الحوادث، ورواه ابن الأَعرابي بغير همز، وهمزه الأَصمعي. وزَواهُم الدَّهرُ أَي ذهب بهم؛ قال بشر:
فقد كانت لنا، ولهُنَّ حتى
زَوَتْها الحربُ، أَيامٌ قِصارُ
قال: زَوَتها رَدَّتها. وقد زَوَوْهم أَي رَدُّوهم. وزَوى اللهُ عني الشرَّ أَي صَرَفه. وزَوَيْت الشيء عن فلان أَي نحَّيته. وفي حديث أَبي هريرة أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان إذا أَراد سفراً أَمال براحِلَتِه ومدَّ إصْبَعَه وقال اللهم أَنتَ الصاحبُ في السَّفَرِ والخَلِيفَةُ في الأَهْلِ، اللهم اصْحَبْنا بنُصْحٍ واقْلِبْنا بذِمَّة، اللهم زَوِّلَنا الأَرضَ وهَوِّنْ علينا السفَرَ، اللهم إني أَعوذُ بكَ من وَعْثاء السَّفَر وكَآبةِ المُنْقَلَبِ. ابن الأَعرابي: زَوَى إذا عَدَلَ كقولك زَوَى عنه كذا أَي عَدَلَه وصَرَفَه عنه، وزَوَى إذا قَبَض، وزَوَى جمَعْ، ومصدَرُه كلُّه الزَّيُّ. وقال: الزُّوِيُّ العدولُ من شيء إلى شيء، والزَّيُّ في حالِ التَّنْحيَة وفي حال القَبْض. وروي عن عمر، رضي الله عنه، أَنه قال للنبي، صلى الله عليه وسلم: عَجِبْت لما زَوَى اللهُ عنكَ من الدنيا؛ قال الحربي: معناه لِمَا نُحِّيَ عنكَ وبُوعِدَ منك، وفي حديث أُمّ مَعْبَدٍ:
فيا لِقُصَيٍّ، ما زَوَى اللهُ عنكُم؟
المعنى: أَيُّ
شيءٍ نَحَّى اللهُ عنكم من الخير والفَضْل، وكذلك قوله، صلى الله عليه وسلم: أَعطاني ربي اثنتين وزَوَى عنِّي واحدةً أَي نَحَّاها ولم يُجِبْني إليها. وزَوَى عنه سِرََّهُ: طواه. وزاوِيَة البيت: رُكْنُه، والجمع الزَّوايا، وتَزَوَّى صار فيها. وتقول: زَوَى فلان المالَ عن وارِثِه زَيّاً. والزَّوُّ: القَرِينانِ من السُّفُنِ وغيرِها. وجاء زوّاً إذا جاء هو وصاحِبُه، والعرب تقول لكل مفرَدٍ تَوٌّ ولكل زوجٍ زَوٌّ. وأَزْوَى الرجلُ إذا جاء ومعه آخَرُ.
وزَوْزَيْته وزَوْزَيْت به إذا طَرَدْته. الليث: الزَّوْزاةُ شِبْهُ الطَّرْدِ والشَّلِّ، تقول: زَوْزَى به. أَبو عبيد: الزَّوْزاةُ مصدرُ قولك زَوْزَى الرجلُ يُزَوْزِي زَوْزاةً، وهو أَن ينصِب ظهْرَه ويُسْرع ويُقارِبَ الخَطْوَ؛ قال ابن بري: ومنه قول رؤبة:
ناجٍ وقد زَوْزَى بنا زِيزاءَه
وقال آخر:
مُزَوْزِياً لَمّا رآها زَوْزَتِ
يعني نعامةً ورَأْلَها، يقول: إذا رآها أَسْرَعَتْ أَسْرَع معها. وزَوْزَى: نصَبَ ظَهْرَه وقارَب خَطْوَه في سُرْعة. واسْتَوْزَى كزَوْزَى؛ قال ابن مقبل:
ذَعَرْتُ به العَيْرَ مُسْتَوْزِياً،
شَكِيرُ جَحافِلِه قد كَتِنْ
وقول ابن كَثْوة أَنشده ابن جني:
وَلَّى نَعامُ بَني صَفْوانَ زَوْزَأَةً،
لمَّا رأَى أَسداً في الغابِ قد وَثَبا
إنما أَراد زَوْزاةً، فأَبدل الهمزةَ من الأَلف اضطراراً. ورجل زُوازٍ وزُوازِيَة وزَوَنْزَى: قصيرٌ غَليظٌ؛ وفي التهذيب: غليظ إلى القِصَر ما هو؛ قال الراجز:
وبَعْلُها زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
وقال آخر:
إذا الزَّوَنْزَى منهُم ذو البُرْدَيْن
رَماهُ سَوَّارُ الكَرَى في العَيْنَين
والزَّوَنْزى: الذي يَرى لنفْسِه ما لا يَراهُ غيرُه له. وقال: رجلٌ زَوَنْزى ذو أُبَّهَةٍ وكِبْرٍ، وحكى ابن جني: زَوَزَّى، وقال: هو فَعَلَّل من مُضاعَفِ الواو. أَبو تراب: زَوَّرْتُ الكلامَ وزَوّيْتُه أَي هَيَّأْتُه في نفسي. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: كنْتُ زَوَّيْتُ في نفْسي كلاماً أَي جَمَعت والرواية زَوَّرْتُ، بالراء، وقد تقدم ذكره في موضعه. والزاوية: موضع بالبصرة.
والزّايُ: حرف هجاء؛ قال ابن جني: ينبغي أَن تكون منقلبة عن واو ولامُه ياءٌ، فهو من لفظ زَوَيْت إلا أَن عينه اعتلَّت وسلمت لامه، ولحق بباب غايٍ وطايٍ ورايٍ وثايٍ وآيٍ في الشذوذ، لاعتلال عينه وصحة لامه، واعتلالُها أَنها متى أُعربت فقيل هذه زايٌ
حسَنة، وكتَبْت زاياً صغيرةً أَو نحو ذلك فإنها بعد ذلك ملحقة في الإعلال بباب رايٍ وغاي، لأَنه ما دام حرفَ هجاءٍ فأَلِفه غير مُنْقلبة، قال: ولهذا كان عندي قولُهم في التَّهجِّي زايٌ أَحْسَن من غايٍ وطايٍ لأَنه ما دام حرفاً فهو غيرُِ مُتصرّف، وأَلِفُه غيرُ مَقْضِيٍّ عليها بانقلاب، وغايٌ وبابُه يتَصرف بالانْقلاب، وإعلالُ العينِ وتصحيحُ اللامِ جارٍ عليه مَعْروفٌ فيه، ولو اشْتَقَقْت منها فعَّلْت لقُلْت زَوَّيْت، قال: وهذا مذهب أَبي علي، ومن أَمالَها قال زَيَّيْت زاياً، فإن كسَّرْتها على أَفْعالٍ قلتَ أَزْواءٌ، وعلى قول غيره أَزْياء، إن صَحَّت إمالتُها، وإن كسَّرتَها على أَفْعُلٍ قلت أَزْوٍ وأَزْيٍ على المذهبين. وقال الليث: الزاي والزاء لغتان، وأَلفها ترجع في التصريف إلى الياء وتصغيرها زُيَيَّةٌ. ويقال: زَوَّيْت زاياً في لغة من يقول الزايَ، ومن قال الزّاءَ قال زَيَّيْت كما يقال يَيَّيْت ياءً، ونظير زَوَّيْت كَوَّفْت كافاً. الجوهري: الزاي حرفٌ يُمَدُّ ويُقْصَرُ ولا يكتب إلا بياءٍ بعد الأَلف؛ قال ابن بري: قوله يقصر أَي يقال زَيْ مثل كَيْ، ويُمَدُّ زاي بالأَلف، وتقول: هي زايٌفزَيِّها. وقال زيد بن ثابت في قوله عز وجل: ثم نُنْشِزُها، قال: هي زايٌ فزَيِّها أَي اقْرَأْها بالزاي.
والزِّيُّ: اللِّباسُ والهَيْئَة، وأَصله زِوْيٌ، تقول منه: زَيَّيْته، والقياس زَوَّيْتُه. ويقال: الزِّيُّ الشارَةُ والهَيْئَةُ؛ قال الراجز: ما أَنا بالبَصْرة بالبَصْرِيِّ،
ولا شبِيه زِيُّهُم بِزِيِّي
وقرئ قوله تعالى: هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وزِيّاً؛ بالزاي والراء. قال الفراء: من قَرأ وزِيّاً فالزِّيُّ الهيئة والمَنْظر، والعرب تقول قد زَيَّيْتُ الجاريةَ أَي زَيَّنتُها وهَيَّأْتها. وقال الليث: يقال تَزَيّاً فلان بزِيٍّ حسن، وقد زَيَّيْته تَزِيَّةً. قال ابن بُزُرْج: قالوا من الزِّيِّ ازْدَيَيْت، افْتَعَلْت، وتَفَعَّلْت تَزَيَّيْت، وفَعِلْت زَيِيت مثلُ رَضِيت، قال: والعرب لا تقول فيها فَعِلْت إلا شاذَّةً؛ قال حكيم الدِّيلي:
فلَمّا رآني زَوَى وَجْهَهُ،
وقَرَّبَ من حاجِبٍ حاجِبا
فلا بَرِحَ الزِّيُّ منْ وجْهِه،
ولا زالَ رائِدُه جادِبا
الأُمَويّ: قِدْرٌ زُوَازِيَةٌ
وهي التي تضم الجَزُورَ. الأَصمعي: يقال قِدْرٌ زُوَزِيَةٌ وزُوَازِيَةٌ مثال عُلَبِطَةٍ وعُلابِطَةٍ للعَظِيمة التي تضُمُّ الجَزُور. قال ابن بري: الذي ذكره أَبو عبيد والقَزّازُ زُؤَزِئَةٌ، بهمزَتَين.الجوهري: وزَوٌّ
اسمُ جَبل بالعراق؛ قال ابن بري: ليس بالعراق جبل يسمى زَوّاً، وإنما هو سَمِعَ في شعر البحتري قَوْلَه يمدح المُعْتَزَّ بالله حين جَمَعَ مَرْكَبَيْنِ وشَحَنَهُما بالحَطَبِ وأَوْقَد فيهما نَاراً، ويُسمَّى ذلك بالعراق زَوّاً في عَِيدِ الفُرْسِ يسمى الصّدق( ) ( قوله «الصدق» هكذا في الأصل، وفي القاموس في سذق: السذق، محركة، ليلة الوقود، معرّب سذه). فقال: ولا جَبَلاً كالزَّوِّ.

##### Türkçe

**الزَّيُّ**: **زَوى**’nın masdarıdır; **زَوى الشيءَ يَزْويه زَيّاً وزُوِيّاً**; sonra **فانْزَوى**; onu yana itti, o da yana çekildi. Ve **زَواهُ**: onu kabzetti. Ve **زَوَيْت الشيءَ**: onu topladım ve kabzettim. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ benim için yeri **زَوى** etti de onun doğularını ve batılarını bana gösterdim”; “Benim için yer **زُوِيَتْ**”: toplandı; ve ondan yolculuk duası: “Ve bize uzağı **وازْوِ**” yani onu topla ve dür. Ve iki gözünün arasını **زَوى** etti de **فانْزَوى**: onu topladı, o da toplandı ve kabzetti; **الأَعشى** dedi:
يَزيدُ، يغُضُّ الطَّرْفَ عندي، كأَنما
زَوى بين عينيه عليَّ المَحاجِمُ
(* “عندي” sözü **الصحاح**’ta: “دوني”).
فلا يَنْبَسِطْ من بين عينيك ما انْزَوى،
ولا تَلْقَني إلاَّ وأَنفُك راغِمُ
Ve kavim birbirlerine yaklaşıp sıkıştıklarında, **انْزَوى القوم بعضُهم إلى بعض**. Ve **الزَّاوية**: **الزَّوايا**’nın bir tanesi.

Ve İbn Ömer hadîsinde: Onun bir arazisi vardı; başka bir arazi onu **زَوَتْها**; yani ona yaklaştı da onu daralttı; ve denildi ki: onu kuşattı. Ve deri ateşte **انْزَوَت**: büzüldü ve toplandı. Ve hadiste: “Şüphesiz mescid, tükürükten, derinin ateşte **تَنْزَوي** ettiği gibi **لَيَنْزَوي** eder” yani birleşir ve büzülür; ve denildi ki: mescid ehli olan melekleri kastetti; ve ondan hadîs: “Bana iki reyhan verdi ve birini benden **زَوى** etti.” Ve dua hadîsinde: “Ve benden **زَوَيْتَ**” yani onu benden çevirdin ve kabzettin. Ve hadiste: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Şüphesiz iman garip olarak başladı ve başladığı gibi dönecektir; insanlar bozulduğunda gariplere müjdeler olsun; Ebü’l-Kâsım’ın nefsini elinde tutana yemin olsun ki iman, yılanın deliğine **تأْرِزُ** etmesi gibi, şu iki mescid arasında mutlaka **لَيُزْوَأَنَّ** olacaktır.” Şemmer dedi: Hemze ile **زَوَأت** işitmedim; doğrusu **ليُزْوَيَنَّ**’dir; yani mutlaka toplanacaktır ve mutlaka birleştirilecektir; **زَوَيت الشيء**: onu topladığım zaman; ve yine **ليَأْرِزَنَّ**: yani mutlaka birleşecektir. Ebü’l-Heysem dedi: Her tam şey, ev gibi, arazi gibi, ev (دار) gibi, yaygı gibi, dört sınırı olduğundan kare olur; ondan bir taraf eksilirse o **أَزْوَرُ مُزَوّىً** olur. Dedi: Hemzeli **الزَّوْءُ**’e gelince, **الأَصمعي** “**زَوْءُ المَنِيّة** ölümün helâkinden meydana gelen şeydir” der; ve **الزَّوْءُ**: helâk. **ثعلب** dedi: **زَوُّ المِنيَّة**: onun olaylarıdır; böylece tekil ile çoğulu ifade etti; dedi ki:
من ابن مامَةَ كَعْبٍ ثُمَّ عَيَّ به
زَوجُ المِنيَّة، إلا حَرَّة وقَدى
Bu beyti **الأَزهري** ve **الجوهري**, İbnü’l-A‘râbî’nin “**الزوُّ** kaderdir; ‘Bize hükmedildi, takdir edildi, hummaya tutuldu, **زُيَّ** ve **زِيَّ**’ denir” sözüne şahit getirerek zikretti; onun zikrediliş şekli:
ولا ابنُ مامَةَ كَعْب حين عَيَّ به
İbn Berrî dedi: Doğrusu, önce zikrettiğimizdir:
من ابنِ مامَةَ كعبٍ ثم عيَ به.
Dedi: Beyit, İyâdî Mâme’nin, Ebû Ka‘b’ınındır; Sîrâfî böyle zikretti; ve ondan önce:
ما كان من سُوقَةٍ أَسْقَى على ظَمإ
خَمْراً بماءٍ، إذا ناجُودُها بَرَدا
Ve onun sözü: **وقدى** “**جَمَزَى** gibi” yani tutuşur; İbn Berrî ayrıca **الأَسود بن يََعْفُر**’dan da okudu:
فيا لهف نفسي على مالِكٍ
وهل ينفع اللهفُ زَوَّ القَدَرْ؟
Ve ayrıca **مُتَمِّم بن نُوَيْرة**’den de okudu:
أَفبعدَ من ولدتْ بُسَيْبَة أَشْتَكي
زَوَّ المَنِيَّة، أَو أُرى أَتَوَجَّع؟
(* “بسيبة” sözü asılda böyledir).
Ve “**زَوَّ الحوادث**” diye rivayet edilir; İbnü’l-A‘râbî onu hemzesiz rivayet etti, **الأَصمعي** hemzeledi. Ve “Zaman onları **زَواهُم**” yani onları götürdü; Bişr dedi:
فقد كانت لنا، ولهُنَّ حتى
زَوَتْها الحربُ، أَيامٌ قِصارُ
Dedi: **زَوَتها** onu geri çevirdi. Ve “Onları **زَوَوْهم**” yani onları geri çevirdiler. Ve “Allah benden şerri **زَوَى**” yani onu çevirdi. Ve “Bir şeyi falandan **زَوَيْت**” yani onu yana ittin. Ebû Hureyre hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, yolculuk istediğinde binitini eğdirir, parmağını uzatır ve derdi: “Allah’ım, sen yolculukta yoldaş, ailede halefsin; Allah’ım, bizi nasihatle yoldaş kıl ve bizi zimmetle geri çevir; Allah’ım, bize yeri **زَوِّلَنا** et ve yolculuğu bize kolaylaştır; Allah’ım, ben sana yolculuğun zorluğundan ve dönüşün kederinden sığınırım.” İbnü’l-A‘râbî: **زَوَى** “eğildi”dir; senin “**زَوَى عنه كذا**” demen gibi; yani onu ondan eğdi ve çevirdi; ve **زَوَى** “kabzetti”dir; ve **زَوَى** “topladı”dır; bunun hepsinin masdarı **الزَّيُّ**’dir. Dedi: **الزُّوِيُّ** bir şeyden bir şeye dönmedir; ve **الزَّيُّ** yana itme hâlinde ve kabzetme hâlindedir. Ömer’den, radıyallahu anh, rivayet edildi: Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Allah’ın dünyadan senden **زَوَى** ettiğine şaştım.” Harbî dedi: Manası, senden yana itilen ve senden uzaklaştırılandır. Ümmü Ma‘bed hadîsinde:
فيا لِقُصَيٍّ، ما زَوَى اللهُ عنكُم؟
Mana: Allah’ın sizden hayır ve faziletten hangi şeyi yana ittiği; ve yine onun sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Rabbim bana iki şey verdi ve birini benden **زَوَى** etti” yani onu yana itti ve ona dair beni icabet etmedi. Ve “Sırrını ondan **زَوَى**”: onu dürdü. Ve **زاوِيَة البيت**: onun köşesi; çoğulu **الزَّوايا**; ve **تَزَوَّى**: onun içinde oldu. Ve dersin: “Falan, malı vârisinden **زَوَى** etti, **زَيّاً**.” Ve **الزَّوُّ**: gemilerden ve başkalarından iki yoldaş (çift). Ve “**زوّاً** geldi” yani o ve arkadaşı birlikte geldi; Araplar her tekil için **تَوٌّ**, her çift için **زَوٌّ** der. Ve adam **أَزْوَى** ettiğinde, yanında başka biriyle gelir.

Ve “Onu **زَوْزَيْته** ve onunla **زَوْزَيْت**” ettiğimde: onu kovdum. Leys: **الزَّوْزاةُ** kovmanın ve şell’in benzeridir; dersin: “Onunla **زَوْزَى**.” Ebû Ubeyd: **الزَّوْزاةُ**, “Adam **زَوْزَى** eder, **يُزَوْزِي** eder, **زَوْزاةً**” sözünün masdarıdır; o, sırtını dikip hızlanması ve adımı yaklaştırmasıdır; İbn Berrî dedi: Ondan Rü’be’nin sözü:
ناجٍ وقد زَوْزَى بنا زِيزاءَه
Ve bir başkası:
مُزَوْزِياً لَمّا رآها زَوْزَتِ
Bir devekuşunu ve yavrusunu kasteder; der ki: onu gördüğünde hızlandı, o da onunla birlikte hızlandı. Ve **زَوْزَى**: sırtını dikti ve süratte adımını yaklaştırdı. Ve **اسْتَوْزَى** tıpkı **زَوْزَى** gibidir; İbn Mukbil dedi:
ذَعَرْتُ به العَيْرَ مُسْتَوْزِياً،
شَكِيرُ جَحافِلِه قد كَتِنْ
Ve İbn Kesve’nin, İbn Cinnî’nin okuduğu sözü:
وَلَّى نَعامُ بَني صَفْوانَ زَوْزَأَةً،
لمَّا رأَى أَسداً في الغابِ قد وَثَبا
O ancak **زَوْزاةً** kastetti; zaruret sebebiyle hemzeyi eliften bedel kıldı. Ve **زُوازٍ** ve **زُوازِيَة** ve **زَوَنْزَى** adam: kısa ve kalın; **التهذيب**’de: “kalınlığa doğru kısalık”tır; râciz dedi:
وبَعْلُها زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
Ve bir başkası:
إذا الزَّوَنْزَى منهُم ذو البُرْدَيْن
رَماهُ سَوَّارُ الكَرَى في العَيْنَين
Ve **الزَّوَنْزى**: kendisi için, başkasının onun için görmediği şeyi gören kimsedir. Ve dedi: **زَوَنْزى** adam, heybet ve kibir sahibidir. İbn Cinnî nakletti: **زَوَزَّى**; ve dedi: o, vavın muzâafından **فَعَلَّل**’dir. Ebû Turâb: “Sözü **زَوَّرْتُ** ettim ve onu **زَوّيْتُه** ettim” yani onu içimde hazırladım. Ömer hadîsinde, radıyallahu anh: “Nefsimde bir söz **زَوَّيْتُ** etmiştim” yani topladım; rivayet **زَوَّرْتُ**’tür, râ ile; onun zikri yerinde geçti. Ve **الزاوية**: Basra’da bir yerdir.

Ve **الزّايُ**: hece harflerinden bir harftir; İbn Cinnî dedi: Vavdan dönmüş olması gerekir ve onun lâm’ı yâ’dır; o, **زَوَيْت** lafzındandır; ancak onun ayn’ı illetli oldu ve lâm’ı sağlam kaldı; ve ayn’ının illetli, lâm’ının sağlam oluşu sebebiyle, şâzlıkta **غايٍ** ve **طايٍ** ve **رايٍ** ve **ثايٍ** ve **آيٍ** bâbına katıldı; onun illetliliği şudur: i‘rab edildiğinde “Bu **زايٌ** güzeldir” denilse ve “Küçük bir **زاياً** yazdım” yahut buna benzer dense, bundan sonra i‘lâlde **رايٍ** ve **غاي** bâbına ilhak edilir; çünkü hece harfi olduğu müddetçe onun elifi dönmüş değildir. Dedi: Bu sebeple, benim yanımda onların hecelemekte “**زايٌ**” demeleri, “**غايٍ**” ve “**طايٍ**”dan daha güzeldir; çünkü harf olduğu müddetçe tasarruflu değildir ve elifi dönüşle hükme bağlanmış değildir; **غايٌ** ve onun bâbı dönüşle tasarruf eder; ayn’ın i‘lâli ve lâm’ın tashihi onda câridir, onda bilinen bir şeydir. Ve ondan türetseydin, **فعَّلْت** yapsaydın, “**زَوَّيْت**” derdin. Dedi: Bu, Ebû Ali’nin mezhebidir. Ve onu imâle eden “**زَيَّيْت زاياً**” der; onu **أَفْعالٍ** üzere çoğul yapsan “**أَزْواءٌ**” dersin; başkasının görüşüne göre “**أَزْياء**”, eğer onun imâlesi sahih olursa; ve onu **أَفْعُلٍ** üzere çoğul yapsan iki mezhebe göre “**أَزْوٍ**” ve “**أَزْيٍ**” dersin. Leys dedi: **الزاي** ve **الزاء** iki lugattır; ve onun elifi tasrifte yâ’ya döner; ve onun tasğîri **زُيَيَّةٌ**’dir. Ve “**زَوَّيْت زاياً**” denir; **الزايَ** diyenin lugatında; **الزّاءَ** diyen “**زَيَّيْت**” der; “**يَيَّيْت ياءً**” denildiği gibi; ve **زَوَّيْت**’in benzeri “**كَوَّفْت كافاً**”dır. Cevherî: **الزاي** uzatılır ve kısaltılır bir harftir; ve eliften sonra yâ olmaksızın yazılmaz. İbn Berrî dedi: “Kısaltılır” sözü, “**زَيْ** denir, **كَيْ** gibi” demektir; ve elif ile “**زاي**” diye uzatılır; ve dersin: “O **زايٌ**’dır; onu **فزَيِّها**.” Ve Zeyd b. Sâbit, Aziz ve Celil olanın “ثم نُنْشِزُها” sözü hakkında dedi: “O **زايٌ**’dır; onu **فزَيِّها**” yani onu **الزاي** ile oku.

Ve **الزِّيُّ**: elbise ve heyettir; aslı **زِوْيٌ**’dir; ondan dersin: “Onu **زَيَّيْته** ettim”; kıyas ise “Onu **زَوَّيْتُه**”tur. Ve denilir: **الزِّيُّ** alâmet ve heyettir; râciz dedi:
ما أَنا بالبَصْرة بالبَصْرِيِّ،
ولا شبِيه زِيُّهُم بِزِيِّي
Ve “**هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وزِيّاً**” kıraati; **الزاي** ve **الراء** ile. Ferrâ dedi: “**وزِيّاً**” okuyan için, **الزِّيُّ** heyet ve manzaradır; Araplar “Cariyeyi **زَيَّيْتُ** ettim” der; yani onu süsledim ve hazırladım. Leys dedi: “Falan, güzel bir **زِيٍّ** ile **تَزَيّاً** etti” denir; ve onu **تَزِيَّةً** olarak **زَيَّيْته** ettim. İbn Büzürc dedi: **الزِّيِّ**’den “**ازْدَيَيْت**” dediler; **افْتَعَلْت**; ve **تَفَعَّلْت** olarak “**تَزَيَّيْت**”; ve **فَعِلْت** olarak “**زَيِيت**”, “**رَضِيت** gibi.” Dedi: Araplar onda **فَعِلْت** demezler, ancak şâz olarak; Hakîm ed-Dîlî dedi:
فلَمّا رآني زَوَى وَجْهَهُ،
وقَرَّبَ من حاجِبٍ حاجِبا
فلا بَرِحَ الزِّيُّ منْ وجْهِه،
ولا زالَ رائِدُه جادِبا
**الأُمَويّ**: **قِدْرٌ زُوَازِيَةٌ**; o, deveyi içine alan (sıkıca toplayan)dır. **الأَصمعي**: “**قِدْرٌ زُوَزِيَةٌ** ve **زُوَازِيَةٌ**” denir; “**عُلَبِطَةٍ** ve **عُلابِطَةٍ**” misali; deveyi içine alan büyük (tencere) için. İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyd ve Kazzâz’ın zikrettiği **زُؤَزِئَةٌ**’dir; iki hemze ile. Cevherî: Ve **زَوٌّ** Irak’ta bir dağın adıdır. İbn Berrî dedi: Irak’ta **زَوّاً** denilen bir dağ yoktur; ancak o, Buhturî’nin şiirinde işitti: Mu‘tez Billâh’ı, iki kayığı bir araya getirip onları odunla doldurduğunda ve içlerinde ateş yaktığında övdüğü sözünü; Irak’ta buna, Farsların bayramında, **الصّدق** denilen ( ) ( “**الصدق**” sözü asılda böyledir; **القاموس**’ta **سذق** maddesinde: **السذق** (harekeli), yakma gecesi, **سذه**’den muarreb) **زَوّاً** denir. Dedi ki:
ولا جَبَلاً كالزَّوِّ.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: زوى

* ز و ى * * الزَّاوِيَةُ * واحدة * الزَّوَايَا * و * زَوَى * الشيء يزويه * زَيَّا * جمعه وقبضه وفي الحديث ﴿زُويت لي الأرض فأُريت مشارقها ومغاربها﴾ و * انْزَوَتِ * الجلدة في النار اجتمعت وتقبضت و * الزِّيُّ * اللباس والهيئة و * زَوَى * الرجل ما بين عينيه وزوى المال عن وارثه و * الزَّايُ * حرف يُمد ويُقصر ولا يُكتب إلا بياء بعد الألف

##### Türkçe

* ز و ى * * **الزَّاوِيَةُ** * **واحدة** * **الزَّوَايَا** * ve **زَوَى** şeyi, onu **يزويه** (şöyle) **زَيَّا**: onu topladı ve büktü/sıktı. Ve hadiste: ﴿Bana yer dürüldü de onun doğuları ve batıları bana gösterildi.﴾ Ve **انْزَوَتِ** deri ateşte: toplandı ve büzüldü. Ve **الزِّيُّ**: elbise ve görünüş. Ve **زَوَى** adam iki gözünün arasını (kaşlarını) büktü; ve malı vâristen uzak tuttu. Ve **الزَّايُ**: bir harftir; uzatılır ve kısaltılır; ve **الألف**’ten sonra **ياء** olmaksızın yazılmaz.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: زوى

زَوَاهُ
1 زَوَاهُ ذ , (K,) aor. يَزْوِيهِ, (TA,) inf. n. زَىٌّ and زُوِىٌّ, (K, TA,) the latter [accord. to the CK زَوْىٌ, but it is correctly] like عُتِىٌّ, (TA,) He put it aside, or away, or apart; or removed it from its place. (K.) You say, زَوَىَ عَنْهُ كَذَا, inf. n. زُوِىٌّ, He averted, diverted, or removed, from him such a thing; turned, put, or sent, it away, or back, from him. (TA.) ― -b2- And زَوَى سِرَّهُ عَنْهُ He concealed his secret from him. (K.) ― -b3- Also (K) زَوَاهُ, (S, Msb, K,) aor. as above, inf. n. زَىٌّ, (Msb, TA,) He drew it, collected it, or gathered it, together; contracted it, or grasped it. (S, Msb, K.) It is said in a trad., زُوِيَتْ لِىَ الأَرْضُ فَأْرِيتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا [The earth was collected together to me, and I was shown its eastern parts and its western parts]. (S, TA.) And you say, زَوَى المَالَ, (S, Msb,) inf. n. زَىٌّ, (S,) He drew, or collected, together, or he grasped, the property, (Msb,) عَنْ وَارِثِهِ [from its inheritor]. (S.) And زَوَى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ (S, TA) He (a man, S) drew together, or contracted, the part between his eyes. (TA.) And جَآءَنَا بِصَرْبَةٍ تَزْوِى الوَجْهَ [He brought us some very sour milk such as contracts the face, or makes it to wrinkle]. (S in art. صرب.) And تَزْوِى الوُجُوهَ said of a cold north wind, It contracts [or wrinkles] the faces: a phrase used by Tarafeh Ibn-El-'Abd. (Ham p. 632.)

زوّى
2 زوّى ذ , inf. n. تَزْوِيَةٌ: see 5. -A2- زَيَّيْتُهُ, (S, Msb, K,) which by rule should be زَوَّيْتُهُ, (S, Msb,) but is made to accord with زِىٌّ in order to facilitate the pronunciation, (Msb,) inf. n. accord. to the K تَزْيِيَةٌ, but correctly, as Lth says, تَزِيَّةٌ, in measure like تَحِيَّةٌ, (TA,) I invested him with, or made him to have, a زِىّ [i. e. garb, guise, &c.]; (S, * Msb, K, * TA;) by means of, or with, such a thing: you say, زَيَّيْتُهُ بِكَذَا [which may be rendered I invested, decked, or adorned, him with such a thing; agreeably with what follows]. (Msb.) Accord. to Fr, they say, زَيَّيْتُ الجَارِيَةَ, meaning I invested the girl, or young woman, with a garb, or guise, &c.; and decked, or adorned, her. (TA.) ― -b2- You say also, زوّى الكَلَامَ, meaning He prepared the speech in his mind; like زَوَّرَهُ. (TA.) -A3- زَيَّيْتُ زَايًا and زَوَّيْتُ زَايًا [mean I wrote, or uttered, a ز]: some [hold the ا in زاى to be originally ى, and therefore] say زَيَّيْتُ: others [hold it to be originally و, and therefore] say زَوَّيْتُ. (IB, on the letter أَلِف.) Zeyd Ibn-Thلbit said, in relation to the expression in the Kur [ii. 261] نُنْشِزُهَا, [accord. to one reading, or reciting,] هِىَ زَاىٌ فَزَيِّهَا, meaning [It is زاى, therefore make thou it زاى in thy reading, or reciting; or] read thou it, or recite thou it, with the زاى. (S.)

ازوى
4 ازوى ذ : see art. زو.

تزوّى
5 تزوّى ذ He was, or became, [or placed himself,] in a زَاوِيَة, i. e. corner, of a house or chamber; as also ↓ زوّى, (K,) inf. n. تَزْوِيَةٌ; (TA;) and ↓ انزوى. (K.) -A2- تَزَيَّا, from الزِّىُّ; (K, KL;) or تَزَيَّا بِزِىٍّ; (Lth, MA;) He invested himself with a garb, guise, or dress; [or with an external appearance;] (MA, KL;) he decked, or adorned, himself. (MA.) You say of a man, تزيّا بِزِىٍّ حَسَنٍ [He invested himself with a beautiful, or goodly, garb, &c.]. (Lth, TA.) Hence the saying of El-Mutanebbee,
وَقَدْ يَتَزَيَّا بِالهَوَى غَيْرُ أَهْلِهِ
وَيَسْتَصْحِبُ الاـِنْسَانُ مَنْ لَا يُلَائِمُهْ
(TA:) i. e. [And verily, or sometimes, or often, one who is not entitled to it] assumes the guise of love; and the man asks to be his companion him who is not suited to him: (W p. 374:) his disciple Ibn-Jinnee, however, objected to him his saying يتزيّا, and expressed his opinion that the correct word is يَتَزَوَّى; and El-Mutanebbee admitted that he did not know the former word in any [classical] poetry, nor in any lexicological book, but asserted the verb in use to be only تَزَيَّا: (MF, TA:) in the M it is said that IJ held تَزَيَّا to be originally تَزَوْيَا, and the و to be changed into ى because quiescent, and incorporated into the ى preceded by it. (TA.)

انزوى
7 انزوى ذ It was, or became, put aside, or away, or apart; or removed from its place. (K.) ― -b2- اِنْزَوَتِ الجِلْدَةُ فِىالنَّارِ The piece of skin became contracted, or shrivelled, or shrunk, in the fire. (S.) And انزوى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ The part between his eyes became drawn together, or contracted. (TA.) And انزوى القَوْمُ بَعْضُهُمْ اـِلَى بَعْضٍ The people, or party, drew together, one portion of them to another portion. (TA.) ― -b3- See also 5, first sentence.

زَا
زَا ذ and زًا and زَآءٌ and see زَاىٌ, below.

زَىْ
زَىْ ذ and زَىٌّ: see زَاىٌ, below.

زِىٌّ
زِىٌّ ذ , (S, Msb, K, &c.,) originally زِوْىٌ, (S, Msb,) Garb, guise, dress, habit, fashion of dress, and aspect, or outward appearance; syn. لِبَاسٌ, (S, TA,) and هَيْئَةٌ, (Fr, Msb, K, TA,) and مَنْظَرٌ: (Fr, TA:) pl. أَزْيَآءٌ. (K.) [In the Kur xix. 75,] some read أَحْسَنُ أَثَاثًا وَزِيًّا [Better in respect of household-goods and in respect of garb, &c.]: others read رِيًّا, with ر: (TA:) and رِئْيًا: and رِيْئًا: and رِيًا. (Bd.)

زَاىٌ
زَاىٌ ذ , (Kr, S, K, &c.,) in which the ا, accord. to Lth, is originally ى, but accord. to Sb and IJ it is و, (TA,) A certain letter (i. e. ز); (S, TA;) [in spelling, pronounced زَاىْ; and] also called ↓ زَآءٌ, (Kr, S, K,) and ↓ زًا, and [in spelling (see the first sentence of art. ب)] ↓ زَا, (Kr, K, but omitted in some copies of the K,) this last being indecl., (Kr, TA,) and ↓ زَىٌّ (K) and [in spelling] ↓ زَىْ: (Kr, K:) of all which, the first is that which is held in [most] repute: (TA:) and this and زَآءٌ may be meant by J's saying, الزَّاىُ حَرْفٌ يُمَدُّ وَيُقْصَرُ وَلَا يُكْتَبُ اـِلَّا بِيَآءٍ بَعْدَ الأَلِفِ; though the author of the K asserts J to have erred in saying this: (MF, TA:) the pl. is أَزْوَآءٌ and أَزْيَآءٌ, (Kudot;,) the former or the latter accord. to different opinions, (TA,) and أَزْوٍ and أَزْىٍ, (K,) each [originally] of the measure أَفْعُلٌ. (TA.) One says, هٰذِهِ زَاىٌ حَسَنَةٌ [This is a beautiful; ز]: and كَتَبْتُ زَايًا صَغِيرَةً [I wrote a small; ز]: and the like. (IJ, TA.) -A2- زَاىْ is also said by the vulgar on an occasion of wonder, and of disapproval: but [SM says,] I know not what is its origin. (TA.) [It may be from the Pers. زَىْ, or زِهِى; which are likewise said on an occasion of wonder. اـِزَّاىْ and اـِزَّىّ and اـِزَّىْ, and with أَ in the place of اـِ, are also said by the vulgar in Egypt on an occasion of wonder, and of denial, meaning How? And زَىْ is used by them for the prefix كَ, meaning Like.]

زُوَيَّةٌ
زُوَيَّةٌ ذ : see what next follows.

زُيَيَّةٌ
زُيَيَّةٌ ذ dim. of زَاىٌّ [accord. to those who hold the ا in the latter to be originally ى, or ↓ زُوَيَّةٌ accord. to those who hold that letter to be originally و; like أُيَيَّةٌ and أُوَيَّةٌ as dims. of آءٌ accord. to different opinions: see art. ا, in the middle of the first column]. (TA.)

زَاوِيَةٌ
زَاوِيَةٌ ذ A corner, or an angle, (رُكْن,) of a house or room or the like: (K:) of the measure فَاعِلَةٌ from زَوَى signifying جَمَعَ; because of its em- bracing (لِأَنَّهَا جَمَعَتْ) a part, or portion, (قُطْرًا,) thereof: (Msb, TA:) pl. زَوَايَا [which is irreg.; for by rule it should be زَوَآءٍ, being originally of the measure فَوَاعِلُ, not فَعَائِلُ]. (S, K.) They say, كَمْ فِى الزَّوَايَا مِنَ الخَبَايَا [How many hidden things are there in the corners!]. (TA.) ― -b2- [In geometry, An angle. ― -b3- And hence, زَاوِيَةُ العَوَّآءِ The star γ of Virgo; العَوَّآءُ being composed of four stars, γ,δ,ε and η of Virgo, disposed nearly in the form of a capital L, with ε, δ, γ from top to bottom and η to the right. ] ― -b4- In a saying cited voce رَاوِيَةٌ, the pl. زَوَايَا is used as meaning Houses, or tents. (T in art. روى.) ― -b5- [And in the present day, the term زَاوِيَةٌ is also applied to A small mosque, or chapel: and in some instances, a building of this kind, thus called, serves as a hospice, or an asylum for poor Muslims, students and others; like رِبَاطٌ.]

##### Türkçe

**زَوَاهُ**
1 **زَوَاهُ** ذ , (K,) muzâri‘i **يَزْوِيهِ**, (TA,) mastarı **زَىٌّ** ve **زُوِىٌّ**, (K, TA,) ikincisi [CK’ye göre **زَوْىٌ**; fakat doğru olarak] **عُتِىٌّ** gibi, (TA,) onu bir yana koydu, yahut uzaklaştırdı, yahut ayırdı; yahut onu yerinden giderdi. (K.) Şöyle dersin: **زَوَىَ عَنْهُ كَذَا**, mastarı **زُوِىٌّ**, ondan böyle bir şeyi çevirdi, saptırdı yahut giderdi; onu ondan uzaklaştırdı, yahut geri çevirdi, yahut gönderdi. (TA.) ― -b2- Ve **زَوَى سِرَّهُ عَنْهُ**: sırrını ondan gizledi. (K.) ― -b3- Yine (K) **زَوَاهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, mastarı **زَىٌّ**, (Msb, TA,) onu çekip topladı yahut bir araya getirdi; onu büzdü yahut kavradı. (S, Msb, K.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **زُوِيَتْ لِىَ الأَرْضُ فَأْرِيتُ مَشَارِقَهَا وَمَغَارِبَهَا** [Yeryüzü benim için toplanıp bir araya getirildi de, bana onun doğuları ve batıları gösterildi]. (S, TA.) Ve şöyle dersin: **زَوَى المَالَ**, (S, Msb,) mastarı **زَىٌّ**, (S,) malı çekip topladı yahut bir araya getirdi, yahut malı kavradı, (Msb,) **عَنْ وَارِثِهِ** [onun vârisinden]. (S.) Ve **زَوَى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ** (S, TA): o (bir adam, S) iki gözü arasındaki kısmı büzüp topladı yahut daralttı. (TA.) Ve **جَآءَنَا بِصَرْبَةٍ تَزْوِى الوَجْهَ** [Bize yüzü büzen yahut buruşturan pek ekşi bir süt getirdi]. (S, madde **صرب**’de.) Ve **تَزْوِى الوُجُوهَ**, soğuk bir kuzey rüzgârı hakkında söylenir: yüzleri büzer [yahut buruşturur]: Tarafeh İbn-El-‘Abd’ın kullandığı bir ibaredir. (Ham s. 632.)

**زوّى**
2 **زوّى** ذ , mastarı **تَزْوِيَةٌ**: 5’e bak. -A2- **زَيَّيْتُهُ**, (S, Msb, K,) kaide gereği **زَوَّيْتُهُ** olması gerekirken, (S, Msb,) telaffuzu kolaylaştırmak için **زِىٌّ** ile uygunluk sağlansın diye böyle yapılmıştır, (Msb,) mastarı K’ya göre **تَزْيِيَةٌ**, fakat doğru olarak, Lth’nin dediği üzere, **تَزِيَّةٌ**, vezin olarak **تَحِيَّةٌ** gibi, (TA,) ona bir **زِىّ** [yani kıyafet, görünüş vb.] giydirdim yahut ona bir **زِىّ** sahibi kıldım; (S, * Msb, K, * TA;) böyle bir şey vasıtasıyla yahut onunla: şöyle dersin: **زَيَّيْتُهُ بِكَذَا** [böyle bir şeyle onu giydirdim, süsledim yahut bezedim diye çevrilebilir; aşağıdakine uygun olarak]. (Msb.) Fr’ye göre, **زَيَّيْتُ الجَارِيَةَ** derler; manası: kızı yahut genç kadını bir kıyafet, görünüş vb. ile giydirdim; ve onu süsledim yahut bezedim. (TA.) ― -b2- Yine şöyle dersin: **زوّى الكَلَامَ**, manası: sözü zihninde hazırladı; **زَوَّرَهُ** gibi. (TA.) -A3- **زَيَّيْتُ زَايًا** ve **زَوَّيْتُ زَايًا** [manası: bir **ز** yazdım yahut telaffuz ettim]: bazıları [**زاى**’daki **ا**’nın aslının **ى** olduğunu kabul edip bundan dolayı] **زَيَّيْتُ** der; diğerleri [onun aslının **و** olduğunu kabul edip bundan dolayı] **زَوَّيْتُ** der. (IB, **أَلِف** harfi hakkında.) Zeyd İbn-Thلbit, Kur’ân’daki [ii. 261] **نُنْشِزُهَا** lafzına dair, [bir kıraate göre,] **هِىَ زَاىٌ فَزَيِّهَا** demiştir; manası: [O **زاى**’dır; öyleyse kıraatinde onu **زاى** yap; yahut] onu **زاى** ile oku. (S.)

**ازوى**
4 **ازوى** ذ : **زو** maddesine bak.

**تزوّى**
5 **تزوّى** ذ O, bir evin yahut odanın bir **زَاوِيَة**’sinde, yani köşesinde oldu yahut oldu-bitti [yahut kendini yerleştirdi]; bunun gibi ↓ **زوّى**, (K,) mastarı **تَزْوِيَةٌ**; (TA;) ve ↓ **انزوى**. (K.) -A2- **تَزَيَّا**, **الزِّىُّ**’den; (K, KL;) yahut **تَزَيَّا بِزِىٍّ**; (Lth, MA;) bir kıyafet, görünüş yahut elbise giyindi; [yahut dış görünüş edindi;] (MA, KL;) kendini süsledi yahut bezedi. (MA.) Bir adam hakkında şöyle dersin: **تزيّا بِزِىٍّ حَسَنٍ** [güzel bir kıyafet vb. giyindi]. (Lth, TA.) Buradan El-Mutanebbee’nin sözü:
وَقَدْ يَتَزَيَّا بِالهَوَى غَيْرُ أَهْلِهِ
وَيَسْتَصْحِبُ الاـِنْسَانُ مَنْ لَا يُلَائِمُهْ
(TA:) yani: [Gerçekten, yahut bazen, yahut çoğu kez, ona ehil olmayan kimse] aşkın görünüşünü üstlenir; ve insan, kendisine uygun olmayanı kendine arkadaş edinmek ister: (W s. 374:) ancak onun öğrencisi İbn-Jinnee, onun **يتزيّا** demesine itiraz etmiş ve doğru kelimenin **يَتَزَوَّى** olduğu kanaatini belirtmiştir; El-Mutanebbee ise, birincisini hiçbir [klasik] şiirde ve hiçbir lugat kitabında bilmediğini kabul etmiş, fakat kullanımda fiilin yalnız **تَزَيَّا** olduğunu ileri sürmüştür: (MF, TA:) M’de, IJ’nin **تَزَيَّا**’nın aslının **تَزَوْيَا** olduğunu, ve sâkin olduğu için **و**’nun **ى**’ye çevrildiğini ve kendinden önce gelen **ى**’ye idğam edildiğini söylediği aktarılır. (TA.)

**انزوى**
7 **انزوى** ذ O, bir yana konuldu, yahut uzaklaştırıldı, yahut ayrıldı; yahut yerinden giderildi. (K.) ― -b2- **اِنْزَوَتِ الجِلْدَةُ فِىالنَّارِ** Deri parçası ateşte büzüldü yahut buruştu yahut çekti. (S.) Ve **انزوى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ**: iki gözü arasındaki kısım büzülüp toplandı yahut daraldı. (TA.) Ve **انزوى القَوْمُ بَعْضُهُمْ اـِلَى بَعْضٍ**: kavim yahut topluluk, bir kısmı diğer bir kısma doğru, birbirine sokulup toplandı. (TA.) ― -b3- 5’in ilk cümlesine de bak.

**زَا**
**زَا** ذ ve **زًا** ve **زَآءٌ** ve aşağıda **زَاىٌ**’a bak.

**زَىْ**
**زَىْ** ذ ve **زَىٌّ**: aşağıda **زَاىٌ**’a bak.

**زِىٌّ**
**زِىٌّ** ذ , (S, Msb, K, vb.,) aslında **زِوْىٌ**, (S, Msb,) kıyafet, görünüş, elbise, giyim tarzı, ve çehre yahut dış görünüş; eşanlamlısı **لِبَاسٌ**, (S, TA,) ve **هَيْئَةٌ**, (Fr, Msb, K, TA,) ve **مَنْظَرٌ**: (Fr, TA:) çoğulu **أَزْيَآءٌ**. (K.) [Kur’ân xix. 75’te] bazıları **أَحْسَنُ أَثَاثًا وَزِيًّا** [ev eşyası bakımından ve kıyafet vb. bakımından daha iyi] diye okur: diğerleri **رِيًّا**, **ر** ile, diye okur: (TA:) ve **رِئْيًا**: ve **رِيْئًا**: ve **رِيًا**. (Bd.)

**زَاىٌ**
**زَاىٌ** ذ , (Kr, S, K, vb.,) bunda **ا**, Lth’ye göre aslında **ى**’dir; fakat Sb ve IJ’ye göre **و**’dur, (TA,) belli bir harf (yani **ز**); (S, TA;) [imlâda, **زَاىْ** diye telaffuz edilir;] ve ayrıca ↓ **زَآءٌ** diye adlandırılır, (Kr, S, K,) ve ↓ **زًا**, ve [imlâda (bk. **ب** maddesinin ilk cümlesi)] ↓ **زَا**, (Kr, K, fakat K’nın bazı nüshalarında düşmüştür,) bu sonuncusu gayr-i munsarıftır, (Kr, TA,) ve ↓ **زَىٌّ** (K) ve [imlâda] ↓ **زَىْ**: (Kr, K:) bunların hepsinden birincisi, [çoğunlukça] en itibarlı sayılandır: (TA:) ve bu ile **زَآءٌ**, J’nin şu sözüyle kast edilmiş olabilir: **الزَّاىُ حَرْفٌ يُمَدُّ وَيُقْصَرُ وَلَا يُكْتَبُ اـِلَّا بِيَآءٍ بَعْدَ الأَلِفِ**; ancak K’nın müellifi, J’nin bunu söylemekle hata ettiğini ileri sürer: (MF, TA:) çoğulu **أَزْوَآءٌ** ve **أَزْيَآءٌ**’dur, (Kudot;) birincisi yahut ikincisi, farklı görüşlere göre, (TA,) ve **أَزْوٍ** ve **أَزْىٍ**, (K,) her biri [aslında] **أَفْعُلٌ** veznindedir. (TA.) Şöyle denir: **هٰذِهِ زَاىٌ حَسَنَةٌ** [Bu güzel bir **ز**’dir]; ve **كَتَبْتُ زَايًا صَغِيرَةً** [Küçük bir **ز** yazdım]; ve benzeri. (IJ, TA.) -A2- **زَاىْ**, avam tarafından hayret ve hoşnutsuzluk anında da söylenir: fakat [SM der ki,] onun aslının ne olduğunu bilmiyorum. (TA.) [Farsça **زَىْ** yahut **زِهِى**’den olabilir; bunlar da hayret anında söylenir. **اـِزَّاىْ** ve **اـِزَّىّ** ve **اـِزَّىْ**, ve **اـِ** yerine **أَ** ile, Mısır’da avam tarafından hayret ve inkâr anında, “Nasıl?” manasında da söylenir. Ve **زَىْ**, onlarda, “gibi” manasındaki **كَ** ön eki yerine kullanılır.]

**زُوَيَّةٌ**
**زُوَيَّةٌ** ذ : hemen sonra gelene bak.

**زُيَيَّةٌ**
**زُيَيَّةٌ** ذ **زَاىٌّ**’ın küçültmesi [sonuncudaki **ا**’nın aslının **ى** olduğunu kabul edenlere göre; yahut ↓ **زُوَيَّةٌ**, o harfin aslının **و** olduğunu kabul edenlere göre; farklı görüşlere göre **آءٌ**’ın küçültmeleri olarak **أُيَيَّةٌ** ve **أُوَيَّةٌ** gibi: **ا** maddesine, birinci sütunun ortasına bak]. (TA.)

**زَاوِيَةٌ**
**زَاوِيَةٌ** ذ Bir evin yahut odanın yahut benzerinin bir köşesi yahut açısı, (**رُكْن,**) (K:) **زَوَى**’dan, **جَمَعَ** manasında, **فَاعِلَةٌ** veznindedir; çünkü onun bir kısmını yahut parçasını (**قُطْرًا,**) kucaklaması sebebiyle (لِأَنَّهَا جَمَعَتْ): (Msb, TA:) çoğulu **زَوَايَا**’dır [bu düzensizdir; zira kaide gereği **زَوَآءٍ** olmalıydı; çünkü aslında **فَعَائِلُ** değil **فَوَاعِلُ** veznindendir]. (S, K.) Şöyle derler: **كَمْ فِى الزَّوَايَا مِنَ الخَبَايَا** [Köşelerde ne çok gizli şey vardır!]. (TA.) ― -b2- [Geometride, bir açı. ― -b3- Ve buradan, **زَاوِيَةُ العَوَّآءِ**: Başak burcunun γ yıldızı; **العَوَّآءُ**, Başak’ın γ,δ,ε ve η olmak üzere dört yıldızından oluşur; büyük bir L harfi biçimine yakın şekilde dizilmiş olup, ε, δ, γ yukarıdan aşağıya ve η sağa doğrudur.] ― -b4- **رَاوِيَةٌ** maddesinde nakledilen bir sözde, çoğul **زَوَايَا**, “evler yahut çadırlar” manasında kullanılır. (T, madde **روى**’de.) ― -b5- [Ve günümüzde, **زَاوِيَةٌ** terimi küçük bir mescid yahut şapel için de kullanılır: ve bazı durumlarda, böyle adlandırılan bu tür bir bina, fakir Müslümanlar, talebeler ve başkaları için bir misafirhane yahut sığınak vazifesi görür; **رِبَاطٌ** gibi.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَوَى
زَوَى I ( n. ac. زَيّ ,  زُوِيّ ),
a.  Removed, displaced; put aside.

b.  Hid, concealed.

c.  Folded, rolled up.

d.  Put, placed in a corner.

زَوَّيَ
زَوَّيَ II ,
a.  Withdrew into a corner.

b.  Lived in retirement.

c.  Invested with a garb.

تَزَوَّيَ
تَزَوَّيَ V ,
a.  see II (a) , ( b ).

اِنْزَوَيَ
اِنْزَوَيَ VII ,
a.  see II (a) , ( b ),

c.  Was contracted, shrank.

زَاوِيَة
زَاوِيَة [ 21t ] , ( pl. زَوَايَا ),
a.  Corner; edge; angle.

b.  T. , Square ( tool ).

c.  Monastery; hermitage.

d.  Endowed school.

زَِيّ
زَِيّ
a.  Garb, guise; dress; appearance, aspect.

زَيَّك
زَيَّك
a.  [ coll. ], How do you do : how is your aspect?

##### Türkçe

**زَوَى**
**زَوَى** I (mastar **زَيّ**, **زُوِيّ**),
a. Uzaklaştırdı, yerinden oynattı; bir yana koydu.

b. Gizledi, sakladı.

c. Katladı, dürdü.

d. Bir köşeye koydu, yerleştirdi.

**زَوَّيَ**
**زَوَّيَ** II,
a. Bir köşeye çekildi.

b. Uzlette yaşadı.

c. Bir kıyafetle giydirdi.

**تَزَوَّيَ**
**تَزَوَّيَ** V,
a. II (a), (b)’ye bak.

**اِنْزَوَيَ**
**اِنْزَوَيَ** VII,
a. II (a), (b)’ye bak,

c. Büzüldü, küçüldü.

**زَاوِيَة**
**زَاوِيَة** [21t], (çoğ. **زَوَايَا**),
a. Köşe; kenar; açı.

b. T., gönye (alet).

c. Manastır; inziva yeri.

d. Vakfedilmiş okul.

**زَِيّ**
**زَِيّ**
a. Kıyafet, kılık; elbise; görünüş, çehre.

**زَيَّك**
**زَيَّك**
a. [topl.], Nasılsın: görünüşün nasıldır?
