# زيب (ز-ي-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ي - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والباء و و ا ي ء معهما
ب ز و، ز ب ي، ز ي ب، ز أ ب، أ ز ب، أ ب ز مستعملات
بزو:
أَخَذْتُ منه بَزْوَ كذا وكذا، أي: عِدْلَ كذا وكذا.
والبازي يبزو في تَطاوُلِهِ وتَأَنُّسِهِ.
ورجلٌ أَبْزَى، أي: في ظَهْره انحناء عند العَجُز في أصْلِ القَطَن، ورُبَّما قيل: هو أَبْزَى أَبْزَخُ كالعجوز البَزْواء البَزْخاء التّي إذا مشت فكأنّها راكعة، وقد بَزِيت تَبزَى بَزىً.
والتّبازي في المشي كأنّه سَعَةُ الخطو، قال:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
وأَبْزَيْتُ بفُلانٍ، إذا بَطَشْت به وقَهَرْته.
زبي:
الزُّبْيةُ: حُفرةٌ يَتَزَبَّى الرّحل فيها للصّيد، وتُحْتَفَرُ للذِّئب فيُصْطادُ فيها وقوله: بَلَغَ السَّيل الزُّبَى: يُضرَبُ مَثَلا للأمر يَتَفاقَم ويجاوز الحدّ حتّى لا يُتَلافَى.
والزّابيان: نهرانِ في أسفل الفُرات، ورُبّما سمّوهما مع ما حوالَيْهما من الأنهار: الزّوابي، وأمّا العامّة فيحذفون الياء ويقولون: الزّاب، كما يقولون للبازي: باز.
زيب:
الأَزْيَبُ: ريحٌ من الرِّياح، بلغة هذيل أراها: الجَنوب، وفي الحديث: إنّ لله ريحاً يُقال لها:الأَزْيَبُ".
والأَزْيَبُ: الرّجلُ المتقاربُ الخَطْوِ.
زأب:
الزَّأْبُ: أن تَزْأَب شيئاً، فتحتمله بمرّة واحدة.
وازْدأبَ الشّيءَ إذا احتمله، والازْدِئابُ: الاحتمال شبه الاحتضان، وزَأَبْتُ القِرْبةَ، أي: حملتها، وزَعَبْتُ لغة.
أزب:
الإزْبُ: الذّي تَدِقُ مَفاصِله يكون ضئيلاً، فلا تكون زيادته في ألواحه وعظامه، ولكنْ في بَطنِهِ وسَفْلَتِهِ، كأنّه ضاويٌّ مُحْثَل.
أبز:
يُقالُ: فُلانٌ يَأْبِزُ في عَدْوِهِ، أي: يَسْتَريحُ ساعة ويَمضي ساعة.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الباء** و و ا ي ء معهما
**ب ز و**، **ز ب ي**، **ز ي ب**، **ز أ ب**، **أ ز ب**، **أ ب ز** kullanımdadır.

**بزو**:
Ondan şöyle şöyle **بَزْوَ** aldım; yani: şöyle şöyle denk (ağırlık).
Ve **البازي** onun boy ölçüşmesinde ve ünsiyetinde **يبزو**.
Ve **أَبْزَى** bir adam; yani: belin aslında, kalçanın yanında sırtında bir eğrilik vardır; ve belki denildi: o, **أَبْزَى أَبْزَخُ**tur; yürüdüğünde sanki rükû eden **البَزْواء البَزْخاء** yaşlı kadın gibi; ve **بَزِيت** **تَبزَى** **بَزىً**.
Ve yürüyüşte **التّبازي**, sanki adımın genişliğidir; dedi ki:
وتَبازَيْت كما يَمشي الأَشَقّ
Ve falanla **أَبْزَيْتُ**; ona vurup onu kahrettiğim zaman.

**زبي**:
**الزُّبْيةُ**: av için binek hayvanının içinde **يَتَزَبَّى** olduğu çukur; ve kurda kazılır da içinde avlanır. Ve onun sözü: **بَلَغَ السَّيل الزُّبَى**: işin azıp haddi aşmasına, artık telafi edilememesine misal olarak vurulur.
Ve **الزّابيان**: Fırat’ın aşağısında iki nehirdir; ve belki onları, çevrelerindeki nehirlerle birlikte: **الزّوابي** diye adlandırdılar. Amma avam, **الياء**’yı düşürür ve **الزّاب** der; **البازي** için **باز** dedikleri gibi.

**زيب**:
**الأَزْيَبُ**: rüzgârlardan bir rüzgâr; Hüzeyl lehçesinde—onu görüyorum ki—**الجَنوب**dur. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah’ın **الأَزْيَبُ** denilen bir rüzgârı vardır.”
Ve **الأَزْيَبُ**: adımı birbirine yakın olan adam.

**زأب**:
**الزَّأْبُ**: bir şeyi **تَزْأَب** etmen; onu bir defada yüklenip götürmendir.
Ve şeyi **ازْدأبَ** etti; onu yüklendiği zaman. Ve **الازْدِئابُ**: kucaklama benzeri yüklenme. Ve kırbayı **زَأَبْتُ**; yani: onu taşıdım. Ve **زَعَبْتُ** bir lehçedir.

**أزب**:
**الإزْبُ**: eklemleri ince olan, cılız olur; artışı levhalarında ve kemiklerinde olmaz; fakat karnında ve aşağı tarafında olur; sanki zayıflamış, **مُحْثَل** gibidir.

**أبز**:
Denilir ki: falan, koşmasında **يَأْبِزُ**; yani: bir saat dinlenir ve bir saat gider.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ابن السكيت: الأَرْنَبُ، على أَفْعَلَ: النشاطُ؛ ويُؤَنَّثُ، يقال: مَرَّ فلانٌ وله أَزْيَبُ مُنْكَرَةٌ، إذا مَرَّ مَرَّاً سريعاً من النَشاط. والأَزْيَبُ: الدَعِيُّ. قال الشاعر:
فأَعْطَوْهُ مِنّي النِصْفِ أو أَضْعَفوا لهوما كنتُ قُلاًّ قبـلَ ذلـك أَزْيَبـا
والأَزْيَبُ: العداوةُ. والأَزْيَبُ: النَكْباءُ التي تجري بين الصَبا والجَنوبِ. قال أبو عمرو في قول الشاعر:
عن ثَبَجِ البَحْرِ يَجيشُ أَزْيَبُهُ
هو الماء الكثير. أبو زيد: أخذني من فلانٍ الأَرْنَبُ، وهو الفَزَعُ.

##### Türkçe

İbnü’s-Sikkît: **الأَرْنَبُ**, **أَفْعَلَ** vezni üzere: canlılık/çevikliktir; müennes yapılır; “Falan geçti ve onun için inkâr olunan bir **أَزْيَبُ** vardır” denir; yani canlılıktan dolayı hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Ve **الأَزْيَبُ**: **الدَعِيُّ**’dir. Şair dedi ki:
Bana karşı ona yarısını verdiler yahut ona iki katını verdiler
ve ben bundan önce az değildim, o vakit **أَزْيَبـا** idim

Ve **الأَزْيَبُ**: düşmanlıktır. Ve **الأَزْيَبُ**: **الصَبا** ile **الجَنوبِ** arasında esen **النَكْباءُ**’dır. Ebû Amr, şairin sözü hakkında dedi ki:
Denizin ortasından onun **أَزْيَبُهُ**’u coşar
O, çok sudur. Ebû Zeyd: Falandan beni **الأَرْنَبُ** aldı; o, korkudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء** bir asıldır; hafifliğe ve canlılığa ve buna benzeyen şeye delâlet eder. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: Falan geçti ve onun için **أزْيَبٌ** vardır; eğer hızlı bir geçişle geçtiyse. Ve bundan, münker işe şu sözleri: **أَزْيَبٌ**. Ve o kıyastır; şu sebeple ki onu gören veya işiten için hafif görülür, dedi:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])Ve babdan, zelil ve **الدّعِيِّ** adama **أَزْيَب** demeleridir. Ve adımını yaklaştırana derler: **أَزْيَب**. Ve sana bildirdim ki babın hepsinin dönüş yeri hafifliğe ve ona yaklaşan şeye doğrudur.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: rüzgârlardan güney için sözleri: **أَزْيَب**.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir, bilinen. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “**زاح** الشيءُ **يَزيحُ**” denir; yani gittiği zaman; ve ben onun illetini giderdim, o da gitti; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki, bina ustasının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bilmiyorum Arapça mıdır değil midir.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** bir asıldır; fazlalığa delâlet eder. “**زاد** الشيء **يزيد**” derler; o da **زائد**dir. Ve “bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” (derler); yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler; ve bazen “**زوائد**” dediler. Ve aslana derler: **ذو زوائد**. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında ziyadeleşen kimsedir. Ve deve “**تَتَزَيَّد**” eder yürüyüşünde; yani gücünün üstünde tekellüf ettiği zaman; ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء**; sanki sözde ziyadeleşmeyi kastetmiş gibidir.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: **زِيرٌ** adam: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Ve bu, bence aslı **الواو**dur; **زَارَ يزورُ**dan; sonra kendisinden önceki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**ya çevrildi; “o, **حِدْثُ نِساء**dır” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** bir asıldır; şeyin meyline delâlet eder. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve “**زاغَةٌ** kavim” (denir); yani **زائغون**. Ve “**زاغَت** güneş” (denir); bu, meylettiği ve gölgenin döndüğü zamandır([7]). Ve Allah, yüce senâsı, dedi: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; ama “kadın **تزيّغت**” sözlerine gelince, bu ibdâl babındandır; o, **نون**dur, **غين**e ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan ibdâldir; ve onun zikri geçti, ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. O hâlde **التَّزايل**: ayrışmadır. “**زَيَّلْتُ** بينه” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَج** gibi. Ve Şeybânî’den zikredildi: eğer sahih ise, “falan falandan **تزايلَ** etti”; yani ondan çekindiği zaman. Ve o, sahih olursa, o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** sahih bir asıldır; şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eder. O hâlde **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** onu **تزييناً**” denir. Ve “yer **أزْيَنت** ve **وازّيَّنتْ** ve **وازدانت**([8])” denir; otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki, eğer sahih ise: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. Derler ki: **زائِف** ve**زَيْف** dirhem. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlaklaşır. Ve güvercin hamam yanında **تَزِيف** eder. Ama Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Ve bütün bunlar sözdür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’dedir.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dır.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve**اللسان**dandır. Ve صدرُه **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان** (سود)’da inşâd etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**dandır.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**dandır.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **كاحمرت** gibi, ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve**اللسان** (زين)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (زيف)’de inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزْيَبُ: الجَنُوبُ، هُذَلِـيّة، أَو هي النَّكْباءُ التي تَجْري بين الصَّبا والجَنُوب. وفي الحديث: إِن للّه تعالى ريحاً، يقال لها الأَزْيَبُ،
\<ص:454>
 دونها بابٌ مُغْلَقٌ، ما بين مِصْراعَيْه مسيرةُ خمسمائة عام، فرياحُكم هذه ما يَتَفَصَّى من ذلك الباب، فإِذا كان يوم القيامة فُتِح ذلك البابُ، فصارت الأَرضُ وما عليها ذَرْواً. قال ابن الأَثير: وأَهلُ مكة يَستعملون هذا الاسم كثيراً. وفي رواية: اسمُها عند اللّه الأَزْيَب، وهي فيكم الجَنُوبُ. قال شمر: أَهلُ اليمن ومن يَرْكَبُ البَحر، فيما بين جُدَّة وعَدَن، يُسَمُّون الجَنُوبَ الأَزْيَبَ، لا يعرفون لها اسماً غيره، وذلك أَنها تَعْصِفُ الرِّياحَ، وتُثيرُ البحر حتى تُسَوِّده، وتَقْلب أَسفلَه، فتجعله أَعلاه؛ وقال ابن شميل: كلُّ ريحٍ شديدة ذاتُ أَزْيَب، فإِنما زَيَـبُها شدَّتُها. والأَزْيَبُ: الماءُ الكثير، حكاه أَبو علي عن أَبي عمرو الشيباني؛ وأَنشد: أَسْقانيَ اللّهُ رَواءً مَشْرَبُهْ،
 ببطْنِ كَرٍّ، حين فاضت حِـبَبُهْ،
عن ثَبَج البحرِ يَجِـيشُ أَزْيَبُه
الكَرُّ: الـحِسْيُ. والـحِبَبَةُ: جمع حُبٍّ، لخابيةِ الماءِ. والأَزْيَبُ، على أَفْعَل: السُّرعة والنشاط، مؤَنث. يقال: مَرَّ فلانٌ وله أَزْيَبٌ مُنْكَرةٌ إِذا مَرَّ مَرّاً سريعاً من النَّشاط. والأَزْيَبُ: النَّشيطُ. وأَخذَه الأَزْيَبُ أَي الفَزَعُ. والأَزْيَبُ: الرجلُ الـمُتقارِبُ الـمَشْيِ. ويقال للرجل القصير، الـمُتقارِبِ الخَطْوِ: أَزْيَب. والأَزْيَبُ: العَداوة. والأَزْيَبُ: الدَّعِـيُّ. قال الأَعشى يَذْكُر رجلاً من قَيْس عَيْلانَ كان جاراً لعمرو بن المنذر، وكان اتَّهمَ هَدَّاجاً، قائد الأَعشى، بأَنه سَرَقَ راحلةً له، لأَنه وَجَد بعض لحمها في بَيْتِه، فأُخِذَ هَدَّاجٌ وضُرِبَ، والأَعْشى جالسٌ، فقام ناسٌ منهم، فأَخَذوا من الأَعْشى قيمةَ الراحلة؛ فقال الأَعشى: دَعا رَهْطَه حَوْلي، فجاؤُوا لنَصْرِه، *  ونادَيْتُ حَـيّاً، بالـمُسَنَّاةِ، غُيَّبا فأَعْطَوْهُ مِني النِّصْفَ، أَو أَضْعَفُوا له، *  وما كنتُ قُلاًّ، قبلَ ذلك، أَزْيَبا أَي كنتُ غَريباً في ذلك الموضع، لا ناصر لي؛ وقال قبل ذلك: ومن يَغْتَرِبْ عن قَوْمِه، لا يَزَلْ يَرَى *  مَصارِعَ مَظْلومٍ، مَجَرّاً ومَسْحَبا وتُدْفَنُ منه الصالحاتُ، وإِن يُسئْ *  يَكُنْ ما أَساءَ النارَ في رأْسِ كَبْكَبا والنِّصْفُ: النَّصَفة؛ يقول: أَرْضَوْه وأَعْطَوه النِّصْفَ، أَو فَوْقَه. وامرأَةٌ إِزْيَبَّة: بخيلة. ابن الأَعرابي: الأَزْيَبُ: القُنْفُذ. والأَزْيَبُ: من أَسماءِ الشيطان. والأَزْيَبُ: الداهية؛ وقال أَبو المكارم: الأَزْيَبُ البُهْثةُ، وهو وَلَدُ الـمُساعاة؛ وأَنشد غيره: وما كنتُ قُلاًّ، قبل ذلك، أَزْيَبا
وفي نوادر الأَعراب: رجل أَزْبة، وقوم أَزْبٌ إِذا كان جَلْداً، ورجل زَيْبٌ أَيضاً. ويقال: تَزَيَّبَ لحمُه وتَزَيَّم إِذا تَكَتَّلَ واجْتَمع، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الأَزْيَبُ**: **الجَنُوبُ**, Hüzeyl lehçesi; yahut o, **الصَّبا** ile **الجَنُوب** arasında esen **النَّكْباءُ**’dır. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın bir rüzgârı vardır; ona **الأَزْيَبُ** denilir;
\<ص:454>
onun önünde kapalı bir kapı vardır; iki kanadı arasındaki mesafe beş yüz yıl yürüyüştür; sizin şu rüzgârlarınız, o kapıdan sızıp çıkan şeydir; kıyamet günü olunca o kapı açılır da yer ve üzerindekiler savrulmuş toz olur.” İbnü’l-Esîr dedi: Mekke halkı bu adı çok kullanırlar. Bir rivayette: “Onun Allah katındaki adı **الأَزْيَب**’dir; sizde ise o **الجَنُوب**’dur.” Şemmer dedi: Yemen halkı ve denize binen kimseler, Cidde ile Aden arasındaki bölgede, **الجَنُوب**’a **الأَزْيَب** adını verirler; onun için bundan başka bir ad bilmezler; bu da, onun rüzgârları şiddetle estirmesi, denizi kabartıp karartıncaya kadar kaldırması ve altını üstüne çevirmesi sebebiyledir; onu üstü yapar. İbn Şümeyl dedi: Her şiddetli rüzgâr, **أَزْيَب** sahibidir; onun **زَيَـبُ**’u ancak onun şiddetidir.

Ve **الأَزْيَبُ**: çok su; Ebû Ali, Ebû Amr eş-Şeybânî’den nakletti; ve şu beyit okundu:
“Allah bana, içimi bol kılan bir içiş içirdi,
**كَرّ**’ın karnında, **حِـبَبُهْ**’u taştığı vakit,
denizin göğsünden; onun **أَزْيَبُه**’u kaynar.”

**الكَرُّ**: **الـحِسْيُ**’dir. **الـحِبَبَةُ**: su küpü için **حُبّ**’un çoğuludur.

Ve **الأَزْيَبُ**, **أَفْعَل** vezni üzere: sürat ve canlılık; müennestir. Denilir: “Falan geçti; onda inkâr olunan bir **أَزْيَب** vardır” yani canlılıktan dolayı hızlı bir geçişle geçti. Ve **الأَزْيَبُ**: **النَّشيطُ**. Ve onu **الأَزْيَبُ** aldı; yani **الفَزَعُ**. Ve **الأَزْيَبُ**: yürüyüşü birbirine yakın olan adam. Ve kısa boylu, adımı birbirine yakın olan adama: **أَزْيَب** denilir.

Ve **الأَزْيَبُ**: düşmanlık. Ve **الأَزْيَبُ**: **الدَّعِـيُّ**. el-A‘şâ, Kays Aylân’dan bir adamı zikrederek dedi; o, Amr b. el-Münzir’e komşu idi; ve el-A‘şâ’nın kılavuzu **هَدَّاج**’ı, kendisine ait bir binek hayvanını çalmakla itham etmişti; çünkü onun etinden bir kısmını evinde bulmuştu; bunun üzerine **هَدَّاج** yakalandı ve dövüldü; el-A‘şâ oturuyordu; derken onlardan birtakım kimseler kalktı; el-A‘şâ’dan binek hayvanının bedelini aldılar; bunun üzerine el-A‘şâ dedi:
“Etrafımda kavmini çağırdı; yardımına geldiler, * ben de **الـمُسَنَّاةِ**’de bir mahalleyi çağırdım; kayıptılar.
Benden ona yarısını verdiler, yahut onun için iki katına çıkardılar, * ben bundan önce az değildim, **أَزْيَبا**.”

Yani o yerde gariptim; bana yardım edecek yoktu. Ve bundan önce şöyle dedi:
“Kim kavminden gurbet ederse, durmadan görür: * mazlumun düşüş yerlerini; sürüklenmiş ve çekilip götürülmüş.
Ondan iyilikler gömülür; eğer kötülük ederse, * ettiği kötülük, **كَبْكَبا**’nın tepesinde ateş olur.”

Ve **النِّصْفُ**: **النَّصَفة**’dir; der ki: Onu razı ettiler ve ona yarısını, yahut onun üstünü verdiler. Ve **امرأَةٌ إِزْيَبَّة**: cimri. İbnü’l-A‘râbî: **الأَزْيَبُ**: **القُنْفُذ**.

Ve **الأَزْيَبُ**: şeytanın adlarındandır. Ve **الأَزْيَبُ**: **الداهية**; ve Ebû’l-Mekârim dedi: **الأَزْيَبُ** **البُهْثةُ**’dır; o da **وَلَدُ الـمُساعاة**’dır; ve başkası şu beyiti okudu:
“Ve ben bundan önce az değildim, **أَزْيَبا**.”

Ve **نوادر الأَعراب**’da: **رجل أَزْبة** ve **قوم أَزْبٌ**; eğer dayanıklı ise; ve **رجل زَيْبٌ** da (denilir).

Ve denilir: Eti **تَزَيَّبَ** oldu ve **تَزَيَّم** oldu; eğer topaklandı ve toplandı ise; Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأزيب، كالأحمر، وقال بعض الأئمة: إنه كفعيل لا أفعل، قال شيخنا: وهو ضعيف؛ لأنهم قالوا: ليس في الكلام فعيل، ومريم أعجمي، وضهيأ فيه بحث كما مر، انتهى: :الجنوب هذلية، به جزم المبرد في كامله وابن فارس والطرابلسي، أو النكباء التي تجري بينها وبين الصبا، وعليه اقتصر الجوهري، وذكرهما معا ابن سيده في المحكم. وفي الحديث إن لله تعالى ريحا يقال لها الأزيب، دونها باب مغلق. الحديث. قال ابن الأثير: وأهل مكة يستعملون هذا الاسم كثيرا وفي رواية اسمها عند الله الأزيب وهي فيكم الجنوب. قال شمر: وأهل اليمن ومن يركب البحر فيما بين جدة وعدن يسمون الجنوب الأزيب، لا يعرفون لها اسما غيره؛ وذلك أنها تعصف الرياح وتثير البحر حتى تسوده وتقلب أسفله فتجعله أعلاه. وقال ابن شميل: كل ريح شديدة ذات أزيب فإنما زببها شدتها، كذا في لسان العرب. الأزيب: العداوة. الأزيب: القنفذ عن ابن الأعرابي. الأزيب: السرعة والنشاط مؤنث. يقال: مر فلان وله أزيب منكرة، إذا مر مرا سريعا من النشاط. الأزيب: النشيط فهو مصدر وصفة. الأزيب: الرجل المتقارب المشي. ويقال للرجل القصير المتقارب الخطو أزيب، عن الليث. الأزيب: اللئيم نقله الصاغاني. والدعي نقله الجوهري. قال الأعشى يذكر رجلا من قيس عيلان كان جارا لعمرو بن المنذر، وكان اتهم هداجا قائد الأعشى بأنه سرق راحلة له؛ لأنه وجد بعض لحمها في بيته، فأخذ هداج فضرب والأعشى جالس، فقام ناس منهم فأخذوا من الأعشى قيمة الراحلة، فقال الأعشى:
  دعـا رهـطـه حـولـي فـجـاءوا لــنـــصـــره                      ونـاديت حـيا بـالــمـــســـنـــاة غـــيبـــا
  فأعطوه مني النصف أو أضعفوا لهوما كنت قلا قبل ذلك أزيبا وقال قبل ذلك:
  ومـن يغـتـــرب عـــن قـــومـــه لا يزل يرى                      مصـارع مـظـلـوم مـجـرا ومـســـحـــبـــا
  وتدفن منه الصالحات وإن يسئيكن ما أساء النار في رأس كبكبا الأزيب: الأمر المنكر؛ عن الليث، وأنشد:
  وهي تبيت زوجها في أزيب الأزيب: الشيطان، عن ابن الأعرابي. أخذه الأزيب أي الفزع، قاله أبو زيد.
 الأزيب: الداهية. وقال أبو المكارم: الأزيب: البهثة؛ وهو ولد المساعاة. وأنشد غيره:
  وما كنت قلا قبل ذلك أزيبا والأزيب: الماء الكثير، حكاه أبو علي عن أبي عمرو الشيباني، وأنشد:
  أسقاني الله رواء مشربـه
  ببطن كر حين فاضت حببه
  عن ثبج البحر يجيش أزيبه وقرأت في هامش كتاب لسان العرب ما نصه: قرأت بخط الشيخ شرف الدين ابن أبي الفضل، قال أبو عمرو: يقال: جاش أزب البحر، وهو كثرة مائه، وأنشد:
  عن ثبج البحر يجيش أزبه

  قلت: وقد تقدم في أدب ما يتعلق بذلك فراجع هناك. وفي نوادر الأعراب: رجل أزبة وقوم أزب إذا كان جلدا. وركب إزيب كقرشب: عظيم. يقال: إنه لإزيب البطش أي شديده. والإزيبة كقرشبه :البخيلة المتشددة. ظن شيخنا أنه الإزيبة، بتخفيف الباء، فقال: لو قال بعد اللئيم: وهي بهاء، كفى. وليس كذلك، وما ضبطناه على الصواب ومثله في التكملة. يقال: تزيب لحمه وتزيم إذا تكتل واجتمع. والزيب: ة، بساحل بحر الروم قريبة من عكا، هكذا قاله السمعاني. منها القاضي الأجل الحسن بن الهيثم ابن علي بن الحسن بن الفرج الغزي، روى وحدث. ومنهم من قال إنها بالنون بدل التحتية، وهو خطأ والصواب ما ذكرنا. ورجل زيب: جلد قوي. وفي حاشية الجلال السيوطي على البيضاوي نقلا عن الخطيب التبريزي في شرح الحماسة:
  أيا ابن زيابة إن تلقـنـي                      لا تلقني في النعم العازب قال: ابن زيابة، اسمه سلمة بن ذهل، وزيابة: اسم أمه. قال الجلال: ووقع في حاشية الطيبي أن زيابة اسم أبي الشاعر، وهو وهم.

##### Türkçe

**الأزيب**; **الأحمر** gibi. Bazı imamlar dedi ki: O, **فعيل** gibidir; **أفعل** değil. Şeyhimiz dedi ki: Bu zayıftır; çünkü onlar dediler ki: Kelâmda **فعيل** yoktur; **مريم** ise yabancıdır; **وضهيأ** hakkında da, geçtiği üzere, bir araştırma vardır. Bitti: **الجنوب** Hüzeylîdir; buna, **كامله**’inde el-Müberred, İbn Fâris ve et-Trablusî kesin hüküm verdi. Yahut **النكباء** ki onunla **الصبا** arasında eser; el-Cevherî bununla yetindi; ikisini birlikte İbn Sîde **المحكم**’de zikretti. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın, kendisine **الأزيب** denilen bir rüzgârı vardır; onun altında kapalı bir kapı vardır.” Hadis. İbnü’l-Esîr dedi ki: Mekke ehli bu ismi çok kullanır. Bir rivayette: “Onun adı Allah katında **الأزيب**’dir; o da sizde **الجنوب**’dur.” Şemmer dedi ki: Yemen ehli ve Cidde ile Aden arasındaki denize binen kimseler **الجنوب**’a **الأزيب** derler; onun için bundan başka bir isim bilmezler; bunun sebebi, rüzgârların şiddetle esmesi ve denizi kabartmasıdır; ta ki onu karartır ve altını çevirir de üstünü onun altı yapar. İbn Şümeyl dedi ki: Her şiddetli rüzgâr, **أزيب** sahibi olursa, onun **زبب**’i ancak şiddetidir; **لسان العرب**’da böyledir.

**الأزيب**: düşmanlık.

**الأزيب**: kirpi; İbnü’l-A‘râbî’den.

**الأزيب**: hız ve canlılık; müennestir. Denir ki: “Falan geçti; onda inkâr edilen bir **أزيب** vardır”; yani canlılıktan dolayı hızlı bir geçişle geçti.

**الأزيب**: çevik; o, hem mastar hem sıfattır.

**الأزيب**: yürüyüşü birbirine yakın olan adam.

Ve kısa boylu, adımı birbirine yakın olan adama **أزيب** denir; el-Leys’ten.

**الأزيب**: alçak (soysuz); es-Sâgânî nakletti. Ve **الدعي**; el-Cevherî nakletti. el-A‘şâ, Kays Aylân’dan bir adamı zikrederek dedi; o, Amr b. el-Münzir’e komşu idi; el-A‘şâ’nın kılavuzu Heddâc’ı, kendisine ait bir binek hayvanını çaldığıyla itham etmişti; çünkü onun etinden bir kısmını evinde bulmuştu; bunun üzerine Heddâc alındı ve dövüldü, el-A‘şâ oturuyordu; onlardan bir topluluk kalktı da el-A‘şâ’dan binek hayvanının değerini aldı; bunun üzerine el-A‘şâ dedi:
  دعـا رهـطـه حـولـي فـجـاءوا لــنـــصـــره                      ونـاديت حـيا بـالــمـــســـنـــاة غـــيبـــا
  فأعطوه مني النصف أو أضعفوا لهوما كنت قلا قبل ذلك أزيبا وقال قبل ذلك:
  ومـن يغـتـــرب عـــن قـــومـــه لا يزل يرى                      مصـارع مـظـلـوم مـجـرا ومـســـحـــبـــا
  وتدفن منه الصالحات وإن يسئيكن ما أساء النار في رأس كبكبا

**الأزيب**: münker iş; el-Leys’ten. Ve şu beyit okundu:
  وهي تبيت زوجها في أزيب

**الأزيب**: şeytan; İbnü’l-A‘râbî’den.

“Onu **الأزيب** aldı” yani korku; Ebû Zeyd söyledi.

 **الأزيب**: musibet.

Ebû’l-Mekârim dedi ki: **الأزيب**: **البهثة**; o, **المساعاة** çocuğudur. Başkası şu beyiti okudu:
  وما كنت قلا قبل ذلك أزيبا

**الأزيب**: çok su; Ebû Ali, Ebû Amr eş-Şeybânî’den nakletti. Ve şu beyiti okudu:
  أسقاني الله رواء مشربـه
  ببطن كر حين فاضت حببه
  عن ثبج البحر يجيش أزيبه

**لسان العرب** kitabının kenarında şu metni okudum: Şeyh Şerefeddin İbn Ebî’l-Fadl’ın hattıyla okudum; Ebû Amr dedi ki: “Denir ki: **جاش أزب البحر**”; o, suyunun çokluğudur. Ve şu beyiti okudu:
  عن ثبج البحر يجيش أزبه

  Dedim ki: Bununla ilgili olan, **أدب** maddesinde daha önce geçti; oraya müracaat et. **نوادر الأعراب**’da: “Adam **أزبة** ve kavim **أزب**” denir; eğer dayanıklı ise. Ve **إزيب** bindi; **قرشب** gibi: büyük. Denir ki: “Şüphesiz o, **إزيب البطش**’tir”; yani onun şiddetlisi. Ve **الإزيبة** **قرشبه** gibi: cimri, katı. Şeyhimiz, onun **الإزيبة** olduğunu, **الباء**’yı hafifleterek, zannetti; dedi ki: “Alçaktan sonra ‘ve o, **بهاء** iledir’ deseydi, yeterdi.” Öyle değildir; bizim doğru üzere ضبط ettiğimiz budur; benzeri **التكملة**’dedir. Denir ki: “**تزيب** eti ve **تزيم**”; eğer topaklanır ve toplanırsa.

Ve **الزيب**: **ة**; Rum denizi sahilinde, Akka’ya yakın; es-Sem‘ânî bunu böyle söyledi. Ondan, kadı, en yüce, el-Hasen b. el-Heysem b. Ali b. el-Hasen b. el-Ferec el-Gazzî vardır; rivayet etti ve hadis anlattı. Onlardan kimisi dedi ki: O, alttaki yerine **النون** iledir; bu hatadır; doğru olan, bizim zikrettiğimizdir.

Ve adam **زيب**: dayanıklı, güçlü.

Celâl es-Süyûtî’nin el-Beydâvî üzerine hâşiyesinde, el-Hatîb et-Tebrîzî’den **شرح الحماسة**’de naklen:
  أيا ابن زيابة إن تلقـنـي                      لا تلقني في النعم العازب

Dedi ki: **ابن زيابة**; onun adı Selame b. Zehl’dir; **زيابة** ise annesinin adıdır. Celâl dedi ki: et-Tayyibî’nin hâşiyesinde, **زيابة**’nın şairin babasının adı olduğu vaki olmuştur; bu bir vehimdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَزْيَبُ
أَزْيَبُ ذ is of the measure أَفْعَلُ, (S,) like أَحْمَرُ: (K:) or, as some say, of the measure فَعْيَل; but this is a weak assertion, for it is said that there is no Arabic word of this measure; مَرْيَمُ being a foreign proper name, and ضَهْيَأ being disputed. (MF, TA.) [In some of its senses it is an epithet, and used as such: in some, app. an epithet in which the quality of a subst. is predominant: and in some, a simple subst.: but in all its senses it is imperfectly decl.; and therefore seems to be originally an epithet.] ― -b2- Brisk, lively, sprightly, agile, or quick. (K.) ― -b3- A man who walks with short steps: (TA:) and short in stature and in step; (K, TA;) likewise applied to a man. (TA.) ― -b4- Ignoble, base, or base-born. (K.) The offspring of fornication or adultery; or the offspring of fornication, begotten on a slave. (Abu-l-Mekلrim, TA.) One whose origin, or lineage, is suspected; or an adopted son; or one who claims as his father a person who is not his father; or who is claimed as a son by a person who is not his father; syn. دَعِىٌّ. (S, K.) ― -b5- A devil: (K:) accord. to some, a dial. var. of أَزَبُّ. (TA.) ― -b6- The hedge-hog. (IAar, K.) ― -b7- A disagreeable, a disapproved, or an abominable, thing or affair. (K.) ― -b8- A calamity, or misfortune. (K.) ― -b9- Much water: (AA, S:) and so أَذْيَبُ. (K in art. ذيب.) ― -b10- [A south-easterly wind; i. e.] the [wind termed] نَكْبَآء [q. v.] that blows between the صَبَا and the جَنُوب: (S, M, K:) or the south wind, or a southerly wind; syn. جَنُوبٌ; (M, K;) of the dial. of Hudheyl; so affirm Mbr in his “ Kلmil ” and IF and Et-Tarلbulusee: IAth says that the people of Mekkeh use this appellation much; and it is related to be God's name for what men call the جنوب: Sh says that the people of El-Yemen, and those who voyage upon the sea between Juddah and 'Adan, cali the جنوب by the name of الأَزْيَبُ, and know not any other name for it; and that is because it is boisterous, and stirs up the sea, turning it upsidedown: [whence it seems to mean the boisterous, or violent:] ISh says that ذَاتُ أَزْيَبَ signifies any violent wind. (L,TA.) ― -b11- [Hence it appears that it signifies also Violence.] ― -b12- Also Enmity. (S, K.) ― -b13- And Briskness, liveliness, sprightliness, agility, or quickness: (ISk, S, K, TA:) [see also أَذْيَبُ:] it is fem.: one says, مَرَّ فُلَانٌ وَلَهُ أَزْيَبُ مُنْكَرَةٌ [Such a one passed having a disapproved briskness, &c.]: this is said when one passes quickly by reason of briskness, &c. (ISk, S.) ― -b14- And Fear, or fright: (AZ, S, K:) and so أَذْيَبُ. (K in art. ذيب.) One says, أَخَذَنِى مِنْ فُلَانٍ الأَزْيَبُ [Fear, or fright, arising from such a one, seized me]. (AZ, S.)

##### Türkçe

**أَزْيَبُ**
**أَزْيَبُ** ذ, vezin olarak **أَفْعَلُ** üzerindedir, (S,) **أَحْمَرُ** gibi: (K:) yahut bazılarınca, vezin olarak **فَعْيَل** üzerindedir; fakat bu zayıf bir iddiadır; çünkü bu vezinde Arapça bir kelime olmadığı söylenmiştir; **مَرْيَمُ** yabancı bir özel ad olmakla, **ضَهْيَأ** ise ihtilaflı olmakla. (MF, TA.) [Bazı mânalarında bir sıfattır ve öyle kullanılır: bazılarında, görünüşe göre bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfattır: bazılarında ise, yalın bir isimdir: fakat bütün mânalarında eksik i‘râblıdır; bu sebeple aslının bir sıfat olduğu görülür.] ― -b2- Çevik, canlı, şen, atik yahut hızlı. (K.) ― -b3- Kısa adımlarla yürüyen bir adam: (TA:) ve boyca kısa ve adımca kısa; (K, TA;) yine bir adama uygulanır. (TA.) ― -b4- Asil olmayan, aşağı, yahut aşağı soylu. (K.) Zina yahut fuhşun çocuğu; yahut zina çocuğu, bir cariyeden doğurtulmuş. (Abu-l-Mekلrim, TA.) Aslı yahut nesebi şüpheli olan; yahut evlât edinilmiş oğul; yahut babası olmayan bir kimseyi baba diye iddia eden; yahut babası olmayan bir kimse tarafından oğul diye iddia edilen; eşanlamlısı **دَعِىٌّ**. (S, K.) ― -b5- Bir şeytan: (K:) bazılarına göre, **أَزَبُّ**’un lehçe varyantı. (TA.) ― -b6- Kirpi. (IAar, K.) ― -b7- Hoş olmayan, hoş görülmeyen, yahut iğrenç bir şey veya iş. (K.) ― -b8- Bir musibet, yahut felâket. (K.) ― -b9- Çok su: (AA, S:) ve böylece **أَذْيَبُ**. (K, ذيب maddesinde.) ― -b10- [Güney-doğulu bir rüzgâr; yani] **نَكْبَآء** [bkz.] diye adlandırılan, **صَبَا** ile **جَنُوب** arasında esen [rüzgâr]: (S, M, K:) yahut güney rüzgârı, yahut güneyli bir rüzgâr; eşanlamlısı **جَنُوبٌ**; (M, K;) Huzeyl lehçesindendir; Mbr bunu “Kلmil”inde ve IF ve Et-Tarلbulusee böylece doğrular: IAth, Mekke halkının bu adı çok kullandığını söyler; ve bunun, insanların **جنوب** diye adlandırdığı şeye Allah’ın adı olduğu rivayet edilir: Sh, Yemen halkının ve Cidde ile ‘Adan arasındaki denizde seyahat edenlerin **جنوب**’u **الأَزْيَبُ** adıyla adlandırdıklarını ve onun için başka bir ad bilmediklerini söyler; bu da onun şiddetli oluşu ve denizi kabartıp altüst etmesindendir: [buradan onun “şiddetli, yahut sert” mânasına geldiği görülür:] ISh, **ذَاتُ أَزْيَبَ**’in herhangi bir şiddetli rüzgârı ifade ettiğini söyler. (L,TA.) ― -b11- [Bundan, onun ayrıca Şiddet mânasına geldiği anlaşılır.] ― -b12- Ayrıca Düşmanlık. (S, K.) ― -b13- Ve Çeviklik, canlılık, şenlik, atiklik, yahut hız: (ISk, S, K, TA:) [ayrıca **أَذْيَبُ**’a da bak:] o müennestir: şöyle denir, **مَرَّ فُلَانٌ وَلَهُ أَزْيَبُ مُنْكَرَةٌ** [Böyle biri, hoş görülmeyen bir çeviklik vb. ile geçti]: bu, birinin çeviklik vb. sebebiyle hızlı geçmesi durumunda söylenir. (ISk, S.) ― -b14- Ve Korku, yahut ürküntü: (AZ, S, K:) ve böylece **أَذْيَبُ**. (K, ذيب maddesinde.) Şöyle denir, **أَخَذَنِى مِنْ فُلَانٍ الأَزْيَبُ** [Böyle birinden kaynaklanan korku yahut ürküntü beni yakaladı]. (AZ, S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَابَ
زَابَ ( y )
a.  V, Was agglomerated, heaped up &c.

زَيْبَق
زَيْبَق
a.  Mercury, quicksilver.

##### Türkçe

زَابَ
زَابَ ( y )
a. V, yığıldı, üst üste toplandı vb.

زَيْبَق
زَيْبَق
a. Cıva, cıva (quicksilver).
