# زيب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: زيب

الأَزْيَبُ: الجَنُوبُ، هُذَلِـيّة، أَو هي النَّكْباءُ التي تَجْري بين الصَّبا والجَنُوب. وفي الحديث: إِن للّه تعالى ريحاً، يقال لها الأَزْيَبُ،
\<ص:454>
 دونها بابٌ مُغْلَقٌ، ما بين مِصْراعَيْه مسيرةُ خمسمائة عام، فرياحُكم هذه ما يَتَفَصَّى من ذلك الباب، فإِذا كان يوم القيامة فُتِح ذلك البابُ، فصارت الأَرضُ وما عليها ذَرْواً. قال ابن الأَثير: وأَهلُ مكة يَستعملون هذا الاسم كثيراً. وفي رواية: اسمُها عند اللّه الأَزْيَب، وهي فيكم الجَنُوبُ. قال شمر: أَهلُ اليمن ومن يَرْكَبُ البَحر، فيما بين جُدَّة وعَدَن، يُسَمُّون الجَنُوبَ الأَزْيَبَ، لا يعرفون لها اسماً غيره، وذلك أَنها تَعْصِفُ الرِّياحَ، وتُثيرُ البحر حتى تُسَوِّده، وتَقْلب أَسفلَه، فتجعله أَعلاه؛ وقال ابن شميل: كلُّ ريحٍ شديدة ذاتُ أَزْيَب، فإِنما زَيَـبُها شدَّتُها. والأَزْيَبُ: الماءُ الكثير، حكاه أَبو علي عن أَبي عمرو الشيباني؛ وأَنشد: أَسْقانيَ اللّهُ رَواءً مَشْرَبُهْ،
 ببطْنِ كَرٍّ، حين فاضت حِـبَبُهْ،
عن ثَبَج البحرِ يَجِـيشُ أَزْيَبُه
الكَرُّ: الـحِسْيُ. والـحِبَبَةُ: جمع حُبٍّ، لخابيةِ الماءِ. والأَزْيَبُ، على أَفْعَل: السُّرعة والنشاط، مؤَنث. يقال: مَرَّ فلانٌ وله أَزْيَبٌ مُنْكَرةٌ إِذا مَرَّ مَرّاً سريعاً من النَّشاط. والأَزْيَبُ: النَّشيطُ. وأَخذَه الأَزْيَبُ أَي الفَزَعُ. والأَزْيَبُ: الرجلُ الـمُتقارِبُ الـمَشْيِ. ويقال للرجل القصير، الـمُتقارِبِ الخَطْوِ: أَزْيَب. والأَزْيَبُ: العَداوة. والأَزْيَبُ: الدَّعِـيُّ. قال الأَعشى يَذْكُر رجلاً من قَيْس عَيْلانَ كان جاراً لعمرو بن المنذر، وكان اتَّهمَ هَدَّاجاً، قائد الأَعشى، بأَنه سَرَقَ راحلةً له، لأَنه وَجَد بعض لحمها في بَيْتِه، فأُخِذَ هَدَّاجٌ وضُرِبَ، والأَعْشى جالسٌ، فقام ناسٌ منهم، فأَخَذوا من الأَعْشى قيمةَ الراحلة؛ فقال الأَعشى: دَعا رَهْطَه حَوْلي، فجاؤُوا لنَصْرِه، *  ونادَيْتُ حَـيّاً، بالـمُسَنَّاةِ، غُيَّبا فأَعْطَوْهُ مِني النِّصْفَ، أَو أَضْعَفُوا له، *  وما كنتُ قُلاًّ، قبلَ ذلك، أَزْيَبا أَي كنتُ غَريباً في ذلك الموضع، لا ناصر لي؛ وقال قبل ذلك: ومن يَغْتَرِبْ عن قَوْمِه، لا يَزَلْ يَرَى *  مَصارِعَ مَظْلومٍ، مَجَرّاً ومَسْحَبا وتُدْفَنُ منه الصالحاتُ، وإِن يُسئْ *  يَكُنْ ما أَساءَ النارَ في رأْسِ كَبْكَبا والنِّصْفُ: النَّصَفة؛ يقول: أَرْضَوْه وأَعْطَوه النِّصْفَ، أَو فَوْقَه. وامرأَةٌ إِزْيَبَّة: بخيلة. ابن الأَعرابي: الأَزْيَبُ: القُنْفُذ. والأَزْيَبُ: من أَسماءِ الشيطان. والأَزْيَبُ: الداهية؛ وقال أَبو المكارم: الأَزْيَبُ البُهْثةُ، وهو وَلَدُ الـمُساعاة؛ وأَنشد غيره: وما كنتُ قُلاًّ، قبل ذلك، أَزْيَبا
وفي نوادر الأَعراب: رجل أَزْبة، وقوم أَزْبٌ إِذا كان جَلْداً، ورجل زَيْبٌ أَيضاً. ويقال: تَزَيَّبَ لحمُه وتَزَيَّم إِذا تَكَتَّلَ واجْتَمع، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**الأَزْيَبُ**: **الجَنُوبُ**, Hüzeyl lehçesi; yahut o, **الصَّبا** ile **الجَنُوب** arasında esen **النَّكْباءُ**’dır. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah Teâlâ’nın bir rüzgârı vardır; ona **الأَزْيَبُ** denilir;
\<ص:454>
onun önünde kapalı bir kapı vardır; iki kanadı arasındaki mesafe beş yüz yıl yürüyüştür; sizin şu rüzgârlarınız, o kapıdan sızıp çıkan şeydir; kıyamet günü olunca o kapı açılır da yer ve üzerindekiler savrulmuş toz olur.” İbnü’l-Esîr dedi: Mekke halkı bu adı çok kullanırlar. Bir rivayette: “Onun Allah katındaki adı **الأَزْيَب**’dir; sizde ise o **الجَنُوب**’dur.” Şemmer dedi: Yemen halkı ve denize binen kimseler, Cidde ile Aden arasındaki bölgede, **الجَنُوب**’a **الأَزْيَب** adını verirler; onun için bundan başka bir ad bilmezler; bu da, onun rüzgârları şiddetle estirmesi, denizi kabartıp karartıncaya kadar kaldırması ve altını üstüne çevirmesi sebebiyledir; onu üstü yapar. İbn Şümeyl dedi: Her şiddetli rüzgâr, **أَزْيَب** sahibidir; onun **زَيَـبُ**’u ancak onun şiddetidir.

Ve **الأَزْيَبُ**: çok su; Ebû Ali, Ebû Amr eş-Şeybânî’den nakletti; ve şu beyit okundu:
“Allah bana, içimi bol kılan bir içiş içirdi,
**كَرّ**’ın karnında, **حِـبَبُهْ**’u taştığı vakit,
denizin göğsünden; onun **أَزْيَبُه**’u kaynar.”

**الكَرُّ**: **الـحِسْيُ**’dir. **الـحِبَبَةُ**: su küpü için **حُبّ**’un çoğuludur.

Ve **الأَزْيَبُ**, **أَفْعَل** vezni üzere: sürat ve canlılık; müennestir. Denilir: “Falan geçti; onda inkâr olunan bir **أَزْيَب** vardır” yani canlılıktan dolayı hızlı bir geçişle geçti. Ve **الأَزْيَبُ**: **النَّشيطُ**. Ve onu **الأَزْيَبُ** aldı; yani **الفَزَعُ**. Ve **الأَزْيَبُ**: yürüyüşü birbirine yakın olan adam. Ve kısa boylu, adımı birbirine yakın olan adama: **أَزْيَب** denilir.

Ve **الأَزْيَبُ**: düşmanlık. Ve **الأَزْيَبُ**: **الدَّعِـيُّ**. el-A‘şâ, Kays Aylân’dan bir adamı zikrederek dedi; o, Amr b. el-Münzir’e komşu idi; ve el-A‘şâ’nın kılavuzu **هَدَّاج**’ı, kendisine ait bir binek hayvanını çalmakla itham etmişti; çünkü onun etinden bir kısmını evinde bulmuştu; bunun üzerine **هَدَّاج** yakalandı ve dövüldü; el-A‘şâ oturuyordu; derken onlardan birtakım kimseler kalktı; el-A‘şâ’dan binek hayvanının bedelini aldılar; bunun üzerine el-A‘şâ dedi:
“Etrafımda kavmini çağırdı; yardımına geldiler, * ben de **الـمُسَنَّاةِ**’de bir mahalleyi çağırdım; kayıptılar.
Benden ona yarısını verdiler, yahut onun için iki katına çıkardılar, * ben bundan önce az değildim, **أَزْيَبا**.”

Yani o yerde gariptim; bana yardım edecek yoktu. Ve bundan önce şöyle dedi:
“Kim kavminden gurbet ederse, durmadan görür: * mazlumun düşüş yerlerini; sürüklenmiş ve çekilip götürülmüş.
Ondan iyilikler gömülür; eğer kötülük ederse, * ettiği kötülük, **كَبْكَبا**’nın tepesinde ateş olur.”

Ve **النِّصْفُ**: **النَّصَفة**’dir; der ki: Onu razı ettiler ve ona yarısını, yahut onun üstünü verdiler. Ve **امرأَةٌ إِزْيَبَّة**: cimri. İbnü’l-A‘râbî: **الأَزْيَبُ**: **القُنْفُذ**.

Ve **الأَزْيَبُ**: şeytanın adlarındandır. Ve **الأَزْيَبُ**: **الداهية**; ve Ebû’l-Mekârim dedi: **الأَزْيَبُ** **البُهْثةُ**’dır; o da **وَلَدُ الـمُساعاة**’dır; ve başkası şu beyiti okudu:
“Ve ben bundan önce az değildim, **أَزْيَبا**.”

Ve **نوادر الأَعراب**’da: **رجل أَزْبة** ve **قوم أَزْبٌ**; eğer dayanıklı ise; ve **رجل زَيْبٌ** da (denilir).

Ve denilir: Eti **تَزَيَّبَ** oldu ve **تَزَيَّم** oldu; eğer topaklandı ve toplandı ise; Allah daha iyi bilir.
