# زيت (ز-ي-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zeytindir

- Harfler: ز - ي - ت
- Kur'an'da: 7 geçiş · 6 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالزَّيْتُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْفَعْلُونَ | Ve zeytin | 3 | 3 | [6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/6:99.md) |
| [زَيْتُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلُهَا | Onun yağı | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/24:35.md) |
| [زَيْتُونَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/siga/%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلُونَةٍ | Bir zeytin | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/24:35.md) |
| [وَالزَّيْتُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | وَالْفَعْلُونِ | Ve zeytin | 1 | 1 | [95:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/95:1.md) |
| [وَزَيْتُونًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعْلُونًا | Ve zeytin | 1 | 1 | [80:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/80:29.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (73 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 39 · Hurma ağacıdır
2. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 26 · Meyve demektir
3. [رمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Nar meyvesi veya ağacı demektir
4. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Benzeşen
5. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · E’nab, Üzüm asması demektir
6. [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Ekin demektir
7. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Bitki
8. [تين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · İncir demektir
9. [زجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Cam demektir
10. [قنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hurma salkımı demektir
11. [ينع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve onun olgunlaşması
12. [شكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Abajur gibi
13. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
14. [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
15. [كوكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
16. [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hasad: Biçilen ekin demektir
17. [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Aydınlattı
18. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hudr : Sebzedir
19. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
20. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onun yakıtı
21. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Rükbe” diz demektir
22. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneşin doğduğu yerdir
23. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
24. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bahçe demektir
25. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
26. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
27. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Aşırı gidenler
28. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Neredeyse o
29. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
30. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç
31. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
32. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
33. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
34. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tan demektir
35. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
36. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
37. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
38. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Şey
39. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
40. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
41. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
43. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
44. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
45. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
46. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
47. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
48. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
49. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
50. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
51. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
52. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
53. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
54. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
55. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
56. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زيت |
| Yapı | Üçlü (ecvef yaî) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md), [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md), [ودك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zeytin ağacı, bu ağacın meyvesi ve meyveden sıkılarak elde edilen saf, duru, yakıt ve besin değeri yüksek sıvı yağ |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nurun, bereketin, şeffaf aydınlanmanın ve yeryüzündeki saf gıdasal zenginliğin berrak taşıyıcısı |
| Çekirdek Özet 3 | Maddenin en yüksek saflıkta yakıta ve ışığa dönüşme potansiyeli; harici ateş değmeden dahi aydınlatmaya hazır fıtri berraklık |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir Akdeniz tarım ürününe veya ticari bir emtiaya indirgeyerek Kur'an'daki nûr, bereket ve fıtrat mazmunlarıyla kurduğu ontolojik irtibatı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زي | Parlama, görünür fazlalık, ayrışarak belirme ve tezahür etme. Bu çekirdek artma ve taşkınlık anlamında [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md), meyil ve çizgiden ayrışma anlamında [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) ve güzelliğin dışa vurumu anlamında [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) köklerinde de ortaktır. | ت | Çekirdeğin taşıdığı parlama ve ayrışma hareketini, meyvenin liflerinden süzülüp ayrılan ve berrak bir nihayete eren somut, yoğunlaşmış saf yağ ve zeytin ağacı sınırında sabitlemiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Meyvenin sıkılması, ezilmesi ve posasından ayrışarak öz suyunu salması hareketini başlatır. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Ayrışan bu öz sıvının işlenmesi, insanın emeğiyle toplanıp sağılması ve ışığa doğru uzanan akışkanlığı gösterir. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Ayrışan ve sağılan özün durulup kararlı bir cevher ve tükenmez bir bereket nişanesi halinde somutlaşmasını tamamlar. |
| زيت | Ayrışma ve sağılmanın nihai bir özde toplanması | Posasından ve kabuğundan ayrılan meyvenin, insan eliyle işlenerek berrak, ışıldayan ve nihai kıvamını almış saf bir yakıta ve yağa dönüşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Zeytin ağacının meyvesi ve bu meyveden presleme/sıkma yoluyla çıkarılan, kandillerde yakılan ve yemeklerde tüketilen berrak yağ. Arap dilinde zeytinyağı ile ekmeği katık yapmaya veya başa bu yağı sürmeye doğrudan bu kökten fiiller türetilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde zeytin ve zeytinyağı, özellikle Şam diyarından kervanlarla getirilen değerli, berrak bir nimet ve kandil yakıtı olarak anılır. Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde Şam buğdayının zeytinyağıyla yoğrulmuş hamurunu tasvir eder: أتتكم بعير لم تكن هجرية / ولا حنطة الشأم المزيت خميرها |
| Erken Arapça kullanım | Zeytinyağı ile başı yağlamak veya yemeğe yağ katmak anlamında زِتُّ الرأسَ ve زِتُّ الطعام ifadeleri erken dönem bedevi kullanımında yerleşiktir. Katık olarak zeytinyağı tüketmeye de اِزْداتَ denilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Kök Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda en kadim tarım ve aydınlatma terimlerinden biridir. İbranicede *zayit* (זַיִת) hem zeytin ağacını hem de zeytin meyvesini ifade ederken, zeytinyağı için hem bu kök hem de *şemen* kelimesi kullanılır. Ugarit tabletlerinde *zt* biçiminde zeytin ve yağı doğrudan belgelenmiştir. Süryanicede *zaytā* (ܙܰܝܬܳܐ) aynı anlamı korur. Akadcada ise batı Sami dillerinden ödünçleme veya paralel bir form olarak *ṣertu* biçimi tartışılmakla birlikte, terim belirgin olarak Levant ve Akdeniz havzasında yerleşik Sami dillerinin ortak mirasıdır. Kökün temel anlamsal çekirdeği, Akdeniz iklimine özgü zeytin ağacının bereketi, yanma yeteneği yüksek berrak sıvısı ve bu sıvının sağladığı aydınlık ile doğrudan bağlantılıdır. Arapçaya da aynı Kuzeybatı Sami coğrafi havzasından aktarılan veya ortak Sami mirasından tevârüs eden asli bir isim kökü olarak yerleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زيت kökünden türetilen isim ve fiiller | Asli olarak zeytin ağacı ve meyvesinin suyuna verilen isimken, dilde zeytinyağı sürmek, zeytinyağlı yemek yapmak ve zeytin ticareti yapmak anlamlarına doğru genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *zayit*, Ugaritçe *zt*, Süryanice *zaytā* | Levant ve Doğu Akdeniz Sami dillerinde zeytin ağacı, meyvesi ve yağı için kullanılan ortak ve kadim köktür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası kültür dilleri | Zeytin kültürü Doğu Akdeniz'den diğer dillere yayılırken Grekçe *elaia* ve Latince *oliva* hattı oluşmuş; Sami kökü ise bölgenin doğrudan yerel ifadesi olarak kalmıştır. | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زيت | Anlamlı | Zeytin ve yağı | Ağaç, meyve ve meyveden çıkarılan berrak sıvı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زتي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| يزت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| يتز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| تزي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| [تيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D8%B2.md) | Anlamlı | Katılaşmak, ayrılmak | Kaslı, etleri birbirine sıkıca kenetlenmiş adam ve zorlukla adım atma | Ters permütasyon; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زيت | Merkez | Bitkisel berrak yağ | Doğrudan zeytin ağacının meyvesinden süzülen, ışık veren, duru ve saf sıvı yağ | Hem aydınlatma hem beslenme için en saf bitkisel kaynak |
| [دهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Genel yağ ve merhem | Kaynağı ne olursa olsun sürülebilen, kayganlaştırıcı her türlü yağ veya merhem | زيت köküne göre daha geneldir; hayvani veya bitkisel her türlü kaygan sıvıyı kapsar |
| [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Hayvani katı yağ | Sütten veya sütsü hayvani ürünlerden elde edilen yoğun, besleyici yağ | Bitkisel değil hayvansal kökenlidir; ışık vermekten ziyade semirtme ve beslenme amaçlıdır |
| [ودك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%83.md) | Komşu | Et yağı ve iç yağı | Kaynatılan etten ve kemikten sızan ağır yağ | Yoğunluk ve koku bakımından زيت kökünün zıddına kaba ve kirlidir |
| [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Kuruluk ve nemsizlik | Sıvının, kayganlığın ve öz suyun tamamen çekilip katılaşması | زيت kökünün temsil ettiği akışkan, yumuşatıcı ve besleyici canlılığın tam yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زيت | Zeytinyağı | Zeytin meyvesinin sıkılmasıyla elde edilen saf sıvı yağ ve aydınlatma yakıtı | Kesin |
| Latince | oleum, oliva | Yağ, zeytin ağacı | Latince köken doğrudan zeytini ve genel olarak sıvı yağı karşılar; ışık saçma nüansı metin bağlamına bağlıdır | Kesin |
| İngilizce | olive oil, olive | Zeytinyağı, zeytin | Bitkiyi ve çıkarılan yağı somut olarak karşılar; kökün felsefi ve nurani çağrışımlarını ancak tamlamalarla verir | Kesin |
| Almanca | Olivenöl, Olive | Zeytinyağı, zeytin | Somut nesnel karşılığı eksiksiz verir; soyut aydınlanma ve bereket mecazlarını doğrudan taşımaz | Kesin |
| Fransızca | huile d'olive, olive | Zeytinyağı, zeytin | Nesneyi ve yağını karşılar; Fransızcadaki genel huile kelimesi de tarihsel olarak zeytinyağı ile bağlantılıdır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالزَّيْتُونَ / وَزَيْتُونًا | Yeryüzü nimeti, besin ve tarımsal zenginlik | Yaratılış delilleri, gökten inen suyun bitirdiği bereketli meyveler bağlamı; En'âm [6:99](https://lisan.digital/tr/ayet/6:99.md), En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md), Nahl [16:11](https://lisan.digital/tr/ayet/16:11.md), Abese [80:29](https://lisan.digital/tr/ayet/80:29.md) |
| وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ | Kutsal mekân, peygamberler coğrafyası veya fıtri bereket nişanesi | Yemin bağlamında, insanın en güzel kıvamda yaratılışının öncesinde zikredilen mukaddes sembol; Tîn [95:1](https://lisan.digital/tr/ayet/95:1.md) |
| زَيْتُونَةٍ / زَيْتُهَا | Mutlak fıtri saflık, potansiyel aydınlanma cevheri ve ilahi nurun yakıtı | Nur Ayeti'nde misal verilen, doğuya da batıya da ait olmayan mübarek ağaç ve neredeyse ateş dokunmadan parlayacak olan saf yağ; Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nûr Ayeti metafiziği | Nurun mahiyeti, Allah'ın göklerin ve yerin nuru olması meselesinde zeytinyağının ateşe ihtiyaç duymaksızın ışık saçmaya yatkın fıtratı temsil etmesi | Aklın ve fıtratın vahiy gelmeden önceki hazır bulunuşluğu ve saflığı |
| Fıkıh | Zekat, yiyecekler ve temizlik hükümleri | Zeytinin toprak ürünleri zekatına tâbi olup olmadığı, zeytinyağının kandillerde ve mescit aydınlatmasında kullanılmasının hükmü | Temiz, helal gıda ve meşru aydınlatma aracı |
| Tefsir | Tîn suresi ve Nur suresi tefsirleri | Zeytinin Şam/Kudüs bölgesini mi yoksa doğrudan bir ağacı mı simgelediği; doğuya ve batıya ait olmamasının coğrafi mi yoksa mutlak itidal mi olduğu tartışması | Bereket, ifrat ve tefritten uzak itidal ve nebevi miras |
| Hadis | Tıbb-ı nebevî ve bereket rivayetleri | Zeytinyağının yenilmesi ve bedenlere sürülmesi tavsiyesi; onun mübarek bir ağaçtan çıktığının bildirilmesi | Şifa, beden ve ruh sağlığı, bereket |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve Fıtrat Uyumu | Fıtri İdrak Cevheri | Aydınlanmaya Hazır Olma | Zeytinyağı, vahiy ateşi henüz temas etmeden dahi hakikati kabule ve parlamaya hazır olan temiz fıtratı temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Enerji ve Madde Dönüşümü | Saf Yakıt ve İntikal | Verimli Enerji Üretimi | Duman ve is bırakmaksızın en yüksek lüminesans ve ışık sağlayan ideal organik yakıt modelidir. | Güçlü |
| Siyasi | Coğrafi ve İtikadi İtidal | Merkezî Denge (Lâ Şarkıyye ve Lâ Garbiyye) | Kutuplaşmayı Aşma | Ne doğunun aşırılığına ne batının sapmasına meyleden, bağımsız ve kuşatıcı evrensel adaletin zeminidir. | Güçlü |
| İktisadi | Sürdürülebilir Tarım ve Üretim | Katma Değerli Temel Emtia | Kalıcı Refah ve Beslenme | Asırlarca yaşayan ağacı ve çok yönlü kullanımıyla tükenmeyen, istikrarlı bir iktisadi zenginlik kaynağıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük aktivasyon enerjisi ve yüksek ışıma katsayısı | Termodinamikte ve kimyada minimum dış enerji ile maksimum ışık veren, entropisi düşük ve kendiliğinden reaksiyona girmeye hazır kararlı potansiyel enerji durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bozulmamış vicdan ve ahlaki sağduyu | Sosyoloji ve ahlak felsefesinde, dışsal bir ceza veya yasa zorlaması olmadan da doğruyu yapmaya ve aydınlanmaya eğilimli saf fıtri erdem hali. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir kahvaltılık yiyeceğe, Akdeniz mutfağı sosuna veya ticari bir bitkisel yağa indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da yerleşik vahiy-fıtrat diyalektiğinin merkezine yerleştirilmesi; onun göklerin ve yerin nurunu taşıyan kandildeki en saf yakıt olarak zikredilmesi ve mübarek ağaç vasfıyla derin bir metafizik sembole dönüştürülmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nur Ayeti'ndeki ([24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) zeytinyağı temsilini sıradan bir aydınlatma tasvirine indirgeyerek, insanın bozulmamış idrak potansiyelinin vahiy ile buluşma anındaki muazzam parlayışını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da fiziksel alem ile metafizik hakikatler arasındaki köprüyü en berrak şekilde kuran köklerden biridir. Zeytin, hem topraktan biten somut bir rızık hem de ilahi nurun yeryüzündeki en duru taşıyıcısıdır. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerinin ve nimetlerin sayıldığı ayetlerde (En'âm, Nahl, Abese), peygamberler tarihine ve vahiy coğrafyasına işaret eden yemin ayetinde (Tîn) ve özellikle vahyin tabiatını açıklayan Nûr Ayeti'nde (Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi olan ile manevi olanın birbirinden bütünüyle kopuk olduğu yanılgısını düzeltir; maddenin en saf halinin (zeytinyağı), mananın en yüce tecellisine (nur) zemin teşkil edebileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Zeytin ağacı, onun etli meyvesi ve bu meyveden süzülen, tortusuz, parlak, duman bırakmadan yanan saf sıvı yağ.
- Soyut anlam: Dışsal bir müdahale olmaksızın hakikati yansıtmaya ve aydınlatmaya hazır fıtri berraklık; itidal, kutupsuzluk ve tükenmeyen bereket.
- Sistematik karşılık: İnsanın bozulmamış idrak potansiyelinin (akıl/fıtrat), ilahi vahiyle temas ettiği anda meydana gelen kümülatif aydınlanma zemini.
- LaTeX modeli: $$I = \lim_{E_a \to 0} (\Phi \cdot \Lambda)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $I$ nihai aydınlanma şiddetini, $\Phi$ zeytinin temsil ettiği saf fıtri potansiyeli, $\Lambda$ vahiy veya harici ışık kaynağını, $E_a$ ise bu potansiyelin ışığa dönüşmesi için gereken aktivasyon enerjisini temsil eder. Aktivasyon enerjisi sıfıra yaklaştıkça ($E_a \to 0$), dışarıdan bir ateş temas etmese dahi cevherin kendiliğinden ışıma kabiliyeti matematiksel olarak ifade edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/6:99.md) — وَالزَّيْتُونَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): O’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/6:141.md) — وَالزَّيْتُونَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Nahl 16:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/16:11.md) — وَالزَّيْتُونَ

يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Onunla size ekinler, zeytin ve hurma ağaçları, üzümler ve türlü türlü ürünler bitirir. Düşünen bir kavim için bunda ayetler vardır.

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/24:35.md) — زَيْتُونَةٍ · زَيْتُهَا

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Abese 80:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/80:29.md) — وَزَيْتُونًا

وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا

Meal (IK): Zeytin ve hurma,

### [Tin 95:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/ayet/95:1.md) — وَالزَّيْتُونِ

وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ

Meal (IK): Andolsun; incire ve zeytine,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zeytindir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والتاء و و ا ي ء معهما
ز ي ت، ت ي ز مستعملان
ويت:
الزِّياتةُ: حرفة الزَّيّات. يقال: زِتُّ رأسه فهو مَزِيتٌ وازْدَتُّ ازدياتاً، أي: ادّهنت بالزَّيت، وهو عُصارةُ الزَّيتون. وازداتَ فلانٌ، أي: ادّهَنَ بالزّيت فهو مُزْداتٌ، وتصغيره. بتمامه: مُزَيْتِيتٌ.
تيز:
التّيّاز: الرّجلُ المُلَزَّزُ الذي يَتَتَيَّزُ في مشيه كأنّه يَتَقَلَّعُ من الأَرْض تَقَلُّعاً، قال القُطاميّ:
إذا التّيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		إليكَ إِليكَ ضاق بها ذِراعا

##### Türkçe

باب **الزاي** و**التاء** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ز ي ت**، **ت ي ز** مستعملان

**ويت**:
**الزِّياتةُ**: **الزَّيّات**’ın mesleği. Denir: **زِتُّ** onun başını; o hâlde o **مَزِيتٌ**’tir; ve **ازْدَتُّ** **ازدياتاً**; yani: **الزَّيت** ile yağlandım; o da **الزَّيتون**’un özsuyudur. Ve **ازداتَ** falan, yani: **الزّيت** ile yağlandı; o hâlde o **مُزْداتٌ**’tır; ve onun küçültmesi, bütünüyle: **مُزَيْتِيتٌ**.

**تيز**:
**التّيّاز**: yürüyüşünde **يَتَتَيَّزُ** eden, sanki yerden **تَقَلُّعاً** ile sökülüp çıkıyormuş gibi olan, kaslı adam. **القُطاميّ** dedi ki:
إذا **التّيّازُ** ذو العَضَلاتِ قلنا		إليكَ إِليكَ ضاق بها ذِراعا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزَيْتونُ معروف، الواحدة زَيْتونَة. والزَيْتُ: دُهْنُه. وزِتُّ الطعامَ أَزيتُهُ زَيْتاً، إذا جَعَلْتَ فيه الزيت. وطعامٌ مَزيتٌ على النَقْصِ، ومَزْيوتٌ على التمام. وزِتُّ القومَ: جعلت أُدْمَهُم الزَيْتَ. وزَيَّتُّهُم، إذا زَوَّدْتَهم الزَيْتَ. وجاءوا يَسْتَزيتونَ، أي يستوهبون الزَيْت.

##### Türkçe

**الزَيْتونُ** bilinir; bir tanesi **زَيْتونَة**’dir. Ve **الزَيْتُ**: onun yağıdır. Ve **زِتُّ** yemeği, **أَزيتُهُ** **زَيْتاً**; içine **الزَيْت** koyduğun zaman. Ve eksiklik üzere **مَزيتٌ** olan bir yemek; ve tamlık üzere **مَزْيوتٌ**. Ve **زِتُّ** kavmi: onların katığını **الزَيْت** yaptım. Ve **زَيَّتُّهُم**; onlara **الزَيْت** azık ettiğin zaman. Ve **يَسْتَزيتونَ** olarak geldiler; yani **الزَيْت**i bağış olarak isterler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ت ( و ا ي ء )
زيت ، تيز ، توز : ( مستعملات ) .
زيت : قال الليث : الزّيْتُ : عُصارةُ الزَّيتون ، ويقال : زِتُّ الثَّرِيد ، فهو مَزيت ، وزِتُّ رأسَ فلانٍ ، وأَنشَد :
ولا حِنْطة الشَّأمِ المَزِيت خَمِيرُها
وازدَاتَ فلانٌ : إذا ادَّهَن بالزَّيت ، وهو مُزْدَات ، وتصغيره بتمامِه مُزَيْتيت ، وقال الله تعالى : ( ) ( التين : 1 ) .
قال ابن عبّاس : هو تِينُكمْ هذا ، وزَيْتونكم هذا . وقال الفرّاء : ويقال : هما مَسجِدان بالشَّام : أحدُهما الّذي كلّم الله جلَّ وعزَّ عندَه موسى . وقيل : الزّيْتون : جبالُ الشّام ، ويقال للشَّجرة نفسِها : زَيْتونة ، ولثمرها زَيتونَة ، والجميعُ الزّيْتون ، والدَّهْن الذي يُستخرَج منه زَيْتٌ .
أبو عبيد عن أبي زيد : زِتُّ الطَّعامَ أَزِيتُه
زَيْتاً ؛ فهو مَزِيت ومَزْيوت : إذا عَمِلْته بالزَّيت . ويقال للذي يَبِيعه ويَعْتصِره : زَيَّات .
تيز : أبو عبيدةَ عن الأمويّ : يقال للرّجل إذا كان فيه غِلَظٌ وشِدّة : تَيَّاز .
وقال القُطاميّ يصفُ بَكرَةً صَعْبَةً اقتَضَبَها :
إذا التّيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا
إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعَا
وقال الليث : التَّيَّازُ : الرجلُ الملززُ المَفاصِل الَّذي تَتَيَّزُ في مِشيته كأَنه يتقلّع من الأرض تقلُّعاً ، وأنشَد :
تَيّازَةٌ في مَشْيِها قُنَاخِرَهْ
وقال الفرّاء : التَّيَّاز : القصيرُ .
وقال أبو الهيثم : رجل تَيَّازٌ كثير العَضَل وهو اللَّحم ، وتازَ يَتُوز تَوْزاً ، ويَتيز تَيْزاً : إذا غلُظَ . وأَنْشَد :
تَسْوَّى على عُشَ فتَازَ خَصِيلُها
قال : فمن جعل تازَ مِن يَتيز جعل التَّيّاز فَعَّالاً ، ومن جعلَه من يَتُوز جَعَله فَيْعالاً ، كالقيَّام والدَّيَّار ، مِن قامَ ودَارَ . وقوله : ( تازَ خصيلها ) ، أي : غَلُظ .
( توز ) : ابن الأعرابي : التُّوْزُ : الأصْل . والأتْوَزُ : الكريم الأَصْل هو التوز والتوس للأصل .
أُهمِلت الزاي مع الظاء ، وأُهمِلت مع الذال ومع الثاء .

##### Türkçe

ز ت ( **و** **ا** **ي** **ء** )
**زيت** ، **تيز** ، **توز** : (kullanılanlar).
**زيت** : Leys dedi: **الزّيْتُ**: **الزَّيتون**’un özsuyu; ve denilir: **زِتُّ الثَّرِيد** (tirit’i yağladım), o hâlde o **مَزيت**’tir; ve **زِتُّ رأسَ فلانٍ** (falancanın başını yağladım). Ve inşad etti:
ولا حِنْطة الشَّأمِ المَزِيت خَمِيرُها
Ve **ازدَاتَ** falan: **الزَّيت** ile yağlandığı zaman; ve o **مُزْدَات**’tır; ve onun küçültmesi tamamıyla **مُزَيْتيت**’tir. Ve Allah Teâlâ dedi: ( ) ( **التين** : 1 ).
İbn Abbâs dedi: O, sizin şu **تِين**’inizdir ve sizin şu **زَيْتون**’unuzdur. Ferrâ dedi: Ve denilir: İkisi Şam’da iki mescittir: ikisinden biri, Allah جلّ وعزّ’ün yanında Mûsâ ile konuştuğu olandır. Ve denildi: **الزّيْتون**: Şam’ın dağlarıdır. Ve ağacın kendisine **زَيْتونة** denilir; ve onun meyvesine **زَيتونَة** denilir; ve hepsi **الزّيْتون**’dur. Ve ondan çıkarılan yağ, **زَيْت**’tir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **زِتُّ الطَّعامَ أَزِيتُه زَيْتاً**; o hâlde o **مَزِيت** ve **مَزْيوت**’tur: onu **الزَّيت** ile yaptığın zaman. Ve onu satan ve sıkan kimseye **زَيَّات** denilir.
**تيز** : Ebû Ubeyde, Emevî’den: Denilir, bir adam için, onda kabalık ve sertlik olduğu zaman: **تَيَّاز**.
Kutâmî, zor bir genç deveyi vasfederek—onu ansızın almıştı—dedi:
إذا التّيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا
إليكَ إليكَ ضاقَ بها ذِراعَا
Leys dedi: **التَّيَّازُ**: eklemleri sıkı, yürüyüşünde **تَتَيَّزُ** eden, sanki yerden sökülürcesine sökülen adamdır. Ve inşad etti:
تَيّازَةٌ في مَشْيِها قُنَاخِرَهْ
Ferrâ dedi: **التَّيَّاز**: kısa boylu olandır.
Ebû Heysem dedi: **رجل تَيَّازٌ**: çok kaslı adamdır; ve o, ettir. Ve **تازَ يَتُوز تَوْزاً** ve **يَتيز تَيْزاً**: kalınlaştığı zaman. Ve inşad etti:
تَسْوَّى على عُشَ فتَازَ خَصِيلُها
Dedi: Kim **تازَ**’ı **يَتيز**’den kılarsa, **التَّيّاز**’ı **فَعَّالاً** kılmış olur; kim de onu **يَتُوز**’dan kılarsa, onu **فَيْعالاً** kılmış olur; **القيَّام** ve **الدَّيَّار** gibi, **قامَ** ve **دَارَ**’dan. Ve onun sözü: ( **تازَ خصيلها** ), yani: kalınlaştı.
( **توز** ) : İbnü’l-A‘râbî: **التُّوْزُ**: köktür/asıl’dır. Ve **الأتْوَزُ**: aslı/soyu kerîm olan; o, **التوز** ve **التوس** asıl içindir.
**الزاي** **الظاء** ile birlikte ihmâl edildi; ve **الذال** ile ve **الثاء** ile birlikte ihmâl edildi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)
(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء** bir asıldır; hafifliğe ve canlılığa ve buna benzer şeye delâlet eder. Asıl olan hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: Falan geçti ve onun **أزْيَبٌ**’i vardır; eğer hızlı bir geçişle geçtiyse. Bundan da onların münker işe sözleri: **أَزْيَبٌ**. Ve o kıyastır; şu da ki onu gören yahut işiten için hafif görülür. Dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في **أزيَبِ**([1])Ve babdandır: onların zelil ve da‘î (soy iddia eden) adama sözleri **أَزْيَب**. Ve derler ki adımını yaklaştırana: **أَزْيَب**. Sana bildirmiştim ki babın tümünün dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşanadır.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: onların rüzgârlardan güney için sözleri: **أَزْيَب**.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir, bilinen. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu zeytin yağıyla yağladığında. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “**زاح** الشيءُ **يَزيحُ**” denir; yani gittiğinde. Ve gerçekten ben onun illetini giderdim, o da gitti; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki onlar inşaatçının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Bilmiyorum Arapça mıdır değil midir.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. Derler ki: Şey arttı, artar; o hâlde o **زائد**dir. Ve bunlar falana **زَيْد** olan bir kavimdir; yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ **زَيدٌ** على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])Ve “çok **الزَّيايد**li bir şey” denir; yani ziyadeler; bazen de **زوائد** dediler. Ve aslana derler ki: **ذو زوائد**. Dediler ki: O, kükremesinde ve saldırısında ziyadeleşen kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; yani gücünün üstünde külfete girdiğinde. Ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا **تَتزَيَّد**([4]) *
**بالياء**; sanki sözde ziyadeleşmeyi murat etti.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: **زِيرٌ** bir adam: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; **زَارَ يزورُ**’dan; öncesindeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**ya çevrildi; “o, kadınların **حِدْثُ**’üdür” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ **زيراً** فإنني غيرُ **زيرِ**([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6]). Ve **زاغَةٌ** bir kavim; yani **زائغون**. Ve güneş **زاغَت**; bu, meyledip gölgenin dönüşü olduğunda([7]). Ve Allah, cellet senâuhu, dedi ki: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]; ama onların “kadın **تزيّغت**” sözlerine gelince, bu ibdâl babındandır; o, **نونٌ**dur, **غيناً** olarak ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “**زِيَمٌ** et” denir; yani dolgun. Ve “insanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا **زِيَماً** حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan ibdâldir; onun zikri geçti ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. O hâlde **التَّزايل**: ayrışmadır. “Onun arasında **زَيَّلْتُ**” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi ki: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَجِ** gibi. Ve Şeybânî’den zikredildi: eğer sahihse, “falan falandan **تزايلَ** etti”; yani ondan çekindi. Ve o, sahih olursa, işte o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** onu **تزييناً**” denir. Ve yer **أزْيَنتِ** ve **ازّيَّنتْ** ve **ازدانت**([8]) olur; otu onu güzelleştirdiğinde. Ve denir ki eğer sahihse: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ **الزَّين** أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. Derler ki: **زائِف** ve **زَيْف** bir dirhem. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığında olur. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki dönerek yürür. Ve güvercin hamam (çiftleşme) sırasında **تَزِيف** eder. Ama Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan **الطُّنُف**tur; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Bütün bunlar sözdür. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’dedir.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dır.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان** (سود)’da onu inşâd etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” **احمرت** gibi, ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (زين)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (زيف)’de inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- زيتون، وزيتونة، نحو: شجر وشجرة، قال تعالى: ﴿زيتونة لا شرقية ولا غربية﴾ [النور/35]، والزيت: عصارة الزيتون، قال: ﴿يكاد زيتها يضيء﴾ [النور/35]، وقد زات طعامه، نحو سمنه، وزات رأسه، نحو دهنه به، وازدات: ادهن.

##### Türkçe

- **زيتون** ve **زيتونة**; şu örnekteki gibi: **شجر** ve **شجرة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**زيتونة لا شرقية ولا غربية**﴾ [النور/35]. Ve **الزيت**: **الزيتون**’un sıkıntısı (özsuyu). Dedi ki: ﴿**يكاد زيتها يضيء**﴾ [النور/35]. Ve muhakkak onun yemeği **زات** etti; şu örnekteki gibi: onu yağladı (**سمنه**). Ve başını **زات** etti; şu örnekteki gibi: onu onunla yağladı (**دهنه به**). Ve **ازدات**: yağlan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ز ي ت
الزيت مخ الزيتون والحواشي محخة المتون‏.‏
وطعام مزيت ومزيوت‏:‏ جعل فيه الزيت‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ أتتكـم بعيـر لم تكن هجرية ولا حنطة الشأم المزيت خميرها وسوبـق مزيـوت بالزيـت ملتـوت‏.‏
وزت رأس الصبـيّ‏:‏ دهنتـه‏.‏
وتقـول خيـراً زدتني متى ما زتني‏.‏
وزيته‏:‏ زوّده الزيت‏.‏
وجاؤوا يستزيتون‏:‏ يطلبون الزيت‏.‏
وجاءنا في ثياب الزيات‏:‏ في ثياب وسخة‏.‏

##### Türkçe

ز ي ت
**الزيت**: zeytinin özü; yanlar ise gövdelerin özü(=iliği)dir.
Ve **طعام مزيت** ve **مزيوت**: içine **الزيت** konuldu.
Ebû Züeyb dedi ki:
Size bir deve geldi; ne Hicrî idi, ne de Şam’ın buğdayı; **المزيت** onun mayasıdır; ve **سوبق مزيـوت** **بالزيـت** yoğrulmuş(=bükülmüş) idi.
Ve **وزت رأس الصبـيّ**: onu yağladım.
Ve “hayır söyle; beni artırdın; ne zaman ki beni **زتني**.” dersin.
Ve **وزيته**: ona **الزيت** sağladı.
Ve **يستزيتون** geldiler: **الزيت** istiyorlar.
Ve bize **في ثياب الزيات** geldi: kirli elbiseler içinde.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن سيده: الزَّيتُ معروف، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شجر معروف، والزَّيْتُ: دُهْنه، واحدته زَيْتُونة، هذا في قول من جعله فَعْلوتاً؛ قال ابن جني: هو مثالٌ فائتٌ، ومن العَجب أَن يفوت الكتابَ، وهو في القرآن العزيز، وعلى أَفواه الناس، قال الله، عز وجل: والتينِ والزيتونِ؛ قال ابن عباس: هو تِينُكم هذا، وزَيْتُونكم هذا. قال الفراء: يقال إِنهما مسجدان بالشأْم؛ وقيل: الذي كلم الله تعالى عنده موسى، عليه السلام؛ وقيل: الزيتون جبال الشأْم. ويقال للشجرة نفسها: زيتونة، ولثَمرتها: زيتونة، والجمع: الزَّيْتون، وللدهن الذي يستخرج منه: زيت.
ويقال للذي يبيع الزيت: زَيَّاتٌ، وللذي يَعْتَصِره: زَيَّات. وقال أَبو حنيفة: الزيتون من العِضاءِ. قال الأَصمعي: حدثني عبد الملك بن صالح بن علي، قال: تَبْقَى الزيتونةُ ثلاثةَ آلافِ سنة. قال: وكلُّ زَيْتُونةٍ بفلَسْطِينَ من غَرْس أُمَم قبل الرُّوم، يقال لهم اليُونانِيُّون.
وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فهو مَزِيتٌ، على النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، على التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت؛ قال الفرزدق في النُّقصان يهجو ذا الأَهْدام:
ولم أَرَ سَوَّاقِينَ غُبْراً، كَساقةٍ
يَسُوقونَ أَعْدالاً، يُدِلُّ بَعِيرُها
جاؤُوا بِعِيرٍ، لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً،
ولا حِنْطة الشأْمِ المَزِيتِ خَميرُها
هكذا أَنشده أَبو عليّ؛ والرواية:
أَتَتْهم بِعِيرٍ لم تكنْ هَجَرِيَّةً
لأَنه لما أَراد أَن يَنْفِي عن عِيرِ جعفرٍ أَن تَجْلِبَ إِليهم تمراً أَو حِنْطة، إِنما ساقتْ إِليهم السلاحَ والرجالَ فقتلوهم؛ أَلا تراه يقول قبل هذا:
ولم يأْتِ عِيرٌ قبلَها بالذي أَتتْ
به جَعْفَراً، يومَ الهُضَيْباتِ، عِيرُها
أَتَتْهم بعَمْرو، والدُّهَيْمِ، وتِسْعةٍ
وعِشْرينَ أَعْدالاً، تَمِيلُ أُيُورُها؟
أَي لم تكن هذه الأَعْدالُ التي حَمَلَتْها العِيرُ من ثيابِ اليَمن، ولا من حنطة الشام. ومعنى يُدِلّ: يَذْهَبُ سَنامُه لثِقَلِ حِمْلِه. اللحياني: زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ لتَتُّه بزَيْتٍ. وزِتُّ رأْسي ورأْسَ فلانٍ: دَهَنْتُه بالزيت. وازَّتُّ به: ادَّهَنْتُ. وزِتُّ القَومَ: حعلتُ أَديمهم الزَّيتَ. وزَيَّتُّهم إِذا زَوَّدْتَهم الزيتَ. وزاتَ القومَ يَزيتُهم زَيْتاً: أَطعمهم الزيتَ؛ هذه رواية عن اللحياني. وأَزاتُوا: كثُر عندهم الزيتُ، عنه أَيضاً، قال: وكذلك كل شيء من هذا إِذا أَردت أَطعمتهم، أَو وهبت لهم، قُلْتَه: فَعَلْتهم، وإِذا أَردتَ أَنَّ ذلك قد كثُر عندهم، قلتَ: قد أَفْعَلُوا.
وازْداتَ فلانٌ إِذا ادَّهَنَ بالزَّيْتِ، وهو مُزْداتٌ؛ وتصغيره بتمامه: مُزَيْتِيتٌ.
وجاؤوا يَسْتَزِيتون أَي يَسْتَوْهِبُون الزيتَ.

##### Türkçe

İbn Sîde: **الزَّيتُ** bilinen (şey)dir; **الزَّيْتون**’un özsuyu. Ve **الزَّيْتُون**: bilinen bir ağaçtır; ve **الزَّيْتُ**: onun yağıdır; onun bir tanesi **زَيْتُونة**’dur; bu, onu **فَعْلوتاً** kılanın sözü üzerinedir; İbn Cinnî dedi: o, kaçırılmış bir örnektir; ve şaşılacak şeydendir ki kitabı kaçırır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîz’dedir ve insanların ağızları üzerindedir; Allah, عز وجل, dedi: **والتينِ والزيتونِ**; İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir ve sizin şu zeytununuzdur. Ferrâ dedi: denilir ki ikisi Şam’da iki mesciddir; ve denildi: Allah تعالى’nın yanında Mûsâ’ya, عليه السلام, konuştuğu (yerdir); ve denildi: **الزيتون** Şam’ın dağlarıdır. Ve ağacın kendisine denilir: **زيتونة**; ve onun meyvesine: **زيتونة**; ve çoğulu: **الزَّيْتون**; ve ondan çıkarılan yağa: **زيت**.

Ve **الزيت** satan kimseye denilir: **زَيَّاتٌ**; ve onu sıkan kimseye: **زَيَّات**.

Ebû Hanîfe dedi: **الزيتون** **العِضاءِ**’dandır. Asmaî dedi: Bana Abdülmelik b. Sâlih b. Ali haber verdi, dedi: **الزيتونةُ** üç bin sene kalır. Dedi: Ve Filistin’deki her **زَيْتُونةٍ**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليُونانِيُّون** denilir.

**وزِتُّ** **الثَّريدَ** ve yemeği, onu **أَزِيتُه** **زَيْتاً** (ile) yağladım; artık o **مَزِيتٌ**’tir, eksiltme üzere; ve **مَزْيُوتٌ**, tamamlama üzere: onu **بالزَّيت** ile yaptım; Ferazdak, eksiltmede, **ذا الأَهْدام**’ı hicvederek dedi:

ولم أَرَ سَوَّاقِينَ غُبْراً، كَساقةٍ
يَسُوقونَ أَعْدالاً، يُدِلُّ بَعِيرُها
جاؤُوا بِعِيرٍ، لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً،
ولا حِنْطة الشأْمِ المَزِيتِ خَميرُها

Ebû Ali onu böyle inşâd etti; rivayet ise:

أَتَتْهم بِعِيرٍ لم تكنْ هَجَرِيَّةً

Çünkü o, Ca‘fer’in kervanından onlara hurma yahut buğday getirdiğini nefyetmek istediği vakit, ancak onlara silahı ve adamları sevk etti de onları öldürdüler; görmez misin ki bundan önce şöyle diyor:

ولم يأْتِ عِيرٌ قبلَها بالذي أَتتْ
به جَعْفَراً، يومَ الهُضَيْباتِ، عِيرُها
أَتَتْهم بعَمْرو، والدُّهَيْمِ، وتِسْعةٍ
وعِشْرينَ أَعْدالاً، تَمِيلُ أُيُورُها؟

Yani bu kervanın taşıdığı bu **الأَعْدالُ**, Yemen elbiselerinden değildi, ne de Şam buğdayındandı. Ve **يُدِلّ**’in manası: yükünün ağırlığından hörgücü gider.

Lihyânî: **زِتُّ** ekmeği ve **الفَتُوتَ**; onu **بزَيْتٍ** ile yağladım. Ve **زِتُّ** başımı ve falanın başını: onu **بالزيت** ile yağladım. Ve onunla **وازَّتُّ**: yağlandım. Ve **زِتُّ** kavmi: onların derisini **الزَّيتَ** kıldım. Ve onları **زَيَّتُّ**; onlara **الزيتَ** azık ettiğin zaman. Ve kavme **زاتَ**; onları **يَزيتُهم زَيْتاً**: onlara **الزيتَ** yedirdi; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **أَزاتُوا**: onların yanında **الزيتُ** çoğaldı; ondan ayrıca; dedi: ve bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” yahut “onlara bağışladım”ı murad edersen, onu söylersin: onları **فَعَلْتهم**; ve eğer bunun onların yanında çoğaldığını murad edersen, dersin: **قد أَفْعَلُوا**.

Ve falan **وازْداتَ**; **بالزَّيْتِ** ile yağlandığı zaman; ve o **مُزْداتٌ**’tır; ve onun küçültmesi, tamamıyla: **مُزَيْتِيتٌ**.

Ve geldiler, **يَسْتَزِيتون**; yani **يَسْتَوْهِبُون الزيتَ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ز ي ت * * زَاتَ * الطعام جعل فيه * الزَّيْتَ * فهو طعام * مَزيتٌ * و * مَزْيُوتٌ * و * زَاتَ * القوم جعل أُدمهم الزيت وبابهما باع و * زَيَّتُّهُم تَزْييتا * زودتهم الزيت وهم * يَسْتَزِيتُون * بوزن يستعينون أي يستوهبون الزيت

##### Türkçe

* ز ي ت * * **زَاتَ** *yemeği*: içine **الزَّيْتَ** koydu; o da **مَزيتٌ** ve **مَزْيُوتٌ** olan yemektir. Ve **زَاتَ** *kavmi*: katıklarını yağ yaptı; ikisinin babı da **باع**’dır. Ve **زَيَّتُّهُم تَزْييتا**: onlara yağ verdim; onlar **يَسْتَزِيتُون**’dur; **يستعينون** vezninde; yani yağı istemektedirler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الزيت: فرس معاوية بن سعد بن عبد سعد. الزيت: دهن معروف، وهو عصارة الزيتون، قاله ابن سيده. وفي الأساس: هو مخ الزيتون. والزيتون شجرته، واحدته زيتونة. وقيل: الزيتون: ثمرته، وأطلق على الشجرة مجازا، وقيل: هو مشترك بينهما، قال ابن منظور: هذا في قول من جعله فعلونا. قال ابن جني: هو مثال فائت، ومن العجب أن يفوت الكتاب، وهو في القرآن العزيز، وعلى أفواه الناس، قال الله تعالى:  والتين والزيتون  قال ابن عباس هو تينكم هذا، زيتونكم هذا. قال الفراء: يقال: إنهما مسجدان بالشام: أحدهما مسجد دمشق، وثانيهما المسجد الذي كلم الله تعالى عنده موسى، عليه السلام، أو الزيتون: جبال الشام. قلت: ونسب شيخنا هذا القول، يعني زيادة النون، إلى السيرافي. وقيل: هو الظاهر، وعليه مشى الجوهري والزمخشري، وتبعهما المجد، وكفى بهما قدوة. وقال بعضهم بأن النون هي الأصل، وأن الياء هي الزائدة بين الفاء والعين، وعليه فوزنه فيعول، ومحل ذكره حينئذ النون. قال: وفي شرح الكافية: الزيتون فيعول، لما حكاه بعضهم عن العرب من قولهم: أرق زتنة. وقال ابن عصفور في كتابه الممتع: وأما زيتون، ففيعول، كقيصوم، وليست النون زائدة، بدليل قولهم: أرض زتنة، أي: فيها زيتون، وأيضا تؤدي الزيادة إلى إثبات فعلون، وهو بناء لم يستقر في كلامهم. قلت: وأما هذا فقد عرفت ما فيه من الاستبعاد من كلام ابن منظور. الزيتون: د، بالصين. الزيتون: ة، بالصعيد على غربي النيل، وإلى جنبها قرية أخرى يقال لها: الميمون. الزيتون: اسم جد أبي القاسم المظفر بن محمد بن زيتون اليزيدي البغدادي، عن أبي مسلم الكجي. وعبد السيد بن علي بن محمد بن الطيب، أبو جعفر المتكلم، عرف بابن الزيتوني، والد أبي نصر حنبل من أصحاب أبي الوفاء بن عقيل. انتقل إلى مذهب الإمام أبي حنيفة، وبرع في الكلام، مات سنة 542. والزيتونة: موضع ببادية الشام، كان ينزله هشام بن عبد الملك. وعين الزيتونة بإفريقية. وأحجار الزيت: موضع بالمدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة وأتم التسليم، وهو خارجها، به استشهد الإمام محمد المهدي بن عبد الله بن الحسن بن الحسن بن علي بن أبي طالب، في وقعة مشهورة، ويقال له: قتيل أحجار الزيت. وقصر الزيت بالبصرة: صقع قريب من كلائها. وهولاء كلهن مواضع. ويقال للذي يبيع الزيت: زيات وللذي يعتصره: زيات. واشتهر به أبو صالح ذكوان السمان كذا يقوله أهل العراق، وأهل المدينة، وأهل مكة يقولونه الزيات، لأنه كان يبيعه، عن أبي هريرة، وعنه ابنه سهيل. وحمزة بن حبيب الزيات صاحب القراءة، عن الأعمش. وقال أبو حنيفة: الزيتون من العضاه، قال الأصمعي: حدثني عبد الملك بن صالح بن علي، قال: تبقى الزيتونة ثلاثين ألف سنة. قال: وكل زيتونة بفلسطين من غرس أمم قبل الروم يقال لهم اليونانيون. وزت الثريد والطعام، أزيته، زيتا: جعلت فيه الزيت، أو عملته بالزيت، فهو مزيت، على النقص، ومزيوت، على التمام. قال الفرزدق في النقص يهجو ذا الأهدام:
  جاؤوا بعير لم تـكـن يمـنـية                      ولا حنطة الشأم المزيت خميرها كذا في الصحاح، وهكذا أنشده أبو علي: والرواية:
  أتتهم بعير لم تكن هجرية وقبله:
  ولم أر سوقين غبرا كساقة                      يسوقون أعدالا يدل بعيرها

  وعن اللحياني: زت الخبز والفتوت: لتته بزيت. وازدات فلان: إذا ادهن به، وهو مزدات، وتصغيره بتمامة: مزيتيت. وفي اللسان يقال زت رأسي ورأس فلان: دهنته به. وازت به: ادهنت. وزاتهم: أطعمهم إياه هذه رواية عن اللحياني، وعبارة الصحاح وزت القوم: جعلت أدمهم الزيت، انتهى. وزيتهم: إذا زودتهم الزيت. وأزاتوا: كثر عندهم الزيت، عن اللحياني أيضا. قال: وكذلك كل شيء من هذا إذا أردت أطعمتهم أو وهبت لهم، قلته: فعلتهم؛ وإذا أردت أن ذلك قد كثر عندهم، قلت: قد أفعلوا. واستزات: طلبه. وفي اللسان، والصحاح: جاؤوا يستزيتون: أي يستوهبون الزيت. والزيتية: فرس لبيد بن عمرو الغساني، قال الصاغاني: سميت بذلك، لأنها عرقت، فأنكرها ابن عمرو للونها عند العرق. وفي الأساس: جاء فلان في ثياب زيات: أي في ثياب وسخة. وطور زيتا: الذي وقع عليه الوحي، وقد أشار له الفراء في كلامه، وسيأتي في:  طور  إن شاء الله. وكفر الزيات: قرية بمصر.

##### Türkçe

**الزيت**: Muâviye b. Sa‘d b. ‘Abd Sa‘d’ın atı. **الزيت**: bilinen bir yağ; o, zeytinin sıkıntısıdır; bunu İbn Sîde söylemiştir. Ve **الأساس**’ta: o, zeytinin iliğidir. Ve **الزيتون** onun ağacıdır; onun teki **زيتونة**’dur. Ve denildi ki: **الزيتون** onun meyvesidir; ve ağaç üzerine mecazen ıtlak olundu. Ve denildi ki: o, ikisi arasında müşterektir. İbn Manzûr dedi: bu, onu **فعلونا** yapanın sözündedir. İbn Cinnî dedi: o, kaçmış bir misaldir; ve acayip olan, kitabın kaçmasıdır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîz’dedir ve insanların ağızları üzerindedir. Allah Teâlâ dedi: **والتين والزيتون**. İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir; sizin şu zeytininizdir. Ferrâ dedi: denilir ki: ikisi Şam’da iki mesciddir: birisi Dımaşk mescidi, ikincisi Allah Teâlâ’nın yanında Mûsâ ile konuştuğu mesciddir—aleyhi’s-selâm—; yahut **الزيتون**: Şam dağlarıdır. Dedim: şeyhimiz bu sözü—yani **النون**’un ziyadesini—Sîrâfî’ye nisbet etti. Ve denildi ki: o, zâhirdir; ve onun üzere Cevherî ve Zemahşerî yürüdü; ve onları Mecd tâbi oldu; ve ikisiyle iktida kâfidir. Ve bazısı dedi ki: **النون** asıldır; ve **الياء** **الفاء** ile **العين** arasında zâiddir; buna göre onun vezni **فيعول**’dür; ve o vakit zikrinin mahalli **النون**’dur. Dedi: ve **شرح الكافية**’de: **الزيتون** **فيعول**’dür; bazısının Araplardan hikâye ettiği “**أرق زتنة**” sözünden dolayı. Ve İbn ‘Asfûr **الممتع** adlı kitabında dedi: Amma **زيتون** ise, **فيعول**’dür; **قيصوم** gibi; ve **النون** zâid değildir; delil, onların “**أرض زتنة**” sözüdür; yani: onda **زيتون** vardır; ayrıca ziyade, **فعلون**’u isbata götürür; o ise onların sözlerinde yerleşmemiş bir binadır. Dedim: amma bu, İbn Manzûr’un sözünden onda bulunan uzak görmeyi bilmiş oldun.

**الزيتون**: **د**; **بالصين**’de. **الزيتون**: **ة**; Sa‘îd’de, Nil’in garbında; ve onun yanında başka bir köy vardır, ona **الميمون** denilir. **الزيتون**: Ebü’l-Kâsım el-Muzaffer b. Muhammed b. **زيتون** el-Yezîdî el-Bağdâdî’nin dedesinin adıdır; Ebû Müslim el-Keccî’den. Ve ‘Abd es-Seyyid b. ‘Alî b. Muhammed b. et-Tayyib, Ebû Ca‘fer el-mütekellim, İbn **الزيتوني** diye bilindi; Ebü’l-Vefâ b. ‘Akîl’in ashabından Ebû Nasr Hanbel’in babasıdır. İmâm Ebû Hanîfe’nin mezhebine intikal etti; ve kelâmda temayüz etti; 542 senesinde öldü.

Ve **الزيتونة**: Şam badiyesinde bir yerdir; Hişâm b. ‘Abdülmelik oraya inerdi. Ve **عين الزيتونة** İfrîkıyye’dedir. Ve **أحجار الزيت**: Medîne-i müşerrefe’de bir yerdir—üzerinde oturana en faziletli namaz ve en tam selâm olsun—; ve o, onun dışındadır; onda İmâm Muhammed el-Mehdî b. ‘Abdullah b. el-Hasen b. el-Hasen b. ‘Alî b. Ebî Tâlib, meşhur bir vak‘ada şehid edildi; ve ona **قتيل أحجار الزيت** denilir. Ve Basra’da **قصر الزيت**: onun demirleme yerlerine yakın bir nahiyedir. Ve bunların hepsi yerlerdir.

Ve **الزيت** satan kimseye **زيات** denilir; ve onu sıkan kimseye: **زيات**. Bununla Ebû Sâlih Zekvân es-Semmân meşhur oldu; Irak ehli böyle söyler; Medîne ehli ve Mekke ehli onu **الزيات** söyler; çünkü o, onu satardı; Ebû Hureyre’den; ve ondan oğlu Süheyl. Ve kıraat sahibi Hamza b. Habîb **الزيات**, A‘meş’ten.

Ebû Hanîfe dedi: **الزيتون** **العضاه**’dandır. Asma‘î dedi: bana ‘Abdülmelik b. Sâlih b. ‘Alî haber verdi; dedi: **الزيتونة** otuz bin sene kalır. Dedi: ve Filistin’deki her **زيتونة**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليونانيون** denilir.

Ve **زت** ettim **الثريد**’i ve yemeği; onu **أزيته**; **زيتا**: içine **الزيت** koydum; yahut onu **الزيت** ile yaptım; o hâlde o, noksan üzere **مزيت**’tir; ve tamam üzere **مزيوت**’tur. Ferazdak, noksanda, **ذا الأهدام**’ı hicvederek dedi:

جاؤوا بعير لم تـكـن يمـنـية
ولا حنطة الشأم المزيت خميرها

Böylece **الصحاح**’tadır; ve Ebû ‘Alî onu böyle inşâd etti; ve rivayet:

أتتهم بعير لم تكن هجرية

Ve ondan önce:

ولم أر سوقين غبرا كساقة
يسوقون أعدالا يدل بعيرها

Ve Lihyânî’den: **زت** ettim ekmeği ve **الفتوت**’u: onu **زيت** ile yoğurdum. Ve falan **ازدات** etti: onunla yağlandı; ve o, **مزدات**’tır; ve onun küçültmesi Temâme’ye göre: **مزيتيت**. Ve **اللسان**’da denilir: **زت** ettim başımı ve falanın başını: onu onunla yağladım. Ve onunla **ازت** etti: yağlandı. Ve onları **زاتهم**: onlara onu yedirdi; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: **زت** ettim kavmi: onların katığını **الزيت** kıldım; bitti. Ve onları **زيتهم**: onlara **الزيت** azık ettim. Ve **أزاتوا**: onların yanında **الزيت** çoğaldı; yine Lihyânî’den. Dedi: ve bunun gibi her şeyde, eğer onlara yedirdim yahut onlara hibe ettim demek istersen, “**فعلتهم**” dersin; ve eğer bunun onların yanında çoğaldığını istersen, “**قد أفعلوا**” dersin. Ve **استزات**: onu istedi. Ve **اللسان**’da ve **الصحاح**’ta: geldiler **يستزيتون**; yani **الزيت**’i hibe olarak isterler.

Ve **الزيتية**: Gassânî Lebîd b. ‘Amr’ın atıdır. Sâgânî dedi: bununla adlandırıldı; çünkü o terledi; İbn ‘Amr onu terleme anındaki rengi sebebiyle yadırgadı. Ve **الأساس**’ta: falan, **ثياب زيات** içinde geldi; yani pis elbiseler içinde.

Ve **طور زيتا**: üzerine vahyin vâki olduğu; Ferrâ, sözünde ona işaret etmiştir; ve “**طور**”da gelecektir, inşâallah. Ve **كفر الزيات**: Mısır’da bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زَاتَهُ
1 زَاتَهُ ذ , aor. يَزِيتُهُ, [inf. n. زَيْتٌ,] He anointed him, or it, with زَيْت, i. e. oil of the زَيْتُون [or olive]. (Msb.) You say, زِتٌّ, meaning I anointed my head, and the head of another, with oil of the زيتون. (L.) ― -b2- And زِتُّهُ, (Lh, S, K,) aor. أَزِيتُهُ, (S, K, TA, in the CK اَزِتُّه, and so in my MS. copy of the K,) inf. n. زَيْتٌ, (K,) I put زَيْت [i. e. olive-oil] into it; namely, the food; (S, K;) or the crumbled bread: or I prepared it therewith: (TA:) or I moistened it, or stirred it about, or moistened and mixed it, with زيت; namely, bread, and crumbled bread. (Lh, TA.) ― -b3- And زَاتَهُمْ (Lh, S, K, TA, in the CK [erroneously] زَأَتَهُمْ) He fed them with زَيْت: (Lh, K:) or he made زيت to be the seasoning of their food. (S.)

زَيَّتَهُمْ
2 زَيَّتَهُمْ ذ He furnished them with زَيْت [i. e. olive-oil] for travelling-provision; (Lh, S, A;) agreeably with a general rule relating to verbs similar to this in meaning. (Lh, TA.)

أَزَاتُوا
4 أَزَاتُوا ذ (in the CK [erroneously] اَزِْاَتُوا) They had much زَيْت [i. e. olive-oil]; their زَيْت became much; (Lh, K;) agreeably with a general rule relating to verbs similar to this in meaning. (Lh, TA.)

اِزْدَاتَ
8 اِزْدَاتَ ذ [so in the TA and in my MS copy of the K; in the CK, erroneously, اِزْدَأَتَ;] He anointed himself with زَيْت [i. e. olive-oil]. (K.)

استزات
10 استزات ذ He sought, or demanded, زَيْت [i. e. olive-oil]. (K.) You say, جَاؤُوا يَسْتَزِيتُونَ They came asking for زَيْت as a gift; (S, L;) or seeking, or demanding, زيت. (A.)

زَيْتٌ
زَيْتٌ ذ The oil, (S, Mgh, Msb, K,) or expressed juice, (M, TA,) or مُخّ [i. e. best, or choicest, of the constituents], (A, TA,) of the زَيْتُون [or olive]. (S, M, A, Mgh, Msb, K.) [In the present day it is applied to Any oil.]

زَيْتُونٌ
زَيْتُونٌ ذ [The olive-tree;] a certain kind of tree, (Msb, K, *) well known, (S, Msb,) whence زَيْت is obtained; (S, Msb, K;) [a tree] of the kind called عِضَاه; (AHn, Mgh, TA;) As says, on the authority of 'Abd-El-Melik Ibn-Sلlih Ibn-'Alee, that a single tree of this kind lasts thirty thousand years; and that every tree of this kind in Palestine was planted by the ancient Greeks who are called the Yoonلnees: (TA:) and the fruit of that tree: (Mgh:) or it has the latter signification, and is tropically applied to the tree: or it properly has both of these significations: (TA:) [it is a coll. gen. n.:] n. un. with ة: (S, TA:) accord. to some, the ن is a radical letter, and the ى is augmentative, because they said ارض زتنة [i. e. أَرْضٌ زَتِنَةٌ, like أَرْضٌ عَضِهَةٌ from العِضَاهُ], meaning “ a land in which are زَيْتُون; ” so that the measure is فَيْعُولٌ; and if so, its proper place is art. زتن. (TA.) Respecting the phrase in the Kur xcv. l, وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ, see تِينٌ. ― -b2- [زَيْتُونُ بَنِى اـِسْرَائِيلَ Lapis Judaicus: so called because resembling an olive in shape, and found in Judوa.]

زَيْتُونِىٌّ
[ زَيْتُونِىٌّ ذ Of, or relating to, the olive: olivecoloured.]

زَيَّاتٌ
زَيَّاتٌ ذ One who sells, or expresses, زَيْت [i. e. olive-oil, and, vulgarly, any oil]. (TA.) ― -b2- [Hence,] جَآءَ فُلَانٌ فِى ثِيَابِ زَيَّاتٍ (assumed tropical:) Such a one came in dirty clothes. (A.)

مَزِيتٌ
مَزِيتٌ ذ and ↓ مَزْيُوتٌ Food into which زَيْت [i. e. olive-oil] has been put: (S, A, K:) or prepared therewith. (TA.)

مَزْيُوتٌ
مَزْيُوتٌ ذ : see what next precedes.

مُزْدَاتٌ
مُزْدَاتٌ ذ A man anointing himself, or who anoints himself, with زَيْت [i. e. olive-oil]. (TA.)

مُزَيْتِيتٌ
مُزَيْتِيتٌ ذ dim. of مُزْدَاتٌ. (TA.)

##### Türkçe

**زَاتَهُ**
1 **زَاتَهُ** ذ, muzâri‘ **يَزِيتُهُ**, [mast. **زَيْتٌ**,] Ona, yahut onu, **زَيْت** ile; yani **زَيْتُون** [yahut zeytin] yağı ile yağladı. (Msb.) **زِتٌّ** dersin; mânâsı: Başımı ve bir başkasının başını **زَيْتُون** yağı ile yağladım. (L.) ― -b2- Ve **زِتُّهُ**, (Lh, S, K,) muzâri‘ **أَزِيتُهُ**, (S, K, TA, CK’de **اَزِتُّه**; ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında da böyledir,) mast. **زَيْتٌ**, (K,) Ona **زَيْت** [yani zeytinyağı] koydum; yani yemeğe; (S, K;) yahut ufalanmış ekmeğe: yahut onu bununla hazırladım: (TA:) yahut onu **زَيْت** ile ıslattım, yahut karıştırıp çevirdim, yahut **زَيْت** ile ıslatıp karıştırdım; yani ekmeği ve ufalanmış ekmeği. (Lh, TA.) ― -b3- Ve **زَاتَهُمْ** (Lh, S, K, TA, CK’de [yanlış olarak] **زَأَتَهُمْ**) Onları **زَيْت** ile doyurdu: (Lh, K:) yahut **زَيْت**i onların yemeğinin katığı yaptı. (S.)

**زَيَّتَهُمْ**
2 **زَيَّتَهُمْ** ذ Onlara yol azığı için **زَيْت** [yani zeytinyağı] temin etti; (Lh, S, A;) bu mânâda buna benzer fiillere dair genel bir kaideye uygun olarak. (Lh, TA.)

**أَزَاتُوا**
4 **أَزَاتُوا** ذ (CK’de [yanlış olarak] **اَزِْاَتُوا**) Onlarda çok **زَيْت** [yani zeytinyağı] vardı; onların **زَيْت**i çok oldu; (Lh, K;) bu mânâda buna benzer fiillere dair genel bir kaideye uygun olarak. (Lh, TA.)

**اِزْدَاتَ**
8 **اِزْدَاتَ** ذ [TA’da ve K’nın bende bulunan yazma nüshasında böyledir; CK’de yanlış olarak **اِزْدَأَتَ**;] Kendini **زَيْت** [yani zeytinyağı] ile yağladı. (K.)

**استزات**
10 **استزات** ذ **زَيْت** [yani zeytinyağı] istedi, yahut talep etti. (K.) **جَاؤُوا يَسْتَزِيتُونَ** dersin: Hediye olarak **زَيْت** isteyerek geldiler; (S, L;) yahut **زَيْت** arayarak, yahut talep ederek. (A.)

**زَيْتٌ**
**زَيْتٌ** ذ **زَيْتُون** [yahut zeytin]in yağı, (S, Mgh, Msb, K,) yahut sıkılmış suyu, (M, TA,) yahut **مُخّ** [yani unsurların en iyisi yahut en seçkini], (A, TA,)dır. (S, M, A, Mgh, Msb, K.) [Günümüzde her yağa uygulanır.]

**زَيْتُونٌ**
**زَيْتُونٌ** ذ [Zeytin ağacı;] belli bir ağaç türü, (Msb, K, *) bilinen, (S, Msb,) ondan **زَيْت** elde edilir; (S, Msb, K;) **عِضَاه** denilen türden [bir ağaç]; (AHn, Mgh, TA;) As, ‘Abd-El-Melik Ibn-Sلlih Ibn-‘Alee’den naklen der ki: Bu türden tek bir ağaç otuz bin yıl yaşar; ve Filistin’de bu türden her ağaç, **الْيُونَانِيِّينَ** diye adlandırılan eski Yunanlılar tarafından dikilmiştir: (TA:) ve o ağacın meyvesi: (Mgh:) yahut bu son mânâya sahiptir ve mecazen ağaca uygulanır: yahut aslında bu iki mânânın ikisine de sahiptir: (TA:) [cins isimdir:] tekili ة ile: (S, TA:) bazılarına göre **النون** aslî bir harftir ve **الياء** ziyadedir; çünkü **ارض زتنة** [yani **أَرْضٌ زَتِنَةٌ**, **العِضَاهُ**’dan **أَرْضٌ عَضِهَةٌ** gibi] dediler; mânâsı: “içinde **زَيْتُون** bulunan bir arazi;” böylece vezin **فَيْعُولٌ** olur; ve eğer böyle ise, asıl yeri **زتن** maddesidir. (TA.) Kur’ân xcv. 1’deki **وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ** ibaresi hakkında **تِينٌ**’e bak. ― -b2- [**زَيْتُونُ بَنِى اـِسْرَائِيلَ** Lapis Judaicus: şekilce zeytine benzediği ve Judوa’da bulunduğu için böyle adlandırılmıştır.]

**زَيْتُونِىٌّ**
[ **زَيْتُونِىٌّ** ذ Zeytine ait, yahut zeytinle ilgili: zeytin renkli.]

**زَيَّاتٌ**
**زَيَّاتٌ** ذ **زَيْت** [yani zeytinyağı ve halk arasında her yağ] satan, yahut sıkan kimse. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **جَآءَ فُلَانٌ فِى ثِيَابِ زَيَّاتٍ** (varsayılan mecaz:) Falan kimse kirli elbiseler içinde geldi. (A.)

**مَزِيتٌ**
**مَزِيتٌ** ذ ve ↓ **مَزْيُوتٌ** İçine **زَيْت** [yani zeytinyağı] konmuş yiyecek: (S, A, K:) yahut onunla hazırlanmış. (TA.)

**مَزْيُوتٌ**
**مَزْيُوتٌ** ذ : Bir öncekinin hemen öncesine bak.

**مُزْدَاتٌ**
**مُزْدَاتٌ** ذ Kendini **زَيْت** [yani zeytinyağı] ile yağlayan, yahut kendini yağlayan bir adam. (TA.)

**مُزَيْتِيتٌ**
**مُزَيْتِيتٌ** ذ **مُزْدَاتٌ**’ın küçültmesi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاتَ
زَاتَ ( y )  I ( n. ac. زَيْت 1 ),
a.  Oiled; put oil into.

زَيَّتَ
زَيَّتَ II ,
a.  Supplied with oil.

أَزْيَتَ
أَزْيَتَ IV ,
a.  Had much oil.

اِسْتَزْيَتَ
اِسْتَزْيَتَ X ,
a.  Asked for oil.

زَيْت
زَيْت 1 , ( pl. زُيُوْت 27 ),
a.  Oil; essence.

زَيَّاْت
زَيَّاْت 28 ,
a.  Oil-merchant.

زَيْتُوْن
زَيْتُوْن
a.  Olive-tree; olive.

##### Türkçe

زَاتَ
زَاتَ ( y ) I ( n. ac. **زَيْت** 1 ),
a. Yağladı; içine yağ koydu.

زَيَّتَ
زَيَّتَ II ,
a. Yağ ile donattı.

أَزْيَتَ
أَزْيَتَ IV ,
a. Çok yağı vardı.

اِسْتَزْيَتَ
اِسْتَزْيَتَ X ,
a. Yağ istedi.

زَيْت
**زَيْت** 1 , ( pl. **زُيُوْت** 27 ),
a. Yağ; öz.

زَيَّاْت
زَيَّاْت 28 ,
a. Yağ tüccarı.

زَيْتُوْن
زَيْتُوْن
a. Zeytin ağacı; zeytin.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

زيت
زَاتَ - يَزِيتُ - زَيْت - زَيْتُوْن - زَيْتُوْنَة
زَاتَ - يَزِيتُ + الكائن + أو الشيء: يكون مزيتاً: يغلب عليه القوام والملمس الزيتي
زَيَّت - يُزَيِّتُ + كائن + شيئاً: جعل فيه الزيت
زَيْتُوْنَة: اسم شجرة نبات الزيتون المعروف
زَيْتُوْن: جمع " زَيْتُوْنَة ": جنس شجر الزيتون
زَيْت: المادة الدهنية النباتية المعروفة التي تستخرج من الزيتون
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قوام المادة الدهني أو الزيتي أو المائع أو المتقطع" وهي:
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ)، شَحِمَ - يَشْحَمُ (شَحُمَ - يَشْحُمُ)، قَطَرَ - يَقْطِرُ (اللازم)، مَهَلَ - يَمْهَلُ، زَاتَ - يَزِيتُ، مَهُنَ - يَمْهُنُ
زيت
زيتونة تنبت بالدهن - الزيت	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
زيتونة
 ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
زيتون
الزرع والزيتون والنخيل  ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام ﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(11)﴾ النحل
الزيتون والنخل والرمان والفاكهة	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكلهوالزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام
النخل والأعناب والزيتون	﴿أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29)وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس ﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون
الزيتون وطور سينين	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿والتين والزيتون (1) وطور سينين (2) وهذا البلد الأمين (3)﴾ التين
زيتونة تنبت بالدهن - الزيت	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مختار الصحاح
● [زيت] ز ي ت: زَاتَ الطعام جعل فيه الزَّيْتَ فهو طعام مَزيتٌ و مَزْيُوتٌ و زَاتَ القوم جعل أُدمهم الزيت وبابهما باع و زَيَّتُّهُم تَزْييتا زودتهم الزيت وهم يَسْتَزِيتُون بوزن يستعينون أي يستوهبون الزيت
الراغب
زيت
- زيتون، وزيتونة، نحو: شجر وشجرة، قال تعالى: }زيتونة لا شرقية ولا غربية﴿[النور/35]، والزيت: عصارة الزيتون، قال:﴾يكاد زيتها يضيء{ [النور/35]، وقد زات طعامه، نحو سمنه، وزات رأسه، نحو دهنه به، وازدات: ادهن.
ملخص اللسان
1.     وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فهو مَزِيتٌ، على النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، على التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت
2.     الزَّيتُ معروف، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شجر معروف، والزَّيْتُ: دُهْنه، واحدته زَيْتُونة،
لسان العرب
● -   زيت: ابن سيده: الزَّيتُ معروف، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شجر  معروف، والزَّيْتُ: دُهْنه، واحدته زَيْتُونة، هذا في قول من جعله  فَعْلوتاً؛ قال ابن جني: هو مثالٌ فائتٌ، ومن العَجب أَن يفوت الكتابَ، وهو في  القرآن العزيز، وعلى أَفواه الناس، قال الله، عز وجل: والتينِ والزيتونِ؛  قال ابن عباس: هو تِينُكم هذا، وزَيْتُونكم هذا. قال الفراء: يقال إِنهما  مسجدان بالشأْم؛ وقيل: الذي كلم الله تعالى عنده موسى، عليه السلام؛  وقيل: الزيتون جبال الشأْم. ويقال للشجرة نفسها: زيتونة، ولثَمرتها: زيتونة،  والجمع: الزَّيْتون، وللدهن الذي يستخرج منه: زيت.  ويقال للذي يبيع الزيت: زَيَّاتٌ، وللذي يَعْتَصِره: زَيَّات.  وقال أَبو حنيفة: الزيتون من العِضاءِ. قال الأَصمعي: حدثني عبد الملك  بن صالح بن علي، قال: تَبْقَى الزيتونةُ ثلاثةَ آلافِ سنة. قال: وكلُّ  زَيْتُونةٍ بفلَسْطِينَ من غَرْس أُمَم قبل الرُّوم، يقال لهم  اليُونانِيُّون.  وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فهو مَزِيتٌ، على  النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، على التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت؛ قال الفرزدق في  النُّقصان يهجو ذا الأَهْدام:  ولم أَرَ سَوَّاقِينَ غُبْراً، كَساقةٍ  يَسُوقونَ أَعْدالاً، يُدِلُّ بَعِيرُها  جاؤُوا بِعِيرٍ، لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً،  ولا حِنْطة الشأْمِ المَزِيتِ خَميرُها  هكذا أَنشده أَبو عليّ؛ والرواية:  أَتَتْهم بِعِيرٍ لم تكنْ هَجَرِيَّةً  لأَنه لما أَراد أَن يَنْفِي عن عِيرِ جعفرٍ أَن تَجْلِبَ إِليهم تمراً  أَو حِنْطة، إِنما ساقتْ إِليهم السلاحَ والرجالَ فقتلوهم؛ أَلا تراه  يقول قبل هذا:  ولم يأْتِ عِيرٌ قبلَها بالذي أَتتْ  به جَعْفَراً، يومَ الهُضَيْباتِ، عِيرُها  أَتَتْهم بعَمْرو، والدُّهَيْمِ، وتِسْعةٍ  وعِشْرينَ أَعْدالاً، تَمِيلُ أُيُورُها؟  أَي لم تكن هذه الأَعْدالُ التي حَمَلَتْها العِيرُ من ثيابِ اليَمن،  ولا من حنطة الشام. ومعنى يُدِلّ: يَذْهَبُ سَنامُه لثِقَلِ حِمْلِه.  اللحياني: زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ لتَتُّه بزَيْتٍ. وزِتُّ رأْسي  ورأْسَ فلانٍ: دَهَنْتُه بالزيت. وازَّتُّ به: ادَّهَنْتُ. وزِتُّ القَومَ:  حعلتُ أَديمهم الزَّيتَ. وزَيَّتُّهم إِذا زَوَّدْتَهم الزيتَ. وزاتَ  القومَ يَزيتُهم زَيْتاً: أَطعمهم الزيتَ؛ هذه رواية عن اللحياني.  وأَزاتُوا: كثُر عندهم الزيتُ، عنه أَيضاً، قال: وكذلك كل شيء من هذا إِذا أَردت  أَطعمتهم، أَو وهبت لهم، قُلْتَه: فَعَلْتهم، وإِذا أَردتَ أَنَّ ذلك قد  كثُر عندهم، قلتَ: قد أَفْعَلُوا.  وازْداتَ فلانٌ إِذا ادَّهَنَ بالزَّيْتِ، وهو مُزْداتٌ؛ وتصغيره  بتمامه: مُزَيْتِيتٌ.  وجاؤوا يَسْتَزِيتون أَي يَسْتَوْهِبُون الزيتَ.
● - زتن: الزَّيتون: معروف، والنون فيه زائدة، وهو مثل قَيْعُون من القاع،       كذلك الزيتون شجر الزيت، وهو الدُّهْن، وأَرض كثيرة الزيتون على هذا فيعول       مادّة على حِيالها، والأَكثر فَعْلون من الزيت، وهو مذكور في بابه.
مقاييس اللغة:
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
القاموس المحيط:
الزَّيْتُ فَرَسُ مُعاوِيَةَ بنِ سَعْدٍ، ودُهْنٌ. والزَّيْتُونُ شَجَرَتُهُ، ومسجدُ دِمَشْقَ، أو جِبالُ الشَّام،
ود بالصِّينِ، وة بالصَّعيدِ، واسْمٌ. والزَّيْتُونَةُ: بِباديَةِ الشَّامِ، وعيْنُ الزَّيْتُونَةِ بإِفْرِيقِيَّةَ، وأحْجارُ الزَّيْتِ بالمدينةِ، وقَصرُ الزَّيْتِ بالبَصْرَةِ: مَواضعُ. وزِتُّ الطَّعامَ أزِيتُه زَيْتاً: جَعَلْتُ فيه الزَّيْتَ، فهو مَزِيتٌ ومَزْيوتٌ. وازْداتَ: ادَّهَنَ به. وزاتَهُمْ: أطْعَمَهُمْ إيَّاهُ. وأزاتُوا: كَثُرَ عندهم.
واسْتَزاتَ: طَلَبَه. والزَّيْتِيَّةُ: فَرَسُ لَبِيدِ بنِ عمرٍو الغَسَّانِيِّ.
تاج العروس:
ز ي ت
الزَّيْتُ : فَرَسُ مُعَاوِيَةَ بنِ سَعْدِ بن عَبْدِ سَعد . الزَّيْتُ : دُهْنٌ معروفٌ وهو عُصارة الزَّيْتونِ قاله ابن سِيدَهْ . وفي الأَساس : هو مُخُّ الزَّيْتون . والزَّيْتون شَجَرَتُه واحدَتهُ زَيْتونَةٌ . وقيل : الزَّيْتون : ثَمَرَتُه وأُطْلِقَ على الشَّجَرَةِ مَجَازاً وقيل : هو مُشْتَرَكٌ بينهما قال ابن منظور : هذا في قولِ مَنْ جعله فَعْلوناً . قال ابن جِنِّي : هو مثالٌ فائتٌ ومن العَجَب أَنْ يفوتَ الكِتَابَ وهو في القرآن العزيز وعلى أَفواه النّاس قال الله تعالَى : " والتِّينِ والزَّيْتونِ " قال ابْن عَبّاسٍ هُو تِينُكم هذا زَيتونَكم هذا . قال الفرّاءُ : يُقَال : إِنّهما مسجدانِ بالشّام : أَحدُهما مَسْجِدُ دِمَشْقَ وثانِيهِما المسجدُ الّذِي كلَّم الله تعالى عندَه موسى عليه السَّلامُ أَو الزَّيْتون : جِبالُ الشَّامِ . قلت : ونَسَبَ شيخُنا هذا القولَ يعني زيادةَ النُّون إِلى السِّيرافِيّ . وقيل : هو الظّاهِرُ وعليه مشى الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وتَبِعَهُمَا المَجْدُ وكَفَى بهما قُدْوَةً . وقال بعضُهُمْ بأَنَّ النُّونَ هي الأَصلُ وأَنَّ الياءَ هي الزائدة بين الفاءِ والعين وعليه فوَزْنُه فَيْعُولٌ ومحلُّ ذِكْره حينئذٍ النُّونُ . قال : وفي شرح الكافية : الزَّيْتُون فَيْعُولٌ لِما حكاه بعضُهم عن العرب من قَوْلِهِمْ : أَرَق زَتِنَةٌ . وقال ابنُ عُصْفُور في كتابه المُمْتَع : وأَمّا زَيتون ففَيْعُولٌ كقَيْصُومٍ وليست النّونُ زائدةً بدليل قولهم : أَرضٌ زَتِنَةٌ أَي : فيها زَيتُون وأَيضا تُؤَدِّي الزِّيادةُ إِلى إِثباتِ فَعْلُون وهو بِنَاءٌ لم يَستقِرَّ في كلامهم . قلت : وأَمّا هذا فقد عَرَفْتَ ما فيه من الاسْتِبْعَاد من كلام ابن منظور . الزَّيْتُونُ : د بِالصِّينِ . الزَّيْتُونُ : ة بالصَّعِيدِ على غَرْبِيّ النِّيل وإِلى جنبها قريةٌ أُخْرَى يقال لها : المَيْمُونُ . الزَّيْتُونُ : اسْمُ جَدِّ أَبي القاسم المُظَفَّرِ بن محمَّد بن زَيْتُون اليَزِيديّ البَغْدَادِيّ عن أَبي مُسْلم الكَجّيّ . وعبدُ السّيّد بنُ عَلِيّ بن مُحَمّدِ بنِ الطَّيِّب أَبو جعفرٍ المتكلم عُرِفَ بابْن الزَّيْتُونِيّ والِدُ أَبي نَصْرٍ حَنْبَلٍ من أَصحابِ أَبي الوَفَاءِ بن عقيل . انتقل إِلى مذهب الإِمام أَبي حنيفةَ وبرَعَ في الكلام مات سنة 542 . والزَّيْتُونَةُ : موضعٌ ببادِيَةِ الشّامِ كان يَنْزِلُه هِشامُ بنُ عبد المَلِك . وعَيْنُ الزَّيْتُونَةِ بإِفْرِيقِيَّةَ . وأَحْجَارُ الزَّيْتِ : مَوضعٌ بالمَدِينَةِ المُشَرَّفَةِ على ساكِنها أَفضلُ الصَّلاة وأَتمَّ التَّسْلِيم وهو خارجُها به استُشْهِد الإِمام محمّدٌ المُهْدِيُّ بنُ عبدِ الله بن الحسن بن الحسن بن عليِّ بن أَبي طالِب في وَقعة مشهورة ويقال له : قَتِيلُ أَحجار الزَّيْت . وقَصْرُ الزَّيْتِ بالبَصْرةِ : صُقْعٌ قَرِيبٌ من كَلاّئها . وهولاءِ كُلُّهنَّ مَواضعُ . ويُقَال لِلّذِي يَبِيعُ الزَّيْتَ : زَيّاتٌ ولِلَّذي يَعتصِرُه : زَيّاتٌ . واشتهَر به أَبو صالِحٍ ذُكْوَانُ السَّمَّان كذا يَقولُه أَهلُ العِراق وأَهل المدينة وأَهلُ مَكَّةَ يقولونه الزَّيّات لأَنه كان يَبِيعُه عن أَبي هُرَيْرَةَ وعنه ابنُه سُهَيْل . وحَمْزَةُ بن حَبِيبٍ الزَّيات صاحب القِراءَة عن الأَعمش . وقال أَبو حنيفةَ : الزَّيْتُون من العَضَاه قال الأَصمعيّ : حدَّثني عبدُ الملك بن صالح بن عَليّ قال : تَبْقَى الزَّيْتُونَةُ ثلاثينَ أَلفَ سنةٍ . قال : وكُلُّ زَيْتُونَةٍ بِفِلَسْطِينَ من غَرْسِ أُمَمٍ قبلَ الرُّوم يقال لهم اليُونانِيُّون . وزِتُّ الثَّرِيدَ والطَّعَامَ أَزِيتُهُ زَيْتاً : جَعَلْتُ فيه الزَّيْتَ أَو عَمِلْتُه بالزَّيْت فَهُوَ مَزِيتٌ على النَّقْصِ وَمَزْيُوتٌ على التَّمَام . قال الفَرَزْدَقُ في النَّقْص يَهجو ذا الأَهْدام :
جاؤُوا بِعِيرٍ لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً ... ولا حِنْطةَ الشَّأْمِ المَزِيتِ خَمِيرُهَا كذا في الصِّحاح وهكذا أَنشده أَبو عليّ : والرِّوايةُ :
" أَتَتْهُم بعِيرٍ لم تَكُنْ هَجَرِيَّةً وقبلَهُ :
ولَمْ أَرَ سَوَّقِينَ غُبْراً كسَاقَةٍ ... يَسُوقُونِ أَعْدالاً يَدِلُّ بَعِيرُها
وعن اللِّحْيَانيِّ : زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ : لَتَتُّهُ بِزَيْت . وازْداتَ فُلانٌ : إِذا ادَّهَنَ بِهِ وهو مُزْدَاتٌ وتصغيرُهُ بتمامةُ : مُزَيْتِيتٌ . وفي اللسان يُقَالُ زِتُّ رَأْسِي ورأْسَ فُلانٍ : دَهَنْتُه به . وازَّتُّ به : ادَّهَنْت . وزَاتَهُمْ : أَطْعَمَهُم إِيّاه هذه روايةٌ عن اللِّحْيَانيّ وعبارةُ الصحاح وزِتُّ القَوْمَ : جعلتُ أُدْمَهُمُ الزَّيْتَ انتهى . وزَيَّتُّهُمْ : إِذا زَوَّدْتُهُمُ الزَّيْتَ . وأَزاتُوا : كَثُرَ عِنْدَهُمُ الزَّيْتُ عن اللِّحْيَانيّ أَيضاً . قال : وكذلك كلّ شيْءٍ من هذا إِذا أَردتَ أَطْعَمْتَهم أَو وَهَبْتَ لهم قُلْتَهُ : فَعَلْتُهُم ؛ وإِذا أَرَدْتَ أَنّ ذلك قد كَثُر عندَهُم قلت : قد أَفْعَلُوا . واسْتَزاتَ : طَلَبَهُ . وفي اللِّسان والصِّحاح : جاؤوا يَسْتَزِيتُونَ : أَي يَستوهِبُونَ الزَّيْتَ . والزِّيْتِيَّةُ : فَرَسُ لَبِيدِ بْنِ عَمْرٍو الغَسَّانِيّ قال الصّاغَانيّ : سُمِّيَت بذلك لأَنّها عَرِقَتْ فأَنكَرَها ابْنُ عَمْرٍو لِلَوْنِها عندَ العَرَقِ . وفي الأَساس : جاءَ فلانٌ في ثِيابِ زَيّات : أَي في ثِيَابٍ وَسِخَةٍ . وطُورُ زِيتَا : الّذِي وقع عليه الوّحْيُ وقد أَشار له الفَرّاءُ في كلامه وسيأْتي في : " طور " إِن شاءِ الله . وكَفْرُ الزَّيّات : قَرْيَةٌ بمصْرَ
زتن ومما يستدرك عليه الزيتون معروف قيل فيعول وقيل فعلون وقد تقدم الاختلاف فيه في حرف التاء

##### Türkçe

**زيت**
**زَاتَ - يَزِيتُ - زَيْت - زَيْتُوْن - زَيْتُوْنَة**
**زَاتَ - يَزِيتُ** + canlı + veya şey: yağlanmış olur: yağlı kıvam ve doku ona galip gelir
**زَيَّت - يُزَيِّتُ** + canlı + bir şeyi: onun içine yağı koydu
**زَيْتُوْنَة**: bilinen zeytin bitkisinin ağacının adı
**زَيْتُوْن**: “**زَيْتُوْنَة**”nin çoğulu: zeytin ağacı cinsi
**زَيْت**: zeytinden çıkarılan bilinen bitkisel yağlı madde
Ve lafız, “yağlı veya yağ gibi veya akıcı veya kesik maddenin kıvamı” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَهُنَ - يَدْهُنُ** (**دَهَنَ - يَدْهُنُ**)، **شَحِمَ - يَشْحَمُ** (**شَحُمَ - يَشْحُمُ**)، **قَطَرَ - يَقْطِرُ** (lâzım), **مَهَلَ - يَمْهَلُ**، **زَاتَ - يَزِيتُ**، **مَهُنَ - يَمْهُنُ**

**زيت**
Yağla biten zeytin ağacı – yağ	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**زيتونة**
 ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**زيتون**
Ekin ve zeytin ve hurmalar  ﴿“Ve O, asmalı ve asmasız bahçeler, hurma, yemesi çeşitli ekin, zeytin ve narı, benzer ve benzemez olarak inşa edendir; meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; hasat günü onun hakkını verin; israf etmeyin; şüphesiz O, müsrifleri sevmez (141).”﴾ **الأنعام** ﴿“Onunla sizin için ekin, zeytin, hurmalar, üzümler ve her türlü meyvelerden bitirir; şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette bir ayet vardır (11).”﴾ **النحل**

Zeytin ve hurma ve nar ve meyve	﴿“Ve O, gökten su indirendir; onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan yeşillik çıkardık; ondan üst üste binmiş taneler çıkarırız; ve hurmadan, onun tomurcuğundan sarkık salkımlar; ve üzümlerden bahçeler; ve zeytin ve nar, benzer ve benzemez; meyve verdiğinde onun meyvesine ve olgunlaşmasına bakın; şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler vardır (99).”﴾ **الأنعام** ﴿“Ve O, asmalı ve asmasız bahçeler, hurma, yemesi çeşitli ekin, zeytin ve narı, benzer ve benzemez olarak inşa edendir; meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; hasat günü onun hakkını verin; israf etmeyin; şüphesiz O, müsrifleri sevmez (141).”﴾ **الأنعام**

Hurma ve üzümler ve zeytin	﴿“Biz suyu döke döke döktük (25). Sonra yeri yarıp yardık (26). Sonra onda tane bitirdik (27). Ve üzüm ve yonca (28). Ve zeytin ve hurma (29). Ve gür bahçeler (30). Ve meyve ve otlak (31). Sizin için ve hayvanlarınız için bir faydalanma (32).”﴾ **عبس** ﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون**

Zeytin ve Tûr Sînîn	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Ve incir ve zeytin (1). Ve Tûr Sînîn (2). Ve bu emin belde (3).”﴾ **التين**

Yağla biten zeytin ağacı – yağ	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**مختار الصحاح**
● [**زيت**] ز ي ت: **زَاتَ** yemek: onun içine **الزَّيْتَ** koydu; o, **مَزيتٌ** ve **مَزْيُوتٌ** bir yemektir. Ve **زَاتَ** kavim: onların katığını yağ yaptı; ikisinin de bâbı **باع**’dır. Ve **زَيَّتُّهُم** **تَزْييتا**: onlara yağı azık yaptım; ve onlar **يَسْتَزِيتُون** “**يستعينون**” vezninde; yani yağı isterler, yani yağı bağış olarak isterler.

**الراغب**
**زيت**
- **زيتون** ve **زيتونة**; “**شجر**” ve “**شجرة**” gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿**زيتونة لا شرقية ولا غربية**﴾ [**النور/35**]. Ve **الزيت**: zeytinin sıkıntısıdır; dedi ki: ﴿**يكاد زيتها يضيء**﴾ [**النور/35**]. Ve onun yemeği **زات** etti; “onu yağladı” gibi. Ve başını **زات** etti; “onu onunla yağladı” gibi. Ve **ازدات**: yağlandı.

**ملخص اللسان**
1.     **وزِتُّ** tiridi ve yemeği **أَزِيتُه** **زَيْتاً**; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur: onu yağ ile yaptım.
2.     **الزَّيتُ** bilinir; **الزَّيْتون**un sıkıntısıdır. Ve **الزَّيْتُون**: bilinen bir ağaçtır. Ve **الزَّيْتُ**: onun yağıdır; onun bir tanesi **زَيْتُونة**dir.

**لسان العرب**
● -   **زيت**: İbn Sîdeh: **الزَّيتُ** bilinir; **الزَّيْتون**un sıkıntısıdır. Ve **الزَّيْتُون**: bilinen bir ağaçtır; ve **الزَّيْتُ**: onun yağıdır; onun bir tanesi **زَيْتُونة**dir. Bu, onu **فَعْلوتاً** yapanın sözü üzerinedir. İbn Cinnî dedi: o, kaçırılmış bir örnektir; ve kitabı kaçırması şaşırtıcıdır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîmdedir ve insanların ağızları üzerindedir. Allah, عز وجل, dedi: **والتينِ والزيتونِ**. İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir, sizin şu zeytininizdir. Ferrâ dedi: ikisinin Şam’da iki mescid olduğu söylenir; ve denildi: Allah تعالى’nın Mûsâ ile, عليه السلام, yanında konuştuğu (yer); ve denildi: **الزيتون** Şam dağlarıdır. Ve ağacın kendisine **زيتونة** denir; ve meyvesine: **زيتونة**; çoğul: **الزَّيْتون**; ve ondan çıkarılan yağa: **زيت**. Ve yağı satan kimseye: **زَيَّاتٌ**; ve onu sıkan kimseye: **زَيَّات** denir. Ebû Hanîfe dedi: **الزيتون** **العِضاءِ**dandır. Asmaî dedi: bana Abdülmelik b. Sâlih b. Ali haber verdi, dedi ki: **الزيتونة** üç bin yıl kalır. Dedi: Ve Filistin’deki her **زَيْتُونة**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليُونانِيُّون** denir. Ve tiridi ve yemeği **وزِتُّ**; onu **أَزِيتُه** **زَيْتاً**; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur: onu yağ ile yaptım. Ferazdak, eksiklikte, ذو الأهدام’ı hicvederek dedi:
  Ve tozlu sürücüleri, bir sürüş gibi, görmedim;
  Yükler sürerler; onun devesi ağır yükünden çöker.
  Bir deve kervanı getirdiler; Yemenî değildi;
  Ne de Şam buğdayının, yağlanmış olanının, hamuru (vardı).
  Ebû Ali onu böyle rivayet etti; rivayet ise:
  “Onlara bir deve kervanı geldi; Hecerî değildi.”
  Çünkü o, Ca‘fer’in kervanından, onlara hurma veya buğday getirmesini nefyetmek istediğinde, ancak onlara silah ve adamlar sürmüştü; böylece onları öldürdüler. Görmez misin, bundan önce şöyle der:
  Ondan önce hiçbir kervan, onun getirdiği şeyi,
  Ca‘fer’e, Hudaybât günü, onun kervanı getirmedi.
  Onlara Amr’ı, Duhaym’i ve dokuz
  Ve yirmi yük getirdi; onun eşekleri eğilir.
  Yani bu kervanın taşıdığı yükler Yemen elbiselerinden değildi, ne de Şam buğdayındandı. **يُدِلّ**’in manası: yükünün ağırlığından hörgücü gider. Lihyânî: ekmeği ve **الفَتُوتَ**u **زِتُّ**: onu yağ ile ufaladım. Ve başımı ve falanın başını **زِتُّ**: onu yağ ile yağladım. Ve onunla **وازَّتُّ**: yağlandım. Ve kavmi **زِتُّ**: onların katığını yağ yaptım. Ve onları **زَيَّتُّ**: onlara yağı azık yaptığında. Ve kavmi **زاتَ** eder, **يَزيتُهم** **زَيْتاً**: onlara yağı yedirir; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **أَزاتُوا**: onların yanında yağ çoğaldı; ondan da (rivayet). Dedi: Bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” veya “onlara bağışladım”ı murad edersen, “onları **فَعَلْتهم**” dersin; eğer “bu, onların yanında çoğaldı”yı murad edersen, “**أَفْعَلُوا**” dersin. Ve falan **ازْداتَ** etti: yağ ile yağlandığında; o, **مُزْداتٌ**tur; onun küçültmesi, tamamıyla: **مُزَيْتِيتٌ**. Ve **يَسْتَزِيتون** geldiler: yani yağı bağış olarak isterler.
● - **زتن**: **الزَّيتون** bilinir; ve ondaki **النون** ziyadedir; o, **قَيْعُون** gibidir, **القاع**dan; aynı şekilde **الزيتون** yağ ağacıdır; o da yağdır. Ve bu üzere **فيعول** olarak zeytini çok olan bir yer, maddesi müstakil bir madde olarak; ve ekserisi, yağdan **فَعْلون**dur; o, kendi bâbında zikredilmiştir.

**مقاييس اللغة:**
(**زيت**) **الزاء** ve **الياء** ve **التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir; bilinir. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu yağ ile yağladığında. Ve o, **مَزْيوت**tur.

**القاموس المحيط:**
**الزَّيْتُ**: Muâviye b. Sa‘d’ın atıdır; ve bir yağdır. Ve **الزَّيْتُونُ**: onun ağacıdır; ve Dımaşk mescidi; veya Şam dağları;
ve Çin’de bir yer; ve Saîd’de bir yer; ve bir isimdir. Ve **الزَّيْتُونَةُ**: Şam çölünde bir yerdir; ve İfrîkıyye’de **عَيْنُ الزَّيْتُونَةِ**; ve Medine’de **أحْجارُ الزَّيْتِ**; ve Basra’da **قَصرُ الزَّيْتِ**: yerlerdir. Ve yemeği **زِتُّ**; onu **أزِيتُه** **زَيْتاً**: onun içine **الزَّيْتَ** koydum; o, **مَزِيتٌ** ve **مَزْيوتٌ**tur. Ve **ازْداتَ**: onunla yağlandı. Ve onları **زاتَهُمْ**: onu onlara yedirdi. Ve **أزاتُوا**: onların yanında çoğaldı.
Ve **اسْتَزاتَ**: onu istedi. Ve **الزَّيْتِيَّةُ**: Lebîd b. Amr el-Gassânî’nin atıdır.

**تاج العروس:**
ز ي ت
**الزَّيْتُ**: Muâviye b. Sa‘d b. Abd Sa‘d’ın atıdır. **الزَّيْتُ**: bilinen bir yağdır; o, **الزَّيْتونِ**un sıkıntısıdır; bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve **الأَساس**’ta: o, **الزَّيْتون**un iliğidir. Ve **الزَّيْتون**: onun ağacıdır; onun bir tanesi **زَيْتونَةٌ**dir. Ve denildi: **الزَّيْتون**: onun meyvesidir; ve ağaca mecaz olarak ıtlak edilmiştir. Ve denildi: o, ikisi arasında müşterektir. İbn Manzûr dedi: bu, onu **فَعْلوناً** yapanın sözü üzerinedir. İbn Cinnî dedi: o, kaçırılmış bir örnektir; ve kitabı kaçırması şaşırtıcıdır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîmdedir ve insanların ağızları üzerindedir. Allah تعالى dedi: “**والتِّينِ والزَّيْتونِ**”. İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir, sizin şu zeytininizdir. Ferrâ dedi: ikisinin Şam’da iki mescid olduğu söylenir: birincisi Dımaşk mescidi, ikincisi Allah تعالى’nın Mûsâ ile, عليه السَّلام, yanında konuştuğu mescid; veya **الزَّيْتون**: Şam dağlarıdır. Dedim: şeyhimiz bu sözü, yani **النُّون**un ziyadeliğini, Sîrâfî’ye nisbet etti. Ve denildi: o, zâhirdir; Cevherî ve Zemahşerî bunun üzere yürüdü; Mecd de onlara tâbi oldu; ve ikisiyle örnek olmaya yeter. Bazıları, **النُّون**un asl olduğu ve **الياء**ın **الفاء** ile **العين** arasında ziyade olduğu görüşünü söyledi; o hâlde vezni **فَيْعُولٌ**dur ve zikrinin yeri o vakit **النُّون**dur. Dedi: ve **شرح الكافية**’de: **الزَّيْتُون** **فَيْعُولٌ**dur; bazılarınca Araplardan nakledilene göre onların “**أَرَق زَتِنَةٌ**” sözünden dolayı. İbn Usfûr, **المُمْتَع** kitabında dedi: **زَيتون** ise **فَيْعُولٌ**dur, **قَيْصُومٍ** gibi; ve **النّون** ziyade değildir; delili onların “**أَرضٌ زَتِنَةٌ**” sözüdür; yani onda **زَيتُون** vardır. Ayrıca ziyade, **فَعْلُون**un ispatına götürür; o ise onların كلامında yerleşmiş bir bina değildir. Dedim: buna gelince, İbn Manzûr’un كلامından onda olan uzak görmeyi bilmiş oldun. **الزَّيْتُونُ**: Çin’de bir yerdir. **الزَّيْتُونُ**: Saîd’de, Nil’in batısında bir yerdir; ve onun yanında **المَيْمُونُ** denilen başka bir köy vardır. **الزَّيْتُونُ**: Ebü’l-Kâsım el-Muzaffer b. Muhammed b. **زَيْتُون** el-Yezîdî el-Bağdâdî’nin, Ebû Müslim el-Keccî’den (rivayet eden) dedesinin adıdır. Ve Abdü’s-Seyyid b. Ali b. Muhammed b. et-Tayyib, Ebû Ca‘fer el-mütekellim, **ابْن الزَّيْتُونِيّ** diye bilindi; Ebû Nasr Hanbel’in babasıdır; Ebü’l-Vefâ b. Akîl’in ashabındandır. İmam Ebû Hanîfe’nin mezhebine intikal etti; kelâmda temayüz etti; 542 yılında öldü. Ve **الزَّيْتُونَةُ**: Şam çölünde bir yerdir; Hişâm b. Abdülmelik oraya inerdi. Ve İfrîkıyye’de **عَيْنُ الزَّيْتُونَةِ**. Ve **أَحْجارُ الزَّيْتِ**: Medine-i müşerrefe’de bir yerdir—sâkinine en faziletli salât ve en tam selâm (olsun)—ve o, onun dışındadır; orada İmam Muhammed el-Mehdî b. Abdillah b. el-Hasen b. el-Hasen b. Ali b. Ebî Tâlib meşhur bir vak‘ada şehid edildi; ve ona **قَتِيلُ أَحجار الزَّيْت** denir. Ve Basra’da **قَصْرُ الزَّيْتِ**: onun **كَلاء**ına yakın bir bucaktır. Ve bunların hepsi yerlerdir. Ve yağı satan kimseye: **زَيّاتٌ**; ve onu sıkan kimseye: **زَيّاتٌ** denir. Bununla Ebû Sâlih Zekvân es-Semmân meşhur oldu; Irak ehli ve Medine ehli böyle söyler; Mekke ehli ona **الزَّيّات** der; çünkü o, Ebû Hureyre’den onunla ticaret yapardı; ve ondan oğlu Süheyl (rivayet etti). Ve kıraat sahibi Hamza b. Habîb **الزَّيات**, A‘meş’ten (rivayetle). Ebû Hanîfe dedi: **الزَّيْتُون** **العَضَاه**dandır. Asmaî dedi: bana Abdülmelik b. Sâlih b. Ali haber verdi, dedi ki: **الزَّيْتُونَةُ** otuz bin yıl kalır. Dedi: ve Filistin’deki her **زَيْتُونَة**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليُونانِيُّون** denir. Ve tiridi ve yemeği **زِتُّ**; onu **أَزِيتُهُ** **زَيْتاً**: onun içine **الزَّيْتَ** koydum veya onu yağ ile yaptım; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur. Ferazdak, eksiklikte, ذو الأهدام’ı hicvederek dedi:
جاؤُوا بِعِيرٍ لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً ... ولا حِنْطةَ الشَّأْمِ المَزِيتِ خَمِيرُهَا
Bu, **الصِّحاح**’tadır; Ebû Ali onu böyle rivayet etti; rivayet ise:
“**أَتَتْهُم بعِيرٍ لم تَكُنْ هَجَرِيَّةً**” ve ondan önce:
“ولَمْ أَرَ سَوَّقِينَ غُبْراً كسَاقَةٍ ... يَسُوقُونِ أَعْدالاً يَدِلُّ بَعِيرُها”
Ve Lihyânî’den: ekmeği ve **الفَتُوتَ**u **زِتُّ**: onu yağ ile ufaladım. Ve falan **ازْداتَ** etti: onunla yağlandığında; o, **مُزْدَاتٌ**tur; onun küçültmesi, tamamıyla: **مُزَيْتِيتٌ**. Ve **اللسان**’da: “başımı ve falanın başını **زِتُّ**” denir: onu onunla yağladım. Ve onunla **وازَّتُّ**: yağlandım. Ve onları **زَاتَهُمْ**: onu onlara yedirdi; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: “kavmi **زِتُّ**: onların katığını yağ yaptım” bitti. Ve onları **زَيَّتُّهُمْ**: onlara yağı azık yaptığımda. Ve **أَزاتُوا**: onların yanında yağ çoğaldı; Lihyânî’den yine. Dedi: bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” veya “onlara bağışladım”ı murad edersen, “onları **فَعَلْتُهُم**” dersin; eğer “bu, onların yanında çoğaldı”yı murad edersen, “**أَفْعَلُوا**” dersin. Ve **اسْتَزاتَ**: onu istedi. Ve **اللِّسان** ve **الصِّحاح**’ta: “**يَسْتَزِيتُونَ** geldiler”: yani yağı bağış olarak isterler. Ve **الزِّيْتِيَّةُ**: Lebîd b. Amr el-Gassânî’nin atıdır. Sâgânî dedi: ona bu ad verildi; çünkü terledi de İbn Amr onu, ter anındaki rengi sebebiyle yadırgadı. Ve **الأَساس**’ta: falan, **زَيّات** elbiseleri içinde geldi; yani kirli elbiseler içinde. Ve **طُورُ زِيتَا**: vahyin üzerine indiği (dağ)dır; Ferrâ, كلامında ona işaret etti; ve “**طور**”da, inşallah, gelecektir. Ve **كَفْرُ الزَّيّات**: Mısır’da bir köydür.

**زتن** ve bunun üzerine istidrâk edilenlerden: **الزيتون** bilinir; denildi: **فيعول**; ve denildi: **فعلون**; ve onda ihtilaf, **التاء** harfinde geçmişti.
