# زيت — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AA/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: زيت

زيت
زَاتَ - يَزِيتُ - زَيْت - زَيْتُوْن - زَيْتُوْنَة
زَاتَ - يَزِيتُ + الكائن + أو الشيء: يكون مزيتاً: يغلب عليه القوام والملمس الزيتي
زَيَّت - يُزَيِّتُ + كائن + شيئاً: جعل فيه الزيت
زَيْتُوْنَة: اسم شجرة نبات الزيتون المعروف
زَيْتُوْن: جمع " زَيْتُوْنَة ": جنس شجر الزيتون
زَيْت: المادة الدهنية النباتية المعروفة التي تستخرج من الزيتون
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قوام المادة الدهني أو الزيتي أو المائع أو المتقطع" وهي:
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ)، شَحِمَ - يَشْحَمُ (شَحُمَ - يَشْحُمُ)، قَطَرَ - يَقْطِرُ (اللازم)، مَهَلَ - يَمْهَلُ، زَاتَ - يَزِيتُ، مَهُنَ - يَمْهُنُ
زيت
زيتونة تنبت بالدهن - الزيت	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
زيتونة
 ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
زيتون
الزرع والزيتون والنخيل  ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام ﴿ينبت لكم به الزرع والزيتون والنخيل والأعناب ومن كل الثمرات إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(11)﴾ النحل
الزيتون والنخل والرمان والفاكهة	﴿وهو الذي أنزل من السماء ماء فأخرجنا به نبات كل شيء فأخرجنا منه خضرا نخرج منه حبا متراكبا ومن النخل من طلعها قنوان دانية وجنات من أعناب والزيتون والرمان مشتبها وغير متشابه انظروا إلى ثمره إذا أثمر وينعه إن في ذلكم لآيات لقوم يؤمنون (99)﴾ الأنعام ﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكلهوالزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام
النخل والأعناب والزيتون	﴿أنا صببنا الماء صبا (25) ثم شققنا الأرض شقا (26) فأنبتنا فيها حبا (27) وعنبا وقضبا (28) وزيتونا ونخلا (29)وحدائق غلبا (30) وفاكهة وأبا (31) متاعا لكم ولأنعامكم (32)﴾ عبس ﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون
الزيتون وطور سينين	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿والتين والزيتون (1) وطور سينين (2) وهذا البلد الأمين (3)﴾ التين
زيتونة تنبت بالدهن - الزيت	﴿وأنزلنا من السماء ماء بقدر فأسكناه في الأرض وإنا على ذهاب به لقادرون (18) فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون (19) وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين (20)﴾ المؤمنون ﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مختار الصحاح
● [زيت] ز ي ت: زَاتَ الطعام جعل فيه الزَّيْتَ فهو طعام مَزيتٌ و مَزْيُوتٌ و زَاتَ القوم جعل أُدمهم الزيت وبابهما باع و زَيَّتُّهُم تَزْييتا زودتهم الزيت وهم يَسْتَزِيتُون بوزن يستعينون أي يستوهبون الزيت
الراغب
زيت
- زيتون، وزيتونة، نحو: شجر وشجرة، قال تعالى: }زيتونة لا شرقية ولا غربية﴿[النور/35]، والزيت: عصارة الزيتون، قال:﴾يكاد زيتها يضيء{ [النور/35]، وقد زات طعامه، نحو سمنه، وزات رأسه، نحو دهنه به، وازدات: ادهن.
ملخص اللسان
1.     وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فهو مَزِيتٌ، على النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، على التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت
2.     الزَّيتُ معروف، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شجر معروف، والزَّيْتُ: دُهْنه، واحدته زَيْتُونة،
لسان العرب
● -   زيت: ابن سيده: الزَّيتُ معروف، عُصارة الزَّيْتون. والزَّيْتُون: شجر  معروف، والزَّيْتُ: دُهْنه، واحدته زَيْتُونة، هذا في قول من جعله  فَعْلوتاً؛ قال ابن جني: هو مثالٌ فائتٌ، ومن العَجب أَن يفوت الكتابَ، وهو في  القرآن العزيز، وعلى أَفواه الناس، قال الله، عز وجل: والتينِ والزيتونِ؛  قال ابن عباس: هو تِينُكم هذا، وزَيْتُونكم هذا. قال الفراء: يقال إِنهما  مسجدان بالشأْم؛ وقيل: الذي كلم الله تعالى عنده موسى، عليه السلام؛  وقيل: الزيتون جبال الشأْم. ويقال للشجرة نفسها: زيتونة، ولثَمرتها: زيتونة،  والجمع: الزَّيْتون، وللدهن الذي يستخرج منه: زيت.  ويقال للذي يبيع الزيت: زَيَّاتٌ، وللذي يَعْتَصِره: زَيَّات.  وقال أَبو حنيفة: الزيتون من العِضاءِ. قال الأَصمعي: حدثني عبد الملك  بن صالح بن علي، قال: تَبْقَى الزيتونةُ ثلاثةَ آلافِ سنة. قال: وكلُّ  زَيْتُونةٍ بفلَسْطِينَ من غَرْس أُمَم قبل الرُّوم، يقال لهم  اليُونانِيُّون.  وزِتُّ الثَّريدَ والطعامَ أَزِيتُه زَيْتاً، فهو مَزِيتٌ، على  النَّقْصِ، ومَزْيُوتٌ، على التَّمام: عَمِلْتُه بالزَّيت؛ قال الفرزدق في  النُّقصان يهجو ذا الأَهْدام:  ولم أَرَ سَوَّاقِينَ غُبْراً، كَساقةٍ  يَسُوقونَ أَعْدالاً، يُدِلُّ بَعِيرُها  جاؤُوا بِعِيرٍ، لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً،  ولا حِنْطة الشأْمِ المَزِيتِ خَميرُها  هكذا أَنشده أَبو عليّ؛ والرواية:  أَتَتْهم بِعِيرٍ لم تكنْ هَجَرِيَّةً  لأَنه لما أَراد أَن يَنْفِي عن عِيرِ جعفرٍ أَن تَجْلِبَ إِليهم تمراً  أَو حِنْطة، إِنما ساقتْ إِليهم السلاحَ والرجالَ فقتلوهم؛ أَلا تراه  يقول قبل هذا:  ولم يأْتِ عِيرٌ قبلَها بالذي أَتتْ  به جَعْفَراً، يومَ الهُضَيْباتِ، عِيرُها  أَتَتْهم بعَمْرو، والدُّهَيْمِ، وتِسْعةٍ  وعِشْرينَ أَعْدالاً، تَمِيلُ أُيُورُها؟  أَي لم تكن هذه الأَعْدالُ التي حَمَلَتْها العِيرُ من ثيابِ اليَمن،  ولا من حنطة الشام. ومعنى يُدِلّ: يَذْهَبُ سَنامُه لثِقَلِ حِمْلِه.  اللحياني: زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ لتَتُّه بزَيْتٍ. وزِتُّ رأْسي  ورأْسَ فلانٍ: دَهَنْتُه بالزيت. وازَّتُّ به: ادَّهَنْتُ. وزِتُّ القَومَ:  حعلتُ أَديمهم الزَّيتَ. وزَيَّتُّهم إِذا زَوَّدْتَهم الزيتَ. وزاتَ  القومَ يَزيتُهم زَيْتاً: أَطعمهم الزيتَ؛ هذه رواية عن اللحياني.  وأَزاتُوا: كثُر عندهم الزيتُ، عنه أَيضاً، قال: وكذلك كل شيء من هذا إِذا أَردت  أَطعمتهم، أَو وهبت لهم، قُلْتَه: فَعَلْتهم، وإِذا أَردتَ أَنَّ ذلك قد  كثُر عندهم، قلتَ: قد أَفْعَلُوا.  وازْداتَ فلانٌ إِذا ادَّهَنَ بالزَّيْتِ، وهو مُزْداتٌ؛ وتصغيره  بتمامه: مُزَيْتِيتٌ.  وجاؤوا يَسْتَزِيتون أَي يَسْتَوْهِبُون الزيتَ.
● - زتن: الزَّيتون: معروف، والنون فيه زائدة، وهو مثل قَيْعُون من القاع،       كذلك الزيتون شجر الزيت، وهو الدُّهْن، وأَرض كثيرة الزيتون على هذا فيعول       مادّة على حِيالها، والأَكثر فَعْلون من الزيت، وهو مذكور في بابه.
مقاييس اللغة:
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
القاموس المحيط:
الزَّيْتُ فَرَسُ مُعاوِيَةَ بنِ سَعْدٍ، ودُهْنٌ. والزَّيْتُونُ شَجَرَتُهُ، ومسجدُ دِمَشْقَ، أو جِبالُ الشَّام،
ود بالصِّينِ، وة بالصَّعيدِ، واسْمٌ. والزَّيْتُونَةُ: بِباديَةِ الشَّامِ، وعيْنُ الزَّيْتُونَةِ بإِفْرِيقِيَّةَ، وأحْجارُ الزَّيْتِ بالمدينةِ، وقَصرُ الزَّيْتِ بالبَصْرَةِ: مَواضعُ. وزِتُّ الطَّعامَ أزِيتُه زَيْتاً: جَعَلْتُ فيه الزَّيْتَ، فهو مَزِيتٌ ومَزْيوتٌ. وازْداتَ: ادَّهَنَ به. وزاتَهُمْ: أطْعَمَهُمْ إيَّاهُ. وأزاتُوا: كَثُرَ عندهم.
واسْتَزاتَ: طَلَبَه. والزَّيْتِيَّةُ: فَرَسُ لَبِيدِ بنِ عمرٍو الغَسَّانِيِّ.
تاج العروس:
ز ي ت
الزَّيْتُ : فَرَسُ مُعَاوِيَةَ بنِ سَعْدِ بن عَبْدِ سَعد . الزَّيْتُ : دُهْنٌ معروفٌ وهو عُصارة الزَّيْتونِ قاله ابن سِيدَهْ . وفي الأَساس : هو مُخُّ الزَّيْتون . والزَّيْتون شَجَرَتُه واحدَتهُ زَيْتونَةٌ . وقيل : الزَّيْتون : ثَمَرَتُه وأُطْلِقَ على الشَّجَرَةِ مَجَازاً وقيل : هو مُشْتَرَكٌ بينهما قال ابن منظور : هذا في قولِ مَنْ جعله فَعْلوناً . قال ابن جِنِّي : هو مثالٌ فائتٌ ومن العَجَب أَنْ يفوتَ الكِتَابَ وهو في القرآن العزيز وعلى أَفواه النّاس قال الله تعالَى : " والتِّينِ والزَّيْتونِ " قال ابْن عَبّاسٍ هُو تِينُكم هذا زَيتونَكم هذا . قال الفرّاءُ : يُقَال : إِنّهما مسجدانِ بالشّام : أَحدُهما مَسْجِدُ دِمَشْقَ وثانِيهِما المسجدُ الّذِي كلَّم الله تعالى عندَه موسى عليه السَّلامُ أَو الزَّيْتون : جِبالُ الشَّامِ . قلت : ونَسَبَ شيخُنا هذا القولَ يعني زيادةَ النُّون إِلى السِّيرافِيّ . وقيل : هو الظّاهِرُ وعليه مشى الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وتَبِعَهُمَا المَجْدُ وكَفَى بهما قُدْوَةً . وقال بعضُهُمْ بأَنَّ النُّونَ هي الأَصلُ وأَنَّ الياءَ هي الزائدة بين الفاءِ والعين وعليه فوَزْنُه فَيْعُولٌ ومحلُّ ذِكْره حينئذٍ النُّونُ . قال : وفي شرح الكافية : الزَّيْتُون فَيْعُولٌ لِما حكاه بعضُهم عن العرب من قَوْلِهِمْ : أَرَق زَتِنَةٌ . وقال ابنُ عُصْفُور في كتابه المُمْتَع : وأَمّا زَيتون ففَيْعُولٌ كقَيْصُومٍ وليست النّونُ زائدةً بدليل قولهم : أَرضٌ زَتِنَةٌ أَي : فيها زَيتُون وأَيضا تُؤَدِّي الزِّيادةُ إِلى إِثباتِ فَعْلُون وهو بِنَاءٌ لم يَستقِرَّ في كلامهم . قلت : وأَمّا هذا فقد عَرَفْتَ ما فيه من الاسْتِبْعَاد من كلام ابن منظور . الزَّيْتُونُ : د بِالصِّينِ . الزَّيْتُونُ : ة بالصَّعِيدِ على غَرْبِيّ النِّيل وإِلى جنبها قريةٌ أُخْرَى يقال لها : المَيْمُونُ . الزَّيْتُونُ : اسْمُ جَدِّ أَبي القاسم المُظَفَّرِ بن محمَّد بن زَيْتُون اليَزِيديّ البَغْدَادِيّ عن أَبي مُسْلم الكَجّيّ . وعبدُ السّيّد بنُ عَلِيّ بن مُحَمّدِ بنِ الطَّيِّب أَبو جعفرٍ المتكلم عُرِفَ بابْن الزَّيْتُونِيّ والِدُ أَبي نَصْرٍ حَنْبَلٍ من أَصحابِ أَبي الوَفَاءِ بن عقيل . انتقل إِلى مذهب الإِمام أَبي حنيفةَ وبرَعَ في الكلام مات سنة 542 . والزَّيْتُونَةُ : موضعٌ ببادِيَةِ الشّامِ كان يَنْزِلُه هِشامُ بنُ عبد المَلِك . وعَيْنُ الزَّيْتُونَةِ بإِفْرِيقِيَّةَ . وأَحْجَارُ الزَّيْتِ : مَوضعٌ بالمَدِينَةِ المُشَرَّفَةِ على ساكِنها أَفضلُ الصَّلاة وأَتمَّ التَّسْلِيم وهو خارجُها به استُشْهِد الإِمام محمّدٌ المُهْدِيُّ بنُ عبدِ الله بن الحسن بن الحسن بن عليِّ بن أَبي طالِب في وَقعة مشهورة ويقال له : قَتِيلُ أَحجار الزَّيْت . وقَصْرُ الزَّيْتِ بالبَصْرةِ : صُقْعٌ قَرِيبٌ من كَلاّئها . وهولاءِ كُلُّهنَّ مَواضعُ . ويُقَال لِلّذِي يَبِيعُ الزَّيْتَ : زَيّاتٌ ولِلَّذي يَعتصِرُه : زَيّاتٌ . واشتهَر به أَبو صالِحٍ ذُكْوَانُ السَّمَّان كذا يَقولُه أَهلُ العِراق وأَهل المدينة وأَهلُ مَكَّةَ يقولونه الزَّيّات لأَنه كان يَبِيعُه عن أَبي هُرَيْرَةَ وعنه ابنُه سُهَيْل . وحَمْزَةُ بن حَبِيبٍ الزَّيات صاحب القِراءَة عن الأَعمش . وقال أَبو حنيفةَ : الزَّيْتُون من العَضَاه قال الأَصمعيّ : حدَّثني عبدُ الملك بن صالح بن عَليّ قال : تَبْقَى الزَّيْتُونَةُ ثلاثينَ أَلفَ سنةٍ . قال : وكُلُّ زَيْتُونَةٍ بِفِلَسْطِينَ من غَرْسِ أُمَمٍ قبلَ الرُّوم يقال لهم اليُونانِيُّون . وزِتُّ الثَّرِيدَ والطَّعَامَ أَزِيتُهُ زَيْتاً : جَعَلْتُ فيه الزَّيْتَ أَو عَمِلْتُه بالزَّيْت فَهُوَ مَزِيتٌ على النَّقْصِ وَمَزْيُوتٌ على التَّمَام . قال الفَرَزْدَقُ في النَّقْص يَهجو ذا الأَهْدام :
جاؤُوا بِعِيرٍ لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً ... ولا حِنْطةَ الشَّأْمِ المَزِيتِ خَمِيرُهَا كذا في الصِّحاح وهكذا أَنشده أَبو عليّ : والرِّوايةُ :
" أَتَتْهُم بعِيرٍ لم تَكُنْ هَجَرِيَّةً وقبلَهُ :
ولَمْ أَرَ سَوَّقِينَ غُبْراً كسَاقَةٍ ... يَسُوقُونِ أَعْدالاً يَدِلُّ بَعِيرُها
وعن اللِّحْيَانيِّ : زِتُّ الخُبْزَ والفَتُوتَ : لَتَتُّهُ بِزَيْت . وازْداتَ فُلانٌ : إِذا ادَّهَنَ بِهِ وهو مُزْدَاتٌ وتصغيرُهُ بتمامةُ : مُزَيْتِيتٌ . وفي اللسان يُقَالُ زِتُّ رَأْسِي ورأْسَ فُلانٍ : دَهَنْتُه به . وازَّتُّ به : ادَّهَنْت . وزَاتَهُمْ : أَطْعَمَهُم إِيّاه هذه روايةٌ عن اللِّحْيَانيّ وعبارةُ الصحاح وزِتُّ القَوْمَ : جعلتُ أُدْمَهُمُ الزَّيْتَ انتهى . وزَيَّتُّهُمْ : إِذا زَوَّدْتُهُمُ الزَّيْتَ . وأَزاتُوا : كَثُرَ عِنْدَهُمُ الزَّيْتُ عن اللِّحْيَانيّ أَيضاً . قال : وكذلك كلّ شيْءٍ من هذا إِذا أَردتَ أَطْعَمْتَهم أَو وَهَبْتَ لهم قُلْتَهُ : فَعَلْتُهُم ؛ وإِذا أَرَدْتَ أَنّ ذلك قد كَثُر عندَهُم قلت : قد أَفْعَلُوا . واسْتَزاتَ : طَلَبَهُ . وفي اللِّسان والصِّحاح : جاؤوا يَسْتَزِيتُونَ : أَي يَستوهِبُونَ الزَّيْتَ . والزِّيْتِيَّةُ : فَرَسُ لَبِيدِ بْنِ عَمْرٍو الغَسَّانِيّ قال الصّاغَانيّ : سُمِّيَت بذلك لأَنّها عَرِقَتْ فأَنكَرَها ابْنُ عَمْرٍو لِلَوْنِها عندَ العَرَقِ . وفي الأَساس : جاءَ فلانٌ في ثِيابِ زَيّات : أَي في ثِيَابٍ وَسِخَةٍ . وطُورُ زِيتَا : الّذِي وقع عليه الوّحْيُ وقد أَشار له الفَرّاءُ في كلامه وسيأْتي في : " طور " إِن شاءِ الله . وكَفْرُ الزَّيّات : قَرْيَةٌ بمصْرَ
زتن ومما يستدرك عليه الزيتون معروف قيل فيعول وقيل فعلون وقد تقدم الاختلاف فيه في حرف التاء

### Türkçe

**زيت**
**زَاتَ - يَزِيتُ - زَيْت - زَيْتُوْن - زَيْتُوْنَة**
**زَاتَ - يَزِيتُ** + canlı + veya şey: yağlanmış olur: yağlı kıvam ve doku ona galip gelir
**زَيَّت - يُزَيِّتُ** + canlı + bir şeyi: onun içine yağı koydu
**زَيْتُوْنَة**: bilinen zeytin bitkisinin ağacının adı
**زَيْتُوْن**: “**زَيْتُوْنَة**”nin çoğulu: zeytin ağacı cinsi
**زَيْت**: zeytinden çıkarılan bilinen bitkisel yağlı madde
Ve lafız, “yağlı veya yağ gibi veya akıcı veya kesik maddenin kıvamı” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَهُنَ - يَدْهُنُ** (**دَهَنَ - يَدْهُنُ**)، **شَحِمَ - يَشْحَمُ** (**شَحُمَ - يَشْحُمُ**)، **قَطَرَ - يَقْطِرُ** (lâzım), **مَهَلَ - يَمْهَلُ**، **زَاتَ - يَزِيتُ**، **مَهُنَ - يَمْهُنُ**

**زيت**
Yağla biten zeytin ağacı – yağ	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**زيتونة**
 ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**زيتون**
Ekin ve zeytin ve hurmalar  ﴿“Ve O, asmalı ve asmasız bahçeler, hurma, yemesi çeşitli ekin, zeytin ve narı, benzer ve benzemez olarak inşa edendir; meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; hasat günü onun hakkını verin; israf etmeyin; şüphesiz O, müsrifleri sevmez (141).”﴾ **الأنعام** ﴿“Onunla sizin için ekin, zeytin, hurmalar, üzümler ve her türlü meyvelerden bitirir; şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette bir ayet vardır (11).”﴾ **النحل**

Zeytin ve hurma ve nar ve meyve	﴿“Ve O, gökten su indirendir; onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan yeşillik çıkardık; ondan üst üste binmiş taneler çıkarırız; ve hurmadan, onun tomurcuğundan sarkık salkımlar; ve üzümlerden bahçeler; ve zeytin ve nar, benzer ve benzemez; meyve verdiğinde onun meyvesine ve olgunlaşmasına bakın; şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler vardır (99).”﴾ **الأنعام** ﴿“Ve O, asmalı ve asmasız bahçeler, hurma, yemesi çeşitli ekin, zeytin ve narı, benzer ve benzemez olarak inşa edendir; meyve verdiğinde onun meyvesinden yiyin; hasat günü onun hakkını verin; israf etmeyin; şüphesiz O, müsrifleri sevmez (141).”﴾ **الأنعام**

Hurma ve üzümler ve zeytin	﴿“Biz suyu döke döke döktük (25). Sonra yeri yarıp yardık (26). Sonra onda tane bitirdik (27). Ve üzüm ve yonca (28). Ve zeytin ve hurma (29). Ve gür bahçeler (30). Ve meyve ve otlak (31). Sizin için ve hayvanlarınız için bir faydalanma (32).”﴾ **عبس** ﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون**

Zeytin ve Tûr Sînîn	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Ve incir ve zeytin (1). Ve Tûr Sînîn (2). Ve bu emin belde (3).”﴾ **التين**

Yağla biten zeytin ağacı – yağ	﴿“Ve gökten ölçü ile su indirdik; onu yerde iskân ettik; ve biz onu gidermeye elbette kadiriz (18). Sonra onunla sizin için hurmalardan ve üzümlerden bahçeler meydana getirdik; sizin için onda birçok meyveler vardır ve onlardan yersiniz (19). Ve Sînâ dağı tarafından çıkan bir ağaç; yağla biter ve yiyenler için bir katıktır (20).”﴾ **المؤمنون** ﴿“Allah göklerin ve yerin nurudur; O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; mübarek bir ağaçtan, bir zeytin ağacından yakılır; ne doğuludur ne batılıdır; onun yağı, ateş ona dokunmasa da neredeyse ışık verir; nur üstüne nur; Allah dilediğini nuruna hidayet eder; Allah insanlar için misaller getirir; Allah her şeyi bilendir (35).”﴾ **النور**

**مختار الصحاح**
● [**زيت**] ز ي ت: **زَاتَ** yemek: onun içine **الزَّيْتَ** koydu; o, **مَزيتٌ** ve **مَزْيُوتٌ** bir yemektir. Ve **زَاتَ** kavim: onların katığını yağ yaptı; ikisinin de bâbı **باع**’dır. Ve **زَيَّتُّهُم** **تَزْييتا**: onlara yağı azık yaptım; ve onlar **يَسْتَزِيتُون** “**يستعينون**” vezninde; yani yağı isterler, yani yağı bağış olarak isterler.

**الراغب**
**زيت**
- **زيتون** ve **زيتونة**; “**شجر**” ve “**شجرة**” gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿**زيتونة لا شرقية ولا غربية**﴾ [**النور/35**]. Ve **الزيت**: zeytinin sıkıntısıdır; dedi ki: ﴿**يكاد زيتها يضيء**﴾ [**النور/35**]. Ve onun yemeği **زات** etti; “onu yağladı” gibi. Ve başını **زات** etti; “onu onunla yağladı” gibi. Ve **ازدات**: yağlandı.

**ملخص اللسان**
1.     **وزِتُّ** tiridi ve yemeği **أَزِيتُه** **زَيْتاً**; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur: onu yağ ile yaptım.
2.     **الزَّيتُ** bilinir; **الزَّيْتون**un sıkıntısıdır. Ve **الزَّيْتُون**: bilinen bir ağaçtır. Ve **الزَّيْتُ**: onun yağıdır; onun bir tanesi **زَيْتُونة**dir.

**لسان العرب**
● -   **زيت**: İbn Sîdeh: **الزَّيتُ** bilinir; **الزَّيْتون**un sıkıntısıdır. Ve **الزَّيْتُون**: bilinen bir ağaçtır; ve **الزَّيْتُ**: onun yağıdır; onun bir tanesi **زَيْتُونة**dir. Bu, onu **فَعْلوتاً** yapanın sözü üzerinedir. İbn Cinnî dedi: o, kaçırılmış bir örnektir; ve kitabı kaçırması şaşırtıcıdır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîmdedir ve insanların ağızları üzerindedir. Allah, عز وجل, dedi: **والتينِ والزيتونِ**. İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir, sizin şu zeytininizdir. Ferrâ dedi: ikisinin Şam’da iki mescid olduğu söylenir; ve denildi: Allah تعالى’nın Mûsâ ile, عليه السلام, yanında konuştuğu (yer); ve denildi: **الزيتون** Şam dağlarıdır. Ve ağacın kendisine **زيتونة** denir; ve meyvesine: **زيتونة**; çoğul: **الزَّيْتون**; ve ondan çıkarılan yağa: **زيت**. Ve yağı satan kimseye: **زَيَّاتٌ**; ve onu sıkan kimseye: **زَيَّات** denir. Ebû Hanîfe dedi: **الزيتون** **العِضاءِ**dandır. Asmaî dedi: bana Abdülmelik b. Sâlih b. Ali haber verdi, dedi ki: **الزيتونة** üç bin yıl kalır. Dedi: Ve Filistin’deki her **زَيْتُونة**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليُونانِيُّون** denir. Ve tiridi ve yemeği **وزِتُّ**; onu **أَزِيتُه** **زَيْتاً**; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur: onu yağ ile yaptım. Ferazdak, eksiklikte, ذو الأهدام’ı hicvederek dedi:
  Ve tozlu sürücüleri, bir sürüş gibi, görmedim;
  Yükler sürerler; onun devesi ağır yükünden çöker.
  Bir deve kervanı getirdiler; Yemenî değildi;
  Ne de Şam buğdayının, yağlanmış olanının, hamuru (vardı).
  Ebû Ali onu böyle rivayet etti; rivayet ise:
  “Onlara bir deve kervanı geldi; Hecerî değildi.”
  Çünkü o, Ca‘fer’in kervanından, onlara hurma veya buğday getirmesini nefyetmek istediğinde, ancak onlara silah ve adamlar sürmüştü; böylece onları öldürdüler. Görmez misin, bundan önce şöyle der:
  Ondan önce hiçbir kervan, onun getirdiği şeyi,
  Ca‘fer’e, Hudaybât günü, onun kervanı getirmedi.
  Onlara Amr’ı, Duhaym’i ve dokuz
  Ve yirmi yük getirdi; onun eşekleri eğilir.
  Yani bu kervanın taşıdığı yükler Yemen elbiselerinden değildi, ne de Şam buğdayındandı. **يُدِلّ**’in manası: yükünün ağırlığından hörgücü gider. Lihyânî: ekmeği ve **الفَتُوتَ**u **زِتُّ**: onu yağ ile ufaladım. Ve başımı ve falanın başını **زِتُّ**: onu yağ ile yağladım. Ve onunla **وازَّتُّ**: yağlandım. Ve kavmi **زِتُّ**: onların katığını yağ yaptım. Ve onları **زَيَّتُّ**: onlara yağı azık yaptığında. Ve kavmi **زاتَ** eder, **يَزيتُهم** **زَيْتاً**: onlara yağı yedirir; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **أَزاتُوا**: onların yanında yağ çoğaldı; ondan da (rivayet). Dedi: Bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” veya “onlara bağışladım”ı murad edersen, “onları **فَعَلْتهم**” dersin; eğer “bu, onların yanında çoğaldı”yı murad edersen, “**أَفْعَلُوا**” dersin. Ve falan **ازْداتَ** etti: yağ ile yağlandığında; o, **مُزْداتٌ**tur; onun küçültmesi, tamamıyla: **مُزَيْتِيتٌ**. Ve **يَسْتَزِيتون** geldiler: yani yağı bağış olarak isterler.
● - **زتن**: **الزَّيتون** bilinir; ve ondaki **النون** ziyadedir; o, **قَيْعُون** gibidir, **القاع**dan; aynı şekilde **الزيتون** yağ ağacıdır; o da yağdır. Ve bu üzere **فيعول** olarak zeytini çok olan bir yer, maddesi müstakil bir madde olarak; ve ekserisi, yağdan **فَعْلون**dur; o, kendi bâbında zikredilmiştir.

**مقاييس اللغة:**
(**زيت**) **الزاء** ve **الياء** ve **التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir; bilinir. Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu yağ ile yağladığında. Ve o, **مَزْيوت**tur.

**القاموس المحيط:**
**الزَّيْتُ**: Muâviye b. Sa‘d’ın atıdır; ve bir yağdır. Ve **الزَّيْتُونُ**: onun ağacıdır; ve Dımaşk mescidi; veya Şam dağları;
ve Çin’de bir yer; ve Saîd’de bir yer; ve bir isimdir. Ve **الزَّيْتُونَةُ**: Şam çölünde bir yerdir; ve İfrîkıyye’de **عَيْنُ الزَّيْتُونَةِ**; ve Medine’de **أحْجارُ الزَّيْتِ**; ve Basra’da **قَصرُ الزَّيْتِ**: yerlerdir. Ve yemeği **زِتُّ**; onu **أزِيتُه** **زَيْتاً**: onun içine **الزَّيْتَ** koydum; o, **مَزِيتٌ** ve **مَزْيوتٌ**tur. Ve **ازْداتَ**: onunla yağlandı. Ve onları **زاتَهُمْ**: onu onlara yedirdi. Ve **أزاتُوا**: onların yanında çoğaldı.
Ve **اسْتَزاتَ**: onu istedi. Ve **الزَّيْتِيَّةُ**: Lebîd b. Amr el-Gassânî’nin atıdır.

**تاج العروس:**
ز ي ت
**الزَّيْتُ**: Muâviye b. Sa‘d b. Abd Sa‘d’ın atıdır. **الزَّيْتُ**: bilinen bir yağdır; o, **الزَّيْتونِ**un sıkıntısıdır; bunu İbn Sîdeh söyledi. Ve **الأَساس**’ta: o, **الزَّيْتون**un iliğidir. Ve **الزَّيْتون**: onun ağacıdır; onun bir tanesi **زَيْتونَةٌ**dir. Ve denildi: **الزَّيْتون**: onun meyvesidir; ve ağaca mecaz olarak ıtlak edilmiştir. Ve denildi: o, ikisi arasında müşterektir. İbn Manzûr dedi: bu, onu **فَعْلوناً** yapanın sözü üzerinedir. İbn Cinnî dedi: o, kaçırılmış bir örnektir; ve kitabı kaçırması şaşırtıcıdır; hâlbuki o, Kur’ân-ı azîmdedir ve insanların ağızları üzerindedir. Allah تعالى dedi: “**والتِّينِ والزَّيْتونِ**”. İbn Abbâs dedi: o, sizin şu incirinizdir, sizin şu zeytininizdir. Ferrâ dedi: ikisinin Şam’da iki mescid olduğu söylenir: birincisi Dımaşk mescidi, ikincisi Allah تعالى’nın Mûsâ ile, عليه السَّلام, yanında konuştuğu mescid; veya **الزَّيْتون**: Şam dağlarıdır. Dedim: şeyhimiz bu sözü, yani **النُّون**un ziyadeliğini, Sîrâfî’ye nisbet etti. Ve denildi: o, zâhirdir; Cevherî ve Zemahşerî bunun üzere yürüdü; Mecd de onlara tâbi oldu; ve ikisiyle örnek olmaya yeter. Bazıları, **النُّون**un asl olduğu ve **الياء**ın **الفاء** ile **العين** arasında ziyade olduğu görüşünü söyledi; o hâlde vezni **فَيْعُولٌ**dur ve zikrinin yeri o vakit **النُّون**dur. Dedi: ve **شرح الكافية**’de: **الزَّيْتُون** **فَيْعُولٌ**dur; bazılarınca Araplardan nakledilene göre onların “**أَرَق زَتِنَةٌ**” sözünden dolayı. İbn Usfûr, **المُمْتَع** kitabında dedi: **زَيتون** ise **فَيْعُولٌ**dur, **قَيْصُومٍ** gibi; ve **النّون** ziyade değildir; delili onların “**أَرضٌ زَتِنَةٌ**” sözüdür; yani onda **زَيتُون** vardır. Ayrıca ziyade, **فَعْلُون**un ispatına götürür; o ise onların كلامında yerleşmiş bir bina değildir. Dedim: buna gelince, İbn Manzûr’un كلامından onda olan uzak görmeyi bilmiş oldun. **الزَّيْتُونُ**: Çin’de bir yerdir. **الزَّيْتُونُ**: Saîd’de, Nil’in batısında bir yerdir; ve onun yanında **المَيْمُونُ** denilen başka bir köy vardır. **الزَّيْتُونُ**: Ebü’l-Kâsım el-Muzaffer b. Muhammed b. **زَيْتُون** el-Yezîdî el-Bağdâdî’nin, Ebû Müslim el-Keccî’den (rivayet eden) dedesinin adıdır. Ve Abdü’s-Seyyid b. Ali b. Muhammed b. et-Tayyib, Ebû Ca‘fer el-mütekellim, **ابْن الزَّيْتُونِيّ** diye bilindi; Ebû Nasr Hanbel’in babasıdır; Ebü’l-Vefâ b. Akîl’in ashabındandır. İmam Ebû Hanîfe’nin mezhebine intikal etti; kelâmda temayüz etti; 542 yılında öldü. Ve **الزَّيْتُونَةُ**: Şam çölünde bir yerdir; Hişâm b. Abdülmelik oraya inerdi. Ve İfrîkıyye’de **عَيْنُ الزَّيْتُونَةِ**. Ve **أَحْجارُ الزَّيْتِ**: Medine-i müşerrefe’de bir yerdir—sâkinine en faziletli salât ve en tam selâm (olsun)—ve o, onun dışındadır; orada İmam Muhammed el-Mehdî b. Abdillah b. el-Hasen b. el-Hasen b. Ali b. Ebî Tâlib meşhur bir vak‘ada şehid edildi; ve ona **قَتِيلُ أَحجار الزَّيْت** denir. Ve Basra’da **قَصْرُ الزَّيْتِ**: onun **كَلاء**ına yakın bir bucaktır. Ve bunların hepsi yerlerdir. Ve yağı satan kimseye: **زَيّاتٌ**; ve onu sıkan kimseye: **زَيّاتٌ** denir. Bununla Ebû Sâlih Zekvân es-Semmân meşhur oldu; Irak ehli ve Medine ehli böyle söyler; Mekke ehli ona **الزَّيّات** der; çünkü o, Ebû Hureyre’den onunla ticaret yapardı; ve ondan oğlu Süheyl (rivayet etti). Ve kıraat sahibi Hamza b. Habîb **الزَّيات**, A‘meş’ten (rivayetle). Ebû Hanîfe dedi: **الزَّيْتُون** **العَضَاه**dandır. Asmaî dedi: bana Abdülmelik b. Sâlih b. Ali haber verdi, dedi ki: **الزَّيْتُونَةُ** otuz bin yıl kalır. Dedi: ve Filistin’deki her **زَيْتُونَة**, Rûm’dan önceki ümmetlerin dikimindendir; onlara **اليُونانِيُّون** denir. Ve tiridi ve yemeği **زِتُّ**; onu **أَزِيتُهُ** **زَيْتاً**: onun içine **الزَّيْتَ** koydum veya onu yağ ile yaptım; o, eksiklik üzere **مَزِيتٌ**, tamamlık üzere **مَزْيُوتٌ**tur. Ferazdak, eksiklikte, ذو الأهدام’ı hicvederek dedi:
جاؤُوا بِعِيرٍ لم تَكُنْ يَمَنِيَّةً ... ولا حِنْطةَ الشَّأْمِ المَزِيتِ خَمِيرُهَا
Bu, **الصِّحاح**’tadır; Ebû Ali onu böyle rivayet etti; rivayet ise:
“**أَتَتْهُم بعِيرٍ لم تَكُنْ هَجَرِيَّةً**” ve ondan önce:
“ولَمْ أَرَ سَوَّقِينَ غُبْراً كسَاقَةٍ ... يَسُوقُونِ أَعْدالاً يَدِلُّ بَعِيرُها”
Ve Lihyânî’den: ekmeği ve **الفَتُوتَ**u **زِتُّ**: onu yağ ile ufaladım. Ve falan **ازْداتَ** etti: onunla yağlandığında; o, **مُزْدَاتٌ**tur; onun küçültmesi, tamamıyla: **مُزَيْتِيتٌ**. Ve **اللسان**’da: “başımı ve falanın başını **زِتُّ**” denir: onu onunla yağladım. Ve onunla **وازَّتُّ**: yağlandım. Ve onları **زَاتَهُمْ**: onu onlara yedirdi; bu, Lihyânî’den bir rivayettir. Ve **الصحاح**’ın ibaresi: “kavmi **زِتُّ**: onların katığını yağ yaptım” bitti. Ve onları **زَيَّتُّهُمْ**: onlara yağı azık yaptığımda. Ve **أَزاتُوا**: onların yanında yağ çoğaldı; Lihyânî’den yine. Dedi: bunun gibi her şeyde, eğer “onlara yedirdim” veya “onlara bağışladım”ı murad edersen, “onları **فَعَلْتُهُم**” dersin; eğer “bu, onların yanında çoğaldı”yı murad edersen, “**أَفْعَلُوا**” dersin. Ve **اسْتَزاتَ**: onu istedi. Ve **اللِّسان** ve **الصِّحاح**’ta: “**يَسْتَزِيتُونَ** geldiler”: yani yağı bağış olarak isterler. Ve **الزِّيْتِيَّةُ**: Lebîd b. Amr el-Gassânî’nin atıdır. Sâgânî dedi: ona bu ad verildi; çünkü terledi de İbn Amr onu, ter anındaki rengi sebebiyle yadırgadı. Ve **الأَساس**’ta: falan, **زَيّات** elbiseleri içinde geldi; yani kirli elbiseler içinde. Ve **طُورُ زِيتَا**: vahyin üzerine indiği (dağ)dır; Ferrâ, كلامında ona işaret etti; ve “**طور**”da, inşallah, gelecektir. Ve **كَفْرُ الزَّيّات**: Mısır’da bir köydür.

**زتن** ve bunun üzerine istidrâk edilenlerden: **الزيتون** bilinir; denildi: **فيعول**; ve denildi: **فعلون**; ve onda ihtilaf, **التاء** harfinde geçmişti.
