# زيج (ز-ي-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B2%D9%8A%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ز - ي - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük

## Sözlükler (5)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الزيجُ: خيط البَنّاء، وهو المِطْمَرُ، فارسيّ معرّب.

##### Türkçe

**الزيجُ**: duvarcının ipi; o, **المِطْمَرُ**’dır; Arapçalaştırılmış Farsçadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الزاي والياء وما يثلثهما)
(زيب) الزاي والياء والباء أصلٌ يدلُّ على خفّةٍ ونشاط وما يشبه ذلك. والأصلُ الخِفّة. يقولون: الأَزْيَبُ النشاط. ويقولون: مَرّ فلانٌ وله أزْيَبٌ إذا مَرَّ مَرّاً سريعاً. ومن ذلك قولهم للأمر المنكَر: أَزْيَبٌ. وهو القياس، وذلك أنّه يُستخفّ لمن رآه أو سمعه قال:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])ومن الباب قولهم للرجل الذّليل والدّعِيِّ أَزْيَب. ويقولون لمن قارَبَ خَطْوَه: أَزْيَب. وقد أعلمْتُكَ أنَّ مرجع البابِ كلِّه إلى الخِفّة وما قاربها.
وممّا يصلُح أن يقال إنّه شذّ عن الباب، قولهم للجَنُوب من الرِّياح: أَزْيَب.
(زيت) الزاء والياء والتاء كلمةٌ واحدة، وهي الزّيت، معروف. ويقال زِتُّه، إذا دهنْتَه بالزّيت. وهو مَزْيوت.
(زيح) الزاء والياء والحاء أصلٌ واحد، وهو زَوال الشيء وتنحِّيه. يقال زاح الشيءُ يَزيحُ، إذا ذهَب؛ وقد أزَحْتُ عِلَّته فزاحت، وهي تَزِيح.
(زيج) الزاء والياء والجيم ليس بشيء. على أنهم يسمُّون خيطَ البنَّاءِ زِيجاً([2]). فما أدري أعربيٌّ هو أم لا.
(زيد) الزاء والياء والدال أصلٌ يدلُّ على الفَضْلِ. يقولون زاد الشيء يزيد، فهو زائد. وهؤلاء قومٌ زَيْد على كذا، أي يزيدون. قال:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])ويقال شيءٌ كثير الزَّيايد، أي الزّيادات، وربما قالوا زوائد. ويقولون للأسد: ذو زوائد. قالوا: وهو الذي يتزيَّد في زَئِيرِهِ وصَولتهِ. والناقة تَتَزَيَّد في مِشيتها، إذا تكلفَتْ فوق طاقتها، ويروون:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
بالياء، كأنّه أراد التّزيّد في الكلام.
(زير) الزاء والياء والراء ليس بأصلٍ. يقولون: رجلٌ زِيرٌ: يحبُّ مجالسَةَ النِّساء ومحادثتَهن. وهذا عندي أصلُهُ الواو، من زَارَ يزورُ، فقلبت الواو ياءً للكسرة التي قبلها، كما يقال هو حِدْثُ نِساء. قال في الزِّير:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])(زيغ) الزاء والياء والغين أصلٌ يدل على مَيَل الشيء. يقال زاغ يَزيغُ زَيْغاً. والتَّزَيُّغ: التَّمايُل([6])، وقوم زاغَةٌ، أي زائغون، وزاغَت الشمس، وذلك إذا مالت وفاء الفيء([7]). وقال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5 ]، فأمَّا قولهم: تزيّغت المرأةُ، فهذا من باب الإبدال، وهي نونٌ أبدلت غيناً.
(زيم) الزاء والياء والميم أصلٌ يدلُّ على تجمّعٍ. يقال لحم زِيَمٌ، أي مُكتنِز. ويقال اجتمع الناسُ فصاروا زِيَما. قال الخليل:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *
(زيل) الزاء والياء واللام ليس أصلاً، لكنّ الياء فيه مبدلةٌ من واو، وقد مضى ذِكره، وذُكِرَتْ هنالك كلماتُ اللَّفظِ. فالتَّزايل: التباين. يقال زَيَّلْتُ بينه، أي فرّقْت، قال الله تعالى: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28] ويقال إن الزَّيَل تباعُدُ ما بين الفَخِذين، كالفَحَجِ. وذُكرَ عن الشيبانيّ إن كان صحيحاً تزايلَ  فلانٌ عن فلانٍ، إِذَا احتشَمَه. وهو ذاك القياسُ إن صحّ.
(زين) الزاء والياء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسن الشيء وتحسينه. فالزَّيْن نَقيضُ الشَّيْن. يقال زيَّنت الشيء تزييناً. وأزْيَنتِ الأرضُ وازّيَّنتْ وازدانت([8]) إذا حَسَّنَها عُشْبُها. ويقال إن كان صحيحاً ـ إنّ الزَّين: عُرْف الدِّيك. ويُنشدون:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])(زيف) الزاء والياء والفاء فيه كلام، وما أظنُّ شيئاً منه صحيحاً. يقولون درهم زائِف وزَيْف. ومن الباب زَافَ الجملُ في مَشيه يزيف، وذلك إذا أسرع. والمرأة تَزِيف في مَشيها، كأنها تستدير. والحمامة تَزِيف عند الحَمَام. فأمّا الذي يُروَى في قول عديّ:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])فيقولون إِنّ الزَّيف الطُّنُف الذي يقي الحائط: ويقال "لزيْفهن([11])". وكلُّ هذا كلام. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت الأخير في المجمل.
([2]) ذكر في المعرب 169 أنه فارسي، عربيته "المطمر".
([3]) البيت لذي الإصبع العدواني من قصيدة له في المفضليات (1/158).
([4]) التكملة من المجمل واللسان. وصدره في اللسان:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) أنشده في اللسان (سود). والسواد، بالكسر: المسارة.
([6]) في الأصل : "والتماثل"، صوابه من المجمل واللسان.
([7]) في الأصل: "وذلك إذا فاءت الفيء" صوابه من المجمل واللسان.
([8]) ويقال أيضاً: "ازبنت" كاحمرت، و "ازبأنت".
([9]) البيت للحكم بن عبدل، كما في الحيوان (2: 305) واللسان (زين).
([10]) الكلمتان الأخيرتان من البيت في المجمل. وأنشده في اللسان (زيف).
([11]) كذا في الأصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الزاي** و**الياء** وما يثلثهما)

(**زيب**) **الزاي** ve**الياء** ve**الباء** hafiflik ve canlılık ve buna benzer şeye delâlet eden bir asıldır. Asıl, hafifliktir. Derler ki: **الأَزْيَبُ** canlılıktır. Ve derler ki: “Falan geçti ve onun **أزْيَبٌ**’i vardır” yani hızlı bir geçişle geçtiği zaman. Bundan (bir de) onların münker işe “**أَزْيَبٌ**” demeleri vardır. Ve o kıyastır; şu da ki onu gören veya işiten kimse için hafif görülür. Dedi ki:
تُكلّفُ الجارةَ ذَنْبَ الغُيّبِ *** وهي تُبيتُ زوجَها في أزيَبِ([1])
Ve babdandır: onların zelil ve da‘î (soyu iddia edilen) adama **أَزْيَب** demeleri. Ve derler ki adımını yaklaştırana: **أَزْيَب**. Ve sana bildirdim ki babın tamamının dönüşü hafifliğe ve ona yaklaşanadır.
Ve babdan şâz olduğu söylenmeye elverişli olan şeylerden: onların rüzgârlardan güney rüzgârına **أَزْيَب** demeleri.

(**زيت**) **الزاء** ve**الياء** ve**التاء** tek bir kelimedir; o da **الزّيت**tir; bilinen (şey). Ve “**زِتُّه**” denir; yani onu zeytin yağıyla yağladığın zaman. Ve o **مَزْيوت**tur.

(**زيح**) **الزاء** ve**الياء** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da şeyin zevâli ve uzaklaşmasıdır. “**زاح** الشيءُ **يَزيحُ**” denir; yani gittiği zaman; ve ben onun illetini giderdim, o da gitti; ve o **تَزِيح**tir.

(**زيج**) **الزاء** ve**الياء** ve**الجيم** bir şey değildir. Şu var ki onlar duvarcının ipine **زِيجاً**([2]) adını verirler. Artık bilmiyorum Arapça mıdır değil midir.

(**زيد**) **الزاء** ve**الياء** ve**الدال** fazlalığa delâlet eden bir asıldır. Derler ki: “**زاد** الشيء **يزيد**” yani o artar; o hâlde o **زائد**dir. Ve “Bunlar şu şeye **زَيْد** olan bir kavimdir” yani artarlar. Dedi ki:
وأنتمُ مَعْشرٌ زَيدٌ على مائةٍ  *** فأجمِعُوا أمرَكُمْ كيداً فكيدوني([3])
Ve “**الزَّيايد**”i çok olan bir şey denir; yani ziyadeler; ve belki “**زوائد**” dediler. Ve aslana “**ذو زوائد**” derler. Dediler ki: o, kükremesinde ve saldırısında ziyadeleşen (artan) kimsedir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَتَزَيَّد** eder; yani gücünün üstünde tekellüf ettiği zaman. Ve rivayet ederler:
* فقل [مثل] ما قالُوا ولا تَتزَيَّد([4]) *
**بالياء**; sanki sözde ziyadeleşmeyi murad etti.

(**زير**) **الزاء** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Derler ki: “Adam **زِيرٌ**dür”: kadınlarla oturmayı ve onlarla konuşmayı sever. Ve bu, benim yanımda aslı **الواو**dur; “**زَارَ** **يزورُ**”dan; önündeki kesre sebebiyle **الواو** **ياء**a çevrildi; “o, kadınların **حِدْثُ**’üdür” denildiği gibi. **الزِّير** hakkında dedi ki:
مَنْ يَكُنْ في السِّوادِ والدَّدِ* والإغْـ *** رامِ زيراً فإنني غيرُ زيرِ([5])

(**زيغ**) **الزاء** ve**الياء** ve**الغين** şeyin meyline delâlet eden bir asıldır. “**زاغ** **يَزيغُ** **زَيْغاً**” denir. Ve **التَّزَيُّغ**: **التَّمايُل**([6])dür. Ve “**زاغَةٌ**” bir kavim; yani **زائغون**. Ve “**زاغَت** güneş” (denir); bu, meyledip gölgenin dönmesi([7]) olduğu zamandır. Ve Allah, cellet senâuhu, dedi: ﴿فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللهُ قُلُوبَهُمْ﴾ [الصف 5]. Amma onların “**تزيّغت** المرأةُ” sözlerine gelince, bu ibdâl babındandır; o, **نونٌ**dur ki **غين**e ibdâl edilmiştir.

(**زيم**) **الزاء** ve**الياء** ve**الميم** toplanmaya delâlet eden bir asıldır. “Et **زِيَمٌ**dür” denir; yani dolgun/yoğun. Ve “İnsanlar toplandı da **زِيَما** oldular” denir. Halîl dedi ki:
* والخيل تعدُوا زِيَماً حولنا *

(**زيل**) **الزاء** ve**الياء** ve**اللام** bir asıl değildir; lâkin içindeki **الياء** **واو**dan ibdâldir; zikri geçti; ve orada lafzın kelimeleri zikredildi. Artık **التَّزايل**: ayrışmadır. “**زَيَّلْتُ** بينه” denir; yani ayırdım. Allah تعالى dedi: ﴿فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ﴾ [يونس 28]. Ve denir ki **الزَّيَل** iki uyluk arasının uzaklaşmasıdır; **الفَحَجِ** gibi. Ve Şeybânî’den zikredildi: eğer sahih ise, “Falan falandan **تزايلَ** etti” (denir); onu çekindiği zaman. Ve o, sahih olursa, işte o kıyastır.

(**زين**) **الزاء** ve**الياء** ve**النون** şeyin güzelliğine ve onu güzelleştirmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Artık **الزَّيْن** **الشَّيْن**in zıddıdır. “Şeyi **زيَّنت** onu **تزييناً**” denir. Ve “Yer **أزْيَنتِ** ve **ازّيَّنتْ** ve **ازدانت**([8])” (denir); otu onu güzelleştirdiği zaman. Ve denir ki, eğer sahih ise: **الزَّين** horozun ibiğidir. Ve inşâd ederler:
وجئتَ على بغلٍ تَزُفُّكَ تِسعةٌ *** كأنّكَ دِيكٌ مائلُ الزَّين أعْوَر([9])

(**زيف**) **الزاء** ve**الياء** ve**الفاء** hakkında söz vardır; ve ben onun hiçbir şeyinin sahih olduğunu sanmıyorum. Derler ki: **درهم زائِف** ve **زَيْف**. Ve babdandır: deve yürüyüşünde **زَافَ** eder, **يزيف**; bu, hızlandığı zamandır. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki yuvarlaklaşır. Ve güvercin hamam (çiftleşme) sırasında **تَزِيف** eder. Amma Adî’nin sözünde rivayet olunan şeye gelince:
تَرَكونِي لدَى قُصورٍ وأعرا *** ضِ قصورٍ لزَيْفهنّ مَرَاقِ([10])
Derler ki: **الزَّيف** duvarı koruyan saçaktır; ve “**لزيْفهن**([11])” denir. Ve bütün bunlar sözdür. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Son beyit **المجمل**’de.
([2]) **المعرب** 169’da Farsça olduğu zikredildi; onun Arapçası “**المطمر**”dir.
([3]) Beyit, **ذي الإصبع العدواني**’nindir; **المفضليات**’ta (1/158) ona ait bir kasidedendir.
([4]) Tamamlama **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve صدرُهُ **اللسان**’da:
* إذا أنْتَ فاكهت الرجال فلا تلع *.
([5]) **اللسان** (سود)’da inşâd etti. Ve **السواد** (kesre ile): **المسارة**dır.
([6]) Asılda: “**والتماثل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([7]) Asılda: “وذلك إذا فاءت الفيء”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dan.
([8]) Ve ayrıca denir: “**ازبنت**” ( **احمرت** gibi) ve “**ازبأنت**”.
([9]) Beyit **الحكم بن عبدل**’indir; **الحيوان** (2: 305) ve **اللسان** (زين)’de olduğu gibi.
([10]) Beytin son iki kelimesi **المجمل**’dedir. Ve onu **اللسان** (زيف)’de inşâd etti.
([11]) Asılda böyle.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الزِّيجُ: خَيْطُ البَنَّاءِ وهو المِطْمَرُ، فارسي معرّب؛ قال الأَصمعي: لست أَدري أَعربي هو أَم معرّب؟

##### Türkçe

**الزِّيجُ**: duvarcının ipi; o, **المِطْمَرُ**’dır; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; dedi:
el-Asmaʿî: “Bilmiyorum; Arapça mıdır yoksa Arapçalaştırılmış mıdır?”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

زِيج
زِيج ذ The builder's string, or line, (K in art. زوج, improperly there mentioned, TA,) which he extends to make even, thereby, the row of stones, or bricks, of the building; syn. مِطْمَرٌ [q. v.]: (TA:) [also called زِيقٌ:] an arabicized word, (K,) from [the Pers.] زِهْ, signifying “ a bowstring: ” so in the “ Shifل el-Ghaleel. ” (TA.) ― -b2- Also, as is said in the “ Mefلteeh el-'Uloom, ” [An astronomical almanac; or a set of astronomical tables;] a book, or writing, containing stellar calculations, year by year: in which sense, likewise, it is an arabicized word, from the Pers. زِهْ: pl. زِيَجَةٌ. (TA.) ― -b3- And The science of astronomy, or of the celestial sphere. (TA.)

زَائِجَةٌ
زَائِجَةٌ ذ A four-sided, or round, scheme, made to exhibit the horoscope, or places [or configurations] of the stars at the time of a birth: an astrological term [arabicized from the Pers. زَايْچَهْ]: so in the “ Shifل el-Ghaleel, ” from the “ Mefلteeh el- 'Uloom, ” by Er-Rلzee. (TA.)

##### Türkçe

زِيج
**زِيج** ذ Yapıcının ipi yahut hattı; (K, md. **زوج**’ta, orada uygunsuzca zikredilmiş, TA,) bununla binanın taş yahut tuğla sırasını onunla düzgün kılmak için onu gerer; eşanlamlısı **مِطْمَرٌ** [bkz.]: (TA:) [ayrıca **زِيقٌ** diye de adlandırılır:] Arapçalaştırılmış bir kelime, (K,) [Farsça] **زِهْ**’den; “bir yay kirişi” mânâsına gelir: “Shifل el-Ghaleel”de böyle. (TA.) ― -b2- Ayrıca, “Mefلteeh el-'Uloom”da söylendiği üzere, [astronomik bir almanak; yahut astronomik cetveller takımı;] yıldız hesaplarını yıl yıl ihtiva eden bir kitap yahut yazı: bu mânâda da, Farsça **زِهْ**’den, Arapçalaştırılmış bir kelimedir: çoğulu **زِيَجَةٌ**. (TA.) ― -b3- Ve astronomi ilmi, yahut gök küresi ilmi. (TA.)

زَائِجَةٌ
**زَائِجَةٌ** ذ Doğum vaktinde burcu yahut yıldızların yerlerini [yahut tertiplerini] göstermek için yapılmış dört köşeli yahut yuvarlak bir şema: astrolojik bir terim [Farsça **زَايْچَهْ**’den Arapçalaştırılmıştır]: “Shifل el-Ghaleel”de, Er-Rلzee’nin “Mefلteeh el- 'Uloom”undan (naklen) böyle. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

زَاجَ
زَاجَ ( y )  زِيْج 2 , ( pl. زِيَجَة 7t ),
a.  Builder's line.

b.  P. , Astronomical almanac.

##### Türkçe

زَاجَ
زَاجَ ( **ي** )  **زِيْج** 2 , ( çoğulu **زِيَجَة** 7t ),
a.  Yapıcının ipi.

b.  Farsça, astronomik almanak.
